بازتعریف اسطوره، حماسه و تراژدی در ادبیات تعلیمی با تکیه برگلستان سعدی

اسطوره به صورت های گوناگون تعریف شده است. پس از بررسی, این نتیجه حاصل می شود که ظاهراً اسطوره قابل تعریف جامع و مانع نیست. در اغلب این تعاریف و دسته بندی ها شاخص هایی چون روایت, نمادین, جهان بینی, مقدس, فراتاریخی, قدسی, مینوی, تخیل, نظام, ایزدان, فرشتگان و. . . به چشم می آید. در این پژوهش کوشش شده است تعریف دیگری از اسطوره, حماسه و تراژدی ارائه شود. در این بازتعریف, اسطوره «مفاهیم ناشناخته یا چند گونه ی شناخته ی ذهن بشرند»؛ مفاهیم ناشناخته ای که ذهن او را در بر می گیرد, همیشه و همه جا همراهی اش می کند و کوشش بی پایان انسان, شناختن و شناساندن آن هاست. از آنجا که این مفاهیم, انسانی, جهانی و همیشگی اند و در این ویژگی با اسطوره یکسان می نمایند, می توان مفاهیم ناشناخته ی ذهن بشر را اسطوره نامید. این همگون سازی, گره از تعاریف فراوان و گهگاه ناهمخوان و رودررو (از اسطوره) می گشاید. حماسه «چالش انسان برای شناختن و شناساندن آن مفاهیم» و تراژدی, «نتیجه ی (میزان پیروزی/ شکست بشر در) شناختن و شناساندن آن مفاهیم» است. مفاهیم, خود نمایشی شان را در پدیده ها نمایان می کنند که در اینجا با عنوان نماد از آن ها یاد می شود. پذیرندگی, گنجایی, ژرفایی و گستردگی مفاهیم, نمادهای به کاررفته, کارافزارهای لازم و متغیرهای فراوان در فرایند چرخه ی «اسطوره, حماسه, تراژدی» کارایی دارند. ادبیات تعلیمی در فرهنگ ایرانی, جایگاه ویژه ای برای یاددهی و کاربردی کردن این مفاهیم دارد؛ مفاهیمی که گاه از تعالیم دین اسلام و گاه از فرهنگ کهن ایران زمین برگرفته شده است. گلستان سعدی به عنوان نمونه ی ارزنده ای از ادبیات تعلیمی, گستره ی مناسبی برای تحلیل مفهوم شناختی است. ابَرمفهوم مورد توجه سعدی, انسان است که با مادرمفهوم آرامش چالش دارد اما اسطوره ی بنیادین آز پیش روی اوست که در سراسر کتاب, حضوری شگرف دارد و مانع دستیابی (و پیروزی) می شود و او را از شناخت خود و دیگر مفاهیم (آرامش, ترس, مرگ و. . . ) بازمی دارد.