ماهیت «حکایت» از دیدگاه استاد مصباح

عموم فلاسفه مسلمان بر این باورند که صورت های ذهنی بالفعل, از ماورای خود حکایت دارند و آن را امری بدیهی تلقی می کنند؛ اما دیدگاه استاد مصباح در این باره متفاوت است. در این نوشتار, کوشش شده است تا در سخنان استاد تامل, و دیدگاه ایشان تحلیل و تبیین شود. از نظر استاد, حکایت در عمده مراحل (تصورات و قضایا) بالقوه, و فقط در تصدیقات صادق بالفعل است. به عقیده ایشان, برای روشن شدن نحوه حکایت صورت های ذهنی, باید پدیده «حکایت» را تحلیل کرد. به منظور دست یابی به تعریف صحیح و دقیق حکایت, می توانیم با توجه به کاربرد حکایت به تحلیل و بررسی مصادیقی بپردازیم که با علم حضوری می یابیم, تا ببینیم ویژگی حکایت گری تحت چه شرایطی بر مفاهیم ذهنی صادق است؛ سپس, از طریق تقیید تصورات کلی, توسط این شرایط به تعریف حکایت پی می بریم. برای این منظور, باید ارکان و شرایط حکایت را به دقت مورد تحلیل قرار دهیم. نتیجه کار این خواهد شد که «حکایت واقعیتی است روان شناختی؛ و مقصود از آن, انتقال طبیعی ذهن از حاکی به محکی است, به جهت مشابهت تامی که بین حاکی و محکی وجود دارد.» بر اساس این دیدگاه, برای «مشابهت تام» و - به تبع آن – برای حکایت, می توان مراتبی را در نظر گرفت که طبق این مراتب, حکایت به شانی محض, تصوری غیر قضیه ای, تصوری قضیه ای, تصدیقی و حکایت صادق تقسیم می شود.