# Matumizi     **ya lugha** ###  1.   (a)  Badilisha   sentensi   ifuatayo   iwe   mazoea   kwa   kutumia   kirejeshi    O  Mtoto anayelia huchapwa (b)  Andika   kinyume Wavulana watatu wanaingia darasani kwa haraka. (c)  Andika   sentensi   tatu   ambazo   zaweza   kuwa   sahihisho   la   sentensi   hii:-     Kule ndimo alipoingia (d)  Taja   aina   za   vitenzi   vilivyopigiwa   mstari   katika   sentensi   iuatayo Mama  amewahi   kupika  jikoni (e)  Eleza   maana   ya   misemo   ifuatayo  :- (i) Giza la ukata (ii) Meza mate machungu (f)  Unda   vitenzi   kutokana   na   :-  (i) Mkufunzi (ii) Maeneo (g)  Kwa   kutoa   mfano   mmoja   mmoja,   taja   aina   za   sentensi   za   kiswahili (h)  Changanua   sentensi   ifuatayo   kwa   kutumia   vishale  Mwalimu huyu mzuri anafundisha darasani. (i)  Eleza   maana   mbili   za   sentensi   :- Mama alimlimia mwanawe shamba (j)  Akifisha   sentensi   ifuatayo:-               ah huu ndio upuuzi aliotuitia mmoja wao akaropoka. (k)  Tunga   sentensi   itakayodhihirisha   matumizi   ya   kielezi   cha   namna   mfanano (l)  Andika   sentensi   ifuatayo   katika   msemo   halisi :-     Mshtakiwa alidai kwamba alikuwa ameonewa kwa kuwa hakuwa ameshiriki ulevi kutoka      mwaka  uliokuwa umetangulia. (m)  Pambanua   viungo   vya   kisarufi   katika   kitenzi   kifuatacho                    Tuliwalimia (n)  Andika   upya   sentensi   ifuatayo   kwa   kufuata   maagizo: Mizizi ya mibaruti hii iliwaponya watu ambao walikuwa na shida kama hii yenu ( kanusha                      kwa   umoja ) (o )   Tunga   sentensi   ukitumia   neno   Vile   kama: (i) Kiwakilishi (ii) Kivumishi (iii) Kielezi ----- ### (p)  Bainisha   matumizi   viambishi   ku   na   Ji   katika   sentensi   zifuatazo :- (i) Mwanafunzi hu ku soma kwa bidii (ii) At a  ku piga (iii) Am e  ji kata (iv) Mchez a  ji  huyu ni hodari (q)  Andika   sentensi   ifuatayo   kwa   ukubwa   huku   ukikanusha Kijibwa changu ni kikali sana   2.   (a)  Jaza   mapengo :- **Kutenda Kutendesha **            (i) Chota           (ii) Lewa (b)  Taja   sauti   moja   ya; (i) Kingongo (ii) Kiyeyusho ** **  (c)  Tumia   neno    shujaa    katika   sentensi   kama :-       (i) Kivumishi      (ii) Kielezi...  (d)  Tambua   vitenzi   katika   sentensi   hii   kwa   kuvipigia   mistari:-                  Sisi tulikwisha kutambua alikuwa na nia mbaya. Yeye ndiye mwizi . (e)  Andika   wingi   wa   sentensi   hii   katika   hali   ya   ukubwa :-     Kichinjio hiki kilikarabatiwa kwa pesa nyingi (f)  Eleza   maana   zinazojitokeza   katika   vifungu   vifuatavyo :- (i) Jambazi kutoka dukani liliiba. (ii) Liliiba jambazi kutoka dukani. (iii) Kutoka dukani jambazi liliiba. (iv) Jambazi liliiba kutoka dukani. (g)  Jaza   neno   ambalo   ni   kinyume   cha   lile   lililopigwa   mstari   katika   sentensi:- (i) Vile vitu  ulivyovichanganya  itakubidi (ii) Bomba hili  l  imeziba  mwite fundi aweze ****** ## (h)  Unganisha   sentensi   hii   kwa   kutumia    O    rejeshi :###     Wavu umekatika. Wavu ni wao ** ** (i)  Eleza   matumizi   mawili   ya    ka    na   utunge   sentensi   kwa   kila   mojawapo             (j)  Yakinisha   sentensi   hii :  Sijafahamu kwa nini hawamkaribishi mpwa wao. ----- ###  (k)  Andika   katika   usemi   halisi:-             Mama aliwahimiza warudi siku hiyo la sivyo wangekosa tuzo (l)  Akifisha   sentensi   ifuatayo :-                   Sijaona kitabu kizuri kama mayai waziri wa maradhi, utaniazima siku ngapi bashiri                    alimwuliza rita (m)  Changnanua   kwa   njia   ya   mishale                   Mama anapika na baba akisoma gazeti (n)  Tunga   sentensi   moja   na   uonyeshe   kwa   mstari ;  (i) Shamirisho kipozi (ii) Shamirisho kitondo (iii) Shamirisho ala/kitumizi (o)  Tungia    vitenzi   vifuatavyo   sentensi   katika   hali   zilizobanwa :- (i) Fa( mazoea ) (ii) La (kutendeka ) (iii) Pa ( kutendea ) (p)  Tambulisha   kishazi   tegemezi   na   kishazi   huru     Wanafunzi walifoanya vyema walituzwa jana (q)  Pambanua   viambishi   mbalimbali   katika   sentensi   ifuatayo    Waliwapendezea 3. a)  Onyesha   viwakilishi   katika   sentensi   zifuatazo   kisha   ueleze   ni   vya   aina   gani:-       i) Unamjua vyema kweli?     (ii) Hicho wanachokitaka hakipo  (b)  Tumia   viunganishi   vifuatavyo   katika   sentensi :-                     (i) Minghairi ya                     (ii) Wala (c)  Yakinisha   sentensi   ifuatayo :-       Chakula hakipikiki vizuri (d)  Jibu   kulingana   na   maagizo   kwenye   mabano:-        (i) Hatujui ambako alitorokea ( tumia   O   rejeshi )        (ii) Angekuwa na pete, angekupatia ( ibadilishe   katika   wingi   kisha   uikanishe )  (e)  Bainisha   shamirisho   kipozi,   kitondo   na   ala   katika   sentensi   ifuatayo:-                    Maksuudi alimjengea Tamima Kasri kwa matofali mazuri (f)  Changanua   sentensi   ifuatayo   kwa   njia   ya   mishale/mistari:-                   Watoto wote wameamka mapema na wazazi wanatayarisha staftahi  (g)  Unda   nomino   moja   moja   kwa   kila   kitenzi Shuku Vumilia  shona ----- ###   lia ** ** (h)  Eleza   maana   ya   jinsi   kama   inavyojitokeza   katika   sentensi   zifuatazo                  (i) Naomba unionyeshe jinsi ya kuendesha gari                  (ii) Wakenya hawapendezwi na jinsi viongozi wanavyoendeleza ufisadi (i)  Bainisha   aina   za   nomino   zilizopigiwa   mistari   katika   sentensi   hii:-        Uhodari  wa  wanariadha  wa  Kenya  unahitajika kote duniani (j)  Tunga   sentensi   ukitumia   mzizi      choyo   kama  :-      (i) nomino      (ii) Kivumishi      (iii) Kiwakilishi (k)  Eleza   matumizi   mawili   ya   kila   mojawapo   wa   alama   za   uakifishaji   zifuatazo :-      (i) msitari     (ii) Parandesi (l)  Geuza   zentensi   zifuatazo   katika   kauli   kwenye   mabano :-      (i) Fundi ameharibu saa ( kutendea)      (ii) Umemwona mgeni? ( kutendewa ) (m)  Andika   kwa   udogo:-                   Gari la Mzee Maritu limegonga ngombe wa jirani wake 4.    (a)  Andika   sifa   bainifu   za   sauti (i) e:-  (ii) n:- . (b)  Eleza   maana   ya   :- (i) Kiimbo:. (ii) Shadda (c)  Tunga   sentensi   moja   moja   kudhihirisha   ngeli   zifuatazo :- (i) U-U (ii) Pokomo /Pa-ku-mu  (d)  Unda   kitenzi   kimoja   kutokana   na   nomino    Mtubia    (c) Eleza matumizi mawili ya kiambishi   ku  (f) Tunga sentensi ya maneno manne ambayo ina sehemu zifuatazo. Kielezi cha namna,      kivumishi,kitenzi na jina  (g)  Changanua   sentensi   ifuatayo   kwa   kutumia   matawi :-  Ngombe aliyeletwa juzi ameuzwa leo jioni. (h)  Onyesha   matumizi   mawili   mawili   ya   alama   zifuatazo:- (a) Alama ya mshangao  (b) Mshazari ----- ### (i)  Tunga   sentensi   sahihi   ukitumia     wa -    katika   kauli   ya   kutendeana (j)  Andika   udogo   wa   sentensi:-    Ndama wa ngombe yule ameuzwa. (k)  Onyesha   tofauti   ya   vitate   vifuatavyo   kwakuvitungia   sentensi (i) Dhamani (ii) Thamani (l)  Kanusha   sentensi   ifuatayo   katika   wingi     Ningalikuwa na pesa ningalinunua gari (m)  Ainisha   shamirisho   /yambwa   katika   sentensi   ifuatayo :- Mchezaji alimpigia mwenzake mpira kwa mguu wa kushoto. (n) Huku ukitumia mifano mwafaka, eleza tofauti ya sentensi sahili na ambatano (o)  Onyesha   aina   za   viambishi   katika   sentensi   hii :  Nitajisomea (p)  Andika   katika   usemi   wa   taarifa:-  Tutaanza mashindano kesho, Mwalimu alimwambia mwanafunzi. (q)  Eleza   maana   mbili   ya   sentensi :- Tumetengeneza barabara (e)  Tumia   mifano   mwafaka   kueleza   aina   za   mofimu 5.    a) Unda nomino za/lm,k, dhahania kutokana na maneno yafuatayo :- i) Kwea . ii) Himarisha   b) Huku ukitoa mifano eleza miundo mitatu ya silabi za Kiswahili c) Tunga sentensi ukitumia kinyume cha kitenzi: umba d) Andika katika                 Meza ii hii ndiyo aliyotumia kulia e) Nyambua vitenzi vifuatavyo katika kauli ya kutendewa i) cha     ii) nywa  f) Ainisha viambishi katika neno lifuatalo: atakuajiri g) Sisi tunajua sheria ingawa tu wafisadi Anza: Japo. h) Ainisha vielezi katika sentensi zifuatazo: ----- ### i) Wanafunzi wote wameingia darasani ii) Jaribu kujitahidi kisabuni usianguke mtihani i)  Changanua   sentensi   ifuatayo   ukitumia   njia   ya   matawi :-      Amekuja kuwatembelea manusura waliopata ajali ya ndege j) Taja sifa mbalimbali za sauti zifuatazo: **/Z/ ** **/K/ ** k) Huku ukitumia mifano ya sentensi eleza matumizi  mawili  ya kiambishi,  ji l)  Andika   udogo   wa:    Magari yote yaliyobakia yatauzwa na mzee yule mwembamba m )   Sahihisha:       i) Kila mwanafunzi alipewa ndazi na mayai moja      ii) Nipee huo mkoba nitoemo vitabu zangu n)  Tumia      ako   katika   sentensi   kama :     i) Kivumishi     ii) Kiwakilishi     iii) Kitenzi o) Bainisha aina  mbili  za vishazi katika sentensi hii :-     Shamba lile kubwa litauzwa kesho p)  Andika   katika   usemi   wa   taarifa :    Karibu Rahma, tafadhali kaa, Musa akasema . Ahsante, je, habari za hapa? Rahma aliuliza  q) Tunga sentensi  mbili  kuonyesha matumizi tofauti ya neno:   somo 6. (a) Taja sauti  mbili  ambazo hutamkwa nyuma ya ulimi kati ya hizi                   /h/,/o/,/y/,/u/,/kh/,/g/, (b) Ngoa kisiki hiki haraka askari akaamrisha   mahabusu                 ( Andika   kwa   msemo   halisi )  (c)  Badili   sentensi   zifuatazo   katika   kauli   iliyoonyeshwa   kwenye   mabano                  (i) Si vizuri mwanafunzi kumwibia mwenzake pesa ( Kutendeana )                 (ii) Mpishi aliharibu mchuzi huu kwa kuongeza chumvi nyingi. ( tendeka ) (d)  Bainisha   matumizi   ya   po   katika   sentensi   ifuatayo :-            Alipowasili alionyeshwa walipo. (e)  Andika   kwa   usemi   wa   taarifa:-           Wasichana wakielimishwa wataweza kuwa bora kuliko wavulana, Naibu wa Chansela           wa chuo Kikuu aliwaambia mahafala. (f)  Tunga   sentensi   ambayo   ina   aina   za   maneno   uliyopewa:-                   N  +  V  +  V  +   T  (g)  Tumia    O   rejeshi   ya   kati                  Lisemwalo silo liwalo (h) Msipokuwa wenye bidii hamtayapata mafanikio maishani. Yakinisha katika umoja (i)  Changanua   kwa   kutumia   mishale ----- ###             Mimi sikumwona wala Mwenda hakumwona (j)  Tunga   sentensi   ukitumia   maneno   haya   katika   kinyume .:-           (a) afikiana           (b) sifu (k)  Unda   nomino   mbili   mbili   kutokana   na   vitenzi   vifuatavyo:-                   (i) abudu                   (ii) fisidi (l)  Andika   katika   hali   ya   ukubwa             Mwanamke huyu amezaa watoto wanne. (m)  Bainisha   matumizi   ya   maneno   yaliyopigwa   mstari (i)  Mbio  hizi hazitakufikisha mbali (ii) Mwambie Abedi asifanye  mbio  kuhusu hiyo kazi. (n)  Onyesha   kishazi   huru   na   kishazi   tegemezi Msichana aliyeitwa alikuwa mkorofi (o) Eleza   dhana   zinazowakilishwa   na   viambishi   awali   katika   sentensi   zifuatazo:  - (i) Aliitwa (ii) Hakupata (p)  Tunga   sentensi   mbili   kubainisha   maana   tofauti   ya   maneno   yafuatayo:-  (i) Kuna (ii) guna (q)  Taja   mianzo   mitatu  tofauti ya ngeli ya  U-ZI (r)  Eleza   maana   ya   semi   hizi :  (i) Kunja jamvi (ii) Piga kambi  7. (a) Andika   sentensi   ifuatayo   bila   kutumia    amba :- (i) Jitu ambalo linatusumbua sharti liadhibiwe vikali (ii)  Weka   sentensi   ifuatayo   katika   hali   ya   mazoea :-       Mmea ambao unapandwa katika msimu wa masika unamea (b) Badilisha   sentensi   hizi   hadi   usemi   wa   taarifa:-   (i) Nitarudi tu ikiwa mtakubali kuomba msamaha. Juma alisema   (ii) Elezeni vile mlivyokuja hapa na namna mtakavyokwenda. Mwalimu mkuu alisema ### (c)    Fuata   maagizo   uliyopewa   baada   ya   kila   sentensi   ili   kujibu   maswali   haya :       (i) Aliogopa kumwangalia simba aliyekula mzoga. (Tumia neno Ogofya bila ya                      kubadililsha ya sentensi:-)       (ii) Mti wa zambarau ni rahisi kukatwa ukiwa unatumia msumeno. ( Anza   Ni   rahisi... ) ----- ### (d) Andika   maana   mbili   zinazojitokeza   katika   sentensi   hii :-          Alimlilia mwanawe (e) (i)  Kanusha   sentensi   hii:-          Tungewalaki kama tungejua watakuja        (ii)  Sahihisha   sentensi   ifuatayo   na   uiweke   katika   wingi :-              Ningalifanya kazi ningekuwa tajiri   (f) Tunga sentensi  nne  kuonyesha matumizi na maana nne za kijineno   ki  (g) Tumia   kivumishi   kilichoko   kwenye   mabano   kukamilisha   sentensi:-     (i) Bibi yule alinunua gari ________________________(-pya)     (ii) Mti  (-ingine) _______________________uliangushwa badala ya ule wa kwanza. (h)      Unda   majina   mawili   mawili   kutoka   vitenzi   hivi   na   utumie   katika   sentensi    ili                         kubainisha   maana (i) Safiri           (ii) Zaa (i) Akifisha   kifungu   hiki :- Yohana na Emanueli walifunga safari wakielekea mashariki kusini na hatimaye magharibi              walifikia huko novemba mwaka jana walipokuwa wakirudi walimkuta mwalimu               mkuu njiani ambaye alishtuka kuwaona pale     (j)  Geuza   sentensi   hii   hadi   udogo :-    Nyoka yule mrefu alifukuzwa na watu wengi           (k)  Andika   upya   sentensi   hii   kwa   kuandika   kinyume   cha   kila   neno   lilipigwa   mstari :- Wifi  alipovaa  nguo na kusimama ajuza yule  alikaa          (l)  Sauti hizi ni za aina gani na hutamkwa wapi?   (i)  gh   (ii)  j         (m) Mahabusu walifyeka uwanja vizuri    Andika   sentensi   hiyo   upya   ukimaliza   kwa   neno   mahabusu 8. (a)  Onyesha   maneno   yaliyokopwa   toka   lugha   za   kigeni   na   kuswahilishwa   kwa **kuyaongezea **                     irabu    k.m.   Bint   (Kiarabu)      Binti                     Toa mifano minne (b)  Andika   sentensi   ifuatayo   kwa   usemi   halisi:                    Mwalimu alipoingia darasani aliuliza kitabu chake kilipokuwa. (c) Tunga sentensi ukitumia kiwakilishi nafsi huru umoja (d)  Kanusha   sentensi   hizi   kwa   wingi : ----- ###                (i) Mtoto huenda shuleni kila siku               (ii) Mwalimu amemfunza mwanafunzi vizuri (e)  Eleza   maana   mbili   ya   sentensi   ifuatayo                 Wanafunzi waliandikiana barua   (f)  Ziandike   sentensi   hizi   bila   maneno   yaliyopigiwa   mstari:-                    (i) Mwanafunzi  ambaye  alituzwa ni wa shule yetu                    (ii) Sikuziona nyuzi  ambazo  huzitengeneza ngoma  ambayo  huiona pale (g)  Changanua   sentensi   ifuatayo   kwa   kutumia   vielelezo   vya   vishale:        Kiarie ni mwanafunzi mtiifu  (h)  Bainisha   ngeli   za   nomino   hizi :-                   (i) Kisu                   (ii) Nyavu                   (iii) Chai  (i)  Ainisha   viambishi   katika   neno   lifuatalo  :-                       Kilichokikata (j)  Nyambua   kitenzi   oa   katika   hali   tatu   zifuatazo:   tendewa,   tendwa,   tendea   (k)  Eleza   matumizi   manne   ya   nukta  (l)  Onyesha   shamirisho   kipozi,   kitondo   na   ala   katika   sentensi   ifuatayo :                     Kamau alimlimia mamake shamba kwa trekta (m)  Unda   nomino   kutokana   na   vitenzi   hivi :-                   (i) Chapa                   (ii) Goma (n)  Tambua   kishazi   huru   na   kishazi   tegemezi   katika   sentensi   hii :-                    Chakula ambacho ni muhimu, huweza kujenga au kobomoa mwili wako. (o)  Sahihisha   sentensi   ifuatayo:       Ukienda mle pao atakuweko (p)  Andika   sentensi   ifuatayo   katika   udogo:                   Mbwa mdogo amekanyagwa na gari. 9.  (a)  Andika   katika   usemi   halisi       Mama aliwahimiza warudi siku hiyo la sivyo wangekosa tuzo (b)  Andika   kwa   umoja      Uovu waliotuonyesha hautasahaulika (c) Tunga sentensi moja moja kuonyesha tofauti kati ya vitate vifuatavyo: (i) Pamba (ii) Bamba (d) Sauti zifuatazo hutamkiwa wapi? (i) /f/                   (ii) /v/ (e) Onyesha matumizi  manne  ya kistari kifupi ----- ### (f)  Tunga   sentensi   ya   neno   moja   yenye   mofimu   zifuatazo (i) Nafsi ya tatu umoja (ii) Wakati uliopita (iii) O rejeshi (iv) kitendwa (v) mzizi                    (vi) kiishio (g)  Tambulisha   aina   za   vitenzi   vilivyotumika   katika   asentensi   hizi (i) Kazi hii  ni  nzuri. (ii) Mazingira  yamekuwa   yakihifadhiwa. (h) Pigia mistari chini ya viwakilishi katika sentensi zifuatazo (i) Ambaye ni mjinga hatafaa kwa shughuli hizi (ii) Nani anaye huzunisha? (i) Ngeli ya LI-YA hujumulisha nomino za vitu vya aina mbalimbali. Toa mifano  minne           ambayo ni tofauti na uelezee (j) Ainisha shamirisho katika sentensi ifuatayo na ueleze ni shamirisho ya aina gani?           Wazazi wanalipia watoto karo kwa hundi; (k) Neno  tikiti  hupatikana katika  ngeli   mbili  tofauti. Taja ngeli hizo na utunge sentensi (l)  Changanua   sentensi   ifuatayo   kwa   njia   ya   mishale.             Hakimu alimwadhibu kinyama.  (m) Nyambua vitenzi hivi kulingna na kauli ya kutendua na kutenda |Kutenda|Kutendua|Kutendama| |---|---|---| |Ficha||| |Tanda||| (n) Ni nini maana ya neno kirai ? 10   .   (a) Kati ya nomino za Kiswahili taja  ngeli   mbili  ambazo nomino zake hazibadiliki katika umoja                     na   katika  wingi. Kisha utoe mfano mmoja kwa kila ngeli  (b)  Yakinisha:                  Waumini wale hawaimbi wala hawaombi c)   Andika   kwa   umoja                   Nguo zile uzionazo zilinunuliwa Ulaya (d) Taja na kutolea mifano aina nne za silabi za Kiswahili  (e)  Unda   nomino    moja   kutokana   na   nomino   hizi                   (i) Mtu.              (ii) Mhasibu.. (f )     Andika   kwa   ukubwa           Kipaka hiki hakitosheki kwa maziwa haya kimezoea kipanya ----- ### (g) Onyesha shamirisho kipozi na shamirisho kidondo katika sentensi hii:-              Mama amempikia moto chakula kizuri (h)  Tunga   sentensi   ya   neno   moja   inayoonyesha   sehemu   zifuatazo :- (i) Kiambishi kikanushi nafsi (ii) Kiambishi kiwakilishi cha hali timilifu (iii) Kiambishi kiwakilishi cha kitendwa (nafsi) (iv) Kauli (v) Kiishio   (i)  Sahihisha   sentensi   hii   kwa   njia   tatu   tofauti      Mtoto mwenye alicheza ameteguka (j)  Andika   visawe   vya   maneno   haya                       (i) Rabsha.....                     (ii) Damu.. (k) Jaza mchoro ufuatao kwa irabu inayofaa  (l) Tunga sentensi ukitumia  ni  kama (i) kitenzi  (ii) kielezi (m) Andika katika msemo halisi Johana alisema kuwa angepata alama zote katika majaribu ya wiki iliyotangulia  (n) Tumia   O  Rejeshi ya mazoea katika sentensi ifuatayo; Jembe ambalo lilinunuliwa limepotea  (o) Changanua ukitumia mtindo wa mishale Mtoto anayelia sana ameadhibiwa leo asubuhi ****  (p) Onyesha matumizi mawili katika sentensi ya alama ( ) (q) Wafuatao wana ulemavu upi? (i) Toinyo .       (ii) Huntha .. 11. (a) Andika vinyume vya vitensi vilivyopigwa mistari (i)  Alikashifiwa  kwa kazi aliyofanya  (ii) Kuimba  kulifurahisha  hadhira  (b) Changanua sentensi ifuatayo kwa njia ya matawi (i) Abiria waliojeruhiwa sana walipelekwa hospitali haraka (c)Eleza maana  mbilimbili  za sentensi zifuatazo ; (i) Bibi yake amefika                               (ii) Alimpigia mpira ----- ### (d) Kwa kutoa mifano, onyesha namna mbili vile kiambishi j- hutumiwa (e) irabu  a,   i,  na  u  hutamkwa wapi kwenye ulimi?  (f) Kamilisha na kueleza maana ya methali hii (i) Mfinyanzi -.......................................   (g)   Andika   usemi   huu   kwa   usemi   wa   taarifa     Kefule! Mtoto huyu ni kaidi kama kirongwe. Hamheshimu babake! alisema mzee Kamau.  (h) Bainisha kishazi huru na kishazi tegemezi katika sentenzi ifuatayo (i) Darasa lililojengwa limefunguliwa rasmi         (ii) Ainisha shamirisho katika sentensi ifuatayo;            (j) Kanusha sentensi ifuatayo kwa udogo (i)Mbuzi wake ana manyoya mengi na harufu kali  (k) Onyesha maana  mbili  ya neno taka (ala. 2)   (l)   Andika   kwa   umoja (ala. 2) (i) Tumewaondoleeni matatizo yenu, yafaa mtushukuru  (m) Eleza maana ya misemo:- (ala. 2) (i) Fuga mtu  (ii) Kuwa na faragha - (n) Panga nomino hizi katika ngeli mwafaka (ala 2) (i) Kipofu- . (ii) Uyoga- . (o) Bainisha viwakilishi katika sentenzi kisha useme ni vya aina gain. (alama               i) Mimi nitaondoka kesho  (ii) Huyo alichaguliwa na wengi 12.  (a) Tumia kiulizi kifaacho kukamilisha maswali yafuatayo: (i) Waashi wale wanaishi kwa (ii) Mtoto alitaka majina (iii) Wanitania hivyo (b) Tambua mzizi katika neno:       Tuliwalimia : (c) Andika sentensi  tatu  ambazo zaweza kuwa sahihisho la sentensi hii    Pale ndiko alimoingia (d) (i) Nini maana ya yambwa (shamirisho)                  (ii) Taja aina ya yambua iliyoipigiwa mstari katika sentensi ifuatayo:                 Mama   amempikia   baba   wali   kwa   sufuria ----- ###   (e) Neno   mlango   lina maana ya uwazi wa kuingilia nyumba. Tunga sentensi  mbili    kubainisha matumizi mawili ya neno hili  (f) Tunga sentensi  mbili  kuonyesha matumizi mawili tofauti ya  ndivyo  (g) Chai hiyo iliwavutia watahi  (  Anza   :   Watahi..) (al. 2)  (h) Tumia neno  haraka   katika sentensi kama: (al. 2) (i) Nomino        (ii) Kielezi (i) Andika maana  mbil i za sentensi: (i) Nenda ukamwone mwenyewe, usiogope.   (j) Onyesha maana za   ni   zilizopigiwa mstari  Nihamrishe   Tokeni   darasani  (k) Atakapokuja atamletea mlinzi uta na upote (l) Maneno hayo yako katika ngeli gani? (i) Ridhaa         (ii) Nanasi (m)Andika mifano ya sauti zenye sifa zifuatazo: (i) Kipasuo cha kaakaa laini     (ii) Nazali ya ufizi   (n) Tumia neno   ngali   kutunga sentensi kuonyesha (i) Kitenzi kisaidizi     (ii) Kitenzi kishirikishi (o) Tumia kirejeshi kuonyesha mazoea katika sentensi ifuatayo:   (i) Mtoto anayelia ni huyu       (ii) Neno maana ya kiwakilishi?  (q) Tambulisha viwakilishi katika sentensi zifuatazo na ueleze ni vya aina gani? 1.Nani alikukasirisha?...        2. Huyu huwashinda wote (r) Tunga sentensi  moja  itakayodhihirisha matumizi ya kielezi cha namna mfanano 13. (a) Tunga sentensi sahihi ukitumia vitenzi      (i) Kishirikishi kipungufu      (ii) Kikuu (b) Akifisha       je, unaipenda hali ilivyo mwenzake alitaka kujua    (c) Eleza matumizi ya   ka   na   hu  katika sentensi  zifuatazo.     (i) Nilienda kanisani nikamkuta, nikamwamkua, nikamwomba msamaha.                 (ii) Baba hufika nyumbani usiku wa manane (d) Yakinisha sentensi ifuatayo :                   Mama hakutuchapa, hakutupa chakula wala maji (e) Tofautisha kati ya sauti ghuna na sauti si ghuna huku ukitolea mifano miwili kwa kila aina ----- ### (f) Tunga sentensi mbili kutofautisha matumizi ya vitate hivi: Dua na tua (g)  Andika   sentensi   ifuatayo   katika   hali   ya   udogo   wingi                   Njia nyembamba ni hatari kwa usafiri wa gari (h)  Changanua   sentensi   ifuatayo   ukitumia   matawi                    Mzee ambaye hukuza pamba amefaidika sana (i)  Ainisha   mofimu   zinazojitokeza   katika   kitenzi   hiki       Waliochekeshwa  (j)  Andika   sentensi   zifuatazo   kulingana   na   kauli   ulizopewa   katika   mabano                   (i) Ugonjwa wa saratani hufanya watu  wafe  polepole. (kauli ya kutendesha)                  (ii) Mkulima  alisuka  kamba ndefu. (Kauli ya kutendata) (k)  Tunga   sentensi   moja   inayojumulisha   sehemu   hizi,   Ala,   kipozi,   kitondo   na **chagizo** (l) Neno kijana linaweza kutumiwa kama kivumishi au nomino, tunga sentensi kudhihirisha *U                (i) Kivumishi    (ii) Nomino (m)  Sahihisha   sentensi   zifuatazo      (i) Mtoto ambaye aliyekuwa anacheza ameanguka.     (ii) Vitabu hizi ambazo zimesahihishwa ni za wanafunzi.  (n) Tunga sentensi mbili ukitumia vielezi vya namna mfanano na viigizi.     (o) Bainisha maneno yafuatayo yapo katika ngeli gani kisha tunga sentensi mwafaka:          (i) Manukato (ii) Uwati (p) Eleza maana ya methali ifuatayo:     Avunjaye nazi ni lazima aafaidi tui. 14. A) Eleza   maana   mbili   za: Mwanaida alikwenda sokoni peke yake. B) Akifisha   sentensi   hizi. i) Hodi hapana wenyewe nini Juma alimwaka nitarudi kesho. C) Andika   maana   ya   methali   ifuatayo. Achanikaye kwenye mpini hafi na njaa. D) Tumia   O   rejeshi   katika   sentensi   hii. Mwanafunzi ambaye hudurusu ndiye hupita mtihani. E) Andika   sentensi   ifuatayo   kwa   kunyambua   maneno   yaliyo   kwenye   mabano   kwa **usahihi.** ### Dhambi za mwanadamu zilim____________ (fa) Bwana Yesu. F) Eleza   maana   ya   misemo   ifuatayo. i) Teka bakunja. G) Taja   maana   ya   maneno   yaliyopigwa   mistari . Tulipogawa mkate kila mtu alipata  sehemu   moja   kwa   nane   tu kwani tulikuwa wanane ### H) Andika   upya   sentensi   zifuatazo   kulingana   na   maelezo. i) Sikusoma kwa bidii ndiposa sikufaulu katika mtihani ule.       (Anza: Ningalisoma )                       ii) Anakuja (andika katika wakati ujao hali timilifu) ----- ### I) Eleza   maana   ya   neno   chungu   kama   lilivyotumiwa   katika   sentensi   zifuatazo. i) Chungu yule ni mkubwa. ii) Chungu kile ni kikubwa. J) Tunga   sentensi   kwa   kutumia   maneno   yafuatayo   kama   vivumishi. i) Sote. i)  Zote. K) Andika   nomino   mbili   kutokana   na   kitenzi   safari. L)       Tumia   viunganishi   mwafaka   kuunganisha   sentensi   hizi   ziwe   sentensi   moja. Alikimbia kwa nguvu zake zote. Alishindwa, kulikuwa na mtu mwenye mbio kumliko. ### ** ** L) Eleza   maana   ya   matumizi   ya    ka    katika   sentensi   ifuatayo . Aliingia ndani, akaoga, akala kisha akalala. N) Taja   sauti   mbili   za   vingongo O) Andika   kinyume   cha   sentensi   ifuatayo. Juma ameinjika chungu mekoni. P) Andika   sentensi   ifuatayo   katika   wingi   wa   udogo. Mtu/ mchoyo hamfai mwingine kwa vyovyote vile. Q) Kanusha   sentensi   hii;- Ukionana naye mwambie aje anione. R) Eleza   na   udhibitishe   kwa   mfano,   matumizi   mawili   ya   tu . S) Changanua   sentensi   ifuaatayo   kwa   kielelezo   visandu .                         Mwanafunzi aliyeleta kitabu chake amepongezwa T) Bainisha   aina   za   shamirisho   katika   sentensi   ifuatayo Soroveya atapima wanunuzi viwanja. U) Nomino   zifuatazo   ni   za   ngeli   gani? i) Insi  ii) Soksi # Isimu   Jamii ### 1. Saidi : Hallo............Hallo....Huyo ni Bw. Mohamed? Mohamed : Ndio...uko wapi... Saidi : Shuleni...sasa...ulinifikishia ujumbe? Mohamed : La. Parade ilikuwa imehitimishwa Saidi : Sina credit. Nipigie tafadhali. Mohamed : Sina pia, nitatuma sms Saidi : Iwe saa hii eh? Mohamed : Baada ya dakika tano Saidi : Good day Mohamed : Welcome (a) Taja na uthibitishe sifa zinazojitokeza katika mazungumzo haya  (b) Eleza sababu za wazungumzaji kutumiambinu zifuatazo katika mazungumzo yao (i) Mdokezo (ii) Lugha mseto ----- ### 2  . Lugha ya kiswahili inakabiliwa na matatizo mengi sana. Yataje na kuyaeleza. 3. Soma   kifungu   kifuatacho   kisha   ujibu   maswali   yanayofuata:- Uchunguzi uliofanywa umeonyesha kuwa anasumbuliwa na uto mwingi mwilini. Uto unaweza kudondoshwa kwa kufanya mazoezi, kupunguza ulaji wa vyakula vya wanga na hata protini. Protini iwapo nyingi mwilini hugeuzwa  kuwa glukosi ambayo huhifadhiwa mwilini. Hii huwa msingi wa unene pia ambao unahatarisha  afya. Jamaa yake aliyeaga dunia alikuwa mgonjwa wa bolisukari ambayo inaweza kurithishwa. Kimsingi, lazima awe na welewa bora kabisa wa lishe. Mwenzake naye aliathiriwa na  aflatoxins  zilikuwa kwenye chakula alichokula. (a) Sajili hii inapatikana wapi? Kwa nini? (b) Taja sifa zinazohusishwa na sajili yenyewe 4. Fafanua mikakati mitano inayoweza kuchapuza kukua na kuenea kwa kiswahili nchini Kenya 5  (a) Ni mambo yapi yanayochangia kudidimia kwa Kiswahili nchini Kenya. (b) Mambo haya yanaweza tatuliwa vipi?  6. a) Bainisha kwa kutoa mifano sifa  tano  za lugha ya vijana   sheng b) Fafanua changamoto  tano  zinazozuia maenezi ya haraka ya lugha ya Kiswahili 7.           Soma   kifungu   kifuatacho   kisha   ujibu   maswali   yanayofuata:- Niaje wasee! Ma-holiday ndizo hizo tena. Najua ma-mission ni mingi! Lakini jo, mambo imebadilika ! Ni kubaya maze. Usifikirie kila kitu unaona ni reality, ukadhani ni gold ! Hiyo siyo real life maze ! Round hii maze ni Ku-chill! Usipige  ma-stunts  zingine zitakuacha  uki-regret later! NI POA KU- CHILL au aje maze? a) Bainisha rejista ya mazungumzo haya b) Kwa kurejelea kifungu andika sifa za rejista hii. c) Kwa nini watu hutumia lugha zaidi ya moja. d) Orodhesha hatua tatu zinazoweza kuchukuliwa kusuluhisha matatizo yanayokumba                 Kiswahili  nchini. 8. Soma   mzungumzo   yafuatayo   kisha    ujibu   maswali : A  : Ohh, dada Naomi B  : Dada Ruth (anamsogea kwa bashasha wanakumbatiana). Ahh Mungu asifiwe! A : Asifiwe sana B : Ehh dadangu, miezi ...mingi...sijakuona A : dada wee...Nilitumwa huko kusini ...Kuwahubiria watu injili (mtuo mdogo)singeweza kukata... B : Ehh, usiwe kama Yona A : Habari ya siku nyingi? B ; Nzuri Mungu bado ameendelea kunibariki ----- ### A : Amen! B : Nimeendelea kuiona neema yake A : Amen! Asifiwe Bwana B : Halleluya A : Ni Mungu wa miujiza! B  : Amen. Hata  nami nimeona neema yake                   Bado niko imara katika wokovu katika siku hizi za mwisho A  : Amen ! B : Ni Mungu wa ajabu kweli ! A  : Nilikumbana na matatizo lakini nikategemea sala Kama Paulo na sila Na nikashinda (anatua). Sikuweza kumpa shetani nafasimaana                   ameshindwa B  : Ameshindwa kabisa Maswali :-  (i) Hii ni sajili ya wapi ? Fafanua  (ii) Taja na ueleze sifa za sajili hii  (iii) Taja na ueleze mambo  mawili  muhimu yaliyosaidia katika maenezi ya Kiswahili          Afrika  mashariki na kati 9. Bw. Mosuka  : Mheshimiwa spika, naichukua fursa hii kuipinga hoja iliyowasilishwa na                                         mbunge  wa Mahira, mheshimiwa Kochaberi kuhusu suala la kuavya....  (a) Hii ni sajili gani?  (b) Eleza sifa za mazungumzo ya sajili hii 10. Eleza juhudi tano zinazotumika kukiendeleza Kiswahili 11.` (a) Fafanua sifa za matumizi ya lugha katika muktadha wa maabadini (b) Matumizi ya lugha yoyote ile huthibitiwa na mambo fulani. Fafanua  matano  kati ya hayo 12. AZIZ        : Ingia 46! Adams mbao Kenyatta, railways beba! 46 Adams mbao kenyatta, railways! SHIKU : Namba nane ngapi? AZIZ : Mbao ingia, blue. SHIKU : Nina hashuu. AZIZ : Blue Auntie. SHIKU : Sina. AZIZ :  Ingia. 46 Adams mbao, kenyatta railways gari bebabeba. AHENDERA : Mimi sinako shirini. Chukuako tu kumi. AZIZ : Dinga inakunywanga petrol mzee. AHENDERA : Kumi mingi. AZIZ : Haaya ingia twende. Driver imeshon twende. ----- ### **Maswali** (i) Eleza muktadha wa mazungumzo haya (ii) Taja sifa  sita  za lugha iliyotumika katika mazungumzo haya 13. Kifuatacho   ni   kifungu   kifupi   cha   mazungumzo.   Kisome   kisha   ujibu   maswali ***yaliyoulizwa:- *** Mzee Oluoch :....................................................................ni kweli hayo! Mzee Mwenda : Ndio. Huyu mtoto wangu nimemsomesha mpaka akahitimu chuo kikuu na anafanya  kazi  ya uhasibu. Mzee Oluoch : Na wangu amehitimu na sasa ana shahada ya uzamili. Yeye ni mhandisi                                     mkuu. Chukua tu mbuzi hamsini na utukubalie kujenga uhusiano wa ukwe. Mzee Mwenda : Je, mbuzi hao ni wa mfuko au ni .......? Mzee Oluoch : Kuna  wa mfuko ......thelathini na hao wengine ishirini. Mzee Mwenda : Basi lete hao ulio nao. Wengine hamsini watabaki deni. Utakuwa                                        ukinilipa polepole.  Idhini yangu nimetoa ili mipango iendelee. (a) Mazungumzo ya aina hii hutokea katika muktadha wa aina gani? (b) Eleza sifa  nane  za lugha inayotumika katika wa aina hii -----