Haber metni: Minimalist sinemayı erkek figürlerin kontrolü altına aldığı yıllarda Chantal Akerman bir şeyleri değiştirmişti. 1975 yapımı feminist sinema başyapıtı “Jeanne Dielman”, dul bir kadının güncelerini ekonomik karelerle ve sabit kamerayla yansıtır. 201 dakikalık anti-epik bir titizlik ürünüdür. Ekim’de 65 yaşında kaybettiğimiz Belçikalı auteur yönetmen Chantal Akerman’ı anmak için filmi incelemek en güzel yöntem şüphesiz… Yalnız ve dul bir kadın olan Jeanne Dielman’ın (Delphine Seyrig) rutini her gün devam etmektedir: Oğluna (Jean Decorte) yemek yapmak, ev işleriyle uğraşmak, market alışverişi için dışarıya çıkmak, küvette kendini temizlemek, yemek yemek. Ama evi döndürmek için erkeklerle para karşılığı beraber olmak da gerekmektedir. Tüm bunların bir araya gelmesi ‘sükunet’ten başka sonuçlara yol açacak mıdır? Akerman’ın ‘locked-down shot’ ve ‘sabit kamera’ya yüklenerek çektiği eser 201 dakikadır. Karakterlere odaklanmadan ortada duran kameranın gözlemledikleri öne çıkar. 200 dakikayı geçmek, süreyi bu kadar uzatan epik filmlere bir cevaptır (“Rüzgar Gibi Geçti”, “Arabistanlı Lawrence”, “Ben-Hur”, “Baba 2” vs.). Filmin 230 dakikalık Angelopoulos klasiği “Kumpanya”yla (“O Thiasos”, 1975) aynı yıl çekilmesi (ki bence ondan daha belirleyicidir) ilginç bir tesadüftür. İş feminist sinemadan başlasa da aslında buradaki durum, tekrarlarla baygınlık geçirtmek, Dielman’ın bunalımına bizi de sokmaktır. Psikolojik bastırılmışlık, kendini ifade edememek, fikir özgürlüğü sorunsalına, kadın kimliğinin en bariz problemine götürür herkesi… Bir kadının rutinini üç günde önümüze döken ve bunu bir anlamda ‘gerçek zamanlı’ olarak yansıtan bir çalışmadır “Jeanne Dielman” (“Jeanne Dielman, 23 Rue du Commerce”, 1975). Aslında sinemaya girdi girecek derken 1974’te “Ben Sen O” (“Je Tu Il Elle”),bir anlamda ilişkinin farklı boyutlarına, cinsel arayışa/uyanışa siyah-beyaz bir bakıştı, incelikli minimalist gözlem vurucuydu orada. Başrolü Akerman’ın ta kendisinin üstlenmesi, lezbiyen kimliğin kişisel bir dışavurumu gibiydi. “Jeanne Dielman”, bir annenin hikayesi. Kocasını kaybettiği andan itibaren kendini oğlunu doyurmaya, yetiştirmeye adamış bir kadının bıkkınlığını sinemasal öğelerle veriyor. Günbegün tekrarlar birbirini izlerken aslında bizim yanımıza kar kalanlar çekici hale gelmeye başlıyor. Yönetmen hikaye dışı sesi (non-diegetic sound) sıfırda tutuyor. Bizi kaydedilen minimal ses efektleriyle baş başa bırakıyor.  Açılışta kadının yüzünü kesen bel planıyla (“Yedinci Kıta”yı etkiledi) birlikte ‘yasaklı’ bir iş yaptığına inandırıyor. Aslında bu adamları, yatak kimyasını, müşterileri fazla görmüyoruz. Kapalı kapılar ardında iş görülmesi ‘locked-down shot’ metodunu değerli kılıyor. Ama her şeyin rutine bağlanmasıyla birlikte aslında ‘çocuk’la ilişkide de küçük bir ensest iması sezebiliyoruz. Bu da finale hazırlık yapmak için. Yönetmen genel plana yerleştirdiği kamerasıyla ‘derin odak’ çalışmış. Arka planda radyosundan koltuklarına kadar yeşilin, beyazın hakim olduğu bir ‘doğallık’, ‘orta sınıf dairesi’ var. İlle de gri olsun, beyaz olsun, mat renkler olsun diye uğraşılmamış. Kadın görüntü yönetmeni Babette Mangolte sinemaya çok anlamlı bir giriş yapıyor. 1.66:1 doğru kullanılmış. Aslında Dielman’ın “Hayatını Yaşamak”tan (“Vivre Sa Vie”, 1962) etkilendiği söylenebilir. Zamansal akışı üç epizota değil üç güne bölse de Andy Warhol’u, Robert Bresson’u, Jean-Luc Godard’ı izleyerek bir minimalist gelenek oluşturmak istediği açığa çıkıyor. Bresson’da çokça gördüğümüz ‘locked-down shot’ kullanımı belirgin. Yani kameranın yerinde kalmasıyla aksiyonu bize göstermemesi, duymamızı sağlaması bir üslup metoduna dönüşüyor. Kimlik ve temalar açısından Edith Carlmar, görsel titizlik ve mekan kullanımı açısından Yasujirô Ozu etkisi de bunlara eklenebilir.
Sinemaya yön veren filmler: Jeanne Dielman