Haber metni: Beklenilenin aksine Latin Amerika ve Asya ülkelerinden önce kriz Orta ve Doğu Avrupa ülkelerini vurdu. Ekonomileri çökme noktasına gelen Orta ve Doğu Avrupa ülkelerinin liderleri, 180 milyar Euro’luk bir paketle Avrupa Birliği’nin kapısını çaldı.  Paketin mimarı, Macaristan Başbakanı Ferenc Gyurcsany, hafta sonu yapılan zirveden önce çarpıcı bir uyarıda bulunmuş, ve eğer yardım edilmezse Avrupada ekonomik bir demir perde oluşacağını söylemişti.  Macar Başbakanı’nın uyarılarına rağmen paket geçmedi. Şimdi bundan sonra ne olacağı tartışılıyor. Bazı ekonomistler, krizin yeni bir boyuta ulaştığını, bazıları da son gelişmelerin krizin aşılması için alınan önlemlerin yetersizliğini ortaya koyduğunu savunuyor.  Avrupa Biliği’ndeki son yaşanan kriz çerçevesinde küresel krizin geldiği noktayı, bundan sonrasını ve Türkiye’ye yansımalarını, çözüm önerileriyle birlikte uzmanlar  ’ye değerlendirdi.  Yaşanan küresel krizde söz konusu olan sermayenin yer değiştirmesi değil, sermayenin buharlaşıp uçması, kaybolması, çözülmesi oldu. Bu aşamaya gelince Batı Avrupa ekonomilerinde peş peşe işsizlik oranları arttı. Yaygın iflaslar ve kurtarma operasyonları gündeme geldi. Diğer tarafta ise Çin ve Hindistan bölgesinde ekonomik büyüme yavaşlasa da en azından pozitif oranların korunduğu bir görünüm ile karşı karşıyayız. O bölgede ne olursa olsun sınai üretim hâlâ sürüyor. Büyüme oranları yüzde 10-12’lik düzeyden Hindistan’da yüzde 5'e Çin’de yüzde 6’ya gerilese de hâlâ pozitif büyüme var. Çünkü en azından bir sanayi altyapısı, bir üretim alışkanlığı var. Dünyanın fabrika ve atölyelerinin üretimi hâlâ daha orada devam ediyor.  Varolan gerçek şu ki; artık 2007 öncesi ticaret ve finans akımlarının sürdürülmesi mümkün değil. Yepyeni teknolojiler ve yeni sanayilerle krizle başedilecek ve bunlar büyük olasılıkla yine gelişmiş, teknoloji üreten lider endüstrileri ülkelerinden gelecek. Üretimin bizzat oluşturulduğu bölgeler ise ucuz işçilik ve ucuz hammadde kaynaklarının olduğu ülkeler olacak. Bu resimde Orta ve Doğu Avrupa ülkelerine, Batı Avrupa’ya ucuz insan deposu ve hizmet sağlamaktan öte pek yeni bir açılım kalmıyor. Bizzat üretimin ucuz işçilikle yapılması da Doğu Asya ülkelerinin olanağı olarak gözüküyor. Doğu Avrupa, kapitalizmin merkezinde ABD ve Batı Avrupa’dan giderek üçüncü dünya ülkelerine kayma sürecinde, elinde çok fazla kaynağı olmayan bir bölge olarak arada sıkışmış görünüyor. Çin ve Hindistan en azından krizi atlatabilecekleri koşulları kendi içinde yaratma esnekliği gösteriyor.  Belki Avrupa’nın bir bütün olarak bu krizden ortak etkilenmesi beklenirdi ama bu söz konusu olmuyor. Şu anda Macar Başbakanı’nın geçen hafta verdiği ifadeyle, Doğu ve Batı Avrupa arasındaki ‘demir perde’ tekrardan iniyor.  Dışlamnış Avupa ya da öteki Avrupa süreci yaşanıyor. Kapitalizmin merkez itici gücü olarak, yeni teknolojilerin yaratılması, yeni mal ve hizmetlerin üretilmesi, kriz sonrası büyük ölçekli yatırımların oluşturulması sürecinde merkezi Avrupa ile Öteki Avrupa arasındaki fark giderek açılıyor. Öteki Avrupa’nın dışlanmışlığı bu aşamada daha da belirginleşip daha da keskinleşiyor görünüyor.  Batı Avrupa merkezli sermayeni, Doğu Avrupa’daki yatırımları nedeniyle, sonunda Doğu Avrupa ülkelerinin kurtarılacağı iddia edilebilir. Ama bu, sektör sektör, endüstri endüstri, işletme işletme incelenecek bir konu. Şirket bazında ya da endüstri bazında bu yorumu haklı çıkartacak örnekler mutlaka bulunacaktır ama ben yaşananlardan, Orta Avrupa bölgesinin bir bütün olarak merkez Avrupa tarafından kurtarılması için gerekli kaynakların Avrupa’da olmadığını, bunun çok maliyetli olduğunun altının çizildiğini okuyorum. Örneğin Bundesbank’ın başkanı böyle bir kurtarma operasyonun Avrupa bütçesini temelden sarsacağı ve Avrupa’nın göbeğinde Pandora’nın kutusunu açacağını söyledi.  Son yaşananlardan sonra krizin yeni bir aşamaya girdiğini söylemek kolay değil. Yaşayarak öğreniyoruz, önceden bir kehanette bulunmak mümkün değil. Kimsenin elinde de böyle bir olanak yok. Ama krizin başlangıcı 2007 Ağustos’u olarak nitelendirilirse, ABD’de konut piyasasında ilk olumsuz haberlerin gelmesi ve çalkantıları, bir başka dönüm noktası da 15 Eylül tarihi Lehman Brothers’ın çökmesi, o tarihten sonra bir zincirleme reel ekonomik etkiler yaşandı. Öyle zannediyorum ki Şubat-Mart aylarından başlayarak bütün dünya, reel ekonomilerde işsizliğin çok yüksek boyutlara çıkacağı bir konjonktüre sürüklenecek.  Bu aşamada doğrudan doğruya reel sektörleri, ihracat pazarlarını, istihdamı, yatırımları etkileyen uzun süreli bir durgunluk ile karşılaşacağa benziyoruz. Bundan önceki krizlerde bir finansal çöküş söz konusu oluyordu. Asya krizinde, 2001 Türkiye ve Arjantin krizlerinde, 1998 Brezilya’da olduğu gibi... Bu tür krizlerde spekteküler çöküş evet çok şiddetli oluyordu, miili gelirde çok şiddetli bir daralma oluyordu fakat çöküş kısa süreli yaşanıyordu. Finansal sistem doğası gereği daha akışkan olduğu için bu tip yaraları sarması göreceli olarak daha kolay oluyordu.  Şimdi ise böyle finansal bir anlık çöküşle karşı karşıya değiliz. Ben uzun süredir bu tip krizin ‘yeni nesil’ kriz olduğunu inancını savunuyordum. Bu, anlık çökmeye neden olan, bir teknik hata ya da yanlış bir uygulama gibi bir politika hatasından patlak veren bir finansal krizden ziyade, sistemin kendi içinde dengelerinin sarsıldığı, sistemin kendi kendini besleyememesi, sermaye birikimini sağlayamaması ve kabuğun çatırdaması neticesinde uzun süreli bir durgunluk ile karşı karşıya kalacağımız bir kriz olarak görülüyor. Sanırım 2009 yaz aylarına kadar böyle bir uzun süreli durgunluk devam edecek.  Tüm bu süreçten sonra ‘krizden fırsat çıkarma’ deyimi artık yer etti. Bir çok yorumcu, buna ben de katılıyorum, bu krizin Çin için değişik bir fırsat olduğunu vurguluyor. Çin artık ihracat öncelikli büyüme yerine, kendi iç pazarıa yönelirse, kriz Çin için bir fırsat olabilir.. Çin eğer dengeli bir şekilde, kendi orta sınıflarını güçlendirerek artık ucuz iş gücü deposu olmaktan çıkar ve yüksek gelirli orta sınıflar yaratacağı bir modele geçerse, Çin’in krizi daha rahat atlatacağı söylenebilir. Ama, şu ana kadar sürdürdüğü klasik ihracata yönelik büyüme, döviz kurunu ucuz tutarak dış pazarlarda rekabetçi agresif bir ihracat politikasını devam ettirmeyi düşünürse sanırım artık aradığı pazarları bulamayacaktır ve krizden o da nasibini alacaktır.  Bu anlamda Çin için söylediklerimizin Türkiye için de geçerli olacağını düşünüyorum. Bizim orta Avrupa ülkeleriyle, bir geçiş ekonomisi olarak çok ortak yönümüz var. Fakat çok büyük bir benzerliğimiz de Latin Amerika ülkeleri ile var. İthal ikameci, içe dönük sanayileşmeci, yüksek devlet borcu ve kamu açıklarının olduğu tipik Latin Amerika ülkelerini de andıran bir yapımız var. Türkiye’de, finans dışı özel sektörün ithalatını sürdürememesi, ithalatta Ocak ayında yaşanan çöküntünün üretim olanaklarını daraltması olgusu yaşanıyor. Bu anlamda Türkiye’nin artık ihracat yapmak için ithalat değil kendi iç tüketimini beslemek için, kendi ulusal kaynakları üzerinden bir sanayileşme modeline geçebileceğini düşünüyorum. Daha emek yoğun, daha gelenEksel, tarım, tekstil ya da gıda gibi sektörleri tekrardan canlanma aşamasına geçeceğini düşünüyorum. İthalata bağımlılığı daha azaltılmış bir sanayileşmenin Türkiye için bir fırsat olacağını düşünüyorum. Bütün bunlar tabii zaman alacak, maliyetli olacak ve yoğun bir kabuk değiştirmeye sahne olacaktır. Ama eğer bunu yapamazsak IMF’den gelebilecek 15-20 milyarlık bir kaynağı tekardan ithalata bağımlı bir sanayi yapısını sürdürmek için yeterli bir ivme olmayacağını düşünüyorum. Bu bakımdan Orta Avrupa ve Latin Amerika ile olan benzerliklerimizi bir yerde avantaja dönüştürüp bu krizden çıkışın yollarını arayacağız.  Son yaşananların nedeni Orta ve Doğu Avrupa ilkelerinin, serbest piyasa ekonomisine yeni entegre olmaları, finanasal piyasalarının az gelişmiş olması nedeniyle bir anda buradaki tüketicilerin, tüketimlerini arttırmaları ve tüketimlerini arttırırken çok ciddi bir şekilde borçlanmış olmaları. Latin Amerika’nın ve Asya’nın daha önceki yıllarda yaşadığı semptomlara benzer semptomları Orta ve Doğu Avruap ülkeleri şimdi yaşıyorlar. Çünkü daha önceki krizler sırasında bunlar komünist blok ülkesiydi; asıl neden bu bence.  AB içinde yaşanan farklılıkların, AB içinde iki farklı grup oluştuğu anlamına geldiğini düşünmüyorum. Sonuç olarak Orta ve Doğu Avrupa’da yaşanacak olası bir krizin Batı Avrupa’ya çok ciddi etkileri olacaktır. Çünkü baktığınız zaman bu ülkelerdeki bankacılık sektörü tamamen Batı Avrupa bankalarının elinde. Macaristan çok ciddi bir sorun yaşarsa bundan Alman, İsviçre ve Avusturya bankaları da etkilenecektir ya da Baltıklar’da bir sorun olsa İskandinav bankacılık sitemiı de etkilenecek. Dolayısıyla bir karşılıklı bağımlılık söz konusu. Onun için ben hâlâ Batı Avrupa’nın Doğu’yu gözden çıkarabileceğine inanmıyorum. Burada bir pazarlık ve fikir birliği oluşturma prosesi söz konusudur. Bir taraf, yardım yardım almak istiyor, diğer taraf bunu reddediyor diye düşünmek çok doğru değil bence. Yeni paket ya da başka formüllerle buna müdahale edilecektir.  Sonuç olarak, krizin baştan beri gelişmekte olan ülkeleri de vuracağı bekleniyordu. Tabii ki çok büyük boyutlu bir krizden bahsettiğimiz için burada Afrika’nın yağmur ormanlarındaki kabilelerin dışında herkes etkilenecek bundan. Sonuç olarak kriz genişliyor, bunu evrelere ayırmak ne kadar kolay bunu bilemiyorum ama bu beklenen bir şeydi. Daha da yayılacak bu kriz malasef yani dibini ne zaman görürüz onu söylemek çok kolay değil. Büyük olasılıkla dibini gördükten üç dört ay sonra diyeceğiz ki biz dibini görmüşüz.  Doğu ve Orta Avrupa’da yaşananaları biz 2001’de yaşadık. Temel avantajımız, bizim kendi krizimizi sekiz sene önce yaşamış olmamız. Dolayısıyla o kriz sonrası bankacılık sistemini önemli ölçüde disiplin altına aldı Türkiye. Bu ülkelerde gördüğümüz hızlı kredi artışı, özellikle de dövizde açık pozisyonlar 2001 krizinin temel tetikleyicilerinden biriydi. Bunlar bugün Türkiye’de olmayan şeyler. O nedenle, tabii ki Doğu Avrupa’da yaşananları bir uyarı olarak alalım ama sonuç olarak Türkiye’nin de Orta ve Doğu Avrupa ülkelerine göre bazı güçlü yanlarının da olduğunu göz ardı etmeyellim.  Şöyle bir uyarı durumu da var; hemen hemen bütün hükümetler yumurta kapıya dayanınca IMF ile anlaşmaya gidiyor ya da başka önlemler alıyor. Macaristan’da, Letonya’da, Sırbistan’da şimdi de Romaya’da kriz ciddi boyutlara ulaştıktan sonra IMF paketleri gündeme geldi. Hiçbiri de iki-üç ay sonra bir kriz yaşayabilirim, IMF ile anlaşma yaklaşımında olmadı.  Türkiye olarak IMF ile anlaşmayı bir an önce yapmalıyız. Sonuç olarak yumurtanın kapıya dayanması kötü bir şey elbette. Daha önce yaparsak hem gerekli önlemleri zamanında alıp, önlemlerin gücünü arttırmış oluruz, hem daha iyi şartlarda bir anlaşma yapmış oluruz, hem de yabancı yatırımcıların güvenini kazanmış oluruz ve sonuç olarak nispeten daha ucuz bir kaynağa kavuşmuş oluruz. Bunun için anlaşmanın bugün yapılması yarın yapılacak olmasından daha iyi bence. Ama maalesef teorik olarak doğru olanlar pratikte gerçekleşmiyor.  Orta ve Doğu Avrupa ülkeleri son yıllarda çok yüksek miktarda yabancı sermaye çektiler. Dolayısıyla, birdenbire hem yüksek yabancı sermaye çekerek hem de özellikle Batı Avrupa ülkelerine ihracatlarını arttırarak, ihracata dönük sanayiye dayanan bir modele geçtiler. Altyapıları çok kuvvetli olmadığı için ilave kaynak girişi düşmeye başlayınca bu ülkeler sallanmaya başladı.  Son yaşananalardan sonra Avrupa’da ikili bir gruplaşmanın olduğunu söylemek doğru olmaz. Birliğe sonradan katılanlar kendilerine yardım edilmesini istiyorlar. Ötekiler de bunu şimdilik reddediyorlar ama ister istemez bunun içine girmek zorunda kalacaklar. Aksi takdirde şirket kurtarma bir nevi ülke kurtarmaya dönüşecek. Şu anda reddediyorlar çünkü bunu kendi halklarına anlatmaları da çok kolay değil. Zaten AB’nin buralara çok desteği var. Bir de bir takım fonlar kurup kendi vergi mükelleflerinden kestikleri parayı Macaristan, Polonya gibi ülkeler için harcamaları çok kolay değil. Onlar da şimdi Avrupa İmar ve Kalkınma Bankası, Avrupa Yatırım Bankası, Dünya Bankası gibi kuruluşlara bu işi yıkıp daha enternasyonel hale getirmeye çalışıyorlar  Bizde krizin henüz çok etkili olmaması şaşırtıcı değil ama önümüzdeki birkaç ayda Doğu Avrupa’daki gibi etkiler olacağını tahmin ediyorum. Cari açığımız kapanıyor ama başka sorunlar çıkıyor. Genellikle bu tür açıkla, bütçe açığı ya da kamu finansman açığı birbirinin yerine geçiyor. Biri açılırken öteki kapanıyor. Bizdeki cari açık düşüyor ama bu sefer de bütçe açığımız hızla artıyor.  Bizde bankacılık krizi yaşandığı ve bankacılık güçlendirildiği için krizin etkisi az hissedilecek deniyor. Yalnız bizde reel sektör kötü durumda, gittikçe de daha kötüye gidiyor. Bir ülkede reel sektör işin pasifidir, bankacılık da aktifidir. Bir süre sonra reel sektör, bankacılık sektörüne borçlarını ödeyemez hale gelince -ki gelmeye başladı Türkiye’de- yavaş yavaş o zaman bankacılık sektörü de aşağıya gider. Parasını devlete vermiş durumda olmadığı için tek başına bir şey yapamaz. Kredileri reel sektöre kullandırdı. Bunlar geri dönmemeye başladığında bizdeki bankacılığın güçlü görünümü kaybolur gider.  Orta ve Doğu Avrupa ülkeleri krize, hızlı bir değişim programı içerisinde oldukları bir aşamada yakalandılar. Bu nedenle bünyeleri sağlam değildi ve krizin etkileri derin yaşandı. Kriz sonrasında AB’deki ülkelerin menfaatleri çok değişik yönlere gitmeye başladı. Onun için Orta ve Doğu Avrupa ülkeleri istedikleri şeyi alamadılar. Sonuç olarak, orta bir yol bulabilirler mi bilmiyorum. Tahmin ediyorum bir ya da iki hafta sonra tekrar toplanma kararı alınacaktır. Bence bir ortak yol aramaya çalışacaklar ama bir sıkıntı olduğu kesin.  O ülkelerin bir sıkıntısı da oralarda Türkiye gibi bir bankacılık sistemi yok, zayıf bir bankacılık sistemi var ve tasarruflar da kısıtlı. O nedenle zor durumda kaldılar, bizden ayıran özellikleri bir anlamda bu. Ama IMF anlaşmaları ile de ayak sürümeleri de bizim benzer yönümüz.  Bizim de krizden daha fazla etkilenmemiz söz konusu olabilir. Şu anda bizi koruyan, bizi onlardan ayrıştıran sağlam bankacılık sistemimiz olması. IMF konusundaki tedirgin davranışımız da benzer yönümüz. Ama bu sağlam bankacılık sistemimiz bizi uzun süre koruyacak bir unsur da değil.
Doğu Avrupa’daki kriz Türkiye için uyarı mı?