https___studybuddhism.com_en_essentials_universal-values_achieving-a-happy-mind-through-ethics.xml
https___studybuddhism.com_ne_mula-tattva_sarvabhaumika-mulyaharu_naitika-acaranadvara-manasika-khusiko-prapti_1.xml
1.1 1.2 1.3 1.4 1.5 2.1 2.2 2.3 2.4 2.5 2.6 2.7 2.8 2.9 3.1 3.2 3.3 3.4 3.5 3.6 3.7 3.8 3.9 3.10 3.11 4.1 4.2 4.3 4.4 4.5 4.6 4.7 4.8 4.9 4.10 5.1 5.2 5.3 6.1 6.2 6.3 6.4 6.5 6.6 7.1 7.2 7.3 7.4 7.5 7.6 7.7 8.1 8.2 8.3 8.4 8.5 8.6 8.7 8.8 9.1 9.2 9.3 9.4 9.5 9.6 9.7 9.8 9.9 9.10 9.11 10.1 10.2 10.3 11.1 11.2 11.3 11.4 11.5 11.6 11.7 11.8 12.1 12.2 12.3 12.4 12.5 12.6 13.1 13.2 13.3 14.1 14.2 14.3 14.4 14.5 14.6 14.7 14.8 14.9 14.10 14.11 14.12 14.13 14.14 14.15 14.16 15.1 15.2 15.3 15.4 15.5 15.6 15.7 15.8 15.9 15.10 15.11 15.12 16.1 16.2 16.3 16.4 17.1 17.2 17.3 18.1 18.2 18.3 18.4 18.5
I shall be speaking today about how to achieve a happy mind in the context of doing that using secular methods. I am happy to have this opportunity to talk to a large number of people here. One of my great friends, an American scientist, David Livingstone, who now is no longer with us, said that when a warm-hearted person meets others, then his or her eyes open wider and his or her pupils dilate. He said that when he met me, his eyes opened wide and his pupils dilated like that as well and this had only happened with two people, when he’s met me and when he sees his wife. But now, every place that I go, the local people are the same, they show a genuine warm feeling towards me and I appreciate that very much, so thank you. What does “secularism” mean? I use it according to its usage in the Indian tradition. Some of my Muslim and Christian friends, however, feel that the word “secularism” implies a little bit being against religion, so they don’t like me to use this term. And also some people think that “ethics” need to be based on religion, but the Indian Constitution is based on secularism; it isn’t anti-religion. In India, people are very respectful of religion. Gandhi and the drafters of the Indian Constitution were very religious people. “Secular” in this context means having respect for all religions with no idea of any one religion being considered better than any others; and for thousands of years this secularism has respected the rights of nonbelievers too in India. So I use the term “secularism” to mean this. (See also What Is Ethics?) As a human being, and even animals and insects, all of us have the desire for more peace and calm. Nobody wants any disturbance; and everybody has the right to achieve happiness and to overcome any disturbances, problems and suffering. There’s no need to prove that logically or by experimentation. This is that way simply by nature; and all sentient beings, birds, animals, humans, all of us try to achieve that goal. What’s important is the method to achieve that goal. It must be realistic, and using unrealistic ways just causes us to fail to meet that goal. For instance, sometimes we find that animals are so frightened that they run in the wrong direction; they run in the direction of harm rather than away from it. But we are human beings and we have marvelous intelligence and therefore we have more ability to follow a realistic approach through reason and intelligence, so we are more successful. We have long-term awareness and so sometimes we willingly sacrifice immediate benefit for long-term success. This is an indication of our intelligence above that of animals. And so because of this intelligence, we humans try to achieve long-term benefit. The question, then, is what level of experience is going to bring us the most benefit? The sensorial level of experience is mainly temporary. For example you see some picture or a sporting event, or a tourist going to see different places and scenery, costumes, people; well, from this you get some sense of pleasure, for instance through your eyes. My driver in Delhi for example, an Indian, loves cricket. When I asked him how many hours of sleep he got last night when there was a cricket game, he said four hours. Then I criticize him, I say it’s better to get sound sleep rather than watching sport. It’s better for the mind. Then also there’s music and beautiful fragrances and food and pleasurable physical sensations. These pleasures on the sensorial level are only temporary. When they are finished, the only thing that is left is our memory of them. On the other hand, some experiences are on the mental level and they are not dependent on sensory experience; and the pleasure that comes from them lasts much longer. So it’s important to realize there are two levels of experiencing happiness and unhappiness. One, the sensorial level, is temporary and the other, the mental level, is much deeper. In our modern times people are involved too much with the sensorial level as what they consider to be the most important, so they are always looking to external material sources for happiness and they neglect the inner, deeper level. One time, many years ago, I was in Berlin, Germany and the hotel where I stayed was just opposite a night club. About 7:30 or 8 o’clock at night I go to sleep and I could see outside different colored lights, red, blue, flashing and a big thudding sound. I went to sleep and I woke up at midnight and it was still going on and when I got up around four it was even then still going on. All the energy of the people there was absorbed on that sensorial level. I think next day, everybody was completely exhausted. Recently I met one Indian family who had some children, the parents were there as well, and we just had some casual talk. I mentioned that in the last two or three years I no longer look at television; I just listen to the news on BBC radio. The young members of that Indian family said to me, “You must get bored without watching television!” That implies that they watch it a lot. Especially in America and in Europe, children watch too much TV. This is not very helpful because it changes their minds’ ability to analyze with sharp intelligence. So it makes more sense to work on the mental level, not just the sensorial level as a way to find happiness. Another point is that real disturbance of emotions comes mainly from the mental level; so, for a happy life we need a calm mind. Since the source of disturbances comes from the mental level, we need to deal with the mental level to achieve that. So, firstly, we need to pay more attention to our inner world, to inner values. In the small space of the brain we can explore the vast internal space of the mind, but we actually know far less about this inner space. So, we need to examine emotions. When strong emotions arise, then with part of the mind we need to examine that emotion, then gradually we find that it will subside. We have the ability to watch the mind dominated by anger; as soon as we examine it, the intensity diminishes. It’s quite interesting to look deeper at the mind. We are now in the twenty-first century. The twentieth century seems like it was the most important century in human history. It’s because there were so many developments in the scientific and technical fields. So our knowledge increased, living standards increased. But, at the same time, it was a century of bloodshed. Your parents and grandparents experienced great disturbances and suffering. Over two hundred million people were killed, including some by nuclear weapons. If that immense violence produced some new order, maybe we could justify it, but that was not the case. Even now at the beginning of the twenty-first century there are so many problems in Iraq and Iran and Afghanistan, so much terrorism; this is a symptom of past mistakes and negligence. There was too much emphasis just on external things. Now, we must think more about inner values, not just external circumstances. Also the gap between the rich and poor is a great problem, though material progress in general is OK. Here in Austria, the level of equality is quite good, but last year I visited Mexico, Argentina, and Brazil, and I asked about the gap between the rich and the poor, is it big or small, and they said it’s very big. Here in Austria perhaps it’s small. Also I asked, “Is the level of corruption big or small?” In democratic countries where there’s free speech and free press, still there can be a lot of corruption. This is due to a lack of self-discipline, a lack of moral principles. India, for example, is a very religious-minded nation, and yet there is a lot of corruption there as well. In their homes, many Indians have statues of gods and goddesses, they offer incense and flowers and their prayers, but sometimes I joke that their prayer is “May my corruption succeed.” So, this is very sad. They are religious minded and yet so many are corrupt. They are supposedly believers, but not believers to the extent where they actually carry out the principles of their religion and become God-fearing. Some years ago, I had a discussion with a scholar about multi-national companies and about how their profit was not transparent. We discussed these things and I said “these people who run these companies are supposedly God-fearing, so they should have some discipline” and he said “that’s eighteenth century thought.” So, although these people might pray to God, they’re not very serious. If they were serious, they should follow God’s advice to be honest, caring and ethical. So we must be caring about others and be caring about the environment. Therefore, we need more emphasis on moral ethics, and that means more emphasis on self-discipline, not from a sense of duty or fear, but voluntarily, based on knowing that “if I engage in this act, it’s against moral principles”. We need more effort to further moral ethics, otherwise with so much increase in the population and decrease in the resources, there will just be more and more problems. So we need to make this twenty-first century a century in which we put effort into making it a compassionate century. That’s the basic principle of moral ethics, secular ethics. Moral ethics are very much related to warm-heartedness. This means having more and more concern for other human beings. They also want to be happy; they don’t want to have unhappiness and we are all interrelated. Their happiness is the source for our own happiness. When we understand this and respect them, then there’s no room for lying, cheating, bullying or exploiting. It’s in this sense that warm-heartedness is the source of happiness; and it comes from a biological factor from the time of our mothers: we survived through our mothers’ affection, through her milk. This experience has been absorbed into our genes and our blood. The question is: children are more concerned about affection from others than about money and cultural things from others, but when they grow up, unless they become wiser, their values go down. Why, because they become more self-centered. If they help others at all it’s out of interest in “what will I get in return?” So self-centeredness supports a sense of a big “me” that’s a source of big problems. We need to consider the whole community of humanity as “we” by considering ourselves part of the European Union, or part of the whole world. We need to think in terms of all the seven billion people in this world as “we” and that we are part of “we”; not just think in terms of this little “me.” So, we need to respect everybody, both the rich and the poor. Everybody should have equal rights, both economically and in all fields. That respect will come about if we develop concern for others’ well-being. This is not necessarily part of religion; religion is a private affair; these are concerns of all of humanity. If we respect all others, there’ll be no exploitation. Also, warm-heartedness is a great help for physical health. Some scientists say that constant danger and fear weaken our immune system, so when we are self-centered we experience a lot of fear on our own side and concerning others we have a great deal of distrust. This leads to a sense of loneliness and fear, which lead to frustration and eventually to anger. But once we open our hearts and we have a sense of caring for others, then we develop self-confidence. Through that we can act openly and transparently. No matter whom we meet, whom we see, all around us we will regard everybody as our brothers and our sisters; and if we are warm-hearted and have a sense of concern for others, most people will respond positively. But that’s not always the case. Whenever I am driven around in a car I always look at the people along the way and smile at them. One time in Germany when I smiled at one lady on the sidewalk she became very suspicious, so instead of my smile causing her to feel happiness it caused her to be frightened so I turned my head. But that’s usually not the case. Warm-heartedness is something we learn from our mothers, so this is something we need to carry with us all our life. At a science meeting we have a slogan: “a healthy mind, a healthy body.” For this we need to know reality, we need to have a calm mind; if we are disturbed, we become biased and we can’t see reality and this brings about a lot of problems. So warm-heartedness helps for developing a calm mind. If we don’t have calm minds, then this produces problems in our education. If the mind isn’t calm and happy, it’s very hard to learn; so a calm mind helps for carrying out all work and all professions, including politics. In short, calmness of mind leads to self-confidence and with self-confidence we are able to see reality more clearly and based on that we develop more and more warm-heartedness. These are the basic principles of secular ethics and the key to the art of happiness. For myself, I found this quite useful. If you feel it makes some sense, then try to practice it. If it makes no sense to you, then forget about it. Thank you.
1.1 2.1 3.1 4.1 5.1 6.1 7.1 8.1 9.1 10.1 11.1 12.1 13.1 14.1 15.1 16.1 17.1 18.1 19.1
आज म धर्मनिरपेक्ष विधिहरू अवलम्बन गर्दै मानसिक खुशी कसरी प्राप्त गर्ने भन्ने विषयमा चर्चा गर्नेछु। यहाँ यति धेरै मानिसहरूको अगाडि बोल्ने अवसर पाउँदा मलाई खुशी लागेको छ। महान् अमेरिकी वैज्ञानिक डेभिड लिभिङ्स्टोन मेरो असल मित्र हुनुहुन्थ्यो। अहिले उहाँ हामीबीच हुनुहुन्न। उहाँ भन्नुहुन्थ्यो, एक प्रेमिल मनको मान्छेले अरुलाई भेट्दा उसको आँखा अलि धेरै खुल्छ, आँखाको नानी फैलिन्छ। उहाँले मलाई भेट्दा र आफ्नो श्रीमतीलाई देख्दा त्यस्तै हुन्थ्यो रे। आजकल म जता जान्छु, सबै मान्छे उस्तै देख्छु। सबैले मप्रति सच्चा प्रेमपूर्ण व्यवहार देखाउनुहुन्छ। म यो भावनाको धेरै नै सम्मान गर्छु। यसका लागि तपाईंहरू सबैलाई धन्यवाद दिन चाहन्छु। “धर्मनिरपेक्षता” भन्नाले के बुझिन्छ त? म यो शब्दलाई भारतीय परम्पराको सन्दर्भमा प्रयोग गर्छु। मेरा केही मुस्लिम र इसाई साथीहरूलाई चाहिँ “धर्मनिरपेक्षता” शब्द अलि धर्मको विरोधी जस्तो लाग्दो रहेछ। उहाँहरुलाई मैले यो शब्द प्रयोग गरेको त्यति मन पर्दैन। कसैकसैले “नैतिकता” धर्मको जगमा उभिनुपर्छ भन्ने ठान्नु हुन्छ। तर भारतीय संविधान “धर्मनिरपेक्षता” मै अडेको छ। त्यसको मतलब उ धर्म विरोधी भन्ने होइन। भारतमा मानिसहरू धर्मको धेरै नै सम्मान गर्छन्। महात्मा गान्धी र भारतीय संविधानका निर्माताहरू धेरै धार्मिक व्यक्तित्वहरू हुनुहुन्थ्यो। यस अर्थमा “धर्मनिरपेक्षता” को अर्थ सबै धर्मप्रति सम्मान गर्नु हो। कुनै एक धर्म अर्कोभन्दा राम्रो हो भन्ने खालको सोच नराख्नु हो। भारतमा हजारौं वर्ष अगाडिदेखि यही धर्मनिरपेक्षताको सोचले नास्तिकहरूको पनि हकको सम्मान गरेको छ। मैले प्रयोग गर्ने “धर्मनिरपेक्षता” यही अर्थमा हो। मानवजातिका लागि मात्र होइन, जनावरहरू र कीरा फट्याङ्ग्राको हकमा पनि सबैलाई अझ धेरै शान्ति र स्थिरताको चाहना हुन्छ। कसैलाई पनि अशान्ति मन पर्दैन। सबैजना खुशी रहन तथा वाधाहरू, समस्याहरू र दुःखहरूबाट मुक्त हुन पाउनुपर्छ। यसलाई कुनै तर्क वा प्रयोगका माध्यमबाट प्रमाणित गरिरहनु आवश्यक छैन। यो प्रकृतिको सहज स्वभाव नै हो।जनावरहरू, पंक्षीहरू, मानवजाति लगायत हामी सबै चेतनशील प्राणी यही लक्ष्य प्राप्त गर्ने प्रयत्नमै हुन्छौं। कुन तरीकाबाट त्यो लक्ष्य प्राप्त गर्ने भन्ने कुरा चाहिँ महत्वपूर्ण हो। त्यो तरीका व्यावहारिक हुनु आवश्यक छ। अव्यावहारिक तरीकाले त हामी आफ्नो लक्ष्यमा पुग्न सफल हुन सक्दैनौं। कहिलेकाहीँ हामी देख्छौं जनावरहरू धेरै डराए भने उल्टो दिशातिर भाग्न थाल्छन्। खतराबाट टाढातिर जानुपर्नेमा जता खतरा छ उतैतिर दौडन थाल्छन्। तर हामी मानवजातिको अद्भूत बौद्धिक क्षमता छ, र हामी तर्क तथा बुद्धिको प्रयोग गरेर व्यावहारिक ढंगको समाधान खोज्न सक्छौं। यसबाट हामी सफल पनि हुन्छौं। हामीसँग दीर्घकालीन सोच हुन्छ, र कहिलेकाहीँ दीर्घकालीन सफलताका लागि तत्कालको लाभ स्वेच्छापूर्वक त्याग्न सक्छौं। यसले हाम्रो बौद्धिक क्षमता जनावरहरूको भन्दा बढी भएको संकेत गर्छ। यही बौद्धिक क्षमताका कारण हामी मानवजाति दीर्घकालीन लाभ प्राप्त गर्ने प्रयत्न गर्छौं। त्यो अवस्थामा प्रश्न उठ्छ – अनुभवको कुन चाहिँ स्तर हाम्रा लागि सबैभन्दा लाभदायक हुन्छ? इन्द्रियको स्तरमा हुने अनुभव अस्थायी प्रकृतिको हुन्छ। उदाहरणका लागि तपाईंले कुनै चित्र देख्नुभयो वा कुनै खेलकूदको प्रतिस्पर्धा हेर्नुभयो भने आँखाको माध्यमद्वारा एक प्रकारको सुखको अनुभूति हुन्छ। त्यस्तै अनुभूति कुनै पर्यटकलाई नयाँ नयाँ ठाउँ, प्राकृतिक दृश्य, भेषभूषा, मानिसहरू आदि देख्दा पनि हुन्छ। दिल्लीमा मेरो गाडी चालकलाई क्रिकेट खेल मन पर्छ। कुनै बेला क्रिकेटको खेल भयो भने म उहाँलाई राति कति घण्टा सुत्नुभयो भनेर सोध्छु। उहाँको जवाफ हुन्छ – चार घण्टा। म उहाँलाई सम्झाउँदै भन्छु – खेलकुद हेरेर बस्नु भन्दा गहिरो निद्रा सुत्नु राम्रो हो। हाम्रो मनको लागि त्यो बढी लाभदायक हुन्छ। त्यस्तै संगीत वा मीठो सुगन्ध, वा खानेकुरा, वा सुखद शारीरिक संवेदनाहरू हुन्छन्। यी सबैको अनुभव इन्द्रियको स्तरमा मात्र हुन्छ, र त्यो क्षणिक हुन्छ। जब त्यो अनुभव सकिन्छ, हाम्रो सम्झनामा मात्र बाँकी रहन्छ। अर्कोतर्फ केही अनुभवहरू मानसिक स्तरमा हुन्छन्, तिनीहरू शारीरिक संवेदनामा भर पर्दैनन्। तिनबाट प्राप्त हुने सुख अलि धेरै बेर रहन्छ। हामीले यो बुझ्नु जरुरी छ कि सुख वा दुःखको अनुभव दुई स्तरमा हुन्छ। एक, इन्द्रियको स्तरमा जुन क्षणिक हुन्छ, र अर्को मनको स्तरमा जुन अलि गहिरो हुन्छ। अहिलेको आधुनिक युगमा मानिसहरू शारीरिक संवेदनाको स्तरमा धेरै लिप्त हुन्छन्। मानिसहरू यसैलाई सबैभन्दा महत्वपूर्ण ठान्छन्, र बाहिरी भौतिक साधनहरूमा आफ्नो खुशी खोजिरहेका हुन्छन्। आफूभित्रको गहिरो अनुभवको स्तरलाई वेवास्ता गरिरहेका हुन्छन्। धेरै वर्षअघि म जर्मनीको बर्लिनमा एक होटलमा बास बस्न पुगेको थिएँ। त्यो होटलको ठीक अगाडि एक रात्रि क्लब थियो। करीब ७:३० वा ८:०० बजेतिर म सुत्न गएँ। बाहिर रातो, नीलो, विभिन्न रंगीचंगी ज्योतिहरू चम्किरहेका थिए र ठूलो धमाकेदार आवाज आइरहेको थियो। म सुतेँ, करीब मध्यराततिर बिउँझदा त्यो सब यथावत् चलिरहेको थियो। त्यसपछि बिहान चार बजेतिर उठ्दा पनि त्यो सबै यथावत् चलि नै रहेको थियो। त्यहाँ सबै मानिसको सम्पूर्ण उर्जा त्यही इन्द्रिय संवेदनाको स्तरमा डुबेको थियो। मलाई लाग्छ भोलिपल्ट सबैजना थाकेर पूरै चूर भएका थिए होलान्। केही समयअघि मैले एक भारतीय परिवार भेटेको थिएँ। उनीहरूका केटाकेटी र आमाबुवा सँगै थिए। हामीले केही सामान्य गफगाफ गर्यौं। मैले भनेँ – दुई तीन वर्ष भयो, मैले टेलिभिजन हेर्न बन्द गरेको छु र म बीबीसी रेडियोमा समाचार मात्र सुन्छु। केटाकेटीले भने – टेलिभिजन नहेर्दा तपाईं बोर हुनुहुन्छ होला। स्पष्टै थियो, उनीहरू टेलिभिजन धेरै हेर्थे। अमेरिका र युरोपमा बालबालिकाहरू धेरै टेलिभिजन हेर्छन्। त्यो धेरै राम्रो कुरा होइन किनकि त्यसले उनीहरूको विश्लेषण गर्ने तीक्ष्ण बौद्धिक क्षमतामा कमी ल्याउँछ। हामीले बुझ्नु पर्छ कि खुशीको खोजी इन्द्रियसुखको स्तरमा होइन, मनको स्तरमा गर्नुपर्छ। हामीले बुझ्नु पर्ने अर्को जरुरी कुरा के हो भने भावनात्मक (इमोशनल) विचलन मनको स्तरमा हुन्छ। सुखी जीवनका लागि हाम्रो मन शान्त हुनु आवश्यक छ। अशान्तिको स्रोत मनकै स्तरमा हुने भएकाले हामीले त्यही स्तरमा काम गर्नु पर्छ। प्रथमतः हामीले आफ्नो आन्तरिक जगतमा ध्यान दिनु आवश्यक छ। आफ्नो आन्तरिक मूल्य मान्यतामा ध्यान दिनु आवश्यक छ। मस्तिष्कको सानो कोठा भित्रबाट हामी अन्तर्मनको असीम विस्तार देख्न सक्छौं। तर यथार्थमा हामीलाई अन्तर्मनको त्यो असीमताको बारेमा एकदमै थोरै मात्र जानकारी हुन्छ। हामीले आफ्नो मनोभावहरूको बारेमा जान्नु पर्छ। कुनै प्रगाढ भाव मनमा आयो भने मनकै एक भागले त्यसलाई विश्लेषण गरेर हेर्नुपर्छ। त्यसो गर्दा हामी पाउँछौं, त्यो भाव विस्तारै विस्तारै हराउँदै जान्छ। मनमा रिसको भाव प्रगाढ भयो भने हामी त्यसलाई हेर्न सक्छौं। त्यसलाई विश्लेषण गरेर हेर्ने वित्तिकै त्यसको बल कम हुन्छ। चित्तको गहिराईमा डुबेर हेर्नु धेरै रमाइलो हुन्छ। हामी अहिले एक्काइसौं शताब्दीमा छौं। यस्तो लाग्छ, बीसौं शताब्दी मानव इतिहासमा सबैभन्दा महत्वपूर्ण समय थियो। यो शताब्दीमा वैज्ञानिक र प्राविधिक क्षेत्रमा भएका अनेकौं प्रगतिहरूका कारण हामी त्यसो भन्न सक्छौं। हाम्रो ज्ञानको दायरा बढ्यो र जीवनस्तर उकासियो। तर त्यसका साथै, विगत शताब्दी रक्तपातपूर्ण पनि रह्यो। हाम्रा आमाबुवा र हजुरबुवा हजुरआमाले धेरै नै अशान्ति र दुःख भोग्नुपर्यो। बीस करोडभन्दा बढी मानिस मारिए। तीमध्ये कति आणविक हतियारका शिकार भए। त्यो भीषण हिंसाको औचित्य सावित गर्नका लागि हामी भन्न सक्छौं कि त्यसले केही नयाँ व्यवस्थाहरूको सिर्जना गर्यो। तर कुरा त्यसो होइन। अहिले एक्काइसौं शताब्दीको प्रारम्भ भैसक्दा पनि इराक र अफगानिस्तानमा धेरै समस्याहरू विद्यमान छन्। आतंकवादको यस्तो चपेटा छ। यो विगतमा गरिएका गल्तीहरू र लापरवाहीको परिणाम हो। हामीले बाहिरी कुरालाई मात्र चाहिनेभन्दा धेरै महत्व दियौं। अब हामीले आफूभित्रको आन्तरिक मूल्यबारे सोच्नै पर्छ। बाहिरी परिवेशको मात्र सोचले हुनेवाला छैन। भौतिक प्रगति राम्रै भएको छ। तर धनी र गरीब बीचको खाडल ठूलो समस्याको रुपमा विद्यमान छ। यहाँ अष्ट्रियामा समानताको स्तर निकै राम्रो छ, तर मेक्सिको, अर्जेन्टिना, र ब्राजिलमा स्थिति फरक छ। गत वर्ष म ती देशहरूको भ्रमणमा जाँदा मैले यही सोधेको थिएँ – धनी र गरीबबीचको दूरी कत्तिको छ? मैले जवाफ पाएँ, धेरै नै छ। यहाँ अष्ट्रियामा शायद त्यो दूरी कम छ। मैले यो पनि सोधेको थिएँ – “भ्रष्टाचारको अवस्था कस्तो छ? धेरै छ कि थोरै?” प्रजातान्त्रिक देशहरूमा अभिव्यक्तिको स्वतन्त्रता हुन्छ र स्वतन्त्र प्रेस पनि हुन्छ। तैपनि भ्रष्टाचारको समस्या उत्तिकै छ। यसको कारण हो – आत्मसंयमको अभाव र नैतिक मूल्यमान्यताको कमी। भारतको उदाहरण लिऊँ, यो धार्मिक भावनाले अत्यन्त ओतप्रोत देश हो। तैपनि त्यहाँ भ्रष्टाचार व्याप्त छ। धेरै भारतीयको घरमा देवी वा देवताको मूर्ति हुन्छ। उहाँहरू आफ्ना भगवानलाई धुप र फूल चढाउनु हुन्छ र प्रार्थना गर्नुहुन्छ। म कहिलेकाहीँ ठट्टा गरेर उहाँहरूलाई भन्छु – तपाईं “मेरो भ्रष्टाचार सफल होस्” भनेर प्रार्थना गर्नुहुन्छ कि के हो? यो खासमा दुर्भाग्यपूर्ण कुरा हो। धेरै मानिस धार्मिक भावनाका छन्, तैपनि भ्रष्टाचार गर्छन्। उनीहरू नामका त आस्तिक हुन्, तर साँच्चिकै आस्थावान होइनन्। किनकि उनीहरू धर्मको सिद्धान्तलाई आफ्नो वास्तविक जीवनमा उतार्दैनन्, र ईश्वरको डर मानेर सोअनुसार काम गर्दैनन्। केही वर्षअघि म एक विद्वानसँग बहुराष्ट्रिय कम्पनीहरूका बारेमा गफ गर्दैथिएँ। उनीहरूको नाफा पारदर्शी नभएको विषयमा हाम्रो कुराकानी हुँदै थियो। मैले भनेँ – “जसले यी कम्पनी चलाउँछन्, उनीहरू ईश्वरका अनुयायी जस्ता देखिन्छन्। त्यसैले उनीहरूमा केही त अनुशासन हुनुपर्ने हो।” ती विद्वानले भन्नुभयो – “त्यस्तो त अठारौं शताब्दीमा हुन्थ्यो होला!” ती मानिसहरू ईश्वरको पूजा त गर्छन् होला, तर पक्कै पनि उनीहरू त्यसमा गम्भीर छैनन्। उनीहरू गम्भीर भएका भए ईश्वरको कुरा मान्ने थिए होला र इमान्दार, प्रेमभावले युक्त, र नीतिवान हुन्थे होलान्। हामीले अरुप्रति प्रेमभाव राख्नु र वातावरणको संरक्षण गर्नु आवश्यक छ। हामीले नैतिक मूल्यमा बढी जोड दिनु आवश्यक छ। त्यसका लागि आत्मानुशासनमा ध्यान दिनु जरुरी हुन्छ। तर यस्तो अनुशासन डर वा करकापले नभई स्वेच्छापूर्वक गरिनुपर्छ। यसका पछाडि हाम्रो भावना हुनुपर्छ – “मैले यस्तो काम गरेँ भने त्यो मेरो नैतिक सिद्धान्तको प्रतिकूल हुनेछ।” नैतिक आचरण बढाउनका लागि हामीले थप प्रयत्न गर्नु आवश्यक छ। नत्र यति धेरै जनसंख्या बृद्धि र स्रोतसाधनमा कमी भैरहेका बेला धेरैभन्दा धेरै समस्याहरू आउन सक्छन्। यो एक्काइसौं शताब्दीलाई हामी करुणामय शताब्दी बनाऔं। हाम्रा प्रयत्नहरू त्यसतर्फ लक्षित होऊन्। नैतिक आचरण र धर्मनिरपेक्ष नैतिकताको मूल सिद्धान्त यही हो। नैतिक आचरण र प्रेमपूर्ण व्यवहारबीच गहिरो सम्बन्ध छ। यसको अर्थ अरु मानिसको सकेसम्म धेरै ख्याल गर्नु हो। अरु पनि खुशी नै हुन चाहन्छन्, कोही पनि दुःखी हुन चाहँदैन। हामी सबै परस्पर सम्बद्ध छौं। अरुको खुशी नै हाम्रो खुशीको स्रोत हो। हामीले यो कुरा बुझ्यौं भने अरु मानिसको कदर गर्न थाल्छौं। त्यसपछि झूठो बोल्ने, धोखा दिने, अरुलाई डराउने, धम्क्याउने वा उनीहरूको शोषण गर्ने कुनै गुन्जायश रहँदैन। यस अर्थमा प्रेमपूर्ण व्यवहार आनन्दको स्रोत हो। जैविक स्तरमा हामी यो आफ्नो आमाबाट पाउँछौं। आमाको मायाले हामी बाँच्छौं, उहाँको दूधले हामीलाई जीवन दिन्छ। यो अनुभव हाम्रो रक्तप्रवाह र हाम्रो आनुवांशिक जीनमै समाहित भएको हुन्छ। यहाँनेर विचारणीय छ – बालबालिका अरुबाट धन वा सांस्कृतिक विरासत पाउनेभन्दा माया पाउन बढी लालायित हुन्छन्। तर जब उनीहरू बढ्दै जान्छन्, उनीहरूको सोच साँघुरो हुन थाल्छ। ज्ञानको दायरा फराकिलो भएको छैन भने उनीहरू कुनै पनि कुरामा “आफ्नो फाइदा के छ” भनेर सोच्न थाल्छन्। यस्तो आत्म–केन्द्रित सोचले “म” भन्ने भावना बढाउँछ। धेरै ठूला समस्याहरूको जड यही भावना हो। हामीले बृहत्तर मानवजातिलाई “हामी” भनेर बुझ्नु जरुरी छ। हामीले आफूलाई युरोपियन युनियन वा सिंगै पृथ्वीको एक अंगको रुपमा लिनु जरुरी छ।संसारका सात अरब मान्छेको कोणबाट सोच्नु र उनीहरू सबैलाई “हामी” को रुपमा लिनु आवश्यक छ। हामी यो बृहत्तर समुदायका अंग हौं, न कि सानो “म” को। त्यसैले हामीले सबैलाई सम्मान गर्नु पर्छ, चाहे धनी होस् वा गरीब। सबैले उस्तै अधिकार पाउनु पर्छ, आर्थिक दृष्टिले पनि र अन्य सबै प्रकारले। यदि हामीले अरुको भलाईमा ध्यान दिन थाल्यौं भने त्यस्तो सम्मानको भाव स्वतः उत्पन्न हुन्छ। यदि हामीले अरु सबै मानिसको सम्मान गर्न थाल्यौं भने कसैको पनि शोषण हुँदैन। त्यस्तै, प्रेमपूर्ण व्यवहार शारीरिक स्वास्थ्यका लागि पनि निकै लाभदायक हुन्छ। वैज्ञानिकहरूको भनाई अनुसार लगातारको विपत्ति र डरले हाम्रो शरीरको रोगसँग लड्ने क्षमता कमजोर हुन्छ। जब हामी आत्म–केन्द्रित हुन्छौं, हामीलाई आफ्नो हितको कुराप्रति मात्र डर भैरहन्छ। अरुको विषयलाई लिएर हाम्रो मनमा गहिरो अविश्वास भैरहन्छ। यसले एक्लोपना र डरको भावना ल्याउँछ, जसबाट निराशा र अन्ततः रिस उत्पन्न हुन्छ। तर जब हामी आफ्नो हृदय खुला राख्छौं र अरुप्रति स्नेहको भाव राख्दछौं, हामीभित्र एक आत्मविश्वास जागृत हुन्छ। यस्तो आत्मविश्वासका साथ हामी खुलापन र पारदर्शिताको व्यवहार गर्न सक्नेछौं। हामीले जसलाई भेटे पनि र जसलाई देखे पनि उनीहरू आफ्नै दाजुभाई र दिदीबहिनी जस्तो लाग्नेछ। हाम्रो हृदय स्नेहको भावले भरिएको छ र हामी अरुको ख्याल राख्न सक्छौं भने धेरै मानिसले हामीप्रति त्यस्तै सकारात्मक व्यवहार गर्छन्। तर सधैं त्यसो हुँदैन। जब मलाई गाडीमा राखेर यताउता लगिन्छ, म बाटोमा देखिने मानिसहरूतर्फ हेर्छु र मुस्कुराउँछु। एक पटक जर्मनीमा बाटो छेउमा हिँड्दै गरेकी एक महिलातर्फ हेरेर म मुस्कुराएँ, तर उहाँले के ठान्नुभयो कुन्नि, खुशी हुनुको बदला सशंकित पो हुनुभयो! उहाँ तर्सिएको देखेर म अर्कोतर्फ फर्किएँ। तर प्रायःजसो त्यस्तो हुँदैन। स्नेह वा प्रेमको भाव हामीले आफ्नो आमाबाट सिक्छौं। हामीले यो भावलाई आफूसँग जीवनभर सम्हालेर राख्नुपर्छ। वैज्ञानिक सम्मेलनहरूमा प्रायः हामी यस्तो नारा सुन्ने गर्छौं – “स्वस्थ मन, स्वस्थ शरीर”। यसका लागि हामीले यथार्थलाई हेर्न सक्नुपर्छ। हाम्रो मन शान्त हुनुपर्छ। मनमा अशान्ति छ भने हामी पूर्वाग्रही बन्छौं र यथार्थलाई देख्न सक्दैनौं। यसले अनेक समस्याहरू सिर्जना गर्छ। स्नेह वा प्रेमको भावले मन शान्त बनाउन सहयोग गर्छ। यदि हाम्रो मन शान्त छैन भने शिक्षा ग्रहण गर्नमा पनि समस्या हुन्छ। मन शान्त र खुशी भएन भने सिक्न धेरै नै गाह्रो पर्छ। कुनै काम गर्न होस् वा पेशा अपनाउन, यहाँसम्म कि राजनीति गर्न नै किन नहोस्, शान्त मन सहयोगी हुन्छ। छोटकरीमा भन्नुपर्दा मनको शान्तिले आत्मविश्वास उत्पन्न गराउँछ। त्यो आत्मविश्वासबाट हामी यथार्थलाई स्पष्टसँग देख्न सक्छौं, जसका आधारमा हामी अझ बढी स्नेहपूर्ण र प्रेमपूर्ण व्यवहार गर्न सक्छौं। यी सब धर्मनिरपेक्ष नैतिक आचरणका मूल सिद्धान्तहरू हुन्। सुखी जीवन जीउने कलाको आधार पनि यही हो। मेरो कुरा गर्नुपर्दा, यी कुराहरू मैले धेरै नै उपयोगी पाएको छु। तपाईंलाई उचित लाग्यो भने यसलाई व्यवहारमा उतार्ने प्रयत्न गर्नुहोला। तपाईंलाई उचित लागेन भने बिर्सिदिनुहोला। धन्यवाद।