https___studybuddhism.com_en_tibetan-buddhism_path-to-enlightenment_the-graded-path_realism-the-basis-for-the-buddhist-path-and-its-goals_the-two-truths.xml
https___studybuddhism.com_ne_tibbati-bud-dhadharma_jnanapraptiko-bato_kramika-marga_yatharthah-baud-dhamarga-ra-yasako-laksyako-adhara_du-i-satya_1.xml
1.1 2.1 3.1 3.2 3.3 3.4 3.5 4.1 5.1 6.1 7.1 8.1 9.1 9.2 9.3 10.1 11.1 12.1 12.2 12.3 13.1 14.1 14.2 14.3 15.1 16.1 17.1 18.1 19.1 19.2 19.3 19.4 19.5 20.1 20.2 20.3 21.1 22.1 23.1 23.2 24.1 25.1 26.1 27.1 28.1 28.2 28.3 28.4 28.5 28.6 29.1 29.2 29.3 29.4 29.5 29.6 29.7 29.8 30.1 30.2 30.3 30.4 31.1 32.1 32.2 32.3 32.4 33.1 33.2 33.3 33.4 34.1 35.1 36.1 37.1 37.2 37.3 37.4 38.1 39.1 39.2 39.3 39.4 39.5 40.1 40.2 40.3 40.4 40.5 40.6 40.7 40.8 40.9 40.10 41.1 41.2 41.3 41.4 41.5 41.6 42.1 42.2 42.3 43.1 43.2 43.3 43.4 43.5 43.6 43.7 43.8 43.9 43.10 43.11 44.1 44.2 44.3 44.4 44.5 44.6 44.7 45.1 46.1 46.2 46.3 46.4 47.1 48.1 49.1 50.1 51.1 52.1 52.2 52.3 52.4 52.5 52.6 52.7 53.1 53.2 54.1 54.2 54.3 54.4 54.5 55.1 55.2 55.3 55.4 55.5 55.6 55.7 56.1 56.2 56.3 56.4 56.5 57.1 57.2 57.3 57.4 58.1 58.2 58.3 58.4 58.5 58.6 58.7 58.8 58.9 58.10 58.11 58.12 59.1 59.2 59.3 59.4 59.5 60.1 60.2 61.1 62.1 62.2 63.1 64.1 64.2 64.3 64.4 65.1 65.2 65.3 65.4 65.5 65.6 65.7 66.1 66.2 66.3 66.4 66.5 66.6 66.7 66.8 66.9 66.10 66.11 66.12 66.13 66.14 67.1 67.2 67.3 67.4 67.5 68.1 68.2 68.3 68.4 68.5 68.6 68.7 68.8 68.9 69.1 69.2 69.3 69.4 69.5 69.6 69.7 69.8 70.1 70.2 70.3 70.4 70.5 71.1 71.2 71.3 72.1 73.1 74.1 74.2 75.1 75.2 75.3 75.4 76.1 76.2 76.3 76.4 76.5 76.6 77.1 77.2 77.3 77.4 77.5 77.6 77.7 77.8 78.1 78.2 78.3 78.4 78.5 78.6
Introduction The Four Noble Truths Buddha lived about 2500 years ago in India. Because his disciples had varying dispositions and capacities, he taught each of them in an individual way that would best suit how they would understand. But the first thing that he taught for everyone was about his basic insight of how he became enlightened: he taught what he called the “Four Noble Truths.” These are four true facts about life that ordinary people would not see as being facts, but highly realized beings (aryas) who have seen reality non-conceptually would see that they are true. In brief, these four truths answer the following questions: - What are the true types of sufferings and problems that everyone experiences in life? - What are their causes? - Is it possible to actually get rid of these problems, to achieve a stopping of them so that they will never recur again? - What is the understanding that will bring about that stopping because it would get rid of the causes of suffering? The answers to these questions constitute the basic structure of what Buddha taught in depth for the rest of his life, and this is what he taught first. When we look these Four Noble Truths, they don’t exist in isolation all by themselves. They follow from a basis, and lead to a goal when fully understood. In simple words, the basis for these four truths – these four facts of life – is reality. If we want to summarize Buddhism with one word, then, as one of my friends who is also a Buddhist teacher said, that one word would be “realism.” If we could see reality and understand and accept it without projections of something impossible and unreal, we would be able to deal with our problematic situations in life in realistic ways. So teachings on reality are the basis for these four truths. Reality, however, encompasses various levels of how things exist and how they function in life. Buddha taught about all that. The Three Precious Gems From these Four Noble Truths what becomes clear is the direction we need to put in our lives in order to overcome suffering and problems. This direction is indicated by what Buddhist jargon calls the “Three Precious Gems” or “Three Jewels of Refuge” – Buddha, Dharma, Sangha. Each has several levels of meaning, but on the deepest level, they signify: - The Dharma – the goal that we are striving for, namely ridding ourselves of our problems and their causes, and attaining the full understanding that will rid us of them forever - The Buddhas – those who have achieved that goal in full and who teach how to do that ourselves - The Sangha – those who are following these teachings and have reached the goal in part, but not in full. Requests to the 17 Nalanda Pandits His Holiness the Dalai Lama wrote a very beautiful text as a request for inspiration from 17 great Buddhist masters from the great Buddhist monastery of ancient India. It was called Nalanda and lasted for about a thousand years. Run like a monastery, it was the most famous university of its day and produced the greatest masters of the Indian Buddhist tradition. The Dalai Lama wrote this text in the form of a prayer to each of the 17 most famous of these masters: “Inspire me to follow in your footsteps.” After these verses of individual request, His Holiness concluded with several more general verses addressed to all of them. What I’d like to present is a commentary on one of those concluding verses. It summarizes what I just explained about reality (the two truths), the Four Noble Truths, and the Three Jewels of Refuge. Refuge just means that if we go in the direction indicated by these three, we will save ourselves from suffering and problems. The verse reads: By knowing the meaning of the two truths, the foundational way in which all things abide, “Abide” means how things exist, how things function. In other words, knowing reality. We gain certainty about how, through the four (noble) truths, we keep entering but can also reverse our recurring rebirth. If we understand reality, we will understand, through the four noble truths, how we perpetuate our problems, as well as how we can rid ourselves of them. Brought on by valid cognition (of this), then our conviction becomes stable that the Three Refuges are indeed fact. Remember the Three Refuges are formulated in terms of the actual goal that we can achieve – a complete stopping of all our problems so that they never recur again and the understanding that will bring that about. If you want to practice the Buddhist path, you’re aiming for a goal. How do you know that that goal is possible to achieve? Is it just a fiction? Is it a nice story or is it actually fact? Many people will strive for the goal just based on faith: “My teacher said it was so. And okay, I want to believe, so I believe.” That can work for many people, but it is not always the most stable way of practicing. After practicing over a long period of time, what frequently happens is that you start to question, what am I doing? This is because you still experience anger, attachment, selfishness, and more – the real troublemakers – and they’re really difficult to get rid of. So progress is very slow. But you need to realize that progress is also never linear: it always goes up and down. Some days it goes better and some days worse. If you’re practicing the Buddhist methods just on the basis of faith, you can become discouraged because it doesn’t look as though you’re getting anywhere. Then you would question, “Well, is it really possible to achieve the goal?” That’s why this verse says, “brought on by valid cognition.” In other words, when you really have understood – based on logic and reason – that the goal does exist and that it actually is possible to achieve it, then your conviction about the goal, the feasibility of achieving it and that there are people who have actually achieved it becomes very firm. You believe that these points are fact, not just because they’re written in some holy book. You’re convinced that they’re true because the two truths are reality, and the four truths and three refuges follow logically based on reality. Inspire me, please, to implant this root of the pathway minds that lead to liberation. You plant a seed, but here you implant a “root,” not a seed. This choice of words indicates that the structure of the two truths, four truths and three refuges is the root for the entire Buddhist spiritual path, since everything follows from it. With this root firmly implanted in your mind, all your practice is based on conviction. You understand what you’re doing, you understand that it is possible to achieve the goal, and you understand what that goal is. I think that this is a very important approach to Buddhism, because if we’re going to follow a spiritual path, it’s very important to be convinced that it’s realistic. It’s not some sort of idealistic fantasy that we’re drawn to out of emotion, but which is utterly impossible. If we’re convinced that what we’re doing in our spiritual life is realistic, we can put healthy emotion into it. We need a balance of the two: understanding and wholesome emotion, such as compassion, enthusiasm, patience, and the like. The Two Truths Relative, Conventional Truth By knowing the meaning of the two truths, the foundational way in which all things abide, The first line in the verse speaks about the two truths: “relative truth” or “conventional truth” and “deepest truth” – in other words, two true facts about the reality of everything. One is the more superficial, surface level, and the other is the deepest level. Both are valid, but from different points of view. There are many presentations of the two, but let’s follow here the one that His Holiness the Dalai Lama often uses when addressing a general audience. Cause and Effect What is the surface level of truth about everything we experience? This is that everything we experience is presently occurring only because of its relation with its prior causes. In other words, everything arises or happens dependently on cause and effect. Physics also teaches this principle of causality, but only regarding physical phenomena, such as the relation between kicking a ball and the ball moving. This relation is simple mechanics, cause and effect. Causality, of course, can be explained on a much more complex level when you consider all the factors that bring about the occurrence of something. For instance, if you look at economic problems, global warming, regional wars, and so on, it’s obvious that they don’t come from just one cause. They also don’t come from no cause at all, nor do they come from irrelevant causes. Instead, all such situations arise dependently on many different factors. These include not only what’s going on at present, but also what has happened in the past. Like here in this country, Ukraine, you can’t separate the present situation from the Soviet past or the Second World War and all of that. The economic and ecological situations today have arisen as a consequence of everything that has occurred throughout history. So you can’t say that what’s happening now is the fault of just one person or one thing that happened. Things arise dependently on a huge network of causes and conditions. This is reality, isn’t it? Or if you look in terms of psychology: if you have a problem in a family, then again you can’t say that it comes from just one cause or no cause. Each member of the family has contributed in a causal fashion to the family problem. Likewise, you can’t say that the way that each of them is behaving has nothing to do with what is happening to them at work, at school and with their friends. Everything exerts an influence. Moreover, the family situation doesn’t exist in isolation from society and its political, social and economic systems. All of these, in one way or another, influence the problem as well. Here, then, realism refers to the fact that everything is interconnected and influences everything else. Everything that occurs is happening as a result of a huge complex network of causes and conditions. That’s reality. If this is the case with physical objects, as well as with global issues and family problems, then what about on an individual scale with each of us personally? What about happiness and unhappiness? Do they have a cause? Do they come from no cause? After all, sometimes I feel happy, sometimes I don’t feel happy, and there’s no way of knowing what I’m going to feel in the next moment. So is that happening from no cause? Or is it happening dependently on just what I’m doing at the moment? Well, that doesn’t make sense, does it? I could be eating the same thing two different days, and one day I feel happy while eating it and another day I feel miserable while eating it, so it’s not coming from the food. I could be with someone I love the most and still sometimes feel happy, sometimes unhappy. I could be wealthy and things go well with me, and I could still be unhappy. So where do this happiness and unhappiness come from? Are they being sent by some higher being that presses a button so that sometimes I’m going to feel happy and sometimes unhappy? Pardon me, I don’t mean to be offensive. I’m taking it to a silly extreme. But, if everything you experience – like physical objects moving or your hand getting burned and hurting when you accidently touch a hot stove – follow the laws of cause and effect, then shouldn’t happiness and unhappiness also follow from understandable laws of causality? This is the question and the main point about reality in the reference to relative truth in the context of this verse. It refers to the reality of the causal relation between our behavior and our experience of happiness or unhappiness as the result. Karma This brings us to the basic Buddhist teachings on karma. What is karma? This is not an easy topic. There are several explanations and a lot of misunderstandings, but basically: Karma refers to the compulsiveness that drives and characterizes our ways of acting, speaking and thinking. Our behavior, whether destructive, constructive, or even neutral, is rather compulsive, if you think about it. - I’m annoyed and feel like yelling at someone and then, compulsively, I yell. - I’m overprotective and feel like looking in to see if the baby is okay and then, compulsively, I repeatedly check, far more than is necessary or healthy. - I’m hungry and feel like going to the refrigerator to get a snack and then, compulsively, I just go. Where does this compulsion come from? And, what does it lead to? These are the questions that the teachings on karma ask. The Buddhist explanation is that when you act, speak or think in a compulsive manner, it builds up potentials and tendencies on your mental continuum that continue there with each moment of your experience afterwards. When triggered by various circumstances, they lead to your feeling like repeating the pattern of behavior. Based on that feeling, the compulsion arises that uncontrollably draws you into repeating the action. This compulsion is the actual karma involved. Of course you can also explain this phenomenon on a physiological level: acting in a certain way builds up and reinforces a neural pathway, so that subsequently you more easily follow a pattern of behavior. Buddhism certainly doesn’t deny this physical basis; it just approaches the phenomenon from the experiential point of view, but still analyzes it as a further example of cause and effect. What about happiness and unhappiness? Buddhism explains these as well in terms of karmic cause and effect. If you experience unhappiness, it’s the long-term result of your compulsive destructive behavior committed under the influence of disturbing emotions. If you experience ordinary happiness – the type of happiness that doesn’t last and never satisfies, but yet still feels good – it’s the long-term result of constructive behavior done under the influence of positive emotions, such as patience and kindness. It’s still compulsive, however, because it was mixed with confusion about how we exist, as in being a compulsive do-gooder or compulsive perfectionist. How do we understand these causal relationships? First of all, we need to understand the difference between constructive and destructive behavior. The distinction between the two is not drawn in terms of the effect your behavior has on somebody else. For example, if you’re very angry with someone and you stab them with a knife, that’s destructive. On the other hand, if, as a surgeon, you cut somebody open with a knife to perform a life-saving operation, that’s constructive. Obviously, the action of sticking a knife in someone is not the determining factor here of whether the act is constructive or destructive. It all depends on the motivation: the state of mind with which the action is done and the goal that you intend to reach by the act. If the action is motivated by a disturbing emotion, such as anger, attachment, greed, naivety, jealousy, arrogance, selfishness, and these sort of things, then it’s destructive, even if you’re doing something that in and of itself is nice. For example, if you give somebody a nice massage out of longing desire and the wish to sexually molest them, your act is destructive. On the other hand, if the action is relatively free of these disturbing emotions, then it’s constructive, even if the action itself is not nice at all. For instance, as a parent, you send your misbehaving child to their room, not out of anger, but out of love and concern to teach them not to be naughty. In most cases, however, the constructive act will still be compulsive because of being mixed with an unconscious drive to derive from your act a sense of true identity – in this case, as a good parent. How, then, do we understand the causal relationship between unhappiness and destructive behavior based on disturbing emotions, and the causal relationship between happiness and constructive behavior that is relatively free of disturbing emotions? This is not only a very interesting question, it’s also a very crucial one, because Buddha identified karma, disturbing emotions and confusion about how we exist as the causes for how we feel. They are the causes for unhappiness and unsatisfying ordinary happiness. We need to go beyond both in order to be free of the suffering that both types of feelings entail. Let’s think about it. When you’re acting, speaking or thinking about something or someone with anger, for example, are you at ease? Is your energy calm? No, it’s not calm at all; it’s agitated. Are you happy at such times? I don’t think anybody would say they’re happy while experiencing anger or any of the other disturbing emotions. Likewise, if you observe your energy when you’re feeling greedy, you’re not at ease; you’re afraid you won’t get enough. When you’re very much attached to someone and missing them terribly, you’re also not at ease; your energy is very disturbed. Whereas when you’re not feeling any anger, greed, selfishness or such things, and you’re just trying to be kind, your mind is relatively calm, your energy is smoother, isn’t it? You basically feel happy, though this might be a subtle level of happiness, nothing dramatic. Even if you’re a compulsive “do-gooder” and want to make everything perfect, your energy is more relaxed and you are happier doing something beneficial, than when you are acting out of anger. Of course, if while doing something positive you are afraid of making a mistake or of not being good enough, then you are certainly not at ease with such thoughts and worries. What is noteworthy, here, is that this feeling of unhappiness or relative happiness lasts for a short while even after your action has ended. That indicates that what you feel even when you are doing something else can be affected by what you did previously. When Buddha spoke about the relation between karma and the level of happiness or unhappiness you experience, however, he was not referring primarily to what we feel shortly after some act. He was speaking about much longer-term results. However, we can start to appreciate his point when we think about the relation between our compulsive emotional behavior and the way our energy is flowing in our bodies. The relative truth about everything we experience, then, is that everything arises dependently on causes and conditions, including our general state of mind and not only what we feel like doing, but also whether we are happy or unhappy. This is one aspect of reality – the line in the verse calls it the foundation, the way in which all things abide – so, the way in which everything exists, functions, and works. Deepest Truth The second truth about everything focuses on a deeper level. Although things might appear to exist and function in impossible ways because of our projections of fantasy, the impossible ways in which they appear to exist do not correspond to reality. That total absence of something findable that corresponds to our projections is called “voidness,” often translated as “emptiness.” Although there are many levels of subtlety in the impossible ways of existing that our minds project out of habitual confusion, we can start to work with this deepest truth by working with it on the most general level: things don’t exist in impossible ways. How could they? The reality is that there’s nothing that corresponds to the impossible nonsense that our confused minds project. It’s totally absent, there’s no such thing. Consider a classic example: A child thinks that there’s a monster under the bed. Actually there’s a cat under the bed, but the child projects onto the cat that it’s a monster. Then because the child believes that there actually is a monster there, despite it being nonsense, the child is very frightened. So projecting this nonsense has an effect on the child, but it certainly doesn’t make the cat an actual monster, because there are no such things as monsters. Voidness, then, is the total absence of a real monster that corresponds to the child’s fantasy. There never was a monster and there never can be one. But take away the projection, and there’s still a cat under the bed; it’s not that there’s nothing there. We imagine, out of habit, that things exist in the way that they actually appear to us. We’re only aware of what’s right in front of our eyes or what we’re actually feeling at the moment. For instance, I might be feeling unhappy now, and it appears as though that just arose by itself for no reason at all. I’m just unhappy. I don’t know why. I feel bored; I feel blah; I’m unhappy and it doesn’t seem to be related to what I’m doing or to the people I’m with. Just all of a sudden I feel blah; I feel unhappy. It doesn’t have to be dramatic. It can be a low level feeling of dissatisfaction. So how does it appear? It appears as though there’s no cause. But that’s impossible. That doesn’t correspond to reality. That’s the deepest truth. The conventional, relative truth, then, is that everything, including my unhappiness or happiness, arises from a process of cause and effect. Although that’s the reality, it doesn’t appear like that to me. It appears as though what I feel comes out of nowhere for no reason at all. The deepest truth is that how it appears to me doesn’t correspond to reality – it’s a projection of something impossible. That really is very profound if you think about it. Let me give another example. Suppose I have a close friend who sometimes yells at me. We have a wonderful relationship, but all of a sudden my friend is angry about something and yells at me. How does it appear to me? It appears as though “you don’t love me anymore.” I become very upset because all that appears to my mind is my friend yelling at me and I identify him totally with just that and nothing more. But that projection doesn’t correspond to reality. That yelling didn’t arise from nothing, existing completely separately from being just an incident in the context of our long-term friendship. Maybe this has happened to you too. What happens is that we lose sight of the entirety of the relationship we have with our friend – all the other times we’ve been with this person, all the rest of our interaction. But that isn’t the only thing; we also lose sight of the larger picture. We’re not the only person in our friend’s life and our friendship isn’t the only thing happening in his life. Our friend has a whole life besides me and this also affects how he feels and acts. Maybe he had a difficult day at work or there was some problem with his parents and this put my friend in a bad mood and so he yelled at me. The deepest truth is that what I projected is impossible: it’s just not reality that his yelling at me existed totally by itself, independently of the context of the rest of our friendship and the rest of what was happening in his life. An actual reality corresponding to that appearance of independently existing events can’t possibly exist, there’s no such thing. The total absence of such a mode of existence is called “voidness,” “shunyata” in Sanskrit, which is the same word as the word for zero. In terms of the two truths, then, when things are devoid of existing isolated and independently from each other, then cause and effect works. This is because cause and effect only exist relative to and dependently on each other. Something can’t exist as a cause unless there is a possible effect from it. If something cannot produce an effect, how can it exist as a cause of anything? The relative truth, then, of things, namely their causal relations, can only function because of the deepest truth about everything: nothing exists in the impossible way of being disconnected from everything else. The fact that the two truths support each other in this way is, as mentioned in the verse, the foundation, the way in which everything abides. “Foundation” also indicates that it’s the foundation for what comes in the next line. It’s on the basis of seeing reality, namely the two truths, that Buddha then understood the four truths. Questions Experiencing True Reality Is it possible to experience directly true reality, where you don’t have any false conceptions? Or is it something impossible? No, no, it is possible. Although our mental activity makes everything appear to exist in impossible ways, nevertheless, since they don’t correspond to reality, it is possible to get rid of what’s causing that distortion. This is because there is such a thing as reality and because distorting reality is not part of the basic nature of mental activity. It is possible for mental activity to function without any projections or distortion. On that basis, we understand that when our mental activity distorts reality, that causes us problems, suffering and unhappiness. But since it’s possible to stop our minds from projecting that distortion, we will no longer create and experience problems for ourselves. Once we understand that our minds are capable of attaining this goal, then we have attaining it as the safest direction to put in our lives in order to avoid and prevent suffering. This safe direction is our so-called “refuge.” But we can only aim for the goal when we are convinced that it actually is possible to attain it. Our conviction comes from realizing that all that I’ve mentioned is based on reality and our ability to perceive it. But it requires a very long training to familiarize ourselves with reality so as to cut through the mental blocks. This is where meditation comes in. Meditation, in this context, is a training to familiarize ourselves with reality by building up seeing reality as a beneficial habit. If you build up that habit, then, whenever you meet anybody, you have accustomed yourself to seeing them not just in the way that they actually appear in front of your eyes. Rather, you are fully aware that they were once a baby, they had a childhood and an adult life, and many things influenced them throughout their lives. And they will probably become older and be influenced by even more things. In this way, you see the reality of the entire context of the person’s life, and see that everything that has happened in it is interrelated. This view of the reality of the person allows you to interact in a much more beneficial and realistic way than just shortsightedly viewing them like a still photograph before your eyes. But you need to train yourself to do that. Undoubtedly you actually don’t know all the details of their life and its influences, but that doesn’t matter. Just being aware that this person has a past history with many influences and will most likely have a future opens you up very much to the reality of the person. So, if you see a baby, for instance, you don’t just see the baby as a baby; here’s a potential adult, and everything that I do now is going to affect how this baby becomes an adult. You look at the whole picture. You’re in touch with reality.
1.1 2.1 3.1 4.1 5.1 6.1 7.1 8.1 9.1 10.1 11.1 12.1 13.1 14.1 15.1 16.1 17.1 18.1 19.1 20.1 21.1 22.1 23.1 24.1 25.1 26.1 27.1 28.1 29.1 30.1 31.1 32.1 33.1 34.1 35.1 36.1 37.1 38.1 39.1 40.1 41.1 42.1 43.1 44.1 45.1 46.1 47.1 48.1 49.1 50.1 51.1 52.1 53.1 54.1 55.1 56.1 57.1 58.1 59.1 60.1 61.1 62.1 63.1 64.1 65.1 66.1 67.1 68.1 69.1 70.1 71.1 72.1 73.1 74.1 75.1 76.1 77.1 78.1
परिचय चार आर्यसत्य बुद्धले करीब २५०० वर्ष अघि हालको भारतमा शिक्षा दिनुभएको थियो। उहाँका शिष्यहरू विभिन्न पृष्ठभूमि र क्षमताका थिए। त्यसैले बुद्धले उनीहरूका लागि उपयुक्त हुने र उनीहरूले बुझ्न सक्ने गरी भिन्नाभिन्नै हिसाबले शिक्षा दिनुभएको थियो। तर उहाँले आफ्नो पहिलो शिक्षा सबैलाई एकै हिसाबले दिनुभएको थियो, जुन “चार आर्यसत्य” को शिक्षा थियो। यो शिक्षा उहाँले कसरी बोधिलाभ गर्नुभयो भन्ने कुराको आधारभूत ज्ञानमा आधारित थियो। चार आर्यसत्य जीवनका ती तथ्यहरू हुन् जसलाई यथार्थलाई कल्पनाभन्दा अलग राखेर देख्न सक्ने उन्नत क्षमताका मानिस (आर्य) ले मात्र सत्य हो भनी चिन्न सक्छन्। सामान्यजनले तिनमा रहेको सत्यलाई चिन्न सक्दैनन्। संक्षेपमा भन्नुपर्दा यी चार सत्यले निम्न कुराहरूलाई संबोधित गर्छन्ः - मानिसले जीवनमा अनुभव गर्ने दुःख र समस्याका मुख्य प्रकारहरू के के हुन्? - तिनका कारण के हुन्? - ती समस्याहरूबाट साँच्चिकै मुक्त हुन सम्भव छ? के तिनलाई फेरी कहिल्यै नदोहोरिने गरी निरोध गर्न सम्भव छ? - ती समस्याहरूको निरोध हुनु भनेको हामी दुःखका कारणबाट पनि मुक्त हुनु हो। यसरी निरोध गर्न कुन ज्ञान चाहिन्छ? यी प्रश्नहरूको उत्तरलाई बुद्धले आफ्नो प्रारम्भिक शिक्षामा समेट्नुभएको थियो, जसलाई गहिराईमा बुझाउने प्रयत्न उहाँले आफ्नो जीवनपर्यन्त गर्नुभयो। यी चार आर्यसत्यको विवेचना गर्ने हो भने हामी पाउँछौं, यी सत्यहरू त्यत्तिकै निरपेक्ष रूपमा हावामा अडेका होइनन्। यिनीहरूको एक ठोस आधार छ, र यसलाई राम्रोसँग बुझ्यो भने एक निश्चित लक्ष्यमा पुगिन्छ। सरल शब्दमा भन्ने हो भने यी चार सत्य जीवनका यथार्थहरू हुन्, र यिनीहरू “यथार्थ” कै जगमा अडेका छन्। मेरा एक मित्र तथा बौद्ध शिक्षकले बताएजस्तै बुद्धधर्मलाई एक शब्दमा ब्याख्या गर्नुपर्यो भने त्यो शब्द हुनेछ, “यथार्थवाद”। यदि यथार्थलाई हेर्न तथा यसलाई असम्भव र अवास्तविक कल्पनाबाट अलग राखेर जान्न र स्वीकार गर्न सक्यौं भने हामी जीवनका समस्याजनक स्थितिहरूको यथार्थ ढंगले सामना गर्न सक्नेछौं। तसर्थ यथार्थको शिक्षा यी चार सत्यको आधार हो। यो यथार्थभित्र हरेक कुरा कसरी विभिन्न तहमा अस्तित्ववान हुन्छ र मानव जीवनमा तिनको कार्य के-कस्तो हुन्छ भन्ने कुरा पनि समेटिएको हुन्छ। बुद्धले ती सबैका बारेमा बताउनुभएको थियो। तीन बहुमूल्य रत्न चार आर्यसत्यको ज्ञानबाट दुःख र समस्याहरूमाथि विजय हासिल गर्नका लागि हामीले आफ्नो जीवनलाई कुन दिशा प्रदान गर्नुपर्छ भन्ने जान्दछौं, । बौद्ध शब्दावलीमा “तीन बहुमूल्य रत्न” या “शरणगमनका तीन रत्न” – बुद्ध, धर्म, संघ – ले यो दिशा दर्शाउँछन्। यी प्रत्येक रत्नलाई बुझ्ने पनि विभिन्न तहहरू हुन्छन्। गहनतम स्तरमा यी रत्नहरूको अर्थ यस्तो हुन्छः - धर्म – हामी सबैले जीवनमा लिएको लक्ष्य, अर्थात् दुःख र तिनका कारणहरूबाट मुक्ति। त्यस्तो ज्ञान हासिल गर्ने जसले हामीलाई यी सबैबाट मुक्त हुन सहयोग गरोस्। - बुद्ध – ती सत्त्वहरू जसले यो लक्ष्य पूर्णरूपमा प्राप्त गरिसकेका छन् र जसले हामीलाई पनि सही बाटो देखाउँछन्। - संघ – ती सत्त्वहरू जसले बुद्धको शिक्षा अनुसरण गर्दैछन् र लक्ष्यलाई पूर्णरूपमा होइन, आंशिक रूपमा हासिल गरिसकेका छन्। नालन्दाका १७ आचार्यहरूप्रति वन्दना परम पूजनीय दलाई लामाले प्राचीन भारतको महान् बौद्ध विहार नालन्दाका १७ महानतम् आचार्यहरूप्रति समर्पित गर्दै उहाँहरूबाट प्रेरणा प्राप्त गर्ने एक सुन्दर वन्दना लेख्नुभएको छ। करीब हजार वर्षअघिसम्म अस्तित्वमा रहेको यो विहार तत्कालीन भारतको सबैभन्दा प्रसिद्ध विश्वविद्यालय थियो। यो भारतीय बौद्ध परम्पराका धेरै महान आचार्यहरूको केन्द्र थियो। दलाई लामाले तीमध्ये १७ महानतम् आचार्यहरूको सम्मानमा लेख्नुभएको श्लोकमा “मलाई पनि तपाईंहरूकै पदचिन्ह अनुसरण गर्ने प्रेरणा प्राप्त होस्” भनेर वन्दना गरिएको छ। व्यक्तिगत वन्दनाहरूको अन्तमा उहाँले संयुक्त रूपमा सबै आचार्यलाई सम्बोधन गर्नुभएको छ। यहाँ म ती समापन पदहरूमध्ये एकमा टिप्पणी प्रस्तुत गर्दैछु। मैले माथि चर्चा गरेको दुई सत्य, चार आर्यसत्य र शरणगमनका तीन रत्नलाई यो टिप्पणीले संक्षेपीकृत गरेको छ। शरणगमनको अर्थ हो, हामी यी तीन रत्नले देखाएको दिशामा हिँड्छौं र आफूलाई संसारका दुःख र समस्याहरूबाट बचाउँछौं। त्यो पद यसप्रकारको छः यी दुई सत्य, जसले हामीलाई सबै चीजको अस्तित्वको आधार प्रदान गर्छन्, को अर्थ जानेपछि, यहाँ “अस्तित्व” को अर्थ चीजहरू कसरी विद्यमान छन्, तिनीहरूले कसरी कार्य गर्छन् भन्ने हो। यथार्थको मतलब नै त्यही हो। हामी अनियन्त्रित पुनर्जन्मको चक्करमा कसरी पर्छौं र त्यसलाई कसरी उल्ट्याउन सकिन्छ भन्ने कुरा पनि चार (आर्य) सत्यका माध्यमले पक्कासँग जान्दछौं। यदि यथार्थलाई जान्न सक्यौं भने चार आर्यसत्यका मार्फत यो पनि जान्न सक्नेछौं कि हामी आफ्ना समस्याहरूमा कसरी उल्झिरहन्छौं र तिनबाट मुक्त हुने उपाय के हो। शरणगमनका तीन रत्नहरू सत्य हुन् भन्ने हाम्रो मान्यता यसरी प्रामाणिक बोधद्वारा पुष्ट हुन्छ। याद राखौं, यी तीन शरण रत्नहरूले त्यस्तो लक्ष्य प्रस्तुत गर्छन् जुन वास्तविक छन् र जसलाई हामी हासिल गर्न सक्छौं। त्यो लक्ष्य हो – हाम्रा सबै समस्याको पूर्ण निरोध गर्नु र त्यस्तो निरोधको ज्ञान प्राप्त गर्नु ताकि ती फेरी कहिल्यै उत्पन्न नहुन्। बौद्धमार्गमा चल्नु भनेको एक लक्ष्य लिएर अगाडि बढ्नु हो। तर त्यो लक्ष्य प्राप्त गर्न सम्भव छ भनेर कसरी थाहा पाउने? के यो कुनै कल्पना मात्र त होइन? के यो सत्य नभएर सुन्दर कथा मात्र त होइन? कैयौं मानिसहरू केवल आस्थाको आधारमा मात्र त्यस्तो लक्ष्य लिन्छन् र सोच्छन्ः “मेरो गुरुले त्यसो भन्नुभएको थियो। मलाई त्यो पत्याउन मन लाग्छ, त्यसैले पत्याउँछु।” यो तरीका धेरै मानिसका लागि प्रभावकारी हुन सक्छ, तर अभ्यासका लागि यही नै सबैभन्दा भरपर्दो उपाय भने होइन। लामो समय अभ्यास गरिसकेपछि अक्सर तपाईं आफूले गरिरहेको अभ्यासप्रति प्रश्न गर्न सक्नुहुनेछ। म के गर्दैछु भनेर सोच्न थाल्नुहुनेछ। यसको कारण के हो भने समस्याका असली जड अर्थात् रिस, आसक्ति, स्वार्थीपना, आदि क्लेशहरूले तपाईंलाई अझै पनि छाडेका छैनन्। तिनीहरूबाट मुक्ति पाउन साँच्चिकै कठिन हुन्छ। त्यसैले हाम्रो प्रगतिको गति सुस्त हुन्छ। तर के बुझ्नु जरुरी छ भने सफलता कहिले पनि सीधा रेखामा जाँदैन, यसमा तलमाथि भैरहन्छ। कुनै दिन हामीलाई राम्रो अनुभव हुन्छ, कुनै दिन नराम्रो। आस्थाको आधारमा मात्र अभ्यास गर्दा कहिलेकाहीँ हतास भइन्छ, आफू कतै पुगिरहेको छैन भनेजस्तो लाग्छ। त्यतिबेला आफैँलाई प्रश्न गर्न थाल्नुहुनेछः “के लक्ष्य प्राप्त गर्न सम्भव छ?” त्यसैले माथिको पंक्तिमा “प्रामाणिक बोधबाट प्रमाणित भएको” भनिएको छ। अर्को शब्दमा भन्ने हो भने तपाईंले तर्क र बुद्धिका माध्यमले लक्ष्यको अस्तित्व रहेको र त्यसलाई प्राप्त गर्न सम्भव रहेको कुरा बुझ्नुभयो भने झन् दृढतापूर्वक त्यसलाई ग्रहण गर्न तथा त्यसरी लक्ष्य प्राप्त गरेका मानिस साँच्चिकै छन् भन्ने कुरामा विश्वस्त हुन सक्नुहुनेछ। र तपाईंले यो कुरा साँच्चिकै हो, कुनै धर्मग्रन्थमा लेखिएको कुरा मात्र होइन भन्ने बुझ्नुहुनेछ। ती कुराहरू यथार्थ हुन् किनकि ती दुई सत्य यथार्थ हुन्, र चार आर्यसत्य तथा तीन शरणरत्नहरू यथार्थमा आधारित र तर्कसंगत छन् भन्ने कुरामा तपाईंलाई दृढ विश्वास हुनेछ। मलाई प्रेरणा दिनुहोस्, ताकि म यस्तो मुक्ति प्रदान गर्ने चित्त–मार्गलाई पैदा गर्न सकुँ। सामान्यतः हामी बिउ रोप्छौं, तर यहाँ हामी बिउ होइन, जरा रोप्छौं। यो शब्दावलीले दुई सत्य, चार आर्यसत्य र शरणगमनका तीन रत्न सम्पूर्ण बुद्धधर्मको मूलमा छन् भन्ने कुरा दर्शाउँछ, किनकि बौद्ध मार्गको सबै कुरा त्यहीँबाट शुरु हुन्छ। यो जरालाई आफ्नो चित्तमा सफलतापूर्वक स्थापित गर्नु भनेको हामीले गर्ने सबै अभ्यासलाई दृढ विश्वासको आधार प्रदान गर्नु हो। त्यसो हुँदा आफू के गर्दैछु थाहा हुन्छ, लक्ष्य प्राप्त गर्न सम्भव छ भन्ने कुरा हामी बुझ्छौं, र लक्ष्य के हो भन्ने पनि राम्रोसँग जान्दछौं। मलाई लाग्छ यो बुद्धधर्मको एकदमै महत्त्वपूर्ण पाटो हो, किनकि यदि हामी एउटा आध्यात्मिक बाटो रोजिरहेका छौं भने त्यो बाटो यथार्थपरक छ भन्ने कुरामा आफूलाई दृढतापूर्वक विश्वास हुनु एकदमै जरुरी हुन्छ। यो कुनै विल्कुलै असम्भव आदर्शवादी कल्पना हैन जसप्रति हामी भावनात्मक कारणहरूले गर्दा आकृष्ट भएका होउँ। तर यदि हामीलाई आफ्नो आध्यात्मिक जीवनमा जे गर्दैछौं त्यो यथार्थपरक छ भन्ने दृढ विश्वास भयो भने त्यसमा हितकारी आवेगहरूलाई जोड्न सक्छौं। हामीले आफ्नो बोध र करुणा, उत्साह, धैर्यजस्ता हितकारी आवेगहरूबीच सन्तुलन स्थापित गर्नु आवश्यक हुन्छ। दुई सत्य संवृत्ति (सापेक्षिक, व्यावहारिक) सत्य दुई सत्यहरूको अर्थ जानेपछि, जुन कुनै पनि चीज कसरी अस्तित्त्वमा रहेको छ, जान्ने आधार हो, यो पंक्तिको पहिलो लाईनले दुई सत्यहरूका बारेमा बताउँछ। ती सत्यहरू हुन् - “संवृत्ति (सापेक्षिक, व्यावहारिक) सत्य” र “गहनतम सत्य”। अर्को शब्दमा भन्नु पर्दा, ती सत्यहरू कुनै पनि चीजको यथार्थसम्बन्धी दुई सही तथ्यहरू हुन् । यीमध्ये पहिलो सतही हुन्छ भने अर्को गहिरो। दुवै सत्य नै हुन्, तर फरकफरक दृष्टिकोणबाट। यी दुवैलाई फरकफरक ढंगले प्रस्तुत गर्ने गरिन्छ। यहाँ हामी परम पूजनीय दलाई लामाले आम जनसमुदायलाई सम्बोधन गर्दा प्रायः प्रस्तुत गर्ने कोणबाट चर्चा गर्दैछौं। कारण र कार्य हामीले अनुभव गर्ने कुनै पनि कुराको सतही सत्य के हो? त्यो के हो भने हामी वर्तमान क्षणमा जे पनि अनुभव गर्छौं, त्यो त्यसका पूर्ववर्ती कारणहरूले गर्दा हुन्छ। अर्को शब्दमा भन्दा, हरेक कुरा कार्य र कारणको सम्बन्धमा आधारित भएर उत्पत्ति वा घटित हुन्छ। आधुनिक भौतिकशास्त्रले पनि कार्यकारणको सिद्धान्तको शिक्षा दिएको छ तर त्यो भौतिक जगतसँग मात्र सम्बन्धित छ, जस्तै भकुन्डोलाई खुट्टाले हान्यो भने त्यो भकुन्डो गुड्छ। तर यस्तो कार्यकारणको सम्बन्ध सामान्य यान्त्रिक सम्बन्ध मात्र हुन्छ। यद्यपि कुनै कुराको अस्तित्त्व कुन कुन तत्त्वले गर्दा सम्भव हुन्छ भन्ने विश्लेषण गर्ने हो भने कारण र कार्यको सम्बन्धलाई त्योभन्दा निकै गहिरो स्तरमा बुझ्न सकिन्छ। उदाहरणका लागि, आर्थिक समस्या, विश्व तापमान वृद्धि, क्षेत्रीय युद्ध जस्ता मुद्दाहरूमाथि विचार गर्ने हो भने पाउनेछौं, ती कुनै एक कारणले गर्दा उत्पन्न भएका होइनन्। तिनको पछाडि कुनै कारण नहुने पनि हुँदैन, असम्बन्धित कारणहरूले मात्र त्यो कुरा घटित हुने पनि हुँदैन। थुप्रै तत्त्वहरूसँग अन्तरसम्बन्धित रही त्यो कुरा घटित भएको हुन्छ। यसका पछाडि अहिले के भैरहेको छ मात्र होइन, विगतमा के भएको थियो भन्ने पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ। यो देश, अर्थात् युक्रेनकै उदाहरण लिने हो भने अहिले यहाँ जे भैरहेको छ, त्यसका पछाडि सोभियत युनियन, दोश्रो विश्वयुद्ध आदि विविध तत्त्वहरूसँगको सम्बन्धलाई विचार गर्नुपर्ने हुन्छ। हालको आर्थिक र पर्यावरणीय अवस्थाका पछाडि इतिहासदेखिकै विविध घटनाक्रमहरू कारणका रूपमा रहेका हुन्छन्। त्यसैले अहिलेको अवस्थाका पछाडि कुनै एक मानिस वा कुनै एक घटनालाई मात्र जिम्मेवार ठहर्याउन सकिन्न। हेतु र प्रत्ययको एक विशाल अन्तरसम्बन्धित जालोका कारण कुनै पनि चीजको उत्पत्ति हुन्छ। यो एक सत्य हो, होइन त? यसलाई मनोविज्ञानको दृष्टिकोणबाट हेरौं - तपाईंको कुनै पारिवारिक समस्या छ भने त्यो कुनै एक कारण वा कुनै कारणबिना नै उत्पन्न भएको हो भन्न सक्नुहुन्न। पारिवारिक समस्याका लागि परिवारका प्रत्येक सदस्यले कुनै न कुनै अनौपचारिक भूमिका खेलेका हुन्छन्। त्यस्तै कार्यालयमा, विद्यालयमा, वा साथीभाईसँगको सम्बन्धमा उनीहरूले जस्तो अनुभव गर्छन्, त्यसमा उनीहरूको आफ्नो व्यवहारको कुनै भूमिका छैन भन्न सकिँदैन। हरेक कुराको कुनै न कुनै प्रभाव हुन्छ। पारिवारिक अवस्था पनि बृहत् सामाजिक, राजनैतिक, वा आर्थिक परिस्थितिभन्दा पृथक रहन सक्दैन। सबै परिस्थिति र तत्त्वले हाम्रो समस्यामा कुनै न कुनै ढंगले प्रभाव पारिरहेको हुन्छ। यहाँनेर, यथार्थवादले सबै कुरा एक आपसमा अन्तरसम्बन्धित छन् र एकले अर्कालाई कुनै न कुनै तरीकाले प्रभावित गर्छन् भन्ने तथ्यतर्फ इंगित गर्छ। जे पनि घटित भैरहेको छ, त्यसका पछाडि हेतु र प्रत्ययहरूको एक विशाल जालोले काम गरिरहेको हुन्छ। यो नै यथार्थ हो। यदि यो कुरा भौतिक वस्तु, सार्वभौमिक विषय तथा पारिवारिक समस्याहरूको हकमा लागू हुन्छ भने हाम्रो व्यक्तिगत जीवनमा पनि लागू हुन सक्ला? सुख र दुःखका बारेमा के भन्न सकिन्छ? के यसको कुनै कारण छ? या यो अकारण नै उत्पन्न हुन्छ? कुनै बेला मलाई खुशीको अनुभव हुन्छ भने कुनै बेला हुँदैन। अब आउने क्षणमा म खुशी हुन्छु कि हुन्न भनेर जान्ने कुनै उपाय छैन। के यस्तो अनुभव कुनै कारणबिना नै हुन्छ? वा यो म अहिलेको क्षणमा के गर्दैछु भन्ने कुरामा निर्भर गर्छ? यो कुरा हामीलाई अर्थहीन लाग्छ, होइन त? हामी कुनै चीज दुई अलग अलग दिनमा खान सक्छौं, एक दिन त्यही कुरामा हामीलाई खुशी लाग्छ, अर्को दिन दुःख। अर्थात्, हाम्रो खुशी र दुःख खानेकुराले गर्दा उत्पन्न भएको होइन। त्यस्तै आफूलाई एकदमै मनपर्ने मानिससँग बस्दा पनि हामीलाई कुनैदिन खुशी हुन्छ, कुनैदिन बेखुशी। म धनाढ्य व्यक्ति हुन सक्छु र मेरो सबै व्यवहार ठीकठाक चलिरहेको हुन सक्छ। तैपनि म दुःखी हुन सक्छु। त्यसो भए यो खुशी र बेखुशी कहाँबाट आउँछ? के यो खुशी कुनै माथिल्लो निकायबाट आउने हो जसले कुनै बटन थिचिदिँदा म खुशी हुने वा बेखुशी हुने हो? माफ गर्नुहोला, मेरो आशय तपाईंलाई पीडा पुर्याउने होइन। तैपनि म यो कुरालाई पागलपनको हदसम्म लग्दैछु। तर, यदि तपाईंको हरेक अनुभूति र हरेक घटना – जस्तै भौतिक चीजहरू अगाडि वा पछाडि चल्ने क्रिया वा तपाईंले झुक्किएर तातो चुलोलाई छुँदा हात पोल्ने वा दुख्ने अनुभव – आदि सबै चीज कार्य र कारणको नियम अनुसार चल्छन् भने खुशी र बेखुशी पनि कार्य र कारणको सामान्य नियम अनुसार उत्पन्न नहोलान् र? उपरोक्त श्लोकका सन्दर्भमा सापेक्ष सत्यसम्बन्धी यथार्थको मुख्य विषय नै यही हो। यसले हाम्रो व्यवहार र त्यसको परिणामस्वरूप हामीलाई हुने खुशी वा बेखुशीको अनुभवका बीचको कार्य–कारणको सम्बन्धतर्फ इंगित गर्छ। कर्म अब हामी बुद्धधर्म अनुसार कर्मका बारेमा चर्चा गर्नेछौं। कर्म के हो? यो त्यति सजिलो विषय चाहिँ होइन। कर्मका सम्बन्धमा धेरै व्याख्याहरू उपलब्ध छन्, र धेरै प्रकारका भ्रमहरू पनि छन्। तर मूलतः कर्मको आशय त्यस्तो बाध्यकारी प्रवृत्तिसँग छ जसद्वारा हाम्रो व्यवहार, वचन, र सोच निर्देशित र निर्धारित हुन्छ। विनाशात्मक, सकारात्मक, वा तटस्थ जस्तो भए पनि यदि हाम्रो व्यवहार निम्नानुसारको भएमा त्यसलाई बाध्यकारी भन्न सकिन्छः - मलाई रिस उठ्छ, र कसैमाथि चिच्याऊँ भन्ने इच्छा हुन्छ। अन्ततः बाध्य भएर म रिसले चिच्याऊँछु नै। - मलाई आफ्नो बच्चाको सुरक्षाको धेरै नै चिन्ता लाग्छ। त्यसैले बेलाबेलामा उ ठीक छ कि छैन भनेर हेरिरहने इच्छा हुन्छ। बाध्य भएर म अनावश्यक रूपमा र सामान्यभन्दा बढी उसको रेखदेख गर्न थाल्छु। - मलाई धेरै भोक लाग्छ र फ्रिजमा गएर केही खानेकुरा टिप्न मन लाग्छ। बाध्य भएर म जान्छु र केही कुरा लिइहाल्छु। यस्तो बाध्यकारी व्यवहार कहाँबाट आउँछ? यसले हामीलाई कहाँ लिएर जान्छ? कर्म सम्बन्धी शिक्षाले यिनै कुराको चर्चा गर्छ। यसको बौद्ध व्याख्याले के भन्छ भने तपाईंले बाध्यकारी ढंगले व्यवहार गर्दा, बोल्दा, वा सोच्दा त्यस्तो मनोदशाको निरन्तरता हुन्छ र त्यस्तो सम्भाव्यता र प्रवृत्तिहरूको निर्माण हुन्छ, जुन तपाईंको अनुभूतिमा हरक्षण बसिरहन्छन्। विभिन्न परिस्थितिहरूका कारण सक्रिय भए भने यी सम्भाव्यता र प्रवृत्तिहरूले तपाईंलाई आफ्नो व्यवहारको उक्त ढाँचालाई बारम्बार दोहोर्याउन प्रेरित गर्छन्। उक्त मानसिक प्रेरणाका कारण तपाईं अनियंत्रित ढंगले आफ्नो कृत्यलाई बारम्बार दोहोर्याउन विवश हुनुहुन्छ। यस्तो बाध्यता नै वास्तवमा कर्म हो। तपाईंले यो प्रक्रियालाई शरीर–क्रियात्मक स्तरमा पनि व्याख्या गर्न सक्नुहुन्छ। कुनै विशिष्ट प्रकारले व्यवहार गर्नका लागि एक स्नायुपथ (न्युरल पाथवे) को निर्माण हुन्छ र विस्तारै त्यो सुदृढ हुँदै जान्छ। त्यसको परिणाम के हुन्छ भने तपाईं आफ्नो व्यवहारको ढाँचालाई सहज रूपमा दोहोर्याउन थाल्नुहुन्छ। निश्चय नै बुद्धधर्म यस्तो भौतिक आधारको खण्डन गर्दैन। यो त त्यस्तो प्रक्रियालाई अनुभवको दृष्टिकोणले हेर्छ, र साथै त्यसको विश्लेषण कारण र कार्यको एउटा अर्को दृष्टान्तका रूपमा गर्छ। उसो भए सुख र दुःखलाई हामीले कसरी बुझ्ने? बुद्धधर्ममा यी कुराहरूलाई पनि कर्मको सिद्धान्तअनुरूप कारण र कार्यको कोणबाट हेरिन्छ। तपाईंले चित्तमा दुःखको अनुभव गर्दै हुनुहुन्छ भने त्यो लामो समयसम्म विनाशकारी आवेगको वशीभूत भएर गरिएको विनाशात्मक व्यवहारका कारणले भएको हुन्छ। सामान्य सुख वा खुशीको अनुभव गर्नुहुन्छ भने त्यो लामो समयसम्म सकारात्मक आवेग (जस्तै धैर्य र दया) बाट प्रभावित भई गरेका सिर्जनात्मक व्यवहारका कारणले भएको हुन्छ। तर यस्तो सामान्य सुख धेरै समयसम्म टिक्दैन र यसले तपाईंलाई सन्तुष्ट पनि बनाउँदैन। यस्तो व्यवहार पनि बाध्यकारी नै हुन्छ किनकि यसमा आफ्नो अस्तित्वका बारेमा भ्रमहरू विद्यमान हुन्छन्, र तपाईं राम्रो काम गर्नै पर्ने, वा पर्फेक्ट हुनै पर्ने बाध्यताबाट प्रेरित हुनुहुन्छ। यस्तो कार्यकारणको सम्बन्धलाई हामीले कसरी बुझ्ने? प्रथमतः हामीले विनाशात्मक र सिर्जनात्मक व्यवहारका बीच फरक थाहा पाउनुपर्छ। यो फरक तपाईंले गर्ने कार्यले अरूमा के परिणाम हुन्छ भन्ने कुरामा आधारित हुँदैन। उदाहरणका लागि, तपाईंलाई कसैप्रति रिस उठ्यो र उसमाथि छुरा चलाउनुभयो भने त्यो विनाशात्मक व्यवहार हुन्छ। तर अर्कातर्फ तपाईं शल्यचिकित्सक हुन सक्नुहुन्छ र जीवन बचाउने अपरेसन गर्नका लागि कसैमाथि छुरा चलाउन सक्नुहुन्छ। स्पष्टै छ, दुवै केसमा अर्कामाथि छुरी चलाइएको छ, तर त्यसले मात्र त्यो कार्य विनाशात्मक हो कि सिर्जनात्मक भन्ने कुरा निर्धारित गर्दैन। त्यसको निर्धारण उक्त कार्य के उद्देश्यले गरिएको हो, त्यसले गर्छ। उक्त कार्य गर्नुका पछाडि हाम्रो चित्तको अवस्था कस्तो थियो? उक्त कार्यबाट हामीले के उद्देश्य हासिल गर्न खोजेका थियौं? हाम्रो उक्त कार्य रिस, आसक्ति, लोभ, अबोधपन, इर्ष्या, अहंकार, स्वार्थजस्ता कुनै अशान्तकारी आवेगको प्रभावमा गरिएको त होइन? हो भने त्यो कार्य विनाशात्मक हो, भलै तपाईंले गरेको काम आफैँमा राम्रो किन नहोस्। उदाहरणका लागि, यदि तपाईंले कसैलाई राम्रोसँग मालिश गरिदिनुभयो, तर तपाईंको उद्देश्य उप्रतिको आसक्ति वा यौनशोषण गर्ने खालको रहेछ भने तपाईंको त्यो व्यवहार विनाशात्मक हुन्छ। त्यसका विपरीत तपाईंको कार्य यस्ता अशान्तकारी आवेगबाट अपेक्षाकृत मुक्त छ भने त्यो कार्य आफैंमा त्यति उत्तम नहुँदा नहुँदै पनि सिर्जनात्मक हुन सक्छ। जस्तै, तपाईं अभिभावक हुनुहुन्छ र आफ्नो चकचके बच्चालाई अनावश्यक उपद्रो नगर्न सिकाउने उद्देश्यले उसको कोठामा पठाउनुहुन्छ, त्यसो गर्दा तपाईंको मनोभाव रिसको होइन प्रेम र स्नेहको छ भने त्यो सिर्जनात्मक व्यवहार हुन्छ। तर यस्तो सिर्जनात्मक व्यवहार पनि अधिकांशतः बाध्यकारी नै हुन्छ किनकि त्यसका पछाडि अचेतन रूपमै तपाईंको आत्मग्राहको भावले काम गरिरहेको हुनसक्छ। माथिको उदाहरणमा तपाईंको चाहना एक असल अभिभावक बन्ने हुन सक्छ। त्यसो भए अशान्तकारी आवेगको वशमा परी गरिने विनाशात्मक व्यवहार र दुःखका बीच कार्य–कारणको सम्बन्धलाई कसरी बुझ्ने? त्यस्तै, अशान्तकारी आवेगबाट अपेक्षाकृत मुक्त रहेर गरिने सिर्जनात्मक व्यवहार र खुशीका बीच कार्य–कारणको सम्बन्धलाई कसरी बुझ्ने? यो प्रश्न रोचक मात्र होइन, महत्त्वपूर्ण पनि छ। बुद्धले कर्म, विनाशकारी आवेग र आफ्नो अस्तित्वका बारेमा हामीमा रहेको भ्रम नै हाम्रो चित्तावस्थाको कारण हुन् भन्नुभएको छ। ती नै दुःख र सन्तुष्टि नदिने सामान्य सुखका कारण हुन्। दुवै प्रकारका चित्तावस्थामा हुने दुःखबाट मुक्तिका लागि यी दुवै प्रकारका व्यवहारको सीमाबाट पर्तिर गएर हेर्नु आवश्यक हुन्छ। यसबारे केही चिन्तन गरौं। मानिलिउँ तपाईं रिसले चुर भएर कुनै व्यक्ति वा चीजसँग सम्बन्धित कुनै व्यवहार गर्दै हुनुहुन्छ, बोल्दै वा सोच्दै हुनुहुन्छ भने तपाईंको चित्तमा सहजता हुन्छ? तपाईंको उर्जा शान्त हुन्छ? कुनै हालतमा पनि हुँदैन, बरु व्याकुल हुन्छ। यस्तो बेला तपाईं खुशी हुनुहुन्छ? कोही रिस वा अन्य त्यस्तै विनाशकारी आवेगको वशमा छन् भने त्योबेला उनीहरूले खुशीको अनुभव गर्छन् भन्ने मलाई त लाग्दैन। त्यस्तै, लोभले वशीभूत भएको बेला तपाईंको उर्जा शान्त हुँदैन, तपाईंलाई अझ बढी नपाइएला कि भन्ने डरले सताउँछ। तपाईं कसैसँग एकदमै आसक्त हुनुहुन्छ र उसको सामीप्यताका लागि व्याकुल हुनुहुन्छ भने तपाईंको उर्जा एकदमै विचलित हुन्छ र तपाईं सहज महसुस गर्नुहुन्न। यसका विपरीत यदि तपाईं रिस, लोभ, स्वार्थ, वा त्यस्तै आवेगद्वारा ग्रस्त हुनुहुन्न र केवल दयाको मात्र अभ्यास गर्दै हुनुहुन्छ भने तपाईंको चित्त अपेक्षाकृत शान्त हुन्छ र उर्जा सहज हुन्छ, होइन त? त्योबेला तपाईं मूलतः खुशी महसुस गर्नुहुन्छ, भलै त्यस्तो खुशी नाटकीय स्तरको नभै सूक्ष्मरूपमा मात्र अनुभव गरिने किन नहोस्! भलै तपाईंको स्वभाव बाध्यात्मक रूपमा “असल काम गर्ने” र हरेक कुरा पर्फेक्ट बनाउन खोज्ने खालको होस्, यदि तपाईंले क्रोधप्रेरित व्यवहारका साटो कल्याणप्रेरित व्यवहार गर्नुहुन्छ भने तपाईंको उर्जा बढी शान्त हुन्छ। त्यसका विपरीत, कुनै सकारात्मक नै काम गर्दै हुनुहुन्छ भने पनि कुनै गल्ती गरिने हो कि वा उत्कृष्ट नभइने हो कि भन्ने डर र चिन्ता राखेर काम गर्नुहुन्छ भने तपाईं अवश्य नै सहज महसुस गर्नुहुन्न। यहाँनेर याद राख्नु जरुरी छ, तपाईंको बेखुशी वा सापेक्षिक खुशी तपाईंले गरेको कार्यको समाप्तिपछि पनि केही समय रहिरहन्छ। यसबाट के बुझिन्छ भने तपाईंले अहिले बेग्लै काम गर्दा अनुभव गरिरहेको कुरा पनि पहिला के काम गर्नुभएको थियो, त्यसबाट प्रभावित हुन्छ। कर्म र हामीले अनुभव गर्ने खुशी वा बेखुशीबीचको सम्बन्धबारे बताउने क्रममा बुद्धले कुनै काम गरेको तत्काल पछि हामी कस्तो अनुभव गर्छौं भन्ने कुरा मात्र बताउनुभएको थिएन। उहाँले मूलतः दीर्घकालीन असरहरूबारे बताउनुभएको थियो। तर प्रारम्भिक बुझाईका लागि हामी बाध्यात्मक ढंगले गरिने आवेगात्मक व्यवहार र त्यसले हाम्रो शरीरको उर्जा प्रवाहलाई कसरी प्रभावित गर्छ भन्ने कुरालाई हेर्न सक्छौं। हामीले जे अनुभव गर्छौं, त्यो कार्य–कारणको सिद्धान्तअनुसार उत्पन्न हुन्छ, त्यो नै सापेक्षिक सत्य हो। त्यसमा हाम्रो सामान्य मनोदशा पनि पर्छ; हामीलाई के गर्न मन लागिरहेको छ मात्र होइन, हामी खुशी छौं वा बेखुशी छौं भन्ने कुरा पनि पर्छ। यो यथार्थको एक पक्ष हो – यसलाई वन्दनाको पंक्तिमा ‘आधार’ भनिएको छ, जसमा सबै चीज टिकेका हुन्छन् र जसले कुनै पनि चीजको अस्तित्व र काम कारवाहीलाई निर्धारित गर्छ। परमार्थ सत्य यो दोश्रो सत्यले सबै चीजहरूको गहनतम स्तरमा अन्वेषण गर्छ। हाम्रो काल्पनिक प्रक्षेपणका कारण चीजहरू निश्चित ढंगले अस्तित्वमा रहेको र सञ्चालित भएको जस्तो प्रतीत हुन्छ, जुन असम्भव कुरा हो। यसले यथार्थसँग मेल खाँदैन। हाम्रा काल्पनिक प्रक्षेपणसँग मेल खानेगरी यथार्थ हुँदैनन्। हाम्रा काल्पनिक प्रक्षेपणहरू यथार्थबाट पूर्णत “रहित” हुन्छन् अर्थात् यथार्थबाट “शून्य” हुन्छन्। भ्रमपूर्ण कल्पना गर्ने आदतका कारण चित्तले हाम्रो अस्तित्वको यथार्थका सम्बन्धमा जुन असम्भव प्रक्षेपणहरू गर्छ त्यसका पनि अनेक सूक्ष्म तहहरू हुन्छन्। यो गहनतम (परमार्थ) सत्यको अन्वेषण गर्ने काम हामी अत्यन्त प्राथमिक स्तरबाट शुरु गर्छौं र जान्दछौं, कुनै पनि चीज असम्भव तरीकाले अस्तित्वमा रहेको हुँदैन। होस् पनि कसरी? यथार्थ के हो भने हाम्रो दिग्भ्रमित चित्तले विल्कुलै असम्भव र निरर्थक कुराहरू प्रक्षेपित गर्छ, जससँग मेल खाने कुनै कुरा हुँदैन। त्यसैले त्यो कुरा यथार्थबाट शून्य हुन्छ। एउटा शास्त्रीय उदाहरणका माध्यमबाट यसलाई बुझ्ने प्रयत्न गरौं ः मानिलिउँ खाटमुनि बिरालो छ तर बालकलाई आफ्नो खाटमुनि राक्षस छ भन्ने लाग्यो। यहाँनेर बालकले बिरालोलाई राक्षसका रूपमा प्रक्षेपित गर्छ, जुन विल्कुलै वाहियात कुरा हो। तर उसलाई खाटमुनि राक्षस छ भन्ने विश्वास भैसक्यो, त्यसैले उ एकदमै डराउँछ। यो वाहियात कुरालाई प्रक्षेपित गर्नाले बालकको मनमा असर त भैसक्यो, तर त्यसले मात्र बिरालोलाई साँच्चिकै राक्षस बनाउँदैन किनकि यस्तो राक्षस भन्ने कुरा हुँदैन। यहाँ शून्यता भनेको त्यस्तो राक्षसको अभाव हो जसलाई बालकले साँच्चिकै राक्षस भनेर प्रक्षेपित गरिरहेको हुन्छ। यस्तो राक्षस न थियो, न हुनेछ। तर त्यो प्रक्षेपणलाई हटाइदिने हो भने पनि खाटमुनि बिरालो त हुन्छ नै। त्यहाँ फिटिक्कै केही नहुने होइन। आफ्नो आदतका कारण हामी कुनै चीज आफूलाई जस्तो लाग्छ, त्यो त्यस्तै नै हुन्छ भन्ने कल्पना गर्छौं। आफ्नो आँखा अगाडि जे देखिन्छ, अथवा अहिले हामी जे अनुभव गर्दैछौं त्यसको मात्र हामीलाई जानकारी हुन्छ। जस्तै, मलाई अहिले दिक्क लागिरहेको छ भने मलाई लाग्न सक्छ, त्यो बिना कुनै कारण आफसेआफ उत्पत्ति भएको हो। म आफसेआफ नै दिक्दारी महसुस गरिरहेको छु। किन? मलाई थाहा नै हुँदैन। म उदासी वा त्यस्तै मनोदशामा हुनसक्छु। म बेखुशी छु, तर यो अवस्था अहिले मैले गर्दै गरेको कामसँग वा मेरो वरिपरिका मानिससँग कसरी सम्बन्धित छ भन्ने कुराको म भेउ नै पाउँदिन। अनायास नै केही हुन्छ र म बेखुशीको अनुभव गर्न थाल्छु। यस्तो अनुभव एकदम नाटकीय स्तरको हुनुपर्छ भन्ने पनि छैन। यो एक प्रकारले मन्दस्तरमा हुने असन्तुष्टिको अनुभव हुनसक्छ। तर यो अवस्था आउँछ चाहिँ कसरी? सामान्यतः कुनै कारण नै छैन जस्तो लाग्छ। तर त्यस्तो हुँदैन। कारण नहुने कुरा यथार्थ होइन। यो नै परमार्थ सत्य हो। तसर्थ, संवृत्ति अथवा व्यावहारिक सत्य हो - मैले अनुभव गर्ने खुशी वा बेखुशीलगायत सबैथोक कार्य–कारणको सिद्धान्तअनुसार चल्छ। यो यथार्थ हो, यद्यपि हामीलाई यथार्थजस्तो लाग्दैन। मलाई जे अनुभव भैरहेको छ, त्यो कुनै कारणबिना नै हावाबाट उत्पत्ति भएको जस्तो लाग्छ। परमार्थ अथवा गहनतम सत्य हो - मैले जस्तो ठानिरहेकोछु, त्यो यथार्थभन्दा फरक हुन्छ। मलाई लागेको कुरा चाहिँ जुन छैन, अर्थात् जुन असम्भव हो, त्यसको प्रक्षेपण मात्र हो। यसलाई अलि राम्रोसँग विचार गर्ने हो भने पाउनुहुनेछ, यो कुरा असाध्यै गहन छ। एउटा अर्को उदाहरण प्रस्तुत गर्न चाहन्छु। मानिलिऊँ, मेरो प्यारो साथी कुनैबेला मसँग रिसले उफ्रिन्छ। हाम्रो सम्बन्ध असाध्यै राम्रो छ, तर उ कुनैबेला एकाएक मसँग रिसाउँछ र ममाथि खनिन्छ। मलाई के लाग्छ? मलाई लाग्छ, “उसले मलाई माया गर्न छाडिसक्यो।” मलाई एकदम दिक्क लाग्छ र म आफ्नो साथी रिसाएको मात्र सम्झिरहन्छु। म उसलाई त्यही रिसाएको रूपमा मात्र देख्छु उसको अरु सबै कुरा बिर्सन्छु। तर मेरो मनको यस्तो प्रक्षेपण यथार्थभन्दा भिन्न हुन्छ। उ रिसले कराउनु पनि त्यत्तिकै हावामा उत्पत्ति भएको होइन। यस्तो घटना हाम्रो दीर्घकालीन सम्बन्धमा फ्याट्टै कतैबाट असम्बन्धित तवरले आएको हुँदैन। यस्तो अवस्था तपाईंले पनि भोग्नुभएको हुनसक्छ। यो अवस्थामा हामी आफ्नो साथीसँगको सम्बन्धको सम्पूर्णतालाई नजरअन्दाज गरिरहेका हुन्छौं। उसँग बिताएका सबै क्षण, उसँगका बाँकी सबै गफगाफ बिर्सन्छौं। त्यत्तिमात्र होइन, हामी यो कुराको बृहत्त् पक्ष देख्दैनौं। त्यो के भने उसको जीवनमा हामीमात्र छैनौं, र हामीसँगको सम्बन्ध मात्र उसको जीवनको समग्रता होइन। मबाहेक पनि मेरो साथीको जीवनमा धेरैथोक चलिरहेको हुन्छ, र ती सबैथोकले उसको व्यवहारलाई प्रभावित गरिरहेका हुन्छन् । उसलाई दिनभरी आफ्नो काममा तनाव भैरहेको होला। अथवा उसलाई आफ्नो आमाबुबासँग केही कुरामा समस्या परिरहेको होला। उसको त्योबेलाको मनस्थितिका कारण मसँग रिसले उफ्रेको होला। यहाँनेर गहनतम सत्य के हो भने मैले उसका बारेमा जुन कुरा प्रक्षेपण गरिरहेको छु, यथार्थ त्यस्तो हुँदैन। उसले मसँग रिसाएर बोल्नु आफैंमा एक छुट्टै घटना हुँदैन। यो हाम्रो सम्बन्धका अन्य विविध आयाम र उसको जीवनमा घटिरहेका अन्य विविध घटनाहरूसँग असम्बन्धित हुँदैन। यो वा अन्य यस्तै घटना अरुसँग असम्बन्धित रही आफैं अस्तित्वमा आएको जस्तो प्रतीत हुन सक्ला, तर यथार्थ त्यस्तो हुँदैन। त्यस्तो यथार्थ हुन सम्भव छैन। अस्तित्वको सत्य त्यो होइन। यस्तो अस्तित्वको सम्भावना पूर्णतया शून्य छ। यसैलाई संस्कृतमा “शून्यता” भनिएको हो। हामीले सामान्यतया शून्य अर्थात् जीरो भनेर बुझ्ने शब्द पनि यही हो। यसरी दुई सत्यको सन्दर्भबाट हेर्दा कुनै पनि चीज अरुबाट निरपेक्ष रूपमा, अलग्गैसँग अस्तित्ववान हुन सम्भव छैन। त्यसैले यहाँनेर कार्य र कारणको सिद्धान्तले काम गर्छ भन्ने कुरा स्थापित हुन्छ। कार्य र कारण एक अर्कासँग सम्बन्धित हुन्छन् र तिनले सापेक्षिक रूपमा काम गर्छन्। कुनै पनि कुराको कार्य (परिणाम) हुन सम्भव छैन भने त्यसको कारण पनि अस्तित्वमा हुन सक्दैन। यदि कुनै कुराले कुनै कार्य (परिणाम) घटित गराउन सक्दैन भने त्यो कुरा कारण कसरी हुन सक्छ? कुनै पनि चीजको गहनतम सत्य (अर्थात् परमार्थ सत्य) के हो भने त्यो चीज अरु सबैसँग असम्बद्ध र एक्लै अस्तित्वमा रहेको हुँदैन, त्यसरी रहन सम्भव हुँदैन। यसैको आधारमा असर र कारणको यो सापेक्षिक सत्यले काम गर्छ। यसरी यी दुई सत्य एक अर्काको परिपूरकका रूपमा रहेका हुन्छन्। वन्दनाको पंक्तिमा भनिएजस्तै यस्तो सम्बन्धले त्यो आधार प्रदान गर्छ, जसमा सबै चीज अडेको हुन्छन्। यहाँ “आधार” शब्दले त्योभन्दा पछिको पंक्तिमा आउने कुरातर्फ पनि इंगित गर्छ। त्यो के भने, यथार्थलाई जान्ने यही दुई आधार, अर्थात् दुई सत्य, को सहायताले बुद्धले चार आर्यसत्यको ज्ञान प्राप्त गर्नुभएको थियो। प्रश्नहरू यथार्थको वास्तविक अनुभूति के वास्तविक यथार्थको प्रत्यक्ष अनुभूति गर्न र भ्रमपूर्ण अवधारणाबाट मुक्त सकिन्छ? कि यो असम्भव कुरा हो? होइन होइन, यो सम्भव कुरा हो। हुनत हाम्रो चित्तमा भैरहने गतिविधिका कारण हरेक चीज जस्तो होइन त्यस्तो स्वरूपमा देख्न सकिन्छ। तर त्यसको यथार्थसँग कुनै सम्बन्ध हुँदैन। जे कुराले हाम्रो दृष्टिलाई भ्रमित गरिरहेको हुन्छ, त्यसलाई हटाउन सकिन्छ। किनभने यथार्थ कहीँ जाँदैन, त्यो त छँदैछ। चित्तले जति भ्रमको सिर्जना गरेपनि त्यो यथार्थको अंग हुन सक्दैन। हाम्रो चित्तले कुनै प्रक्षेपण वा भ्रमबिना पनि काम गर्न सम्भव छ। यसरी हामी जान्दछौं कि जब हाम्रो चैतसिक गतिविधिले सत्यलाई बंग्याउँछ, तब हामीलाई समस्या हुन्छ, दुःख र बेखुशीको अनुभव हुन्छ। तर यसरी सत्य बंग्याएर हेर्नबाट आफ्नो चित्तलाई रोक्न सकिन्छ। त्यसो हुँदा हामी आफ्ना लागि समस्या खडा गर्ने र त्यसैमा रुमलिने प्रक्रियाबाट जोगिन्छौं। यस्तो अवस्था प्राप्त गर्न हाम्रो चित्त सक्षम छ भन्ने जानेपछि यसको प्राप्तिलाई नै आफ्नो जीवनको सबैभन्दा सुरक्षित दिशानिर्देशका रूपमा लिन्छौं र दुःखबाट टाढा रहन सक्छौं। यो सुरक्षित दिशा नै “शरणगमन” हो। तर जीवनलाई यस्तो लक्ष्यमा डोर्याउनका लागि प्रथमतः यस्तो लक्ष्यको प्राप्ति साँच्चिकै सम्भव छ भन्ने विश्वास हुनुपर्छ। मैले माथि चर्चा गरेको कुरा यथार्थमा आधारित छ र यसलाई हामीले बोध गर्न सक्छौं भन्ने जानेपछि हामीमा त्यस्तो विश्वास जाग्न सक्छ। तर यसरी यथार्थसँग आफूलाई परिचित गराउन र मनले उत्पन्न गर्ने बाधाहरू पन्छाउन निकै लामो प्रशिक्षणको आवश्यकता पर्छ। यसैका लागि ध्यानको अभ्यास चाहिने हो। यो परिप्रेक्ष्यमा ध्यान अभ्यासको अर्थ हामी आफैंलाई यथार्थ जान्ने कुरामा अभ्यस्त गराउनु हो। यथार्थलाई जान्नु एक हितकारी अभ्यास हो भन्ने बुझेर यसलाई बानीको रूपमा विकास गर्नुपर्छ। तपाईंले यस्तो बानीको विकास गर्नुभयो भने कसैलाई भेट्दा उसको बाहिरी रंगरूप कस्तो देखिन्छ भन्ने आधारमा मात्र उसलाई हेर्नुहुने छैन। बरु तपाईं उसको शिशु अवस्था, बाल्यकाल, जवानी, र उसको जीवनलाई प्रभावित गर्ने कैयौं कुरालाई एकसाथ विचार गर्न सक्नुहुनेछ। उनीहरू पक्कै पनि बृद्ध हुनेछन् र अन्य धेरै कुराले उनीहरूलाई प्रभावित पार्नेछ। तपाईंले उक्त मानिसको जीवनको सम्पूर्णता देख्न सक्नुहुनेछ, र त्यहाँ जे पनि हुन्छ, त्यो सबै एक आपसमा अन्तरसम्बन्धित छ भन्ने बुझ्न सक्नुहुनेछ। यसरी कुनै मानिसको सम्पूर्ण यथार्थलाई विचार गर्न सकियो भने उसलाई फगत तत्क्षणमा उब्जिएको चित्रजस्तो व्यवहार नगरी समग्रतामा यथार्थपरक र कल्याणकारी ढंगले व्यवहार गर्न सक्नुहुनेछ। यसका लागि तपाईंलाई तालिमको आवश्यकता पर्छ। पक्कै पनि तपाईंले उसको जीवनको सबै विवरण र त्यसलाई प्रभाव पार्ने कुराहरूबारे जान्नुहुन्न। तर त्यसले खासै फरक पर्दैन। केवल यो मात्र जान्नुहोस् कि उक्त मानिसको एक इतिहास छ, जसलाई अनेक कुराले प्रभावित पारेको थियो, र सम्भवतः त्यस्तै उसको एक भविष्य पनि हुनेछ। यति मात्र विचार गर्यो भने तपाईं उक्त मानिसको वास्तविक यथार्थलाई खुलारूपले हेर्न सक्षम पाउनुहुनेछ। उदाहरणका लागि, तपाईंले कुनै बालक देख्नुभयो भने उक्त बालकमा एक सम्भावित वयस्क मानिस पनि देख्नुहुनेछ। अहिले म जे गर्छु, त्यसको असर यो बालक वयस्क हुँदा पर्नेछ भन्ने पनि जान्नुहुनेछ। तपाईंले चित्रलाई समग्रतामा हेर्नुहुनेछ। यसरी तपाईं यथार्थसँग जोडिनुहुनेछ।