**Matumizi** **mazoea** **iwe** **ya** **kwa** **lugha** **kutumia** 1. (a) <br><br>**Badilisha** Mtoto (b) Wavulana **Andika** (c) Kule <br><br>**sentensi** **ifuatayo** **kirejeshi**  **O**  <br><br>anayelia huchapwa <br><br>**Andika** **kinyume**<br><br>watatu **sentensi**<br><br>wanaingia **tatu** alipoingia <br><br>darasani <br><br>kwa **zaweza** haraka. **kuwa** **ambazo** **sahihisho** **la** **sentensi** **hii:-**<br><br>ndimo <br><br>(d) **Taja** **aina** **za** **vitenzi** **vilivyopigiwa** **mstari** **katika** **sentensi** **iuatayo** **mmoja**<br><br>**aina** **taja** **kutumia** **za** **vishale**<br><br>**sentensi** **za** **kiswahili**<br><br>**ifuatayo** anafundisha **sentensi** **za** Mama (e) (i) (ii) (f) (i) (ii) (g) (h) Mwalimu (i) **Eleza** Mama (j) ah (k) <br><br>kupika amewahi **maana** **ya** ukata mate **vitenzi**<br><br>jikoni <br><br>**Eleza** Giza la Meza **Unda** Mkufunzi Maeneo **kutoa** **Kwa** **Changanua** huyu **maana** alimlimia <br><br>**misemo** **ifuatayo** :- <br><br>machungu **kutokana** **na** **:-**<br><br>**mfano** **sentensi** mzuri **mbili** mwanawe **mmoja,** **kwa** darasani. **:-** shamba <br><br>**Akifisha** huu ndio **Tunga** **sentensi** upuuzi **sentensi** **ifuatayo:-** aliotuitia **itakayodhihirisha** **matumizi** **ya** **kielezi** mmoja wao akaropoka. <br><br>**cha** **namna** **mfanano**<br><br>(l) **Andika** **sentensi** **ifuatayo** **katika** **msemo** **halisi :-**<br><br>Mshtakiwa alidai kwamba alikuwa ameonewa kwa kuwa hakuwa ameshiriki ulevi <br><br>kutoka <br><br>mwaka uliokuwa umetangulia. <br><br>(m) **Pambanua** **viungo** **vya** **kisarufi** **katika** **kitenzi** **kifuatacho**<br><br>Tuliwalimia **upya** **Andika** (n) **sentensi** **ifuatayo** **kwa** **kufuata** **maagizo:**<br><br>Mizizi ya mibaruti hii iliwaponya watu ambao walikuwa na shida kama hii yenu <br><br>( **kanusha**<br><br>**kwa** **Tunga** **umoja** **sentensi**<br><br>) <br><br>(o **)** **ukitumia** **neno** **Vile** **kama:** (ii) **Tambua** Sisi **Andika** Kichinjio <br><br>Kielezi... <br><br>(d) **vitenzi**<br><br>**katika** kutambua **wa**<br><br>**sentensi** alikuwa **hii** kwa **hii** na **katika** pesa <br><br>**kwa** nia <br><br>**kuvipigia** Yeye **ukubwa** **mistari:-** ndiye :- <br><br>tulikwisha **wingi** hiki mbaya. **ya** **hali** nyingi <br><br>mwizi <br><br>(e) <br><br>**sentensi** kilikarabatiwa <br><br>(f) **Eleza** **maana** **zinazojitokeza** **katika** **vifungu** **vifuatavyo** :- <br><br>(i) (ii) (iii) (iv) (g) Jambazi Liliiba Kutoka Jambazi **Jaza**<br><br>kutoka jambazi dukani liliiba <br><br>dukani kutoka jambazi kutoka **ni**<br><br>liliiba. dukani. liliiba. dukani. **kinyume** **cha** **ulivyovichanganya** **neno** Vile **ambalo** vitu **lile** itakubidi <br><br>**lililopigwa** **mstari** **katika** **sentensi:-**<br><br>(i) (ii) Bomba hili l **imeziba** mwite fundi aweze <br><br>***O*** ******   (h) <br><br>**Unganisha** Wavu <br><br>**sentensi**<br><br>**hii** Wavu **kwa** ni <br><br>**kutumia** **rejeshi :-**<br><br>umekatika. wao <br><br>(i) **Eleza** **matumizi** **mawili** **ya** **** **** ***ka***  **na** **utunge** **sentensi** **kwa** **kila** **mojawapo**<br><br>(j) Sijafahamu <br><br>**Yakinisha**<br><br>**sentensi** nini <br><br>**hii** : <br><br>kwa hawamkaribishi mpwa wao. (k) Mama (l) <br><br>**Andika**<br><br>**katika** aliwahimiza **usemi** warudi <br><br>**halisi:-** siku :- **ifuatayo**<br><br>hiyo la sivyo wangekosa tuzo <br><br>**Akifisha** **sentensi**<br><br>Sijaona alimwuliza **Changnanua**<br><br>kitabu kizuri kama mayai waziri wa maradhi, utaniazima siku ngapi bashiri <br><br>rita <br><br>(m) **kwa** **njia** **ya** **mishale**<br><br>Mama **Tunga** anapika **sentensi** na baba **moja** akisoma **na**<br><br>gazeti <br><br>(n) **uonyeshe** **kwa** ; **mstari**<br><br>(i) (ii) (iii) **Tungia** Shamirisho Shamirisho Shamirisho **vitenzi**<br><br>kipozi kitondo ala/kitumizi <br><br>(o) **vifuatavyo** **sentensi** **katika** **hali** **zilizobanwa** :- **mazoea** (i) ) **(kutendeka** (ii) ) **kutendea** (iii) ( **tegemezi** **kishazi** **Tambulisha**<br><br>Fa( La Pa <br><br>) <br><br>(p) **na** **kishazi** **huru**<br><br>Wanafunzi **Pambanua** walifoanya **viambishi** vyema **mbalimbali**<br><br>walituzwa jana <br><br>(q) **katika** **sentensi** **ifuatayo**<br><br>Waliwapendezea <br><br>**viwakilishi** vyema **katika** kweli? <br><br>**sentensi** **zifuatazo** **kisha** **ueleze** **ni** **vya** **aina** **gani:-** a) <br><br>**Onyesha** i) (ii) <br><br>Unamjua Hicho **Tumia** (i) (ii) <br><br>wanachokitaka **viunganishi** hakipo **vifuatavyo** (b) **katika** **sentensi** :- <br><br>Minghairi Wala **Yakinisha** Chakula **Jibu** (i) (ii) **Bainisha** Maksuudi **Changanua** wote Watoto **nomino** **Unda**<br><br>ya <br><br>(c) <br><br>**ifuatayo** vizuri **maagizo** alitorokea <br><br>:- <br><br>(d) <br><br>**kwenye** **tumia** ( ( angekupatia **kitondo** Kasri **kwa**<br><br>**mabano:-** ) **rejeshi** **O** **ibadilishe** Hatujui Angekuwa pete, **katika**<br><br>**wingi** **sentensi** **kisha** **ifuatayo:-** (e) <br><br>**kipozi,** Tamima **ifuatayo**<br><br>**ala** matofali **mishale/mistari:-** wanatayarisha <br><br>**katika**<br><br>mazuri <br><br>(f) **njia**<br><br>staftahi <br><br>(g) **sentensi** hakipikiki **na** ambako na **shamirisho** alimjengea **sentensi** wameamka **moja**<br><br>**kulingana**<br><br>**na** kwa **ya** wazazi **kitenzi** mapema **kwa** na **kila** **moja**<br><br>Shuku Vumilia shona **inavyojitokeza** kuendesha gari jinsi <br><br>**katika** **sentensi** **zifuatazo**<br><br>viongozi <br><br>wanavyoendeleza **sentensi** duniani <br><br>ufisadi **hii:-**<br><br>**katika** kote lia **maana** (h) <br><br>**Eleza** (i) (ii) **Bainisha** **Uhodari** **Tunga** (i) (ii) (iii) **Eleza** (i) (ii) **Geuza** (i) (ii) **Andika** Gari <br><br>**jinsi** unionyeshe <br><br>**kama** ya jinsi na hawapendezwi **nomino** **wanariadha** **ukitumia**<br><br>**ya**<br><br>Naomba Wakenya <br><br>(i) <br><br>**aina** wa **sentensi**<br><br>**za**<br><br>**zilizopigiwa** **Kenya** wa **** **mzizi** **mistari** unahitajika **kama** **choyo** :- <br><br>nomino Kivumishi Kiwakilishi **matumizi** **mawili** **ya** **kila** **mojawapo** **wa** **alama** **za** **uakifishaji** **zifuatazo** :- <br><br>msitari Parandesi <br><br>(l) **zentensi** **kauli** **kwenye** **mabano** :- <br><br>Fundi Umemwona <br><br>ameharibu <br><br>(m) **zifuatazo** **katika** **kutendea)** ( saa ) **kutendewa** ( mgeni? **udogo:-** Maritu **kwa** Mzee la limegonga ngombe wa jirani wake <br><br>4. (a) <br><br>***Andika***  (i) e:- (ii) . (b) <br><br>***sifa***   ***bainifu***   ***za***   ***sauti***  <br><br>n:- <br><br>***maana*** ***Eleza*** ***:-*** ***ya***       Kiimbo:. (i) <br><br>(ii) ***Tunga***  Shadda ***sentensi***   (c) ***moja***   ***moja***   ***kudhihirisha***   ***ngeli***   :- ***zifuatazo***   <br><br>(i) (ii) U-U Pokomo /Pa-ku-mu <br><br>***Unda***  ***kitenzi***   ***kimoja***   ***kutokana***   ***na***   ***nomino***   (d) **Mtubia**   <br><br>(c) Eleza matumizi mawili ya kiambishi  ***ku***   <br><br>(f) <br><br>ya Tunga kivumishi,kitenzi <br><br>sentensi <br><br>maneno jina na ***sentensi*** ***Changanua***    <br><br>manne ambayo ina sehemu zifuatazo. Kielezi cha namna, <br><br>(g) ***ifuatayo***   ***kwa***   ***kutumia***   :- ***matawi***   <br><br>Ngombe aliyeletwa juzi ameuzwa <br><br>leo ***alama***   <br><br>jioni. <br><br>(h) <br><br>***Onyesha*** ***mawili*** ***mawili*** ***matumizi***        Alama (a) mshangao ya Mshazari (b) <br><br>***ya***   ***zifuatazo:-***  (i) **Tunga** **sentensi** **sahihi** **ukitumia** **** **-** ***wa***  **katika** **kauli** **ya** **kutendeana**<br><br>(j) <br><br>***sentensi:-*** ***Andika*** ***wa*** ***udogo***       yule ngombe wa Ndama ameuzwa. <br><br>(k) ***Onyesha***  ***tofauti***   ***ya***   ***vitate***   ***vifuatavyo***   ***kwakuvitungia***   ***sentensi***  <br><br>(i) (ii) <br><br>Dhamani Thamani ***sentensi***   (l) ***Kanusha***  ***ifuatayo***   ***katika***   ***wingi***  <br><br>Ningalikuwa ***Ainisha***  pesa ***shamirisho***   <br><br>na <br><br>ningalinunua ***/yambwa***   gari ***katika***   ***sentensi***   :- ***ifuatayo***   (m) <br><br>Mchezaji <br><br>alimpigia mifano mwenzake mwafaka, <br><br>mpira <br><br>kwa tofauti mguu ya wa sentensi kushoto. na sahili Huku ukitumia eleza ambatano <br><br>(o) ***Onyesha***  ***aina***   ***za***   ***viambishi***   ***katika***   ***sentensi***   : ***hii***   <br><br>Nitajisomea ***katika***   (p) ***Andika***  ***usemi***   ***wa***   ***taarifa:-***  <br><br>mashindano ***ya*** ***mbili*** ***Eleza***      barabara Tumetengeneza Tutaanza ***maana***   kesho, :- ***sentensi***   <br><br>Mwalimu alimwambia mwanafunzi. <br><br>(e) ***Tumia***  ***mifano***   ***mwafaka***   ***kueleza***   ***aina***   ***za***   ***mofimu***  mifano eleza <br><br>miundo kinyume mitatu cha ya kitenzi: silabi za umba <br><br>Kiswahili <br><br>ukitumia <br><br>aliyotumia vifuatavyo kulia katika kauli ya kutendewa a) Unda nomino za/lm,k, dhahania kutokana na maneno yafuatayo :- <br><br>Kwea i) Himarisha  ii) ukitoa Huku sentensi Tunga katika Andika Meza hii ii Nyambua i) cha ii) Ainisha <br><br>. <br><br>b) c) d) <br><br>ndiyo vitenzi  nywa viambishi <br><br>e) <br><br>katika neno lifuatalo: <br><br>atakuajiri tunajua Anza: <br><br>ingawa sheria Japo. katika h) Ainisha vielezi sentensi zifuatazo:- i) <br><br>Wanafunzi ii) <br><br>wote wameingia darasani <br><br>Jaribu kujitahidi kisabuni usianguke mtihani <br><br>**sentensi** kuwatembelea <br><br>**ifuatayo** **ukitumia**<br><br>**njia** waliopata **ya** ajali <br><br>**matawi**:- <br><br>manusura ya ndege i) <br><br>**Changanua** Amekuja Taja j) <br><br>sifa **/Z/** **/K/**<br><br>mbalimbali za sauti zifuatazo: <br><br>k) l) <br><br>Huku **Andika** Magari **)**<br><br>ukitumia **udogo** yote mifano **wa:** yaliyobakia <br><br>ya sentensi eleza matumizi **mawili** ya kiambishi, **ji**<br><br>yatauzwa na mzee yule mwembamba <br><br>m <br><br>**Sahihisha:** i) ii) **Tumia** i) ii) iii) Bainisha Shamba **Andika** Karibu <br><br>Kila Nipee **** Kivumishi Kiwakilishi Kitenzi <br><br>mwanafunzi mkoba alipewa nitoemo ndazi na vitabu <br><br>mayai zangu : **kama**<br><br>moja <br><br>huo **ako** n) **katika** **sentensi**<br><br>o) <br><br>**mbili** kubwa <br><br>vishazi katika sentensi hii :- <br><br>p) aina lile **katika** Rahma, za litauzwa **usemi** **wa** tafadhali kesho **taarifa**: kaa, Musa akasema . Ahsante, je, habari za hapa? Rahma <br><br>aliuliza <br><br>q) Tunga sentensi **mbili** kuonyesha matumizi tofauti ya neno: **somo**  <br><br>**6.** sauti **mbili** ambazo hutamkwa nyuma ya ulimi kati ya hizi <br><br>(b) ( (c) kisiki **kwa** **sentensi**<br><br>hiki **msemo**<br><br>haraka <br><br>askari ) **katika** kumwibia huu <br><br>akaamrisha mahabusu <br><br>**halisi** **zifuatazo**<br><br>**kauli** mwenzake kuongeza **sentensi** **kwenye** **iliyoonyeshwa** **Kutendeana** pesa ( nyingi. chumvi :- **ifuatayo**<br><br>**mabano** ) vizuri mwanafunzi <br><br>aliharibu **matumizi** kwa **katika**<br><br>( **tendeka** ) <br><br>(d) (a) <br><br>Taja /h/,/o/,/y/,/u/,/kh/,/g/, Ngoa **Andika** **Badili** Si (i) (ii) Mpishi **Bainisha** Alipowasili mchuzi **ya** alionyeshwa **po** walipo. <br><br>(e) <br><br>**Andika** Wasichana <br><br>**kwa** **usemi** **wa** **taarifa:-**<br><br>wakielimishwa wataweza kuwa bora kuliko wavulana, Naibu wa <br><br>Chansela wa chuo **Tunga** N <br><br>aliwaambia Kikuu **ambayo** **sentensi** V + T + **rejeshi**  silo Lisemwalo wenye **kwa**<br><br>mahafala. **za** **aina** (f) **ina** **maneno** **uliyopewa:-**<br><br>V + **O** (g) **Tumia**<br><br>**ya** liwalo bidii **kutumia**<br><br>**kati**<br><br>hamtayapata **mishale**<br><br>mafanikio maishani. Yakinisha katika umoja (j) <br><br>**Tunga** afikiana (a) (b) sifu **Unda** (i) (ii) **Andika**<br><br>**sentensi** **ukitumia** **maneno** **haya** **katika** **kinyume** .:- <br><br>(k) <br><br>**nomino** abudu fisidi **katika**<br><br>**mbili** **mbili** **kutokana** **na** **vitenzi** **vifuatavyo:-**<br><br>(l) **hali** **ya** **ukubwa**<br><br>Mwanamke **Bainisha** huyu **matumizi** amezaa **ya** watoto **maneno** wanne. **yaliyopigwa** (m) **mstari**<br><br>(i) (ii) **Onyesha** hizi **Mbio** Mwambie **kishazi**<br><br>hazitakufikisha asifanye Abedi **na** **huru** alikuwa aliyeitwa **zinazowakilishwa**<br><br>mbali **mbio** kuhusu hiyo kazi. <br><br>(n) **kishazi** **tegemezi**<br><br>Msichana **Eleza**<br><br>mkorofi <br><br>(o) **dhana** **na** **viambishi** **awali** **katika** **sentensi** **zifuatazo:** - <br><br>(i) (ii) **Tunga** (i) (ii) <br><br>Aliitwa Hakupata **sentensi** Kuna guna **mianzo**<br><br>(p) **mbili** **kubainisha** **maana** **tofauti** **ya** **maneno** **yafuatayo:-**<br><br>(q) **Taja** **mitatu** tofauti ya ngeli ya **U-ZI**<br><br>(r) **Eleza** **maana** **ya** **semi** **hizi :**<br><br>(i) (ii) Kunja Piga jamvi kambi <br><br>(a) <br><br>***ifuatayo*** ***sentensi*** ***Andika***      linatusumbua ambalo Jitu (i) ***kutumia*** ***bila***     sharti **amba**  liadhibiwe :- vikali <br><br>(ii) <br><br>***katika*** ***ifuatayo*** ***sentensi*** ***Weka***        unapandwa ambao Mmea :- ***mazoea*** ***ya*** ***hali***       masika wa msimu katika unamea ***Badilisha*** ***sentensi***    ikiwa tu vile mlivyokuja ***maagizo***   Aliogopa kubadililsha <br><br>***hizi***   mtakubali hapa <br><br>***usemi*** ***wa***     Juma msamaha. kuomba mtakavyokwenda. namna na ***ili*** ***sentensi*** ***kila*** ***ya*** ***baada***           (Tumia mzoga. aliyekula simba <br><br>***hadi***   ***taarifa:-***  <br><br>alisema Mwalimu mkuu alisema <br><br>***uliyopewa***   kumwangalia ***haya :*** ***maswali*** ***kujibu***      Ogofya neno bila ya <br><br>ya zambarau sentensi:-) rahisi ni (ii) Mti wa kukatwa ukiwa unatumia msumeno. ***Anza*** (  **Ni** **rahisi...** ) (d) **Andika** **maana** **mbili** **zinazojitokeza** **katika** **sentensi** **hii** :- <br><br>Alimlilia mwanawe <br><br>(e) (i) **Kanusha** **sentensi** **hii:-**<br><br>Tungewalaki **Sahihisha** (ii) kama **sentensi**<br><br>tungejua <br><br>watakuja **na** **ifuatayo** **uiweke** **katika** **wingi** :- <br><br>Ningalifanya sentensi <br><br>kazi ningekuwa <br><br>tajiri matumizi (f) Tunga **nne** kuonyesha na maana nne za kijineno  **ki**  <br><br>(g) **Tumia** **kivumishi** **kilichoko** **kwenye** **mabano** **kukamilisha** **sentensi:-**<br><br>(i) (ii) <br><br>Bibi Mti **Unda** **kubainisha** Safiri (i) <br><br>yule (-ingine) **majina**<br><br>alinunua gari __ ____ ____ ____ ____ ____ __(-pya) <br><br>__ ____ ____ ____ ____ _____uliangushwa **mawili** **kutoka** **maana**<br><br>badala <br><br>ya ule **katika** wa **sentensi** kwanza. **ili** (h) **mawili** **vitenzi** **hivi** **na** **utumie**<br><br>(ii) Zaa Yohana na Emanueli walifunga safari wakielekea mashariki kusini na hatimaye <br><br>magharibi <br><br>walifikia jana kuwaona alishtuka ambaye mkuu ***sentensi*** ***Geuza*** :- ***udogo*** ***hadi*** ***hii***          watu na alifukuzwa mrefu yule Nyoka ***kinyume*** ***kuandika*** ***kwa*** ***hii*** ***sentensi*** ***upya*** ***Andika***              yule ajuza kusimama nguo **alipovaa** **alikaa** wapi? hutamkwa na za ni hizi <br><br>huko novemba mwaka <br><br>walipokuwa pale <br><br>wakirudi walimkuta mwalimu <br><br>njiani <br><br>(j) <br><br>wengi <br><br>(k) Wifi ***cha***   ***kila***   ***neno***   ***lilipigwa***   :- ***mstari***   na <br><br>(l) Sauti **gh** (i) (ii) **j** Mahabusu **Andika**<br><br>aina gani <br><br>(m) <br><br>walifyeka **hiyo** uwanja **upya** vizuri **ukimaliza** **sentensi** **kwa** **neno** **mahabusu** **8.** **kuyaongezea**<br><br>(a) **Onyesha** **maneno** **yaliyokopwa** **toka** **lugha** **za** **kigeni** **na** **kuswahilishwa** **kwa**<br><br>**irabu** Toa *Andika*  Mwalimu Tunga **Kanusha**<br><br>***(Kiarabu)*** ***Bint*** ***k.m.***        minne mifano ******   ***Binti***  <br><br>(b) <br><br>*ifuatayo* *sentensi*     alipoingia *usemi* *kwa*     aliuliza darasani *halisi:*  kitabu chake kilipokuwa. <br><br>(c) (d) <br><br>sentensi <br><br>ukitumia **hizi** kiwakilishi :- **wingi** **kwa**<br><br>nafsi huru umoja <br><br>**sentensi** (i) (ii) (e) <br><br>Mtoto Mwalimu <br><br>huenda <br><br>shuleni amemfunza **mbili** **ya** waliandikiana **hizi** **sentensi** **ambaye**<br><br>**Eleza** Wanafunzi **Ziandike** (f) (i) (ii) **Changanua** Kiarie ni **Bainisha** Kisu (i) Nyavu (ii) (iii) Chai **Ainisha**<br><br>**maana**<br><br>**maneno** ni <br><br>**yaliyopigiwa** yetu wa ngoma **vielelezo**<br><br>**mstari:-**<br><br>Mwanafunzi Sikuziona <br><br>alituzwa shule <br><br>nyuzi **sentensi** mwanafunzi **za** **ngeli**<br><br>**ambazo** **ifuatayo** mtiifu <br><br>huzitengeneza **kutumia** **kwa** **ambayo** **vya** huiona **vishale:**<br><br>pale <br><br>(g) <br><br>(h) **nomino** **hizi** **:-**<br><br>**viambishi** **katika** **neno** **lifuatalo** :- <br><br>**tatu** **zifuatazo:** **tendewa,** **tendwa,** **tendea**<br><br>**katika** **sentensi** **ifuatayo** : (i) <br><br>Kilichokikata **kitenzi** **matumizi**<br><br>(j) (k) (l) <br><br>**Nyambua** **Eleza** **Onyesha** Kamau **Unda** (i) Chapa **Tambua** Chakula **Sahihisha** Ukienda **Andika** Mbwa <br><br>**oa** **manne**<br><br>**katika** **ya** **kipozi,** **hali** **nukta** **kitondo**<br><br>**shamirisho** alimlimia <br><br>**na** kwa **hivi** **ala** trekta :- <br><br>mamake <br><br>shamba **vitenzi** (ii) **kishazi**<br><br>(m) **nomino** **kutokana** **na**<br><br>Goma **tegemezi** (n) <br><br>**kishazi** ambacho **sentensi** pao mle **sentensi**<br><br>**katika** au **sentensi** kobomoa **hii :-** mwili huweza kujenga wako. <br><br>(o) <br><br>**udogo:**<br><br>mdogo (i) (ii) (iii) (iv) (v) kiishio (vi) **Tambulisha**<br><br>Nafsi ya Wakati O kitendwa mzizi <br><br>tatu uliopita <br><br>umoja <br><br>rejeshi <br><br>**aina** **za** **vitenzi** **vilivyotumika** **katika** **asentensi** **hizi**<br><br>nzuri. (g) <br><br>(i) <br><br>Kazi (ii) <br><br>**ni** hii Mazingira chini **yamekuwa** ya **yakihifadhiwa.** sentensi (h) Pigia mistari viwakilishi katika zifuatazo <br><br>Ambaye Nani (ii) LI-YA Ngeli ya tofauti ni ambayo <br><br>(i) <br><br>ni anaye <br><br>mjinga <br><br>hatafaa huzunisha? <br><br>kwa shughuli hizi <br><br>(i) <br><br>hujumulisha uelezee na <br><br>nomino za vitu vya aina mbalimbali. Toa mifano **minne**<br><br>(j) Ainisha shamirisho katika sentensi ifuatayo na ueleze ni shamirisho ya aina gani? <br><br>wanalipia Wazazi Neno **tikiti** **Changanua** Hakimu Nyambua watoto hupatikana **sentensi** alimwadhibu hivi vitenzi <br><br>(k) (l) <br><br>(m) karo katika **ifuatayo** kinyama. kulingna <br><br>kwa hundi; <br><br>**ngeli** **kwa** **mbili** **ya** tofauti. **mishale.**<br><br>Taja ngeli hizo na utunge sentensi <br><br>**njia**<br><br>na kauli ya kutendua na kutenda <br><br>**Kutenda** Ficha Tanda nini Ni <br><br>**Kutendua** **Kutendama**<br><br>(n) maana ya neno kirai ? <br><br>(a) umoja na <br><br>Kati ya nomino za Kiswahili taja **ngeli** **mbili** ambazo nomino zake hazibadiliki <br><br>katika (b) wingi. **Yakinisha:**<br><br>Kisha utoe <br><br>mfano Waumini mmoja wale kila kwa hawaimbi ngeli wala hawaombi <br><br>c) <br><br>**Andika** Nguo Taja <br><br>**kwa**<br><br>**umoja** uzionazo zile <br><br>zilinunuliwa aina nne **moja** Mhasibu.. <br><br>(d) <br><br>na (e) Mtu. (i) **Andika**<br><br>kutolea **Unda**<br><br>mifano **nomino** (ii) **ukubwa** hakitosheki <br><br>(f **)** **kwa**<br><br>Kipaka hiki kwa maziwa haya kimezoea kipanya (g) Mama (h) <br><br>Onyesha <br><br>shamirisho moto **ya**<br><br>na kipozi chakula shamirisho kizuri <br><br>kidondo katika sentensi hii:- <br><br>amempikia **sentensi** **Tunga** **neno** **moja** **inayoonyesha** **sehemu** **zifuatazo** :- <br><br>(i) (ii) (iii) (iv) (v) **Sahihisha** Mtoto <br><br>Kiambishi Kiambishi Kiambishi Kauli Kiishio <br><br>kikanushi kiwakilishi kiwakilishi nafsi cha cha hali kitendwa <br><br>timilifu <br><br>(nafsi) <br><br>(i) **sentensi**<br><br>**hii** alicheza **kwa** ameteguka <br><br>**njia** **tatu** **tofauti**<br><br>mwenye <br><br>(j) <br><br>**Andika** (i) Jaza **visawe** Rabsha..... mchoro <br><br>**vya** **maneno**<br><br>**haya** (ii) irabu Damu.. inayofaa (k) ufuatao kwa <br><br>(l) <br><br>Tunga (i) Andika sentensi kitenzi katika <br><br>ukitumia <br><br>**ni** (ii) kama kielezi <br><br>(m) msemo halisi <br><br>Johana **O**  Jembe (o) Mtoto (p) <br><br>alisema Rejeshi ambalo Changanua anayelia <br><br>kuwa mazoea ya lilinunuliwa ukitumia sana matumizi <br><br>angepata alama <br><br>zote sentensi katika ifuatayo; <br><br>majaribu ya wiki iliyotangulia <br><br>(n) Tumia <br><br>katika limepotea <br><br>mtindo wa <br><br>mishale asubuhi sentensi ameadhibiwa mawili leo katika <br><br>Onyesha (q) <br><br>ya alama ( ) ****<br><br>Wafuatao wana ulemavu upi? <br><br>(i) Toinyo . (ii) Huntha .. <br><br>**11.** (a) <br><br>Andika (i) (ii) Changanua (i) <br><br>vinyume vya **Alikashifiwa**<br><br>vitensi kwa **kulifurahisha** ifuatayo waliojeruhiwa <br><br>vilivyopigwa aliyofanya hadhira njia ya walipelekwa ; zifuatazo <br><br>mistari <br><br>kazi <br><br>Kuimba <br><br>(b) sentensi <br><br>kwa sana sentensi <br><br>matawi <br><br>Abiria hospitali haraka <br><br>(c)Eleza <br><br>maana Bibi (ii) **mbilimbili** yake Alimpigia <br><br>za amefika (i) <br><br>mpira kutoa Kwa irabu **i,** **a,** Kamilisha (i) **Andika** Kefule! <br><br>mifano, <br><br>vile ulimi? wapi hii ya -....................................... **taarifa** kirongwe. <br><br>onyesha namna mbili <br><br>**u** na hutamkwa na kueleza Mfinyanzi **usemi** Mtoto <br><br>kwenye methali maana <br><br>**huu** huyu **kwa** ni <br><br>**usemi** **wa**<br><br>kaidi kama Hamheshimu babake! alisema mzee <br><br>Kamau. (h) <br><br>Bainisha (i) Darasa Ainisha <br><br>kishazi <br><br>tegemezi kishazi limefunguliwa <br><br>katika rasmi ifuatayo; <br><br>sentenzi ifuatayo <br><br>(ii) Kanusha <br><br>sentensi <br><br>(j) sentensi udogo <br><br>(i)Mbuzi wake mengi na harufu kali <br><br>Onyesha maana na huru lililojengwa shamirisho ifuatayo ana **mbili** katika kwa manyoya neno ya <br><br>(k) 2) **(l)** 2) <br><br>taka <br><br>(ala. <br><br>**Andika** **kwa** **umoja**<br><br>(ala. <br><br>(i) Eleza Tumewaondoleeni ya maana <br><br>matatizo yenu, yafaa mtushukuru <br><br>(m) 2) <br><br>misemo:- <br><br>(ala. <br><br>(i) (ii) Panga Fuga Kuwa nomino mtu na hizi  faragha katika - ngeli <br><br>(n) 2) <br><br>mwafaka <br><br>(ala <br><br>(i) (ii) Bainisha <br><br>Kipofu- Uyoga- . . <br><br>(o) (alama <br><br>viwakilishi katika sentenzi kisha useme ni vya aina gain. <br><br>i) (ii) Tumia Mimi Huyo kiulizi nitaondoka alichaguliwa kifaacho kesho na kukamilisha maswali yafuatayo: (f) (g) Tunga Chai sentensi hiyo **mbili** iliwavutia <br><br>(al. 2) <br><br>(h) Tumia neno **haraka**  katika sentensi kama: <br><br>(al. 2) <br><br>(i) Andika Nenda Onyesha Nomino maana ukamwone za maana <br><br>(ii) za Kielezi sentensi: <br><br>(i) (i) (j) <br><br>i **mbil**<br><br>mwenyewe,  <br><br>usiogope. <br><br>**ni**  zilizopigiwa mstari <br><br>Nihamrishe (k) <br><br>**Tokeni**  **darasani**<br><br> mlinzi Atakapokuja atamletea uta na upote <br><br>(l) Maneno hayo yako katika ngeli gani? <br><br>(i) (m)Andika Ridhaa mifano (ii) sauti Nanasi zenye ya sifa zifuatazo: <br><br>(i) Tumia Kipasuo neno (n) kaakaa cha kutunga  **ngali**  <br><br>laini <br><br>(ii) sentensi ya Nazali kuonyesha <br><br>ufizi <br><br>(i) Tumia Kitenzi kirejeshi <br><br>kisaidizi <br><br>(ii) mazoea <br><br>Kitenzi <br><br>kishirikishi sentensi (o) kuonyesha katika ifuatayo: <br><br>(i) Mtoto anayelia ni huyu (ii) Neno maana ya kiwakilishi? <br><br>(q) Tambulisha viwakilishi katika sentensi zifuatazo na ueleze ni vya aina gani? <br><br>1.Nani Tunga alikukasirisha?... sentensi 2. Huyu itakayodhihirisha huwashinda matumizi <br><br>wote <br><br>(r) **moja** ya kielezi cha namna mfanano <br><br>13. (a) <br><br>sentensi Tunga Kishirikishi (i) (ii) Kikuu Akifisha je, Eleza Nilienda (i) (ii) Baba Yakinisha Mama Tofautisha <br><br>sahihi kipungufu <br><br>ukitumia vitenzi <br><br>(b) <br><br>unaipenda <br><br>ilivyo hali mwenzake **hu** na  **ka**  ya nikamkuta, kanisani usiku : <br><br>(c) matumizi  <br><br>hufika nyumbani <br><br>(d) <br><br>sentensi hakutuchapa, sauti ya <br><br>ifuatayo <br><br>hakutupa na ghuna chakula sauti wala ghuna maji huku (e) kati si ukitolea mifano miwili kwa kila aina **zifuatazo** saratani **kulingana** watu <br><br>**kauli**<br><br>**ulizopewa** (kauli **katika** ya **mabano** kutendesha) hufanya <br><br>kamba (Kauli Tunga **Andika** Njia **Changanua** Mzee **Ainisha** Waliochekeshwa **sentensi** **Andika** wa (i) (ii) **alisuka** **Tunga**<br><br>sentensi mbili <br><br>kutofautisha **katika** kwa **ifuatayo** pamba <br><br>matumizi **ya** **hali** usafiri wa **ukitumia** amefaidika **katika** ya **udogo** gari **matawi** sana **kitenzi**<br><br>vitate hivi: Dua na tua <br><br>**sentensi** nyembamba **ifuatayo** hatari ni <br><br>**wingi**<br><br>**sentensi** hukuza <br><br>**mofimu** **zinazojitokeza** **hiki**<br><br>**na** **wafe** ya **sehemu** polepole. kutendata) **hizi,** ndefu. **inayojumulisha** **sentensi** **moja** **Ala,** **kipozi,** **kitondo** **na**<br><br>**chagizo** (l) kijana linaweza kutumiwa kama kivumishi au nomino, tunga sentensi ameanguka. ni vya katika <br><br>za wanafunzi. <br><br>namna ngeli mfanano kisha na tunga <br><br>viigizi. <br><br>gani sentensi mwafaka: (f) (g) <br><br>(h) <br><br>ambaye <br><br>(i) <br><br>(j) <br><br>Ugonjwa Mkulima <br><br>(k) <br><br>Neno ***U** Kivumishi Nomino **Sahihisha** Mtoto (i) Vitabu (ii) <br><br>kudhihirisha (i) (ii) <br><br>(m) <br><br>ambaye hizi sentensi <br><br>anacheza zimesahihishwa vielezi ukitumia yapo yafuatayo Uwati (ii) <br><br>ambazo mbili (n) Tunga <br><br>(o) <br><br>Bainisha (i) <br><br>maneno <br><br>Manukato <br><br>(p) <br><br>Eleza Avunjaye <br><br>maana <br><br>ya nazi methali lazima ni ifuatayo: aafaidi tui. <br><br>**14.** A) **za:**<br><br>B) <br><br>C) <br><br>D) **Eleza** Mwanaida **Akifisha** i) Hodi **Andika** Achanikaye **O** **Tumia** Mwanafunzi **Andika**<br><br>**maana**<br><br>**mbili** alikwenda sokoni peke yake. <br><br>**sentensi**<br><br>**hizi.** wenyewe **ya** kwenye **rejeshi** ambaye <br><br>hapana **maana**<br><br>nini <br><br>Juma **ifuatayo.** hafi na **sentensi** ndiye **kunyambua**<br><br>alimwaka nitarudi kesho. <br><br>**methali** mpini **katika** hudurusu **kwa**<br><br>njaa. <br><br>**hii.** hupita mtihani. <br><br>E) **usahihi.**<br><br>**sentensi** **ifuatayo** **maneno** **yaliyo** **kwenye** **mabano** **kwa**<br><br>mwanadamu zilim__ ____ ____ __ (fa) Bwana Yesu. Dhambi **Eleza** i) **Taja** Tulipogawa <br><br>za **maana** F) <br><br>**ya** bakunja. **ya** mkate <br><br>**misemo** **ifuatayo.**<br><br>Teka <br><br>G) **maana**<br><br>**maneno** kila mtu **sentensi** bidii **yaliyopigwa** alipata sehemu **zifuatazo** ndiposa <br><br>. kwa **na** katika ) wakati <br><br>**mistari** moja **kulingana**<br><br>nane **maelezo.** mtihani <br><br>tu kwani tulikuwa wanane <br><br>H)**Andika** i) <br><br>**upya**<br><br>Sikusoma (Anza: Anakuja <br><br>kwa sikufaulu ule. <br><br>Ningalisoma katika (andika ii) ujao hali timilifu) I) <br><br>**Eleza** i) ii) **Tunga** Sote. i) <br><br>**maana**<br><br>**ya** ni ni **kwa** Zote. <br><br>**neno** mkubwa. kikubwa. <br><br>**chungu** **kama** **lilivyotumiwa** **katika** **sentensi** **zifuatazo.**<br><br>Chungu Chungu <br><br>yule kile **sentensi** i) <br><br>J) **kutumia** **maneno** **yafuatayo** **kama** **vivumishi.**<br><br>K) L) <br><br>**safari.** **sentensi** na **sentensi** **hizi** mtu **ifuatayo** **ziwe** mwenye . <br><br>**sentensi** mbio **moja.** kumliko. kulikuwa <br><br>L) <br><br>N) O) <br><br>P) <br><br>Q) <br><br>aje **mfano,**<br><br>anione. <br><br>R) S) <br><br>**matumizi** **mawili**<br><br>**ya** . **visandu**<br><br>. **tu**<br><br>**kwa** **nomino** **viunganishi** nguvu **ya**<br><br>**mbili** **kutokana**<br><br>**kitenzi** **kuunganisha** Alishindwa, **** **** **katika** **ka** akalala. kisha <br><br>**na**<br><br>**mwafaka** zote. zake **ya** **matumizi**<br><br>ndani, <br><br>akaoga, **za** **cha** chungu akala **vingongo** **sentensi** mekoni. <br><br>**sauti**<br><br>**mbili** **kinyume** **ifuatayo.**<br><br>ameinjika <br><br>**sentensi** **ifuatayo** **katika** **wingi**<br><br>**wa** vyovyote **udogo.** vile. mchoyo hamfai mwingine kwa <br><br>**hii;-** mwambie **kwa** **ifuaatayo** kitabu <br><br>**kielelezo** amepongezwa **sentensi**<br><br>chake <br><br>**shamirisho** wanunuzi **za** **ni**<br><br>**ifuatayo** **Andika** **Tumia** Alikimbia **Eleza** Aliingia **Taja** **Andika** Juma **Andika** Mtu/ **Kanusha** Ukionana **na** **Eleza** **Changanua** Mwanafunzi **Bainisha** Soroveya **Nomino** i) <br><br>kwa **maana**<br><br>**sentensi** naye **udhibitishe** **sentensi** aliyeleta **za** **aina** atapima **zifuatazo** Insi <br><br>T) <br><br>**katika** viwanja. **gani?** ii) **Isimu**<br><br>U) **ngeli**<br><br> <br><br>Soksi **Jamii**<br><br>Saidi Mohamed Saidi Mohamed Saidi Mohamed Saidi Mohamed Saidi Mohamed : : : : : : : : : : Hallo............Hallo....Huyo wapi... Ndio...uko Shuleni...sasa...ulinifikishia ilikuwa La. Nipigie Sina Sina Iwe Baada ya day Good Welcome <br><br>ni Bw. Mohamed? (a) Taja na uthibitishe sifa zinazojitokeza katika mazungumzo haya <br><br>(b) <br><br>Eleza (i) sababu za Mdokezo <br><br>wazungumzaji kutumiambinu zifuatazo katika mazungumzo yao <br><br>(ii) Lugha mseto ***kifuatacho***   <br><br>***kisha***   umeonyesha kufanya kwa ***maswali*** ***ujibu***     kuwa mazoezi, <br><br>***yanayofuata:-***  mwingi na uto ulaji wa glukosi afya. uliofanywa kudondoshwa Protini huwa <br><br>anasumbuliwa kupunguza kuwa unahatarisha inaweza naye Uto mwilini. vya na wanga huhifadhiwa aliyeaga lazima zilikuwa <br><br>vyakula ambayo Jamaa iwapo msingi nyingi wa mwilini pia <br><br>hugeuzwa <br><br>unene bolisukari lishe. wa ambao ambayo Mwenzake yake Kimsingi, **aflatoxins** kurithishwa. na aliathiriwa 3. <br><br>***kifungu*** ***Soma***    Uchunguzi unaweza hata mwilini. dunia awe na kwenye protini. Hii alikuwa welewa chakula wa mgonjwa bora kabisa alichokula. <br><br>(a) (b) Sajili Taja hii sifa inapatikana zinazohusishwa wapi? na Kwa sajili nini? yenyewe <br><br>4. Kenya 5 <br><br>Fafanua mikakati mitano inayoweza kuchapuza kukua na kuenea kwa kiswahili nchini <br><br>(a) (b) a) b) Ni Mambo Bainisha Fafanua <br><br>mambo yapi <br><br>yanayochangia tatuliwa **tano** sifa zinazozuia kudidimia vipi? za lugha maenezi <br><br>kwa Kiswahili nchini Kenya. <br><br>haya kwa changamoto <br><br>yanaweza kutoa <br><br>mifano **tano** ya ya vijana  haraka **sheng** ya lugha ya Kiswahili **7.**<br><br>***maswali***   Niaje Najua mambo imebadilika ! Ni kubaya maze. Usifikirie kila kitu unaona ni reality, ukadhani ni gold ! Hiyo siyo zitakuacha <br><br>***Soma*** ***kifungu***    Ma-holiday wasee! ***kifuatacho*** ***ujibu*** ***kisha***       tena. hizo ndizo ***yanayofuata:-***  ni ma-mission mingi! Lakini jo, <br><br>real <br><br>life uki-regret Round NI hii POA maze KU- ni CHILL Ku-chill! au later! aje maze? <br><br>a) b) c) d) <br><br>haya za ya sifa zaidi <br><br>rejista moja. kuchukuliwa <br><br>hii. <br><br>kusuluhisha matatizo yanayokumba Bainisha Kwa Kwa Orodhesha Kiswahili <br><br>rejista kurejelea watu nini <br><br>ya kifungu hutumia tatu mazungumzo andika lugha zinazoweza <br><br>hatua nchini. <br><br>8. <br><br>***yafuatayo*** ***mzungumzo*** ***Soma***      Naomi dada Ohh, **A** : Dada : **B** (anamsogea Ruth **A** Asifiwe : Ehh : **B** : dada wee...Nilitumwa huko kusini ...Kuwahubiria watu injili (mtuo mdogo)singeweza **A** kukata... : **B** **A** : ; **B**<br><br>***kisha***   ***ujibu***   ***maswali :***   <br><br>kwa bashasha wanakumbatiana). Ahh Mungu asifiwe! <br><br>sana dadangu, miezi ...mingi...sijakuona <br><br>Ehh, Habari Nzuri kama usiwe ya siku Mungu Yona nyingi? bado ameendelea kunibariki wa <br><br>miujiza! nami Hata nimeona neema yake <br><br>niko imara katika wokovu katika siku hizi za mwisho <br><br>kweli ! : **A** : **B** **A** : : **B** **A** : : **B**<br><br>Amen! Nimeendelea Amen! Halleluya Ni Mungu Amen. Bado Amen ! Ni wa Mungu Nilikumbana <br><br>kuiona neema yake <br><br>Asifiwe Bwana <br><br> : **A** **B** : : **A** ajabu na <br><br>sala Kama Paulo na sila Na nikashinda (anatua). Sikuweza kumpa shetani <br><br>matatizo lakini nikategemea <br><br>nafasimaana <br><br>ameshindwa Ameshindwa **B** : kabisa <br><br>:- **Maswali** sajili Hii (i) ni na Taja (ii) Taja na (iii) Afrika ya ueleze ueleze mashariki <br><br>wapi ? za sifa mambo Fafanua hii sajili **mawili** muhimu yaliyosaidia katika maenezi ya Kiswahili <br><br>na kati 9. Bw. Mosuka : <br><br>Mheshimiwa wa mbunge spika, Mahira, <br><br>naichukua fursa hii kuipinga <br><br>hoja kuhusu iliyowasilishwa suala mheshimiwa Kochaberi la kuavya.... <br><br>(a) (b) Hii ni Eleza sajili sifa <br><br>gani? <br><br>za mazungumzo ya sajili hii <br><br>10. Eleza juhudi tano zinazotumika kukiendeleza Kiswahili <br><br>11.` (a) Fafanua sifa za matumizi ya lugha katika muktadha wa maabadini <br><br>(b) hayo <br><br>Matumizi ya lugha yoyote ile huthibitiwa na mambo fulani. Fafanua **matano** kati ya <br><br>: Ingia 46! Adams mbao Kenyatta, railways beba! 46 Adams mbao kenyatta, 12. railways! <br><br>**AZIZ**<br><br>Namba : **SHIKU** Mbao : **AZIZ** Nina : **SHIKU** Blue : **AZIZ** Sina. : **SHIKU** Ingia. **AZIZ** **:** Mimi **AHENDERA**: Dinga : **AZIZ** Kumi : **AHENDERA** Haaya : **AZIZ**<br><br>nane ingia, hashuu. Auntie. <br><br>ngapi? blue. <br><br>46 sinako shirini. inakunywanga mingi. ingia <br><br>Adams mbao, <br><br>kenyatta tu mzee. <br><br>railways kumi. <br><br>gari bebabeba. <br><br>Chukuako petrol <br><br>twende. Driver imeshon twende. **Maswali** Eleza (i) Taja (ii) muktadha za **sita** sifa wa lugha <br><br>mazungumzo haya <br><br>iliyotumika katika mazungumzo haya 13. ***yaliyoulizwa:-*** ***Kifuatacho***  ***ni***   ***kifungu***   ***kifupi***   ***cha***   ***mazungumzo.***   ***Kisome***   ***kisha***   ***ujibu***   ***maswali***  <br><br>Mzee Mzee Oluoch Mwenda <br><br>:....................................................................ni wangu : Ndio. kikuu ya kazi amehitimu Na : <br><br>kweli mpaka hayo! akahitimu <br><br>Huyu na wangu <br><br>mtoto <br><br>nimemsomesha uhasibu. ana <br><br>chuo <br><br>anafanya <br><br>Mzee Oluoch na sasa shahada ya uzamili. Yeye ni <br><br>mhandisi <br><br>mkuu. Chukua tu mbuzi hamsini na utukubalie kujenga uhusiano <br><br>wa ukwe. <br><br>Mzee Mzee Mzee Mwenda Oluoch Mwenda : : : <br><br>mbuzi Je, wa Kuna Basi lete ukinilipa ni hao mfuko hao ulio polepole. <br><br>au mfuko wa ......thelathini nao. <br><br>ni na <br><br>.......? hao hamsini <br><br>wengine <br><br>ishirini. deni. Wengine watabaki Utakuwa <br><br>Idhini yangu nimetoa ili mipango iendelee. <br><br>(a) Mazungumzo ya aina hii hutokea katika muktadha wa aina gani? <br><br>(b) Eleza sifa **nane** za lugha inayotumika katika wa aina hii