Haber metni: Türkiye Cumhuriyeti, 93 yıllık tarihi boyunca birçok iç ve dış tehditle karşılaşmış, bu tehditlerle mücadele etmiş ve etmeye devam etmektedir. Bu tehditlerin çoğu kritik derecede önemli olsalar dahi ya kısmi hedefler peşinde koşan kısa süreli ve dar kapsamlı tehditler olmuş, ya toplumun tüm kesimlerine ulaşamayan marjinal veya bölgesel tehditler olarak kalmışlardır. Bu açıdan bakıldığında 15 Temmuz 2016 gecesi yaşanan darbe girişimi, oluşturduğu tehdidin kapsamı ve boyutları açısından Türkiye Cumhuriyeti tarihi boyunca devletin bekası açısından ortaya çıkmış en önemli tehdit olarak değerlendirilmelidir. Zira FETÖ’den önce ortaya çıkmış tehditlerin hiçbirisi; Bu yapısı itibarıyla  , şayet 15 Temmuz gecesi hedefine ulaşsaydı, Türkiye Cumhuriyeti’ni, tarihi boyunca karşılaştığı en ağır iç karışıklık, kaos ve buhran dönemine sokacaktı. Zira amaçları itibariyle FETÖ’nün kısmi ve geçici bir programla Hükümet ve kamu hayatını tanzim edip geri plana çekilecek bir örgüt olmadığı açıktır. Hatta devletin temel yapısını ve rejimi değiştirmek dahi Örgüt için yeterli olmayacak, rejim değişikliğinin ardından toplum mühendisliğiyle toplumsal hayatı bütünüyle kendi projeleri doğrultusunda şekillendirmeye girişeceklerdi. Örgüt liderinin geçmişteki konuşmalarına bakıldığında, Örgüt için Türkiye’de mutlak iktidarı ele geçirmenin dahi tek hedef olmadığı görülmektedir. Örgüt lideri, Türkiye’den sonra dünyanın her tarafında benzer bir düzen kurmak için çalışmayı, önceki bölümlerde ayrıntılı bir şekilde anlatılan çarpık   inancının bir gereği olarak görmektedir. FETÖ’nün oluşturduğu tehdidin boyutu, kapsamı ve niteliği Türkiye Cumhuriyeti tarihinde karşılaştığımız tehditlerin hiçbirine benzememektedir. Zira tehdit; O halde,   gibi sorular doğal olarak gündeme gelmekte ve sonuç olarak temel bazı zafiyet alanlarını ortaya çıkarmaktadır. Bu zafiyet alanlarını doğru ve sağlıklı bir şekilde tespit edebilmek, ülkemizin bir daha benzeri olaylarla karşılaşmaması için hayati önemi haizdir.  FETÖ’nün oluşturduğu tehdide bakıldığında beş temel zafiyet/sorun alanı göze çarpmaktadır. Birinci zafiyet alanı   sorusuna tekabül etmektedir. Bu alan, güvenlik ve istihbarat alanına ilişkin olup aşağıda birinci bölümde ayrıntılı bir şekilde ele alınacaktır. İkinci zafiyet alanı,   sorusuna tekabül etmektedir. Bu sorunun cevabı ikinci bölümde Bürokrasi başlığı altında ayrıntılı bir şekilde ele alınacaktır. Üçüncü zafiyet alanı,   sorusuna tekabül etmektedir. Örgütün toplumsal alandaki en görünür faaliyeti olan eğitim sahasındaki söz konusu zafiyet üçüncü bölümde ayrıntılı olarak ele alınacaktır. Dördüncü zafiyet alanı, Cumhuriyetin kuruluş yıllarından itibaren tartışma konusu olan ve Örgüt tarafından etkili bir şekilde istismar edilen hassas din-devlet ilişkileri alanıdır. FETÖ, bu alanı istismar ederek, öncelikle   yaptığı iddiasıyla ortaya çıkarak toplumun çok farklı kesimlerinden genel kabul görmüş ve böylece toplumsal hayatın her alanında var olabilmiştir. Örgüt ayrıca, çarpık din anlayışını örgüt mensuplarına empoze ederken din eğitimindeki zafiyetten yararlanmıştır. Bu zafiyet alanı da dördüncü bölümde ayrıntılı olarak ele alınacaktır. FETÖ ile mücadelede, ülkemizin karşılaştığı en büyük sorunlardan biri  örgütün oldukça geniş, yaygın ve karmaşık yurtdışı örgütlenmesidir. Her ne kadar ülkemizde, Örgütle kararlı ve etkin bir şekilde mücadele edilse de, Örgütün yurtdışı ayağı hem yurt içindeki mensup, sempatizan ve militanlarını organize etme, koordine etme ve harekete geçirebilme potansiyeli açısından, hem yurtdışında yaşayan vatandaşlarımıza nüfuz edebilme ihtimali açısından hem de ülkemizin yabancı ülkelerle olan ilişkilerine zarar verebilme potansiyeli açısından hala çok önemli bir tehdit ve sorun alanı olarak karşımızda durmaktadır. Bu konu beşinci bölümde ayrıntılı olarak ele alınacaktır. Devletin milli güvenliğinin sağlanmasında iki temel sacayağı olan güvenlik güçleri ile istihbarat kurumlarının, 15 Temmuz sonrasında milli güvenlik siyasetine, yasalara ve tarihî müktesebat ve geleneklere uygun bir şekilde tekrar işler hale getirilmesi gerekmektedir. Devletin milli güvenlik siyasetinin belirlenmesinde ve belirlenen siyasetin uygulanmasında bir nevi çatı konumunda olan   niteliği itibarıyla devletimizin güvenlik anlayışı ve refleksinin ana belirleyicisi konumundadır. Bu noktadan hareketle, söz konusu belgede tanımlanan tehdit unsurları arasında FETÖ’nün müstakil bir tehdit unsuru olarak tanımlanmış olmasının yürütülen mücadeledeki belirleyiciliği tartışılmaz bir gerçektir. Nitekim anılan örgütün 15 Temmuz Darbe Girişimini yapabilecek seviyeye gelebilmesinde, söz konusu örgütün bir dönem kamuoyunda   şeklinde masum bir dini ve toplumsal hareket olarak algılanmasına bağlı olarak MGSB’de tehdit unsurları arasında yer almamasının yarattığı algı ve refleks boşluğunun payı bulunduğu bir gerçektir. Bu itibarla, yakın tarihlerde yapılan Milli Güvenlik Kurulu toplantılarında alınan tavsiye kararları[1] çerçevesinde, FETÖ’ye ilişkin tehdit tanımlamasının MGSB’de hayata geçmesinin, milli güvenliğimizin ve milli güç unsurlarının zafiyetsiz bir şekilde tesis ve devamında en önemli koşul olduğu görülmekle birlikte, icra makamlarının bu doğrultudaki uygulamalarının ise yeni zafiyet alanlarının oluşmamasında asıl belirleyici faktör olacağı değerlendirilmektedir. Bu çerçevede, söz konusu darbe girişimiyle, TSK, istihbarat ve kolluk kuvvetlerinin özellikle personel ve anılan kuruluşlara duyulan güven noktasında ciddi bir zafiyet ile karşı karşıya kaldığı net olarak görülmekle birlikte anılan durumun en kısa sürede telafisi öncelikli bir devlet meselesi teşkil etmektedir. Diğer taraftan, söz konusu terör örgütünün, tekrar bir kalkışma yapabilecek kapasitesinin kalmadığı[2] düşünülmekle birlikte, söz konusu örgütün TSK'da ve diğer güvenlik/emniyet birimlerinde gizlenmeye devam eden   varlığı noktasından hareketle, FETÖ’nün marjinal bir silahlı terör örgütüne dönüşme olasılığı da gözden uzak tutulmaması gereken çok önemli bir diğer husustur. FETÖ’nün marjinal silahlı bir terör örgütüne dönüşmesi durumunda, Türkiye’ye karşı birtakım odaklar tarafından kullanılması ve hatta, Türkiye’de faaliyet gösteren terör örgütleriyle işbirliği olasılığı öncelikle dikkatlerden kaçırılmamalıdır. Bu sebeplerden dolayı, FETÖ’nün hala bir tehdit oluşturma potansiyeli göz önünde bulundurularak tamamen etkisiz hale getirilinceye dek MGSB’de yer alması, güvenlik ve istihbarat kurumlarının bu örgüte karşı teyakkuzda olmaları için hayati derecede önemlidir. 15 Temmuz Darbe Girişiminin ana omurgasını, Türk Silahlı Kuvvetler içine sızmış FETÖ mensupları teşkil etmiştir. FETÖ'nün uzunca bir dönem TSK'nın personel seçimi, atama ve terfi işlemleri ile askerî eğitim kurumlarının kadrolarında gizlice yerleştiği bilinmekte olup, bu suretle de örgüt, şüphe duyulması nedeniyle değiştirilen personelin yerine her seferinde yeni bir örgüt elemanı yerleştirme imkânı bulduğu gibi, kritik görevlere kendi elemanlarını rahatlıkla getirebilmiştir. Ayrıca örgüt, gerek askerî gerekse sivil istihbarat ve istihbarata karşı koyma (İKK) mekanizmalarındaki yapılanması ile varlığını ve gizliliğini sürdürebilme imkânı da elde edebilmiştir. Bu kapsamda, TSK’nın kritik personel atamalarında ihtiyacı olan güvenlik tahkikat belgelerinin hazırlandığı emniyet, MİT ve adliyelerdeki FETÖ yapılanması kullanılmıştır ve bu durum, FETÖ ile mücadeleye başlandığı 2013 yılından itibaren TSK'da gerekli tedbirlerin alınamamasının nedenlerini kısmen izah eder niteliktedir. FETÖ’nün TSK içinde rotasyon yöntemlerini de kendini gizlemek için etkili bir şekilde kullandığı görülmektedir. Örgüt, kritik pozisyonlarda bulunan ve kendisinden şüphelenilen personeli derhal yeni bir elemanıyla değiştirerek o kritik yerlerdeki pozisyonlarını korumaya devam etmiştir. Yine, örgütün kritik pozisyonlardaki etkinliğini devam ettirebilme sebeplerinden birisi de, gerek askerî gerekse sivil istihbarat ve istihbarata karşı koyma mekanizmalarına sızmış olmasıdır. Ayrıca, TSK’da FETÖ ile mücadelede yeterli etkinliğin sağlanamamasının nedenleri incelendiğinde;   hususlarının ön plana çıktığı görülmektedir. Bu bağlamda, bilgi sunmak üzere Komisyon toplantılarına iştirak eden katılımcıların bu zafiyet alanına ilişkin tespit ve teşhisleri incelendiğinde; denilerek TSK ve MİT arasında oluşan istihbarat bilgi akışında karşılaşılan sorun ve zafiyetler gündeme getirilerek bu sorunun ivedilikle çözümlenmesinin önem arz ettiği dile getirilmiştir. 15 Temmuz Darbe Girişiminden sonra yapılan birçok değerlendirmenin ortak noktası istihbarat alanında birtakım eksikliklerin olduğu yönündedir. Zira darbe girişimi önceden haber alınamamış, darbe girişiminin başlamasından sonraki safhada ise kimler tarafından ve emir-komuta içinde yapılıp yapılmadığıyla ilgili husus anlaşılmaya çalışılmış, fakat net bilgiler kamuoyuyla paylaşılamamıştır. Böylesi kritik bir vakada Devletin güvenlik refleksinin oluşmasında hayati ve kilit bir noktada bulunan devlet istihbaratı boyutunun ele alınması özel bir önemi haizdir. Bu kapsamda, Emekli MİT Müsteşarı Emre Taner’in, 15 Temmuz gecesi FETÖ’nün kalkıştığı darbe girişimi, iç güvenlik yapılanmalarının, uluslararası işbirliği kabiliyetine sahip önleyici iç güvenlik istihbaratına ne kadar ihtiyaç duyduğunu bir kez daha ortaya çıkarmıştır. Önümüzdeki dönemde, FETÖ’nün tehdit olma niteliği devam etmekle birlikte, söz konusu bu tehditle mücadelede istihbarat teşkilatlarının katkısı ise tartışılmaz olacaktır. Emniyet Genel Müdürlüğü İstihbarat Daire Başkanlığı ülke genelinde sahip olduğu istihbarat yetkisi ile kamu güvenliliğinin sürekliliğinin sağlanmasına yönelik çalışmalarını sürdürmektedir ve gelecekte de bu çalışmalarına devam etmelidir. Polis teşkilatı, devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğüne, anayasal düzenine ve genel güvenliğine dair önleyici ve koruyucu tedbirleri almak, emniyet ve asayişi sağlamakla görevli olmakla birlikte, ülke seviyesinde istihbarat faaliyetlerinde de bulunmaktadır. Bu kapsamda Polis Teşkilatı, görev amacına uygun olarak bilgi toplamakta, değerlendirmekte, yetkili mercilere veya kullanma alanına ulaştırmakta ve devletin diğer istihbarat kuruluşlarıyla da işbirliği yapmaktadır. FETÖ’ye yönelik yapılan operasyonlar ve 15 Temmuz Darbe Girişimi, polis teşkilatının örgüt ile mücadelede faaliyet alanını genişletmesini zorunlu kılmıştır. Öte yandan, FETÖ tarafından gerçekleştirilen 15 Temmuz Darbe Girişiminin açığa çıkardığı zafiyet alanlarından biri de organize suç örgütleri ve terör örgütleri ile mücadelede mali boyutun yeterince ele alınmaması veya göz ardı edilmesidir. Oysa FETÖ, yakın bir zamana kadar   şeklinde masum bir dini hareket olarak algılanmasına rağmen amacı kâr olan şirket veya holdinglere dönüşen, ekonomik ticari faaliyet yürüten bir aktöre evrilmiş bir yapılanmadır ve anılan örgütün Türkiye Cumhuriyeti tarihinde karşılaşılan en tehlikeli terör örgütlerinden biri olduğu, 15 Temmuz 2016 tarihinde gerçekleştirdiği darbe girişimi ile tamamen gün yüzüne çıkmıştır. Bu kapsamda, FETÖ’nün veya organize suç örgütleri ve diğer terör örgütlerinin faaliyetlerini devam ettirmeleri finansman ihtiyaçlarının karşılanmasına bağlıdır. Bu türden ciddi suçlarla yapılan mücadelenin başarılı olabilmesi, örgütlerin varlıklarını sürdürebilmeleri için ihtiyaç duydukları maddi kaynakların kesilmesi ile mümkündür. Bugüne kadar terör örgütleriyle mücadelede ideal seviyede sonuç alınamamasının belki de en önemli sebebi, organize suçlulukla ve terörle mücadelenin tek boyutlu olarak sadece faillerin derdest edilmesi yönüyle ele alınmasıdır. Suç soruşturmalarında faillere odaklanılarak, örgütsel yapının arka planındaki mali boyutun göz ardı edilmesi neticesinde, aktörleri sürekli değişen istikrarlı ve organize suç/terör örgütleri ülkemizi on yıllarca tehdit edebilmektedir. Ülkemizde yürütülen organize suçlara ve terör örgütlerine yönelik soruşturmalarda, suçun diğer boyutları ile birlikte mali boyutunun da eş zamanlı olarak ele alınmaması sorununun devam ettiği gözlemlenmekte, genel olarak, suçun işlendiği yere yapılan operasyon sonucunda suç failleri derdest edildikten sonra örgütün faaliyetlerinin mali boyutuyla ele alınmasını teminen ileri aşamada ayrıca soruşturma yapılmaktadır. Suç soruşturmalarındaki tüm boyutların eş zamanlı olarak ele alınmamasındaki sebep, kurumların zaman zaman birbirlerine güvenmemesi, kurumsal bir taassupla bilgiyi kendisine saklaması ve paylaşmaya yanaşmamasıdır.[10] Bu çerçevede, suçun mali boyutuyla ilgilenen birim, faillerin örgüt içerisindeki konumunu öğrenemeden, hangi faillere özel olarak odaklanması gerektiğini bilmeden yalnızca kendisinden hakkında araştırma talep edilen kişilerin kayıtlı ekonomik verileri çerçevesinde bir rapor tanzim etmek durumunda kalmakta ve bu sebeple mali soruşturmanın etkinliği düşük seviyede kalmaktadır. Ayrıca, ülkemiz   olan Mali Suçları Araştırma Kurulu Başkanlığının (MASAK) üretmiş olduğu ın paylaşılması yönünde de mevzuat anlamında engel bulunduğu anlaşılmaktadır. MASAK Başkanlığının finans, kolluk ve yargı birimlerinin kesişme noktası olarak görevlerini ifa ederken elde ettiği verilerin ulusal ve uluslararası diğer kurumlarla paylaşılması konusunda problemlerle karşılaştığı anlaşılmaktadır. Mali istihbarat, ülkelerde   aracılığıyla üretilmektedir. Mali istihbarat birimleri, kara para aklama ve terörizmin finansmanı ile mücadele amacıyla, şüpheli suç gelirleri ve potansiyel terörün finansmanı ile ilgili veya ulusal mevzuat gereği kendisine bildirimi zorunlu olan finansal bilgileri alan, analiz eden ve bu analiz sonuçlarını yetkili otoritelere dağıtmakla görevli ulusal merkezi birimlerdir. Mali istihbarat birimleri, finansal kuruluşlar ile kanun uygulayıcı/kovuşturucu otoriteler arasında anlık bilgi değişimini mümkün kılan, suç ve suçluluktaki teknolojik değişim dolayısıyla, para ve benzeri değerlerin saniyeler içinde el değiştirebildiği ve dünyanın öteki ucuna elektronik fon transferleri ile gönderilebildiği bir ortamda ve teknolojinin bu suçlarla paralel bir yönde kullanılması ve bunun için anlık olarak gerçekleşen bu faaliyetlerle eş zamanlı olarak mücadele edilmesi ve suçla mücadele içinde olan tüm ulusal ve uluslararası muadil birimlerle ortak ve hızlı bir şekilde hareket edebilme amacı doğrultusunda bir zorunluluk olarak kamu otoritelerinin verdiği bir cevap niteliğinde olan kuruluşlardır. Mali istihbarat birimleri, aklama ve terörün finansmanı ile mücadelede esas olarak şüpheli işlem bildirimleri alma, analiz etme ve ortaya çıkan sonuçları ilgili kanun uygulayıcı kurumlara iletme gibi temel fonksiyonları yerine getirmek şeklinde bir göreve haiz olarak yapılanma içinde olmuşlardır. MASAK Başkanlığı, temel olarak aklama ve terörün finansmanı ile mücadele kapsamında ikincil düzenleme yapma, veri toplama ve değerlendirme, araştırma, inceleme-denetleme, düzenleme ve koordinasyonla birlikte eğitim verme gibi fonksiyonlara sahip bir birimdir. MASAK Başkanlığının görev ve yetkilerini düzenleyen 5549 sayılı Suç Gelirlerinin Aklanmasının Önlenmesine Hakkında Kanunun 19. maddesinde, alınan şüpheli işlem bildirimleri ve diğer veriler sonucunda üretilen analiz ve değerlendirme sonuçlarının paylaşımı için savcılık makamları haricinde herhangi bir kolluk birimi veya kamu kuruluşuna izin verilmediği görülmüştür. Bu durum organize suçlara ve terör örgütlerine yönelik mücadeleyi zaafa uğratabilecek bir sorun olarak görülmektedir. Diğer taraftan, ülkemiz tarafından 28.03.2007 tarihinde imzalanmış olup, henüz onaylanmayan  ne ek beyanlarda Türkiye’nin mali istihbarat birimi olarak MASAK bildirilmiştir. Ancak MASAK’ın görev ve yetkilerini düzenleyen 5549 sayılı Suç Gelirlerinin Aklanmasının Önlenmesine Hakkında Kanunda, söz konusu kurumun mali istihbarat fonksiyonu alacağı bildirim ve bilgiler ile dağıtacağı analiz sonuçları yönünden belirtilmesine rağmen adı bir istihbarat birimi olarak zikredilmemiştir. Bu durum, kurumun diğer kamu kurum ve kuruluşlarıyla ilişkilerinde kafa karışıklığı yaratmakta, kurumca üretilen istihbari bilginin paydaşlarınca yanlış anlaşılmasına sebep olabilmektedir. Organize suçlara ve terör örgütlerine yönelik soruşturmalarda, suçun mali boyutuna yönelik uzmanlaşması nedeniyle, Savcılık Makamlarınca soruşturmalara dâhil edilen MASAK Başkanlığının personel sayısında yetersizlik bulunduğu, kuruma son yıllarda sürekli yeni fonksiyonlar yüklenmesine ve organize suçlarda ve terör suçlarında çok büyük boyutlu artışlar olmasına rağmen kurumun personel sayısının yıllar öncesiyle aynı seviyelerde kalmaya devam ettiği, kurumun özerkliğini sağlayıcı mevzuat düzenlemelerinin sürekli gündemde olmasına rağmen gerçekleştirilemediği, kurumun uzman personelinin yetki ve istihbari bilgi paylaşımı konusundaki sorumsuzluğu ile ilgili mevzuat yönünden koruma sorunlarının çözülmediği anlaşılmıştır. FETÖ öncelikle eğitim ve din alanındaki faaliyetleriyle toplumda meşruiyet kazanmaya çalışmış, açtığı ışık (talebe) evleri, okullar, yurtlar ve dershaneler aracılığıyla ulaştığı gençleri amaçları doğrultusunda yetiştirerek bu gençleri ele geçirme hedefini koyduğu devlet dairelerine yerleştirmeye başlamıştır. FETÖ Liderinin “ ” talimatı gereği daha sonra tüm bürokraside yer almışlarsa da örgüt başta TSK, mülkiye, emniyet teşkilatı, adliye ve Millî İstihbarat Teşkilâtı’nda yapılanmaya öncelik vermiştir. Zamanla kamu kurumlarına yerleştirdiği ve Devlete değil örgüte aidiyet hisseden elemanları eliyle lise ve üniversitelere giriş sınavları, kamu personeli seçme sınavı, üniversitelerarası kurul yabancı dil sınavları gibi merkezi sistemle yapılan sınav sorularını çalarak örgüt mensuplarının bu sınavları kazanmasını ve hatta en önlerde yer almasını sağlayarak kamu kurumlarına sızma kümülatif hal almıştır. Bu sızmalar bürokrasiye eleman yetiştiren polis okulları, askeri liseler ve harp okulları gibi okullarla hedef noktasına konulan mülkiye ve adliye gibi kurumlarda önemli ölçüde hâkimiyet sağlanması ile sonuçlanmış, bu hâkimiyet de örgüte operasyonel kabiliyet kazandırmıştır. Bu sızma ve örgütlenmenin istihbarat yetkisine sahip birimlerce fark edilip yetkili birimlerin uyarılmamış olması büyük bir zafiyettir. Bu zafiyet, bürokratik kademelere yapılan atamalarda ehliyet ve liyakat yerine siyasi tavassutlara öncelik verilmesi ile birleşince 15 Temmuz öncesi kamu kurum ve kuruluşlarının stratejik birimleri (personel, istihbarat, özel kalem vb) örgüt mensubu bürokratlarca işgal edilmiş duruma gelinmiştir. Kamu görevlileri için personel ve disiplin mevzuatı hükümleri ile getirilmiş güvenceler de bürokrasideki örgüt mensupları hakkında işlem yapılmasında ciddi bir zafiyet yaratmıştır. Askeriye, adliye, MİT, polis teşkilatı, mülki idare, dışişleri bakanlığı gibi kurum ve kuruluşlara alınacak personel için yapılacak güvenlik soruşturmasında sadece adli sicil kaydının var olup olmadığına bakılması ile yetinilmesi, bu kurumların gerektirdiği hususlara bakılmaması da bu kişilerin bürokraside yer almasına imkân sağlamıştır. Son olarak; toplumdaki adalet beklentisini karşılayacak adil, tarafsız ve bağımsız bir hukuk sistemi yerine farklı saiklerle eleman temin edilmiş ve örgütlenmiş bir hukuk sitemi de hem adli bürokrasinin ele geçirilmesine sebebiyet vermiş daha da önemlisi örgütün tüm alanlardaki gayrı hukuki uygulamalarının durdurulabilmesini imkânsız hale getirmiştir. FETÖ örgütü, insan kaynağının oluşumunda eğitimi bir yöntem ve araç olarak kullanmıştır. İlk ve temel yapılanmasını eğitim üzerine kurmuştur. Örgüt, zaman içerisinde eğitim sistemi içerisinde yer alan zafiyetleri sürekli ve sistematik bir şekilde kendi amaçları doğrultusunda kullanma yoluna gitmiştir. Öğrencilerin sosyo-ekonomik düzeyleri, başarı durumları, öğrencinin ihtiyaç alanları iyi tespit edilmiş ve örgüt açısından elverişli bir şekilde değerlendirilmiştir. Bu noktada örgütün, ülke içerisindeki hangi zafiyetleri kullandığını ve bu çocukları hangi tesir altında kendi halkını bombalayacak bir canavara dönüştürdüğünü iyi tespit etmek gerekmektedir. Her şeyden önce Örgüt, oluşturduğu ‘paralel eğitim kurumları’ bünyesinde yine ‘paralel bir öğretim programı’ uygulamasına gitmiştir. Bu programda dini terminoloji örgütün amaçlarına göre ele alınmış ve bireylere örgütün çerçevesini çizmiş olduğu bir din algısı kazandırılmıştır. Bireylerin beyinlerini ve duygularını yönlendirme ve işgal etme yoluna giden örgüt, bilinçaltı çalışmaları ile de psikolojik etmenleri devreye sokmuştur. Örgüt, tüm bu çalışmalarında devletin ve milletin imkânlarını kullanmayı başarmış, oluşturmuş olduğu eğitim kurumları ve öğrenci yurtlarında bu öğrencileri örgütüne kazandırmayı temin etmiştir. Bu noktada örgütün bireyleri nasıl elde ettiğini ve öğrencilerin duygu ve düşüncelerine nasıl hitap ettiğinin irdelenmesi gerekmektedir.  Her şeyden önce örgüt lideri Gülen, bir din adamı kisvesi ile tanınmış ve ilk örgütlenme sürecinde de bu kimliğinden istifade etmiştir. Gülen, gizli amaçları için dini terminolojiyi istediği gibi yorumlamış, özellikle peygamberler tarihini bizzat kendi hikâyesi gibi formatlamış ve oluşturduğu din algısını duygusal istismar içeren bir tarzda insanlara sunmuştur.[11] Dini istismar ederek insanları kendi yanına çekmeye çalışan Örgüt, maddi ve manevi olarak yararlandığı bu insanların imkânları ile binlerce eğitim kurumu oluşturarak yüz binlerce çocuk ve gence ulaşma imkânını elde etmiştir. Örgüt, genç beyinleri ve körpe dimağları istismar etmiş, çarpık bir din algısını, paralel eğitim ortamlarında dinin hakikatlerini bilmeyen gençlere empoze ederek bu gençlerin hayallerini sömürmüştür. Birtakım rüya, menkıbe ve abartılı hikâyelerle sahte gözyaşları eşliğinde gençlerin kalplerine ve beyinlerine taarruz edilmiştir. Sahte bir karaktere bürünerek, takiyyeyi din, ‘tedbiri’ bir yöntem, kibri ‘tevazu’ olarak pazarlayan bir örgüt sözde vaaz ve nasihatlerle insanların inanç değerlerini emellerine alet etmiştir. Sinsi bir ‘devşirme sistemi’ oluşturarak çocukları ailelerinden, beyinleri Türk Milletinin geleceğinden çalmıştır. Örgüt, özellikle aile bağlarını sayıflatmak için öğrencilere ramazan bayramı dışında izin verilmemesi, kurban bayramında izin istemenin davaya ihanet olarak görülmesi, sömesri ve yaz tatillerinde kurs ve kamp düzenleyerek öğrencilerin aileleriyle daha az vakit geçirmelerinin sağlanması gibi bir çok yöntemi kullanmıştır. Örgüt, tüm sistematiğinde mensuplarını uzun vadeli hedeflere kilitlemeyi başarmıştır. Komisyona ifade veren Eski Jandarma Genel Komutanı Galip Mendi de bu durumu dile getirmiş ve 1980 sonrasında bir örgüt mensubunun ifadesinde:  ” şeklinde konuştuğunu aktarmıştır.[12] Özetle örgütün eğitim alanında bu kadar yoğun ve kapsamlı bir şekilde örgütlenebilmesi, aslında eğitim sistemimizde var olan aşağıdaki zafiyet alanlarını sonuna kadar kullanarak sömürmesiyle mümkün olmuştur: Osmanlı Devleti’nden Türkiye Cumhuriyeti’ne geçiş sürecinde Türk toplumunda din-devlet ilişkilerinde önemli değişimler ve sorunların yaşandığı bir gerçektir. Cumhuriyet’in ilk yıllarında ortaya konulan politikalar zamanla din alanında yasaklayıcı ve sınırlayıcı sonuçlar doğurmuş, din eğitimi hem ortaöğretim hem de yükseköğretim düzeyinde bir süre kesintiye uğramıştır. Dine karşı sergilenen bu mesafeli tutum, çeşitli yasak ve baskılar,  tarih boyunca inandığı İslam dinine en büyük değeri veren Türk toplumunda devlete olan güveni sarsmış, alternatif yollar aramaya yönelmiştir. Dolayısıyla bu durum din eğitimi ve hizmetlerinin yer altına inmesine neden olmuştur. Özellikle tarikatler ve tekkeler yasaklanırken İslam Dinini gerçek kaynaklarından öğretecek alternatiflerinin kurulmaması Türkiye’ye ve benzeri süreçleri yaşayan ülkelere özgü   adı verilen bir olgunun doğuşuna neden olmuştur. Cemaatler, din eğitiminin yer altına indiği bir dönemde dini hizmetleri ve Kur’an eğitimini yürütmeye çalışan bazı önemli şahsiyetler etrafında şekillenen yapılar olarak ortaya çıkmıştır. Türkiye’de din eğitimi üzerindeki yasakların kısmen ortadan kalktığı 1950 sonrasında cemaatler, din-karşıtı politika ve söylemlerin yarattığı endişe duygusuyla da varlık sebeplerini devam ettirmiş; hatta nispeten daha demokratik politikaların açtığı liberal ortamdan da yararlanarak kendilerini güçlendirmişlerdir.  Aslında devlet eliyle din eğitiminin verilmeye başlanması, İmam-Hatip Okulları, Yüksek İslam Enstitüleri ve İlahiyat Fakülteleri’nin açılması cemaatlerin varlık nedenlerini yavaş yavaş ortadan kaldırmaya başlamıştır. Bu sebeple cemaatlerin bu okulları kendilerine az veya çok rakip ve tehdit olarak görmüş oldukları bilinmektedir; cemaatler toplumda din konusunda devlete olan güvenin sarsılmasının getirdiği avantajı da bir anlamda kullanarak hayatiyetlerini devam ettirmekle kalmamış, büyüme imkânı da elde etmişlerdir.  İmam-hatip okulları, yüksek islam enstitüleri ve ilahiyat fakültelerinin daha eleştirel, akılcı ve modern bir yorumu benimsemelerine karşın cemaatler geleneksel, muhafazakâr ve halkın dini duygularına daha fazla hitap eden bir din anlayışını önerdikleri için halk nezdinde önemli bir boşluğu doldurdular. Özetle modernleşmenin yol açtığı değişimler karşısında resmi din eğitiminin bıraktığı bazı boşlukları iyi kullanan cemaatler büyüyerek varlıklarını sürdürmeye devam etmişlerdir.  İçinde bulunduğumuz yarım yüzyılda yaşanan askeri darbelere rağmen yetmişli-seksenli yıllardan itibaren güçlenmeye başlayan demokrasi tecrübesi halkın çeşitli isimler altında birçok sivil dini oluşumları gerçekleştirmesini de beraberinde getirmiştir. 30 Kasım 1925 tarihinde kabul edilip 13 Aralık 1925 tarihli Resmi Gazete’de yayınlanarak yürürlüğe giren 677 sayılı   ile ilgili kanun halen yürürlüktedir. Turgut Özal dönemindeki demokratik açılımlar ile birlikte, mezkur kanunu ihlal etmemek kaydıyla ülkemizdeki çeşitli dini yapılar kurdukları resmi dernekler ve vakıflar aracılığıyla sivil inisiyatif olarak öne çıkmaya başlamışlardır.  Bunlardan bir kısmı tıpkı FETÖ örneğinde olduğu gibi çeşitli özel okullar ve dershaneler açmışlar, böylece sivil dini yapı görünümü altında faaliyet göstermişlerdir. Diğer taraftan mezkûr kanunun yürürlükten kaldırılmasıyla ilgili yıllardır tartışmalar yapılmakta ve konuyla ilgili birtakım anayasal ve yasal değişikliklerin gerektiği de belirtilmektedir. Bununla birlikte birçok dinî oluşumun her geçen gün daha da güçlenerek sivil faaliyetler yürüttüğü herkesçe bilinmektedir. Kanunun yasaklamaları ve sınırlandırmaları bu yapıların faaliyetlerini durdurabilmiş değilse de mevcut durum, bu yapıların kimi faaliyetlerini şeffaf olmayan yollarla yürütmeye zorlayabilmektedir.   Cumhuriyet tarihi boyunca devletin dine yaklaşımında yaşanan gel-gitler ve farklı politikalar, toplamda genel bir belirsizlik ve güven sorunu oluşturmuştur. Çok partili siyasi hayata geçişle birlikte din, toplumsal bir referans olarak daha çok gündemde olmuştur. Sadece ülkemizde değil bölgemizdeki gelişmeler de dini, sosyal hayatın belirgin bir unsuru haline getirmiştir. Artan ve çeşitlenen dinî talepler, hukuksal boşluklar oluşturmuş ve adeta fiilî bir durum oluşturmuştur. Herkesçe bilinen ancak hukuksal tanıma ve şeffaf bir kamusal denetime kavuşturulamayan dinî-sosyal faaliyetler, dinî grupların toplumsal hayatımızdaki güçlerinin artmasına neden olmuştur. Hangi niyetle yapıldığının bilinemediği sosyal faaliyetler üzerinden dinî oluşumlar devlet ve toplum üzerinde de bir hak iddia edecek aşamaya ulaşmıştır. Temel toplumsal ve tarihsel değerlerimizin başında gelen dini baskı altında tutmaksızın din-devlet-toplum ilişkilerinin hangi ilkelere göre düzenleneceği yeniden gözden geçirilmeyi bekleyen önemli bir konu olarak önümüzde durmaktadır. FETÖ’nün dindar kesimler, aydınlar ve yöneticiler nezdinde kendini meşrulaştırmak amacıyla en çok eğitim alanındaki etkinliklerine vurgu yaptığı görülmektedir. Eğitim alanında oluşan açığı ve yeni toplumsal talepleri iyi gören ve bunları fırsata çeviren örgütün hangi toplumsal ihtiyaçlardan ve nasıl beslendiği üzerinde iyi düşünülmelidir. Bu çerçevede öncelikli olarak ele alınması gereken alanın eğitim olduğu anlaşılmaktadır. Din eğitiminde, 4-6 yaş din eğitiminden, Kur’an Kurslarına, İmam-hatip Liselerinden İlahiyatlara, Diyanet Eğitim merkezlerinden Yüksek Dini İhtisas merkezlerine varıncaya kadar birçok din eğitim kurumunda yaşanan çeşitli problemlerin giderilmesi aciliyet arz eden acil işlerdendir. “ ?”[13] şeklindeki sorunun cevabı şüphesiz ki olumsuzdur. Buna cevap teşkil edecek adımların atılması ve gerekli açılımların getirilmesi kaçınılmazdır. Kur'an Kursları, halkımızdan gördüğü rağbetle, Diyanet İşleri Başkanlığı dışındaki bazen resmi, bazen de gayriresmi çeşitli yapılarca da büyük bir fırsat olarak değerlendirilmektedir. Bu tür eğitim faaliyetlerinin, modern eğitim yöntemlerine ne denli uygun oldukları, kullanılan binaların uygun olup olmadığı, verilen eğitimin ne ölçüde denetlenebildiği, mezun olduklarında nasıl istihdam edilecekleri, gelir-gider kaynaklarının şeffaf olup olmadığı gibi birçok sorun henüz tam anlamıyla tatmin edici bir çözüme kavuşturulamamıştır. Ayrıca, Diyanet İşleri Başkanlığına bağlı Kur’an Kurslarının hangi yaş aralıklarına hizmet verdiği, öğrencilerin yasal hakları belirgin bir çerçeveye kavuşturulmuş olmadığı gibi müfredatın geliştirilmesi ve bu kursların Kur’an merkezli bir din eğitimi verilen kurumlara dönüştürülmesi de sağlıklı din eğitim-öğretimi açısından kaçınılmazdır. Yine halkın bu konudaki ihtiyaçlarını karşılamayı amaçlayan ilk ve orta öğretimdeki seçmeli Kur’an-ı Kerim derslerinin daha nitelikli hale getirilmesi de kontrol dışı oluşumları önünü kesebilecektir. İmam-Hatip Liseleri için de müfredat ve nitelik gibi sorunlar söz konusudur. Türkiye’deki din eğitiminde ve halkın dini yönden aydınlanmasında birinci derece role sahip olan İmam-Hatiplerin eğitim-öğretim seviyesi bakımından her geçen gün biraz daha irtifa kaybetmesi endişe vericidir. Bunda, 28 Şubat sürecinde yaşanan katsayı engelinin rolü bulunmakla birlikte şüphesiz başka faktörler de bulunmaktadır. Bütün bu faktörleri dikkate alarak, sadece ülkemiz için değil, pek çok İslam ülkesi için dahi model olan İmam-Hatip Liselerinin daha da geliştirilmesi, farklı yapıların   bahanesiyle genç nesilleri kendi emellerine kanalize etmeleri önlenebilecektir. Millî eğitim sisteminde yapılandırılmış sağlıklı bir din eğitiminin sağlanamaması halinde, dini yanlış öğreten, yetkisiz, liyakatsiz, FETÖ lideri tipi insanlar hoca kisvesinde ortaya çıkabilecek ve 13 yaşında ortaokula başlayan bir çocuğun dinî, millî, pedagojik, duygusal tüm eğilim ve ihtiyaçlarını istismar ederek beynini yıkayabilecek ve emirlerini sorgulayamaz bir bağlısına dönüştürebilecektir. İmam Hatip Liselerinde ve İlahiyat Fakültelerinde dinî eğitim alanlar arasında FETÖ’ye eğilim gösterenlerin sayısının sınırlı kaldığına dikkat çekilmiştir. Bunun nedeni tüm kusurlarına rağmen bu kurumlarda bilimsel ve eleştirel usullere önemli ölçüde uygunluk gösteren gerçek bir din eğitiminin verilmesidir. Bu eğitim kurumlarından geçen öğrencilere temel dinî bilgiler ve düsturlar öğretilebilmekte, farklı kaynakları kullanarak çeşitli ilmî disiplinlerde düşünme, sorgulama ve araştırma kabiliyeti ideal seviyede olmasa da belli ölçülerde kazandırılabilmektedir. Eğitim sisteminde insanlara doğru din öğretilir ve yanlış otoritelere itaati öğreten ve yücelten eğitim tarzının dinin özünde olmadığı, bunun sonradan çeşitli yollarla dine sokulduğu etkili bir şekilde gösterilirse, öğrenciler beyin yıkama faaliyetlerine karşı daha korunaklı olabilecektir. [14] Eski Başbakan Sayın Ahmet Davutoğlu, Komisyon’a göndermiş olduğu yazıda konuya ilişkin çok isabetli şu tespitleri ifade etmiştir: Dinî eğitim alanında İslam’dan hareketle yeni bir söylem geliştirilmelidir. Bu sorular ve sorunlar çerçevesinde bakıldığında mevcut dinî eğitim kurumları hangi ihtiyaçların karşılanmasına tekabül etmektedir? Bugünün gençlerini kavrayacak, onları tatmin edecek hangi eğitim buralarda yapılmaktadır?[15] Din eğitimi konusunda en temel sorun hayattan ve gerçeklikten uzak, nass ve metin merkezli yaklaşımlardır. Oysa sağlıklı dini bilinç, ancak metindeki ayetlerle varlık dünyasındaki ayetlerin bir bütünlük içinde okunmasıyla kazanılabilmektedir. Öğrenci dini metinleri öğrenirken varlığın yapısı hakkında da farkındalık elde edecek ve varlığın tümünü kapsayan bir saygı ve anlayış geliştirecektir. Diyanet İşleri Başkanı Mehmet Görmez’e göre “ .”[16] Yaşanan tarihsel ve toplumsal gerçeklikten yalıtılmış bir din eğitimi, otoriter, içe kapalı, dogmatik bireylerin yetişmesine imkân tanıyacaktır. İlahiyat Fakültelerinin müfredatı da bu çerçevede yeniden masaya yatırılmalıdır. Yıllardır bu konularda birçok çalıştaylar, sempozyumlar yapılmasına rağmen sorunlar azalmak yerine daha da artmaktadır. Nitelikli öğretim üyelerinin yetiştirilememesi, son birkaç yıl içerisinde fakülte sayısının yüze varması, açılan kadroların bazen yetersiz elemanlarla doldurulması, yüksek din öğretiminin kalitesini iyice düşürmüştür. Son yıllarda başka hiçbir fakültenin programlarıyla ilgili herhangi bir değişiklik teklif edilmezken, sadece İlahiyat Fakülteleri’nin müfredatına dair girişimlerde bulunulması, klasik medrese eğitimine öykünerek bazı müfredat değişikliklerinin dayatılması, özgür, özgün ve üniversal üretimi sınırlandırmaya matuf talihsiz adımlar olarak tarihe geçmiştir. Yıllardır yapılan İlahiyat Fakülteleri Dekanlar toplantılarında alınan kararların YÖK tarafından dikkate alınmaması ve tek yönlü ve otoriter yaklaşımların sürdürülmesi ülkemizdeki yüksek din öğretimini olumsuz etkilemektedir. Oysa ülkemizdeki İlahiyat Fakülteleri önemli bir birikim oluşturmuştur. Din ile ilgili sorunların çözümlenmesinde bu güvenilir kaynağın rehberliğine başvurulması gerekir. Dinden kaynaklı savrulmaların, zihniyet yapısı bağlamında ele alındığı bu bilim yuvalarının itibarı ve seviyesi korunmalıdır. Eğitim ile ilgili diğer bir sorun da öğrencilerin konaklama ihtiyaçlarıdır. Son yıllarda devlet yurtlarının sayısal ve niteliksel anlamda arttığı görülmektedir. Ancak daha fazla yurt binasına ve güvenilir personele ihtiyaç duyulmaktadır. Örgütün öğrencileri devşirmede kullandığı en büyük imkân, en küçük ilçeye varıncaya kadar tüm ülke sathında hatta yurt dışında açmış oldukları öğrenci evleri ve yurtlar olmuştur. Bu hususta birçok veli evladını, Kredi Yurtlar Kurumu yahut Türkiye Diyanet Vakfı gibi resmi öğrenci yurtlarında yer bulamadığı için mecburen örgüte teslim etmek zorunda kalmıştır. Bu ihtiyaç henüz giderilebilmiş değildir ve bu açığın en kısa sürede öncelikle resmi kurumlar ve güvenilir sivil toplum kuruluşları tarafından kapatılması gerekmektedir. 15 Temmuz darbe teşebbüsünün ardından, FETÖ’nün gerçek yüzü Türk toplumu açısından tüm açıklığıyla ortaya çıkmıştır. FETÖ’ye mücadele konusunda güçlü bir ulusal konsensüs oluşmuştur. Bu doğrultuda atılmakta olan adımlar, FETÖ’nün Türkiye’deki örgütlenmesini çökertmektedir. Örgütün yurt içi müdahale kapasitesi büyük oranda yok edilmiştir. Türkiye’deki mali kaynakları da kurutulmaktadır. Ancak, ülkemizin, eşine evvelce rastlanmamış ölçüde küresel bağlantıları bulunan bir örgütle mücadele ettiği bir gerçektir. Elimizdeki bilgiler, FETÖ’nün 160’a yakın ülkede mevcut olduğunu, 800’e yakın okul ve üniversite, 100’e yakın öğrenci yurdu, 1000’den fazla STK/vakıf/dernek, 200’den fazla yazılı ve görsel medya, 500’den fazla şirketten oluşan devasa bir ağ üzerinden faaliyet gösterdiğini ortaya koymaktadır. FETÖ’nün toplam sermayesinin 25-50 milyar dolar civarında olduğu tahmin edilmektedir. Bu küresel ağ içerisinde sadece yönetici konumunda bulunan şahısları dikkate aldığımızda sayıları 3.000’i geçmektedir. Okullardaki öğretmenler ve aileleri hesaba katıldığında, yurtdışında Gülen hareketine bağlı olup sayıları onbinlerle ifade edilebilecek, büyük bölümü iyi eğitimli bir takipçi kitlesinin mevcudiyetinden bahsetmek mümkündür. Yurtdışındaki FETÖ unsurlarının, başta ABD ve Avrupa ülkeleri olmak üzere yerleştikleri tüm ülkelerde etkin PR/lobi/nüfuz mekanizmaları oluşturduklarını, siyasi elitlere ve medyaya kolaylıkla ulaşabildiklerini ve bunları halen etkin biçimde kullanabildiklerini görmekteyiz. Yurtdışında FETÖ ile mücadelede, bulunduğu ülkenin ihtiyaçları ve eldeki beşeri/mali sermaye çerçevesinde çeşitli sektörlerde/alanlarda faaliyette bulunan örgütün, varlık gösterdiği alanlarda ülkeye FETÖ’ye karşı alternatif sunulabildiği takdirde, örgütün etkinliğinin daha hızlı biçimde azaltılabildiği müşahede edilmektedir. Dolayısıyla alınacak tedbirlerin, FETÖ’nün faaliyetlerinin durdurulmasının bir eksiklik meydana getirmeyeceği yönünde kanaat oluşturması yerinde olacaktır. FETÖ’nün yurtdışındaki okulları, örgütün yurtdışında giriştiği ilk faaliyet alanı olup, halihazırda özellikle eğitim kalitesinin yeterli standartta olmadığı ülkelerde, etkinliği azalmakla birlikte, mevcudiyetini devam ettirebilmektedir. İşadamı derneklerini bir referans noktası olarak tutmaya gayret sarfeden FETÖ’nün, DEİK’in etkin olduğu ülkelerde, Büyükelçiliklerimiz ve Ticaret Müşavirliklerimizin de gayretleriyle bu imkanın azaldığı, keza Din Hizmetleri Müşavirliklerimizin Büyükelçiliklerimizle birlikte etkin olabildiği ülkelerde, FETÖ’nün Müslüman topluluklar ve İslami kanaat önderleriyle ilişkilerinin zayıflatıldığı müşahede edilmektedir. Benzer biçimde, Yunus Emre Türk Kültür Merkezi kurulan ve Maarif Vakfı’nın faaliyete geçtiği ülkelerde de FETÖ eğitim kurumlarının, özellikle dil kurslarının etkinliğini yitirdiği gözlemlenmektedir. Keza, basın alanında, ülkemize müzahir gazete ve dergilerin yayınlanmasının, FETÖ iltisaklı basın yayın kuruluşlarının etkisini önemli ölçüde azalttığı da tecrübe edilen hususlardandır. İçişleri Bakanlığı Jandarma Genel Komutanlığınca Komisyonumuza sunulan 27.12.2016 tarihli ve 9050-2214254-16 sayılı cevabi yazıda aşağıdaki bilgi ve değerlendirmelere yer verilmiştir:  .”   [1] http://www.mgk.gov.tr/index.php/29-nisan-2015-tarihli-toplanti (Erişim Tarihi: 27.01.2017). Ayrıca Bkz. “İşte paralelin Kırmızı Kitap'taki tanımı”, Star Gazetesi İnternet Sitesi, http://www.star.com.tr/guncel/iste-paralelin-kirmizi-kitaptaki-tanimi-haber-1025393/, (Erişim Tarihi: 27.01.2017) ve “Ve Paralel Yapı Kırmızı Kitap’ta”, Sabah Gazetesi İnternet Sitesi, http://www.sabah.com.tr/gundem/2015/01/02/ve-paralel-yapi-kirmizi-kitapta#, (Erişim Tarihi: 27.01.2017). [2] Dr. Hasan Polat’ın 08 Aralık 2016 tarihli Dinleme Tutanağı,    [4]“FETÖ Darbe Girişiminin Askerî Analizi”, Merkez Strateji Enstitüsü Raporu-016 A (inceleme),http://merkezstrateji.com/wp-content/uploads/2016/07/Rapor_016A_FET%C3%96-Darbe-Giri%C5%9Fimi_s4.pdf, (Erişim Tarihi: 27.01.2017). [5] Ümit Dündar’ın 18 Ekim 2016 tarihli Dinleme Tutanağı,  [6] Hilmi Özkök’ün 19 Ekim 2016 tarihli Dinleme Tutanağı,  [7] Işık Koşaner’in 26 Ekim 2016 tarihli Dinleme Tutanağı,  [8] İlker Başbuğ’un 03 Kasım 2016 tarihli Dinleme Tutanağı,  [9] Emre Taner’in 09 Kasım 2016 tarihli Dinleme Tutanağı,  [10] Hüseyin Kurtoğlu’nun 01.12.2016 tatihli Dinleme Tutanağı,  [11] Dini İstismar Hareketi FETÖ/PDY Olağanüstü Din Şurası Kararları, Ankara , Ekim 2016, s.45. [12] Galip Mendi’nin 02.11.2016 tarihli Dinleme Tutanağı,  [13] 20 Ocak 2014 Ankara İl Müftüleri İstişare Toplantısı Diyanet İşleri Başkanı Prof. Dr. Mehmet Görmez’in FETÖ/PDY terör örgütüne ilişkin açıklamaları, s. 2-4. [14]  Nevzat Tarhan’ın 19 Ekim 2016 tarihli Dinleme Tutanağı,  [15] 20 Ocak 2014 Ankara İl Müftüleri İstişare Toplantısı Diyanet İşleri Başkanı Prof. Dr. Mehmet Görmez’in FETÖ/PDY terör örgütüne ilişkin açıklamaları, s. 2-4. [16] 30 Ağustos 2016 NTV Canlı Yayın Diyanet İşleri Başkanı Görmez’den FETÖ ile ilgili önemli açıklamalar, s. 95-99.
15 Temmuz Darbe Girişiminin Açığa Çıkardığı Sorun ve Zafiyet Alanları