نسخه شناسی مصاحف قرآنی (16)، قرآن کوفی 4251 موزه ملی ایران: منبعی برای شناخت قرائات معروف و شاذ قرآنی

نسخه شماره 4251 موزه ملی ایران از کهن ترین قرآن های کوفی در ایران به شمار می رود که تقریبا تمامی اوراق آن در کنار هم باقی مانده و تاریخ کتابت آن را می توان به سده دوم هجری نسبت داد. این اثر حاوی 326 برگ 16 سطری, از جمله وقفیات شاه عباس صفوی بر آستانه شیخ صفی در اردبیل بوده, اما از سال 1316 به موزه ملی ایران انتقال یافته و در آنجا نگهداری می شود, اما تاکنون مطالعه یا پژوهش خاصی درباره آن صورت نگرفته است. مقاله حاضر ضمن معرفی کلی این نسخه کهن قرآنی و بررسی ویژگی های مختلف متنی و هنری آن, نشان می دهد که چند ویژگی در این نسخه وجود دارد که آن را از سایر نمونه های مشابه متمایز می کند: یکم, ترسیم سرسوره های قرینه در صفحه آغازین هر سوره. دوم, ذکر قرایات غیر معروف و شاذ. سوم, اشاره به تک تک مواضع تقسیمات قرآنی (تقسیمات سه بخشی تا ده بخشی قرآن). چهارم, نامگذاری های خاص برای سوره ها از جمله سوره موسی (به جای طه), سوره سلیمان (به جای شعراء) و سوره داود (به جای ص). از این میان, یکی از ویژگی های خاص این نسخه, ذکر قرایات قرآنی خاص و غیر مشهور است که اصطلاحا آن را شاذ می نامیم. با آنکه اعراب گذاری اصلی نسخه با دوایر طلایی رنگ انجام یافته, کاتب یا اعراب گذار نسخه, با به کارگیری دوایر سبز رنگ در برخی کلمات قرآنی, به قرایت های دیگر نیز اشاره کرده که عموم این قرایات, غیر معروف, و گاه در میان آثار اسلامی ناشناخته اند. به نظر می رسد این شیوه از ذکر قرایات شاذ در بسیاری از قرآن های کوفی در قرن دوم و سوم هجری به ویژه در ایران رواج داشته است.