بدل بلاغی؛ شگردی برای تلفیق تشبیه و استعاره در غزلیات حافظ

در کلام حافظ, حقیقت و مجاز, زشتی, زیبایی و. . . به هم آمیخته است. یکی از روش هایی که به حافظ امکان ترکیب حوزه های معنایی مختلف و متضاد را داده, جانشین کردن مفاهیم در دو مصراع از بیت با استفاده از بدل بلاغی است. یکی از انواع بدل بلاغی, جانشینی دو واژه یا دو مفهوم با رابطه تشبیه است. بدل یکی از طرفین تشبیه (مشبه یا مشبه به) است که جانشین طرف دیگر می شود. حافظ در این ساختار امکانات تشبیه و استعاره را به هم می آمیزد و تصاویر بدیع و معانی شگفت می سازد. ارجاع مفاهیم به یکدیگر, گاه آشکار و روشن و گاهی پنهان و کنایی است. بدل در جمله ای مستقل از مبدل منه قرار می گیرد؛ ازاین رو, استقلال معنایی خود را نسبت به مبدل منه تا حدودی حفظ می کند. این ویژگی سبب می شود که بدل در ارجاع به مبدل منه معنای مجازی داشته باشد, اما بدون در نظر گرفتن رابطه جانشینی, معنی اصلی خود را حفظ کند. حافظ از این شگرد برای آفریدن مضامین شعری, ایجاد نمادهای عرفانی, ایجاز در بیان مفاهیم عرفانی, تصویری کردن مفاهیم انتزاعی, خلق ایهام, ایجاد طنز و آفرینش سایر شگردهای ادبی استفاده می کند.