https___studybuddhism.com_en_tibetan-buddhism_about-buddhism_how-to-study-buddhism_integrating-buddhism-into-our-lives_2.xml
https___studybuddhism.com_ne_tibbati-bud-dhadharma_bud-dhadharmaka-barema_bud-dhadharmako-adhyayana-kasari-garne_bud-dhadharmala-i-dainika-jivanama-kasari-utarne_1.xml
1.1 2.1 2.2 3.1 3.2 3.3 3.4 4.1 4.2 4.3 4.4 4.5 4.6 5.1 6.1 6.2 6.3 6.4 6.5 6.6 6.7 6.8 6.9 6.10 6.11 6.12 7.1 7.2 7.3 7.4 7.5 7.6 7.7 8.1 8.2 8.3 8.4 8.5 8.6 8.7 8.8 8.9 8.10 8.11 8.12 8.13 9.1 9.2 9.3 9.4 9.5 10.1 10.2 10.3 10.4 10.5 10.6 10.7 10.8 10.9 11.1 11.2 11.3 11.4 11.5 11.6 11.7 12.1 12.2 12.3 12.4 12.5 12.6 12.7 12.8 12.9 12.10 12.11 12.12 13.1 14.1 14.2 14.3 14.4 14.5 14.6 15.1 15.2 15.3 15.4 15.5 15.6 15.7 15.8 15.9 16.1 16.2 16.3 16.4 16.5 16.6 16.7 16.8 16.9 17.1 18.1 18.2 18.3 18.4 18.5 18.6 18.7 19.1 19.2 19.3 19.4 19.5 19.6 19.7 19.8 20.1 21.1 21.2 21.3 21.4 21.5 21.6 22.1 22.2 22.3 22.4 22.5 22.6 22.7 22.8 23.1 23.2 23.3 23.4 24.1 25.1 25.2 25.3 25.4 25.5 26.1 26.2 26.3 26.4 26.5 26.6 26.7 26.8 26.9 27.1 28.1 28.2 28.3 28.4 28.5 28.6 29.1 29.2 29.3 29.4 30.1 30.2 30.3 30.4 30.5 30.6 31.1 31.2 31.3 31.4 31.5 31.6 31.7 32.1 32.2 32.3 32.4 32.5 32.6 32.7 32.8 33.1 33.2 33.3 33.4 33.5 33.6 34.1 35.1 35.2 35.3 35.4 36.1 36.2 36.3 36.4 36.5 36.6 36.7 37.1 37.2 37.3 37.4 37.5 37.6 37.7 37.8 37.9 37.10 37.11 38.1 38.2 38.3 38.4 38.5 38.6 39.1 40.1 40.2 40.3 40.4 40.5 40.6 40.7 40.8 40.9 40.10 40.11 40.12 41.1 41.2 41.3 41.4 41.5 41.6 41.7 41.8 41.9 41.10 42.1 42.2 42.3 43.1 43.2 43.3
Dharma Is for Dealing with Problems in Life The first thing that we need to do in order to involve ourselves with Dharma practice is to recognize the various types of problems or difficulties we have in life. The next is to realize that Dharma practice is aimed at helping us to get rid of these problems. The practice of Dharma is not just to feel good, or to have a nice hobby, or to be trendy, or anything like that. The practice of Dharma is intended to help us get rid of our problems. That means that in order to practice Dharma realistically, we need to realize that it’s not going to be a pleasant process. We have to look at and actually face the unpleasant things in our lives, the difficulties we’re having – not run away from them, but rather face them with the attitude that now we’re going to try to deal with them. Our problems can take many forms. We are all familiar with most of them – we’re insecure; we have difficulties in our relationships with others; we feel alienated; we have difficulties with our emotions and feelings – the usual stuff we all have. We have difficulties dealing with our families and with our parents; they get sick and old. We have difficulties dealing with our own sicknesses and old age. And if we’re a young person, we have difficulties in figuring out what we’re going to do with our lives, how to make a living, which direction to go in, and so on. We need to look at all such things. Confusion One of the most important points in Buddhism is to realize that these problems we all experience arise from causes. It’s not that they’re there because of no cause at all. The source of these problems is within ourselves. This is a big insight and not easy for most people to accept. This is because most of us tend to place the blame for our problems on other people or on external situations. We feel, “I’m unhappy because of what you did – you didn’t call me; you abandoned me; you don’t love me. It’s all your fault.” Or we put the blame on our parents – on what our parents did or didn’t do to us when we were little children. Or we place the blame on the economic situation or the political situation, social situation, and so on. Now of course, all these factors play a role in our experience of life. Buddhism doesn’t deny that. But the main cause, the deeper cause of our problems, is within ourselves – it’s our own attitudes, especially our confusion. If we want to find one factor that clearly defines the Buddhist attitude concerning what it means to practice Buddhism in daily life, I would say it is this. When we’re having difficulties, we look within ourselves to try to find the source and, once we identify it, we try to change the situation from within. When we talk about looking within and finding the source of our problems, it’s not based on having made a moral judgment that I’m a bad person and I have to change and be good. Buddhism does not make moral judgments. We try to locate the source of our problems inside simply because we suffer and want to get rid of our problems and unhappiness, and the main source of them is our own attitudes. Specifically, Buddha said the deepest cause of our problems and suffering is our confusion. So, what we need to do is to discover how we’re confused about what’s going on and how we can correct that by gaining correct understanding. What is our confusion about? It’s about several things. One is behavioral cause and effect. We think that if we act in a certain way that it's going to have no effect at all. For example, we think, “I can be late, ignore you, and so on, and it doesn’t matter.” That’s wrong; that’s confused. Or we think that something we do or how we behave is going to have a certain effect that is absurd and couldn’t possibly happen. For instance, “I was nice to you and so you’ll love me in return. I bought you a nice present, so why don’t you love me now?” With thoughts like these, we imagine that our actions and behavior are going to have an impossible effect or we inflate them, thinking that they’re going to produce more of an effect than they possibly could. Also, we might think that certain things are going to bring about one type of effect; whereas, in fact, they bring about the exact opposite. For instance, we want to be happy and so we think that the way to become happy is to get drunk all the time. But this just produces more problems than happiness. The other thing that we are confused about is how we exist, how others exist, and how the world exists. For example, we suffer and become unhappy at growing old and getting sick. But what else do we expect as human beings? Human beings get sick and human beings grow old, unless we die young – these things are no big surprise. When we start seeing gray hair in the mirror and we’re unhappy and shocked about it, this is being unrealistic and confused about how the world exists, about how we exist. Let’s say we have a problem with growing older. Because of our confusion about that – our not accepting the reality of it – we act in destructive ways under the influence of disturbing emotions and attitudes. For example, compulsively trying to look young and attractive, we act with longing desire to try to get things that we hope will make us secure – like the attention and love of others, especially of younger people whom we find attractive. Behind this syndrome usually lies the confusion that I am the most important person in the world; I’m the center of the universe. So everybody should pay attention to me. Regardless of what I look like, everybody should find me attractive and like me. It drives us crazy if someone doesn’t find us attractive or they don’t like us. It drives us even more crazy if they ignore us – if they don’t pay attention to us when we would like them to find us attractive, if not physically, at least in some way. But, not everybody liked Shakyamuni Buddha; so what hope is there that everyone is going to like us! Our wish to be liked by everyone is an unrealistic expectation. It’s not reality. It’s based on confusion, longing desire, and attachment that everybody should find us attractive and pay attention to us. Underlying it is the disturbing attitude of naivety. We think that we are so important and loveable that everybody should like us, so there must be something wrong with this person if he or she doesn’t like me. Or worse, we start doubting ourselves: “There’s something wrong with me that’s causing this person not to like me,” and so we feel bad or guilty. This is all naivety. The main thing, then, is working on ourselves. This is what Dharma practice is all about. No matter what the situation is – if we are having difficulties, feeling insecure, or whatever, we need to look in ourselves to see what’s going on. Where is the confusion behind these disturbing emotions I’m feeling? However, if we’re looking at a relationship we’re in that’s developed problems, we also need to realize that we’re not the only one with confusion. Obviously, the other person has confusion as well. The point is that we don’t just say, “You have to change; everything I’m doing is fine and perfect; you are the one who has to change.” On the other hand, we don’t say that I’m the only one that has to change either, because that can degenerate into a martyr complex. We try to discuss things openly with the other person – although, of course, the person needs to be receptive to this. We need to acknowledge that both of us are confused. There’s a problem in both of us in terms of how we’re understanding what’s going on in our relationship, so let’s try to clear up the confusion in both of us. This is the most realistic and Dharmic way in which to proceed. Understanding the Dharma before Putting It into Practice There are many different types of Buddhist practice. It’s not sufficient merely to get instructions on how to perform them like learning how to perform some trick. It’s very important to understand, with any practice, how is it going to help us in overcoming difficulties. We need to learn not only when and how to apply the practice, but also the assumptions behind it. This means that we don’t start with advanced practices. We start from the beginning and build up a foundation, so that we know, from the sequence of how the Dharma teachings build up, what’s going on with any practice. Now, it’s true that we do read teachings that say, “If you’re given a medicine, don’t ask questions about how it works, just take the medicine!” Although this is a good piece of advice, we need to understand that it’s warning against an extreme. The extreme is just to study and try to understand the teachings, but never to put anything we learn into practice. We want to avoid that extreme. There is also the other extreme, however, which we equally need to avoid. That is when we hear some Dharma instructions concerning some practice, then, with blind faith, just doing it without having any understanding of what we’re doing or why. The main problem that comes from that extreme is that we never really understand how to apply the practice to daily life. If we understand the point behind any practice – if we understand how it works and what its intention is – then we don’t need someone else to tell us how to apply it in daily life. We understand and we know how to apply it ourselves. When we talk about eliminating our problems, we’re talking not only about eliminating just our own personal problems, we’re also talking about getting rid of the difficulties we have in helping others. “I have problems helping others because of laziness or selfishness, or because of being too busy.” Or, “I just don’t understand what your problem is and I have no idea of what to do to help you.” That’s the big difficulty we have, isn’t it? All of these difficulties in helping others are also because of our confusion. For instance, the confusion that I should be like Almighty God and all I have to do is one thing and that’s going to solve all your problems; and if it didn’t solve all your problems, there’s something wrong with you. You didn’t do it right, so you’re guilty. Or I’m guilty, because I should have been able to solve your problems and I didn’t, so I’m no good. Again, it’s confusion about cause and effect. Conviction in the Dharma Another point is that to be able to apply the Dharma effectively in daily life in a non-neurotic way, we also need to have the conviction that it is possible actually to get rid of our problems. We must be convinced that it is possible to get rid of our confusion by following the basic Buddhist approach: to get rid of something, we need to eliminate the causes that make it occur. But, of course, it’s very difficult to gain deep, firm conviction that it is possible to eliminate all our confusion so that it never recurs, and also firm conviction that it is possible to gain liberation and enlightenment. This is especially difficult when we don’t even understand what liberation and enlightenment really are. So how can we really consider whether it’s possible or not to achieve them? If we don’t think they’re possible, isn’t it a bit hypocritical to aim to achieve something that we don’t think even exists? Then it becomes some sort of crazy game that we’re playing; our Dharma practice is not for real. We have to be really convinced, and this requires a lot of study and understanding, as well as deep thought and meditation. We must be convinced that not only are liberation and enlightenment possible; but also that it’s possible for me to achieve them. Not that it was possible only for Shakyamuni to achieve them, but I can’t do it. But rather, it’s possible for me to achieve them, and it’s possible for everybody to achieve them as well. We must understand what it is that we have to do to get rid of our confusion. What is it that will really rid us of it? What will really rid us of confusion is correct understanding; and so we have to understand how correct understanding can overpower confusion and eliminate it so that it never returns. As the result of all of this, we see that the actual working place of Dharma practice is daily life; it’s dealing with our problems, our confusion, and our difficulties in life from moment to moment. Dharma Practice Requires Introspection Dharma practice is not simply time out from life, going to a nice, quiet meditation cave, or even just to our room, and sitting on a cushion to escape having to deal with our lives. Escaping is not the focus of Dharma practice. When we go to a quiet place to meditate, we do so in order to build up the skills we need to deal with our problems in life. The main focus is life. The focus is not on winning the Olympic medal in sitting and meditating! Dharma practice is all about applying Dharma in life. Moreover, Dharma practice is introspective. With it, we try to be attentive of our emotional states, our motivations, our attitudes, our compulsive patterns of behavior. We especially need to look out for disturbing emotions. The defining characteristic of a disturbing emotion or attitude is that when it arises, it makes us and/or others feel uncomfortable. We lose our peace of mind and become out of control. This is a very helpful definition, because knowing it helps us to recognize when we’re acting under the influence of one. We can know that there’s something disturbing going on in our minds if we feel uncomfortable. At such times, we need to check what’s going on inside and apply the antidotes to correct it. This requires becoming very sensitive to what’s going on inside us. And to do anything about changing our emotional state, if we find it disturbing, requires the realization that if we act in a disturbed and disturbing way, it’s going to create a lot of unhappiness both for us and for others. We don’t want that; we’ve had enough of that. And if we’re upset, how can we be of help to anybody? Flexibility Dharma practice also requires familiarity with many different opponent forces, not just one or two. Our lives are very complex and one particular antidote is not always going to work. One particular practice is not going to be the most effective in every single situation. To really be able to apply things in daily life requires a great deal of flexibility and many different methods. If this doesn’t work, then we do that; if that doesn’t work, then we try this. My teacher Tsenzhab Serkong Rinpoche used to say that when you’re trying to do something in life, always have two or three alternative plans. Then, if plan A doesn’t work, you won’t just give up. That’s because you have a backup plan, B or C. One of them will eventually work. This I found to be very helpful advice. It’s the same thing with the Dharma: if method A doesn’t work in some particular situation, we always have a backup plan. There are other things we can turn to. All this is obviously based on study, on learning various methods and meditations, which we then practice in preparation, like we do with physical training. We work to train ourselves to be familiar with these methods so that we can actually apply them in daily life when we need them. This requires looking at Dharma practice not as a hobby, but as a full-time commitment. Avoiding Extremes We apply Dharma practice in our families. We apply it in dealing with our parents, with our children, and in dealing with the people at work. In doing this, we need to avoid various extremes. We mentioned a little bit of this already. We have to avoid the extreme of putting the blame for our problems on others or the blame wholly on ourselves – both of us contribute. We can try to get other people to change, but it is easiest to change ourselves. Self-improvement, then, is the focus; but in doing this, we have to try to avoid the extreme of narcissistic self-preoccupation. With self-preoccupation, we are always looking at just ourselves and don’t pay attention to anybody else. This can reinforce the feeling that we’re the center of the universe and our problems are the most important ones in the world. No one else’s problems are important or hurt. Another extreme is thinking that we’re all bad or we’re all good. It’s true that we need to recognize our difficult sides, the sides we need to work on. But we also need to recognize our positive sides, our positive qualities, so that we can develop them more and more. Many of us Westerners have low self-esteem. If we focus too much on our problems and confusion, this can easily reinforce that low self-esteem. This is not the point at all. At the same time as keeping watch on our disturbing emotions, we need to balance this with remembering our good qualities. Even the cruelest people do have some experience of good qualities. Undoubtedly they’ve had the experience of holding a puppy or kitten in their laps, petting it, and feeling a little warmth toward it. Almost everyone has at least had that experience. So we recognize that we are capable of giving some warmth like this and, in this way, we see our positive sides as well. Dharma practice is not just working on our negative sides; it must be balanced. We need to work on reinforcing our positive sides too. In doing this, in trying to sustain a balance between looking at our shortcomings and at our good qualities, we need to avoid another set of extremes. One extreme is guilt, “I’m bad. I should practice and since I’m not practicing, I’m even worse.” This word should needs to be eliminated from our way of looking at Dharma practice. It is never a matter of “should.” If we want to rid ourselves of the problems we have and avoid further ones in the future, the healthiest attitude is to think, simply, “If I want to get rid of my problem, this practice will do that.” Now, whether or not we do the practice, that’s our own choice. Nobody is saying, “You should do this and, if you don’t do it, you’re bad.” But, we also need to avoid the other extreme, which is the extreme of, “We are all perfect; just see your Buddha-nature and everything is perfect.” This is a very dangerous extreme because it can lead to the attitude that we don’t need to change; we don’t need to stop or give up any of our negative ways because we are already perfect. We need to avoid both these extremes – feeling we’re bad or feeling we’re perfect. Basically, we need to take responsibility for ourselves. That’s the main key for integrating the Dharma in our daily lives. We take responsibility for ourselves, to do something about the quality of our lives. Inspiration While working on ourselves, we can gain inspiration from spiritual teachers, as well as from the community of other people who are practicing with us. However, for most people, fantastic stories about masters many centuries ago being able to fly through the air is not a stable source of inspiration from teachers. That’s because such things are really difficult to relate to and they tend to lead us into the whole magic trip. Best are living examples whom we actually have some contact with, even if that contact is minimal. Buddhas or truly qualified teachers are not trying to impress us, nor are they trying to inspire us. The example is that they are like the sun. The sun doesn’t try to warm people; just the way the sun is naturally warms others. The same thing is true with great spiritual teachers. They inspire us spontaneously and naturally from the way that they are in life, their character, and their ways of dealing with things. It’s not the magic tricks. What’s the most inspiring is more realistic and down to earth. I remember Dudjom Rinpoche. He died many years ago. He was the head of the Nyingma lineage and was one of my teachers. He had terrible asthma. I have asthma too and so I know what it’s like to have difficulty breathing. I know how difficult it is to teach when you can’t breathe normally, because all your energy has to be directed inwards to get enough air. It’s very difficult for your energy to go out in that situation. Yet, I would see Dudjom Rinpoche having terrible asthma and still going up on stage and teaching. He wasn’t the slightest bit disturbed by the asthma and dealt with it in an incredible way while giving amazing teachings. This was unbelievably inspiring, very down to earth, no big magic trick. It’s dealing with real life situations and that’s inspiring. As we go along the spiritual path and make progress, we can also get inspiration from ourselves. This, too, is an important source of inspiration. We gain inspiration from our own progress. But, we have to be very delicate in doing this. Most people can’t handle this factor emotionally, because the tendency is to get arrogant and proud if we make some progress. So, we have to define carefully what we mean by progress. Progress on the Path First of all, we have to realize that progress is never linear; it goes up and down and up and down. This is one of the main characteristics of samsara, and it’s not just talking about higher and lower rebirths. Going up and down also refers to everyday life. Now I feel happy; now I feel unhappy. Our moods go up and down. Now, I feel like practicing, now I don’t feel like practicing – that goes up and down all the time, so don’t be surprised. In fact, it’s going to continue like that until we become an arhat, a liberated being, free from samsara. Up until that point, which is unbelievably advanced, samsara is going to continue going up and down. So don’t get discouraged when, after having been practicing a very long time, all of sudden we get into difficulty in a personal romantic relationship. Suddenly, we’re emotionally upset – this happens! It doesn’t mean that we’ve been a terrible practitioner. It’s just natural, given the reality of our samsaric condition. Miracles don’t usually happen in Dharma practice. If we want to apply Dharma to daily life, don’t expect miracles, especially not in our progress. How do we measure progress realistically? His Holiness the Dalai Lama says, don’t just look in terms of a year or two of Dharma practice. Look in terms of five or ten years of practice to check, “Am I a calmer person than I was five or ten years ago? Am I able to handle more difficult situations and not get so upset or thrown by them?” If we are, we’ve made some progress and that’s inspiring. We still have problems, but this gives us strength to go on. We don’t get so upset in difficult situations when things go badly. We’re able to recover more quickly. When we talk about ourselves as a source of inspiration, the main point is that this inspiration gives us the strength to continue on the path. This is because we’re convinced that we’re going in the right direction. And we are only convinced that we’re going in the right direction if we have a realistic idea of what it means to go in that direction – namely that, while going in that general direction, we’ll continually be going up and down. These are some general ideas of how to integrate the practice of Dharma into daily life. I hope they are helpful. Thank you.
1.1 2.1 3.1 4.1 5.1 6.1 7.1 8.1 9.1 10.1 11.1 12.1 13.1 14.1 15.1 16.1 17.1 18.1 19.1 20.1 21.1 22.1 23.1 24.1 25.1 26.1 27.1 28.1 29.1 30.1 31.1 32.1 33.1 34.1 35.1 36.1 37.1 38.1 39.1 40.1 41.1
धर्म जीवनका समस्याहरूको समाधानका लागि हो धर्मको अभ्यासमा प्रवृत्त हुन प्रथमत: हामीले आफ्नो जीवनमा धेरै प्रकारका समस्या वा कठिनाईहरू रहेको कुरा थाहा पाउनु आवश्यक हुन्छ। त्यसपछि धर्मले यी समस्याहरूबाट छुटकारा पाउन सहायता गर्छ भन्ने जान्नु आवश्यक हुन्छ। धर्मको अभ्यास केहीबेर सुखको अनुभव गर्नका लागि मात्र होइन। न त यो कुनै रमाइलो सोख वा चल्तीको कुनै काम गर्ने वा त्यस्तै केही चीज हो। धर्मको उद्देश्य हामीलाई आफ्ना दु:खहरूबाट मुक्ति दिलाउन सहयोग गर्ने हो। त्यसैले यथार्थपरक ढंगले धर्मको अभ्यासका लागि हामी यो कुरामा स्पष्ट हुनुपर्छ कि यो कुनै सुखसयलपूर्ण अभ्यास होइन। धर्मको अभ्यासका लागि हामीले आफ्नो जीवनका दुःखपूर्ण अवस्थाहरूलाई यथार्थपरक ढंगले हेर्नुपर्छ, आफ्ना कठिनाइहरूबारे जान्नुपर्छ। तिनीहरूबाट भाग्ने होइन, अपितु समाधान गर्ने प्रयत्न गर्नेछु भन्ने भावका साथ तिनको सामना गर्नुपर्छ। हाम्रा दुःखका अनेक रूप हुन सक्छन्। अधिकांशसँग त हामी परिचित छौं। जस्तै - असुरक्षाको भाव, अरुसँगको सम्बन्धमा आउने समस्या, एक्लोपना, आफ्ना आवेग र भावनाहरूलाई सम्हाल्न नसक्ने अवस्था आदि। यस्तो खालका समस्याहरू सामान्यतया हामी सबैलाई हुन्छ। हामीलाई आफ्नो परिवार वा मातापितासँगको सम्बन्धमा कठिनाइ भैरहेको हुन्छ। उनीहरू बिरामी पर्छन् र बृद्ध हुन्छन्। हामी आफैं पनि रोगी र बृद्ध हुन्छौं। यदि हामी युवावस्थामै छौं भने जीवनमा के गर्ने भन्ने समस्याले हामीलाई पिरोल्छ। जीवनयापनका लागि के गर्ने, कुन बाटो लिने, आदि अनेक कुराहरूको सामना हामीले गर्नुपर्छ। भ्रम बुद्धधर्मको अभ्यासमा बुझ्नुपर्ने सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा के हो भने हामीले भोग्ने सबै समस्याहरू कुनै न कुनै कारणले गर्दा उत्पन्न हुन्छन्। तिनीहरूको अस्तित्व छ भने त्यो अकारण हुँदैन। हाम्रा सबै समस्याको स्रोत हामीभित्रै हुन्छ। यो एक गहन बोध हो जुन धेरै मानिसले सहजतापूर्वक पाउन र स्वीकार गर्न सक्दैनन्। हामीमध्ये अधिकांशमा आफ्ना समस्याका लागि अरु मानिसमाथि वा बाह्य परिस्थितिमाथि दोष थोपर्ने प्रवृत्ति हुन्छ। हामी यसरी सोच्छौं – “तिमीले फलानो काम गर्यौ, त्यसै कारणले म दुःखी भएँ। तिमीले मलाई फोन गरेनौ, मलाई छाडिदियौ, तिमी मलाई माया नै गर्दैनौ। यो सब तिम्रो गल्ती हो।” अथवा हामी आफ्ना मातापितालाई दोष दिन्छौं – हामी साना भएका बेला उनीहरूले के गरे अथवा के गरेनन् भनेर। अथवा हामी बाह्य आर्थिक परिस्थिति, राजनैतिक परिस्थिति, सामाजिक अवस्था आदिलाई दोष दिन्छौं। पक्कै पनि, हामी जीवनमा के भोग्छौं, त्यसमा यी सबैथोकको भूमिका हुन्छ। बुद्धधर्मले त्यसलाई नकार्दैन। तर मुख्य कारण, हाम्रो दुःखको खास कारण, हामीभित्र नै हुन्छ। हाम्रो दृष्टिकोण, खासगरी मिथ्या दृष्टिकोण अर्थात भ्रम, नै यसको खास कारण हो। दैनिक जीवनमा बुद्धधर्म अपनाउनुको अर्थ के हो भन्ने सन्दर्भमा एकमात्र मूलभूत अवधारणा बताउनुपर्यो भने म यही कुरा बताउँछु। हामी कुनै समस्या भोगिरहेका छौं भने त्यसको स्रोत आफैंभित्र खोज्ने प्रयत्न गर्छौं, र जब त्यो के हो भन्ने जान्दछौं, त्यसलाई आफूभित्रबाट नै परिवर्तन गर्ने प्रयत्न गर्छौं। तर आफूभित्र फर्केर समस्याको स्रोत पत्ता लगाउने भन्दैमा म त खराब मान्छे हुँ, मैले आफूलाई राम्रो बनाउनुपर्छ, र एक असल मान्छे बन्नुपर्छ – यो ढंगले आफ्ना बारेमा कुनै फैसलात्मक निष्कर्ष निकाल्दैनौं। बुद्धधर्मले नैतिक फैसला सुनाउने काम गर्दैन। हामी दुःख भोगिरहेका छौ, र हाम्रा समस्या तथा दुःखको प्रमुख कारण हाम्रो आफ्नै दृष्टिकोण हो भन्ने जानेर हामी त्यसको स्रोत आफूभित्र कहाँ छ भन्ने मात्र खोजी गर्छौं। बुद्धले हाम्रो समस्या र दुःखको प्रमुख कारण हाम्रो आफ्नै मिथ्या दृष्टि अर्थात् भ्रम हो भन्ने कुरा बताउनुभएको छ। त्यसैले जे भैरहेको छ, त्यससम्बन्धमा हामी कसरी भ्रममा पर्छौं र सही ज्ञान प्राप्त गरेर कसरी त्यो भ्रमबाट मुक्ति पाउन सक्छौं भन्ने कुराको अन्वेषण गर्नु जरुरी हुन्छ। हाम्रा भ्रमहरू केसँग सम्बन्धित छन्? यसमा धेरै कुरा छन्। एक हो, व्यवहारगत कार्य-कारणको सम्बन्ध। हामी सोच्न सक्छौं, कुनै निश्चित तरीकाले केही काम गर्यौं भने हामीलाई त्यसको कुनै असर हुँदैन। उदाहरणका लागि, हामी सोच्न सक्छौं, “म अलिकति ढीला हुँला, तिमीलाई त्यति वास्ता नगरुँला अथवा त्यस्तै केही काम गरुँला। यसले केही फरक पर्नेवाला छैन।” तर त्यो गलत हो। त्यो भ्रमपूर्ण सोचाइ हो। अथवा हामीले केही गर्यौं अथवा कुनै व्यवहार गर्यौं भने त्यसले कुनै निश्चित नतिजा दिनुपर्छ भन्ने सोच्न सक्छौं। तर यस्तो सोच वाहियात वा असम्भव हुनसक्छ। उदाहरणका लागि, “मैले तिमीसँग राम्रो व्यवहार गरेँ। त्यसैले बदलामा तिमीले मलाई प्रेम गर्नुपर्छ। मैले तिमीलाई त्यति राम्रो उपहार किनेर दिएँ, तर किन तिमी मलाई माया गर्दैनौ?” यस्तो सोच राख्नु भनेको हाम्रो काम वा व्यवहारले कुनै असम्भव नतीजा दिनुपर्छ भन्ने कल्पना गर्नु हो। हामी यस्तो नतिजाको आशलाई चाहिनेभन्दा ठूलो बनाउँछौं र आफ्नो व्यवहारको असर जति हुनसक्छ, त्योभन्दा बढीको आशा गर्छौं। त्यस्तै हामी सोच्न सक्छौं कि कुनै कुराले एकखालको असर गर्नेछ, तर वास्तवमा असर त्यसको ठ्याक्कै उल्टो हुन्छ। उदाहरणका लागि, हामी खुशी हुन चाहन्छौं, र सोच्छौं कि रक्सीको नशामा मस्त रहँदा खुशी भइन्छ। तर यसले खुशी होइन, धेरै समस्याहरू चाहिँ लिएर आउँछ। हाम्रो अस्तित्वको आधार के हो, अरुको अस्तित्वको आधार के हो, यो संसार कसरी टिकेको छ, आदि कुरालाई लिएर पनि हामीमा भ्रम हुन सक्छ। मानवका रूपमा हामी बुढेसकाल र रोगजस्ता कारणले दुःखी र बेखुशी हुन्छौं। तर मानव भएपछि त्योबाहेक के आशा गर्नु? जवानीमै मरिहाल्यो भने बेग्लै कुरा, नत्र मानिसहरू बिरामी पर्छन् र बुढा हुन्छन्। यसमा कुनै अचम्मको कुरै भएन। तर ऐनामा आफ्नो कपाल फुलेको देख्दा हामीलाई झट्का लाग्छ र हामी दुःखी हुन्छौं भने त्यो चाहिँ आफ्नो अस्तित्व र संसारकै अस्तित्वका बारेमा जुन सत्य छ त्यसलाई नकारेर भ्रममा बाँच्नुजस्तै हुन्छ। मानिलिऊँ हामीलाई वृद्धावस्था मन पर्दैन। यससम्बन्धमा हुने भ्रम, र खासगरी यसको यथार्थतालाई स्वीकार गर्न नसक्ने कारणले गर्दा हामी नकारात्मक आवेग र दृष्टिकोणको वशीभूत हुन्छौं र नकारात्मक ढंगले काम गर्न थाल्छौं। जस्तै, जवान र आकर्षक देखिनका लागि हामी व्याकुलतापूर्वक प्रयत्न गर्छौं। आकर्षक युवायुवतीले आफूलाई प्रेम गरुन्, आफूतिर ध्यान दिऊन् भन्ने चाहन्छौं। त्यसो हुँदा आफू सुरक्षित भएको भान पर्छ। यसको पछाडि प्रायः आफूलाई अति नै महत्त्वपूर्ण ठान्ने भ्रम हुन्छ। हामी आफूलाई यो संसारको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण मान्छे अथवा ब्रह्माण्डको केन्द्र नै जस्तो ठान्छौं। “सबैले मलाई ध्यान दिनुपर्छ। म जस्तोसुकै देखिए पनि मानिसहरूले मलाई आकर्षक ठान्नुपर्छ, मलाई मन पराउनुपर्छ” – यस्तो हिसाबले सोच्छौं। कसैले आफूलाई आकर्षक देखेन वा मन पराएन भने त हामी सहनै नसक्ने हुन्छौं। उनीहरू आफूप्रति आकर्षित होऊन् भन्ने ठान्छौ, चाहे त्यो शारीरिक रूपमा नभएर अन्य कुनै रूपमा नै किन नहोस्। तर त्यसो हुँदैन, जुन हामी सहन सक्दैनौं। हामीले के बुझ्नुपर्छ भने स्वयं शाक्यमुनि बुद्धलाई पनि सबैले मन पराउँदैनथिए। त्यसैले हामीलाई सबैले मन पराउदिऊन् भनेर के आश गर्नु? सबैले हामीलाई मन पराइदिऊन् भन्नु असम्भव आश मात्र हो। यथार्थ यस्तो हुँदैन। यो आशका पछाडि भ्रम र सबैले आफूलाई आकर्षक ठानिदिऊन् तथा आफूप्रति ध्यान दिउन् भन्ने लालसा तथा आसक्तिले काम गरिरहेको हुन्छ। यसको भित्री कारण हाम्रो अबोधपन हो, जुन पक्कै पनि एक अप्रिय अवस्था हो। हामी आफूलाई अति नै महत्त्वपूर्ण र मायाको लायक ठान्छौं र सबैले आफूलाई मन पराउनुपर्छ भन्ने अपेक्षा गर्छौं। त्यसैले कसैले आफूलाई मन पराएन भने त्यो मानिसमा केही खराबी छ भन्ने सोच्छौं। तर त्योसँगै आफूप्रति पनि शंका गर्न थाल्छौं - “पक्कै ममा केही कमी हुनुपर्छ, जसका कारण त्यो मानिस मलाई मन पराउँदैन।” यसबाट हामी आफूप्रति हीनता र अपराधबोधको भावना लिन थाल्छौं। यो पनि अबोधपनले गर्दा हो। त्यसैले मुख्य कुरा भनेको बाह्य अवस्था जेसुकै भएपनि आफूभित्र सुधारको काम गर्नु हो। यदि हामी कुनै समस्या, असुरक्षा अथवा त्यस्तै कुनै अवस्थाको सामना गर्दैछौं भने प्रथमतः हामीले आफैँभित्र के भैरहेको छ भनेर हेर्नुपर्छ। हामीले अनुभव गरिरहेको नकारात्मक आवेगको स्रोत अर्थात् हाम्रो भ्रम कहाँ छ? हाम्रो कुनै नातासम्बन्ध समस्याग्रस्त छ र त्यसबारे हामी विवेचना गर्दैछौं भने के बुझ्नु जरुरी हुन्छ भने हामी मात्र भ्रमित छैनौं, अर्को व्यक्ति पनि उत्तिकै भ्रममा छ। हामी यसो भन्दैनौं – “मैले गरेको व्यवहार सबै ठीक छ, तिमीले चाहिँ आफूलाई बदल्नुपर्छ।” त्यस्तै अर्को व्यक्ति ठीकै छ, हामी आफू मात्र बदलिनुपर्छ भनेर पनि सोच्दैनौं किनकि त्यसले आफू सहिद भएको भाव आउन सक्छ। बरु अर्को व्यक्तिसँग खुलारूपमा आपसी सम्बन्धबारे छलफल गर्नुपर्छ। हुनत त्यसका लागि अर्को व्यक्ति पनि राजी हुनुपर्छ। दुबैजना आफू भ्रममा रहेको स्वीकार गर्नुपर्छ। यो सम्बन्ध कुन दिशामा जाँदैछ भन्ने कुरा हामी दुबैले बुझेनौं; त्यसैले हामी दुबै यो पारस्परिक भ्रम हटाउने कोसिस गरौं – यसरी समाधानतर्फ लाग्नुपर्छ। समस्या समाधान गर्ने सबैभन्दा व्यावहारिक र धर्मसंगत तरीका यही हो। अभ्यासमा उतार्नुअघि धर्म बुझ्नु आवश्यक बुद्धधर्मको अभ्यास अनेक प्रकारले गरिन्छ। तर हातको सफाई देखाउने जादूमा निर्देशन लिएर काम गरेजस्तो धर्म अभ्यासमा कुनै निर्देशन लिएर काम शुरु गरिहाल्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन। बुद्धधर्मको कुनै पनि अभ्यास गर्दा त्यसले हामीलाई आफ्ना कठिनाइहरूबाट मुक्ति पाउन कसरी सहायता गर्छ, जान्नु आवश्यक हुन्छ। कहिले र कसरी अभ्यास गर्ने मात्र जानेर हुँदैन, अभ्यासको मनोगत आधार के हो पनि थाहा पाउनु पर्छ। त्यसैले हामी एकैचोटि उच्चस्तरको अभ्यास गर्दैनौं, बरु अभ्यासको आधार बनाउँदै लग्छौं। हामी प्रारम्भिक चरणदेखि नै शुरु गर्छौं र त्यहाँबाट धर्म अभ्यासको सिंढी चढ्दै जाँदा आफ्नो अभ्यासमा कहाँ के भैरहेको छ, जान्दछौं। हुनत कतिपय बेला हामीलाई यस्तो शिक्षा पनि दिइन्छ – “तिमीलाई कुनै औषधि खान दिइएको छ भने त्यसले कसरी काम गर्छ भनेर सोध्नेतिर नलाग। बरु औषधि खाने काम गर।” यो एक राम्रो सुझाव हो, तर हामीले के बुझ्नुपर्छ भने यो एक अतिवादबाट बच्नका लागि दिइएको सुझाव मात्र हो। यस्तो अतिवादमा मानिसहरू शिक्षा पढ्न र बुझ्न सारा प्रयत्न लगाउँछन्, तर आफूले सिकेका कुरा व्यवहारमा लागू गर्दैनन्। यो अतिवादलाई हामीले त्याग्नु छ। हामीले त्याग्नुपर्ने अर्को एक अतिवाद पनि छ। बुद्धधर्मको कुनै निश्चित अभ्यासबारे कुनै शिक्षा सुन्यौं भने अन्धभक्ति देखाउँदै त्यो शिक्षा अपनाइहाल्न मन लाग्छ। त्यो अभ्यास कसरी र किन गर्ने तथा त्यसको तात्पर्य के हो, थाहा पाउने प्रयत्न नै गर्दैनौं। यो अतिवादका कारण हामी आफूले सिकेका शिक्षा दैनिक जीवनमा राम्ररी उतार्न सक्दैनौं। तर यदि कुनै अभ्यासको तात्पर्य के हो, त्यसले कसरी काम गर्छ र त्यसको उद्देश्य के हो भन्ने थाहा भयो भने हामी त्यसलाई आफ्नो जीवनमा कसैको सहायताबिना पनि उतार्न सक्छौं। जब हामी सार कुरा बुझ्छौं, तब त्यसलाई आफ्नो जीवनमा अपनाउन सक्छौं। समस्याबाट मुक्त हुने भनिरहँदा त्यसको अभिप्राय हाम्रो व्यक्तिगत समस्याबाट मात्र मुक्त हुने होइन, अपितु अरुलाई सहयोग गर्न जुन कठिनाई भोगिरहेका छौं त्यसबाट पनि मुक्त हुने हो। “म अल्छीपना, स्वार्थीपना, वा आफ्नो अति व्यस्तताको कारणले अरुलाई सहयोग गर्न सकिरहेको छुईन,” – हाम्रो हालत यस्तो हुन्छ। अथवा, “तिम्रो समस्या के हो, मलाई केही थाहा छैन। न त तिमीलाई कसरी सहायता गर्ने हो, त्यो नै थाहा छ।” यो अवस्था हाम्रा लागि बडो जटिल अवस्था हो, होइन त? यसरी अरुलाई सहयोग गर्न नसक्ने हुनु पनि हाम्रो भ्रमकै परिणति हो। त्यस्तै, हामी आफूलाई सर्वशक्तिमान परमात्माजस्तै ठान्ने भ्रममा हुनसक्छौं, र सोच्छौं – मैले कुनै एउटा सानो काम मात्र गर्नुपर्छ, तिम्रा सारा समस्याहरूको समाधान त त्यत्तिकै भैहाल्छ। यदि समाधान भएन भने पक्कै तिमीमा केही खोट हुनुपर्छ। तिमीले त्यो चीज राम्रोसँग गरेनौ, त्यसैले तिमी दोषी हौ। अथवा म दोषी हुँ, किनकि मैले तिम्रो समस्याको समाधान गर्न सकिन। म गएगुज्रेको हुँ। यस्तो विचार कार्य-कारणको अन्तर्सम्बन्धबारे रहेको भ्रमका कारण आउने हो। धर्मप्रति दृढ विश्वास हामीलाई आफ्ना समस्याहरूबाट मुक्त हुनसक्छु भन्ने विश्वास हुनु पनि जरूरी छ। धर्मलाई दैनिक जीवनमा सन्तुलित र प्रभावकारी ढंगले अपनाउनका लागि अर्को महत्त्वपूर्ण शर्त हो - म आफ्ना समस्याहरूबाट मुक्त हुन सक्छु भन्ने विश्वास। आधारभूत बौद्ध दृष्टिकोण अवलम्बन गर्नाले हाम्रा भ्रमहरूको निवारण हुन्छ भन्ने कुरामा हामीलाई विश्वास हुनुपर्छ। त्यो दृष्टिकोण के हो भने, कुनै चीजको निवारणका लागि हामीले त्यसका कारणहरूको निवारण गर्नुपर्छ। तर पक्कै पनि, हाम्रा भ्रमहरूको पूर्ण निवारण गर्न सकिन्छ र तिनीहरूलाई फेरी कहिल्यै फर्केर नआउने बनाउन सकिन्छ भन्ने कुरामा गहन र दृढ विश्वास हुन असाध्यै कठिन छ। मुक्ति र बोधि प्राप्त गर्न सम्भव छ भन्ने कुरामा दृढ विश्वास हुन पनि त्यत्तिकै कठिन छ। त्यसमाथि मुक्ति के हो, बोधि के हो भन्ने राम्रोसँग थाहा नहुँदा त झन् त्यसमा विश्वास हुन कठिन हुने नै भयो। त्यसो भए हामीले त्यो अवस्था प्राप्त गर्न सम्भव छ कि छैन भनेर कसरी निधो गर्ने? यदि त्यस्तो अवस्था नै हुँदैन वा त्यसलाई प्राप्त गर्न सम्भव छैन भन्ने लाग्छ भने हाम्रो धर्म अभ्यास एक आडम्बर मात्र हुनेछ। यो एक प्रकारको बेवकूफीपूर्ण खेल खेलेजस्तो मात्र हुनेछ, र हाम्रो धर्म अभ्यास यथार्थ अभ्यास हुन सक्दैन। मुक्ति र बोधि कुरामा हामीलाई दृढ विश्वास हुनुपर्छ, जसका लागि असाध्यै धेरै अध्ययन र सुझबुझको आवश्यकता पर्छ। साथै गहिरोसँग चिन्तन र ध्यान पनि गर्नुपर्ने हुन्छ। मुक्ति र बोधि सम्भव छ, र यो मेरा लागि पनि सम्भव छ भन्ने कुरामा पक्का विश्वास हुनुपर्छ। शाक्यमुनि बुद्धले त्यो अवस्था प्राप्त गरे, तर म चाहिँ सक्दिन भनेर सोच्ने होइन। म त्यो अवस्था प्राप्त गर्न सक्छु, र म मात्र होइन, सबैजना सक्छन् भन्ने विश्वास हुनु जरुरी छ। हाम्रा भ्रमहरूबाट मुक्तिका लागि त्यो अवस्था प्राप्त हुनुपर्छ भन्ने बुझ्नु जरुरी छ। हामीलाई भ्रमबाट साँच्चिकै मुक्त गराउने चीज के हो? सही ज्ञानले नै हामीलाई भ्रमबाट मुक्ति दिलाउन सक्छ। सही ज्ञानले नै भ्रमलाई परास्त गर्न र यसलाई सदाका लागि निवारण गर्न सक्छ भन्ने कुरा बुझ्नु आवश्यक हुन्छ। यो सबै बुझेपछि हामी यो पनि थाहा पाउँछौं कि धर्म अभ्यासका लागि हामीले आफ्नो दैनिक जीवनमै काम गर्ने हो। हामीले आफ्नो जीवनमा आइरहने समस्या, भ्रम, र कठिनाईहरूको सामना गर्ने क्रममा क्षण–प्रतिक्षण धर्मको अभ्यास गर्ने हो। धर्म अभ्यासका लागि आत्म–निरीक्षण आवश्यक धर्म अभ्यास भनेको आफ्नो दैनिक जीवनबाट छुट्टी लिनु होइन। यो कुनै सुन्दर र शान्त गुफाभित्र पसेर वा आफ्नै कोठाभित्र आरामपूर्वक ध्यानको चकटीमा बसेर जीवनका समस्याबाट भाग्न गरिने अभ्यास होइन। समस्याबाट भाग्नु धर्म अभ्यासको मर्म होइन। कुनै शान्त स्थानमा गएर ध्यान गर्नुको अभिप्राय जीवनका समस्याहरूको सामनाका लागि आवश्यक पर्ने सीप र क्षमताको विकास गर्नु हो। हाम्रो जीवन नै धर्म अभ्यासको केन्द्रबिन्दु हो। धर्मको उद्देश्य ध्यानमा बस्नु र यसमा ओलम्पिक स्वर्ण पदक जित्नु होइन। धर्मको अभ्यास भनेको धर्मलाई आफ्नो जीवनमा उतार्ने अभ्यास हो। धर्म अभ्यासमा आफ्नो अन्तर्मनको निरीक्षण गरिन्छ। यहाँ हामी आफ्ना मनोभाव, मानसिक प्रेरणा, दृष्टिकोण, र व्यवहारका बाध्यकारी प्रवृत्तिहरूप्रति सचेत रहने प्रयत्न गर्छौं। आफ्ना नकारात्मक आवेग (क्लेश) हरूप्रति विशेष होश राख्छौं। नकारात्मक आवेग वा दृष्टिकोणको मुख्य विशेषता के हो भने यो आएको बेला हामी आफैंलाई वा अरुलाई कष्ट हुन्छ। हामी आफ्नो चित्तको शान्ति गुमाउँछौं र आफूलाई नियन्त्रित गर्न सक्दैनौं। नकारात्मक आवेगको यो विशेषता थाहा पाउनु हाम्रा लागि उपयोगी हुन्छ, किनकि जब हामी यसको वशमा पर्न लाग्छौं, हामी त्यो जानेर सचेत हुन सक्छौं। चित्तको अवस्था असहज हुनासाथ हामी थाहा पाउन सक्छौं – कुनै कुरा हाम्रो चित्तमा चलिरहेको छ, जसले हामीलाई असहज बनाइरहेको छ। त्यो अवस्थामा आफूभित्र के चलिरहेको छ, जानेर त्यसको निवारणको उपाय अपनाउन सक्छौं। तर यसरी जान्न र निवारणको उपाय गर्न हामी आफ्नो अन्तर्मनको गतिविधिप्रति एकदमै सम्वेदनशील हुनुपर्छ। आफ्नो आवेगात्मक अवस्था कष्टकर भएको जानेर त्यसको निवारण गर्न सक्षम हुनका लागि यो बुझ्नु आवश्यक छ कि हामीले अशान्त भएर वा अशान्ति निम्त्याउने तरीकाले कुनै काम गर्यौं भने त्यसले आफ्नो र अरुको लागि असाध्यै धेरै दुःखको सिर्जना गर्छ। यस्तो अवस्था हामीले धेरै भोगिसक्यौं, अब त पुग्यो – यसरी हेर्नु आवश्यक छ। यदि हामी आफैं विचलित छौं भने कसरी अरुलाई सहयोग गर्न सकौंला र? लचकता धर्म अभ्यासका लागि अनेक परस्पर विरोधी तत्त्वहरूबारे जानकारी हुनुपर्छ। यस्ता तत्त्वहरू एक वा दुई मात्र होइन, त्योभन्दा बढी हुन सक्छन्। हाम्रो जीवन अत्यन्तै जटिल छ, र कुनै एकमात्र निवारक उपायले सधैँभरी काम गर्दैन। कुनै एक प्रकारको अभ्यासले मात्र सबै परिस्थितिमा प्रभावकारी ढंगले काम गर्न सम्भव छैन। धर्मलाई दैनिक जीवनमा साँच्चिकै अपनाउन हामीले ज्यादै लचकता र विभिन्न उपायहरूको सहयोग लिनुपर्ने हुन्छ। यो उपायले काम गरेन भने त्यो उपाय अपनाउँछौं, र त्यो उपायले काम गरेन भने फेरी यो उपाय अपनाउँछौं। मेरा गुरु चेन्शाब सेरकोंग रिन्पोछे भन्नुहुन्थ्यो – तिमी जीवनमा कुनै काम गर्न लाग्दैछौ भने जहिले पनि दुई वा तीनवटा वैकल्पिक योजना बनाएर बस। त्यसो हुँदा ‘प्लान ए’ ले काम गरेन भने तिमीले हार मानेर बस्नुपर्दैन। तिमीसँग वैकल्पिक योजनाहरू हुनेछन्, ‘प्लान बी’ र ‘प्लान सी’। एउटा न एउटाले त काम गरिहाल्छ। मेरा लागि यो सल्लाह एकदमै उपयोगी साबित भएको छ। धर्मको हकमा पनि यही लागू हुन्छ ः पहिलो तरीकाले कुनै परिस्थितिमा काम गरेन भने हामीसँग वैकल्पिक योजना हुन्छ। हामी अरु कुनै कुराको अभ्यास गर्न सक्छौं। तर निश्चय पनि यसका लागि हामीले पर्याप्त अध्ययन र विभिन्न प्रकारका ध्यान तथा साधना पद्धतिहरूको शिक्षा लिएको हुनुपर्छ ताकि हामी त्यसलाई अपनाउन सकौं। यस्तो तरीका शारीरिक कसरतका क्रममा पनि अपनाइन्छ। धर्मको अभ्यासमा हामी आफूलाई यसरी अभ्यस्त बनाउँछौं कि वास्तविक जीवनमा पनि आवश्यक परेका बेला त्यसको उपयोग गर्न सकियोस्। तर त्यसका लागि धर्मलाई एक सोखको रूपमा मात्र नलिएर पूर्णकालीन प्रतिबद्धताको रूपमा लिनु आवश्यक हुन्छ। अतिवादबाट बचौं बुद्धधर्मलाई हामी आफ्नो पारिवारिक जीवनमा अपनाउछौं। यसलाई आफ्ना मातापिता, सन्तान, र कार्यालयका सहकर्मीहरूसँगको व्यवहारमा प्रयोग गर्छौं। तर त्यसो गर्दा हामीले अतिवादबाट बच्नुपर्ने हुन्छ। यसबारे अलिकति चर्चा हामीले पहिल्यै गरिसक्यौं। आफ्ना सबै समस्याको दोष अरुमाथि थोपर्ने वा सम्पूर्णरूपमा आफैंलाई मात्र दोषी मान्ने – यी दुवै अतिहरूबाट टाढा रहनुपर्छ, किनकि दोष एक पक्षको मात्र हुँदैन, दुवै पक्षको हुन्छ। हामी अरुलाई बदल्न खोज्छौं, तर त्योभन्दा सजिलो आफैंलाई बदल्नु हुन्छ। अभ्यासको केन्द्रबिन्दु आफ्नो सुधार नै हो, तर त्यसका लागि हामीले आफूलाई मात्र सर्वोत्तम ठानी अत्यधिक आत्म–केन्द्रित हुनु हुँदैन। आत्म–केन्द्रित हुँदा हामी आफ्नो मात्र खयाल गर्छौं, अरुका बारेमा वास्ता गर्दैनौं। यसले हामी नै ब्रह्माण्डको केन्द्र हौं, हाम्रो समस्या संसारकै ठूलो समस्या हो भन्ने सोचलाई बल प्रदान गर्छ। यस्तो अवस्थामा हामी अरु सबैको समस्या गौण हुन् र उनीहरूलाई जे गरेपनि चोट पुग्दैन भन्ने सोच्छौं। अतिवादको अर्को उदाहरण आफूलाई एकदमै नराम्रो वा एकदमै राम्रो ठान्नु हो। हामीले आफ्ना जटिल पक्षहरू केलाउनु पर्छ र तिनको सुधारको प्रयत्न गर्नुपर्छ। तर यसका साथै आफ्ना राम्रा पक्षहरू र राम्रा गुणहरू पनि चिन्नुपर्छ ताकि तिनको थप विकास गर्न सकियोस्। हामी पश्चिमाहरूमा आत्मसम्मानको भाव त्यसै पनि कम हुन्छ। त्यसैले आफ्ना समस्या र भ्रममा धेरै केन्द्रित भयौं भने आत्मसम्मानको भाव झनै न्यून हुन जान्छ। धर्म अभ्यासको अभिप्राय त्यसो गराउनु होइन। आफ्ना विनाशकारी आवेगहरूप्रति सचेत रहनुका साथसाथै आफ्ना असल गुणहरूको स्मरण गरेर दृष्टिकोणलाई सन्तुलित राख्नुपर्छ। एकदमै क्रुर मानिसहरूले पनि आफूमा केही न केही असल गुणहरू रहेको पाउँछन्। जस्तै, कुनैबेला कुकुर वा बिरालोको सानो छाउरो आफ्नो काखमा बसेको, त्यसलाई मायाले सुम्सुम्याएको र त्योप्रति स्नेहको भाव जागेको अनुभव त उनीहरूले पक्कै पनि गरेका हुन्छन्। हरेक मानिसले कम्तीमा त्यति त अनुभव गरेको हुन्छ। यसरी स्नेहपूर्ण व्यवहार गर्नसक्छु भन्ने जानेपछि हामीलाई आफ्नो सकारात्मक पक्षबारे जानकारी हुन्छ। धर्म अभ्यास हाम्रो नकारात्मक पक्षलाई सुधार्नका लागि मात्र होइन। यो एक सन्तुलित अभ्यास हुनुपर्छ। हामीले आफ्नो सकारात्मक पक्षलाई पनि सबल बनाउनुपर्छ। आफ्ना कमीकमजोरीलाई सुधार्न र राम्रा पक्षलाई थप सबल बनाउने सन्दर्भमा सन्तुलित दृष्टिकोण कायम गर्न पनि हामी अतिवादबाट बच्नुपर्छ। यहाँ अतिवादको अर्को दुई रूप हुन्छ। पहिलो हो, अत्यधिक अपराधबोध। “म साह्रै नै खराब छु। मैले अभ्यास गर्नैपर्छ। अहिले मैले अभ्यास गरिरहेको छुईन, त्यसैले म झनै खराब हुनेभएँ।” यो “गर्नैपर्छ” भन्ने शब्दलाई हामीले आफ्नो बौद्ध अभ्यासको क्रमबाट हटाउनुपर्छ। अभ्यासमा कहिल्यै पनि यसरी “गर्नैपर्छ” भन्ने बाध्यता हुनुहुँदैन। हामी आफ्ना वर्तमान दुःखहरूबाट मुक्त हुन चाहन्छौं र भविष्यमा नयाँ दुःख सिर्जना नहोउन् भन्ने चाहन्छौं भने त्यसका लागि सबैभन्दा स्वस्थकर दृष्टिकोण यस्तो हुन सक्छ – “मलाई आफ्नो दुःखबाट मुक्ति पाउनु छ। यो अभ्यासले त्यसमा सहयोग गर्छ।” त्यसो हुँदा अभ्यास गर्नु वा नगर्नु हाम्रो आफ्नै रोजाई हुन्छ। हामीलाई कसैले यसो भन्दैन – “तिमीले यो अभ्यास गर्नैपर्छ। गरेनौ भने तिमी खराब हौ।” त्यस्तै हामी अतिवादको अर्को रूपबाट पनि बच्नुपर्छ। यो अतिले आफूलाई सर्वोत्कृष्ट ठान्छ। “हामी त त्यसै उत्कृष्ट छौं। केवल आफ्नो बुद्ध–स्वभावबारे थाहा पाउनुपर्छ, सब ठीक भैहाल्छ।” यो एक खतरनाक अतिवाद हो किनकि हामीले यस्तो धारणा लियौं भने आफ्नो सुधार गर्नु आवश्यक नै छैन, मैले आफूमा भएका कुनै पनि नकारात्मक कुराहरू छाड्नु जरुरी छैन किनकि म त त्यत्तिकै परिपूर्ण छु – यस्तो सोच्न थालिन्छ। त्यसैले हामीले आफूलाई खराब ठान्ने र उत्कृष्ट ठान्ने दुवै खालको अतिवादलाई छाड्नुपर्छ। मूलतः हामीले आफ्नो जिम्मेवारी आफैं लिनुपर्छ। धर्मलाई आफ्नो दैनिक जीवनको अंग बनाउनका लागि यो अपरिहार्य शर्त हो। हामी आफ्नो जिम्मेवारी लिन्छौं, र आफ्नो जीवनको अवस्था सुधार्न प्रयत्न गर्छौं। प्रेरणा आत्मसुधारको काम गर्दा हामी आफ्ना आध्यात्मिक शिक्षकहरू र सँगै अभ्यास गर्ने अन्य साधकहरूबाट प्रेरणा लिनसक्छौं। शिक्षकहरूले हावामा उड्न सक्ने शताब्दियौं अगाडिका गुरुहरूको कथा सुनाउन सक्नुहोला तर त्यस्तो कथा धेरै मानिसका लागि प्रेरणाको भरपर्दो स्रोत हुन सक्दैन। यस्ता कथाहरूलाई आफ्नो वास्तविकतासँग जोडेर हेर्न सकिँदैन र तिनले हामीलाई जादुई दुनियाँको जालमा फसाउँछन्। बरु त्योभन्दा जीवित मानिसहरूबाट लिइने प्रेरणा उत्तम हुन्छ, जसलाई हामीले वास्तविक जीवनमा कुनै तवरले भेटेका हुन्छौं, चाहे त्यो भेट नाममात्रको नै किन नहोस्। मलाई दुद्जोम रिन्पोछेको सम्झना आउँछ। उहाँको मृत्यु भएको निकै वर्ष भयो। उहाँ न्यिङ्मा सम्प्रदायका प्रमुख हुनुहुन्थ्यो र मेरा शिक्षकहरूमध्ये एक हुनुहुन्थ्यो। उहाँलाई दमको असाध्यै समस्या थियो। मलाई पनि दमको समस्या छ, र बुझ्न सक्छु कि दम हुँदा श्वास लिन कति गाह्रो हुन्छ। दमले सताएको बेला शिक्षण गर्न झनै गाह्रो हुन्छ भन्ने पनि मलाई थाहा छ। तपाईंले सामान्य रूपमा श्वास लिन सक्नुहुन्न र आफ्नो सम्पूर्ण शक्ति पर्याप्त श्वास तान्नमै खर्च हुन्छ। त्योबेला कतै गएर केही काम गर्न तपाईसँग कुनै शक्ति हुँदैन। यसरी दमले असाध्यै च्यापेको बेला पनि दुद्जोम रिन्पोछे मञ्चमा जानुहुन्थ्यो र शिक्षा दिनुहुन्थ्यो। उहाँलाई दमले विचलित गर्न सक्दैनथ्यो र शिक्षा दिने क्रममा अविश्वसनीय रूपमा त्यसलाई सम्हाल्न सक्नुहुन्थ्यो। उहाँको त्यो खुबी अद्भूत प्रेरणा दिने खालको थियो। तर त्यो एकदमै यथार्थमा आधारित थियो, उहाँले कुनै जादुई प्रयोग गर्नुभएको थिएन। उहाँ वास्तविक जीवनको समस्याको सामना गरिरहनु भएको थियो, जसबाट हामी प्रेरणा लिन सक्छौं। साधनाको मार्गमा अगाडि बढ्दै र प्रगति गर्दै जाँदा हामी आफैंबाट पनि प्रेरणा प्राप्त गर्न सक्छौं। यो पनि प्रेरणाको एक महत्त्वपूर्ण स्रोत हुन सक्छ। आफैंमा आएको सुधारबाट हामी प्रेरणा लिन सक्छौं। तर यसमा हामी अलि सावधान चाहिँ हुनुपर्छ। धेरै मानिसले प्रगतिसँगै आउने उत्तेजनालाई सम्हाल्न सक्दैनन्। अलिकति प्रगति हुनेबित्तिकै घमण्ड र दम्भ उत्पन्न हुने सम्भावना धेरै हुन्छ। त्यसैले हामीले कस्तो अवस्थालाई प्रगति भएको मान्ने, त्यसमा सचेत हुनुपर्छ। प्रगति प्रथमतः, यो बुझ्नु जरुरी हुन्छ कि प्रगति कहिल्यै पनि सोझो रेखामा अगाडि जाँदैन। यो कहिले माथि जान्छ, कहिले तल। फेरी यो क्रम दोहोरिरहन्छ। यो संसारको एक विशेषता हो, यहाँ यस्तै हुन्छ। उच्च वा निम्नस्तरको पुनर्जन्मको हकमा मात्र होइन, यसरी तलमाथि हुने क्रम हाम्रो दैनिक जीवनमा पनि सधैं देखिन्छ। एकछिनमा म खुशी हुन्छु, एकछिनमा दुःखी। हाम्रो मुड तलमाथि भैरहन्छ। एकछिनमा मलाई साधना गर्न मन लाग्छ, एकछिनपछि लाग्दैन, यसमा पनि तलमाथि भैरहन्छ। त्यसैले अचम्म नमान्नुहोला। वास्तवमा जबसम्म हामी अर्हत् वा संसारबाट मुक्त भैसकेका हुँदैनौं, तबसम्म यो क्रम जारी रहन्छ। तर त्यो भनेको एकदमै उच्च अवस्था हो। त्यसैले कहिलेकाहीँ लामो समय साधना गरिसक्दा पनि व्यक्तिगत प्रेमसम्बन्धका कारण हामी समस्यामा पर्नसक्छौं। अचानक हामी विचलित हुनसक्छौं। यस्तो अवस्था आउन सक्छ, यसबाट हतास हुनु आवश्यक छैन। किनकि यस्तो अवस्था आउनुको मतलब यो होइन कि हाम्रो साधना कामै नलाग्ने थियो। सांसारिक बाध्यताभित्र पाइपर्ने एक स्वाभाविक प्रक्रियाको रूपमा यसलाई लिनुपर्छ। सामान्यतया धर्म अभ्यासमा चमत्कार घटित हुँदैन। यदि हामी धर्मलाई आफ्नो दैनिक जीवनमा उतार्न चाहन्छौं भने चमत्कारको आश गरेर बस्नुहुँदैन। त्यो पनि खास गरेर आफ्नो प्रगतिको हकमा। आफ्नो प्रगतिलाई यथार्थको कसीमा कसरी नाप्ने? यसबारेमा परम पूजनीय दलाई लामा भन्नुहुन्छ – धर्म अभ्यासको एक वा दुई वर्षमै नतिजा नखोज। कम्तीमा पाँच वा दश वर्षसम्म अभ्यास गरेपछि यसबारेमा विचार गर। “पाँच वा दश वर्षअघिको तुलनामा के म बढी शान्त छु? के म कठिन समस्याहरूको सामना राम्रोसँग र विचलित नभैकन गर्नसक्ने भएको छु?” यदि हामीमा यस्तो परिवर्तन आएको छ भने हाम्रो अभ्यास प्रगतिपथमा उन्मुख छ भनेर जान्नुपर्छ। यसबाट हामी प्रेरणा लिन सक्छौं। हाम्रासामु समस्या आउँछन्, तर तिनको सामना गर्ने शक्ति हुन्छ। कठिन परिस्थितिमा हामी विचलित हुँदैनौं। केही भैहाले हामी चाँडै पूर्व अवस्थामा फर्किन सक्छौं। आफैंबाट प्रेरणा लिनुको मूलमर्म के हो भने यसले हामीलाई आफ्नो बाटोमा थप अगाडि बढ्ने शक्ति प्रदान गर्छ। किनकि हामीलाई आफू सही बाटोमा हिँड्दैछु भन्ने ज्ञान हुन्छ र आफैंप्रति विश्वास हुन्छ। तर यस्तो विश्वास तब मात्र हुनसक्छ जब सही बाटोमा हिँड्नु के हो भन्ने सम्बन्धमा हाम्रो दृष्टि यथार्थपरक हुन्छ। प्रगति सधैँभरी एकैनासको हुँदैन, यसमा तलमाथि परिरहन्छ। यो जान्नु नै यथार्थपरक दृष्टि हो। धर्मलाई आफ्नो दैनिक जीवनमा उतार्नेसम्बन्धमा यी केही सामान्य सल्लाहहरू हुन्। मलाई आशा छ यो उपयोगी हुनेछ। धन्यवाद।