تبیین زمینه ها و اصول پساساختارگرایی در برنامه ریزی شهری

تاریخ شهرسازی قرن بیستم, مملو از نظریات و روش هایی است که به مفروضات هستی شناختی, شناخت شناختی و روش شناختی پارادایم اثبات گرایی (پوزیتیویستی) وابسته هستند؛ در واقع, برنامه ریزی شهری پیش از اواخر دهه هفتاد میلادی, میراث تسلط رویکرد عقلائی مدرنیستی دهه 50 و 60 م. است. در دهه 60 و 70 م., بروز آثار فلسفه ی ساختارگرایی در نظریه شهرسازی, تا حدودی باعث کاهش اقتدار مدرنیسم و اثبات گرایی شد و این سیر تحول, متعاقباً به رواج پساساختارگرایی و اندیشه های پسامدرن در نظریه و عمل برنامه ریزی شهری انجامید به گونه ای که پساساختارگرایی, نقطه عطف این چرخش پارادایمی محسوب می شود. با گذشت چند دهه از این چرخش پارادایمی, هم چنان ابهاماتی درباره اصول و ویژگی های این پارادایم در برنامه ریزی شهری و زمینه های شکل گیری آنها وجود دارد. این مقاله با روش بازبینی سیستماتیک منابع و تکیه بر ابزار مطالعه ی تطبیقی و روش اسنادی در جمع آوری داده ها, ابتدا اصول فکری و فلسفی دو جریان پوزیتویسم و ساختارگرایی و بازتاب آن در برنامه ریزی شهری را مورد مطالعه قرار داده و سپس به هدف اصلی پژوهش یعنی تبیین ریشه ها و اصول پساساختارگرایی در برنامه ریزی شهری پرداخته است. داده های مورد نیاز پژوهش با روش اسنادی و بیش از 130 ماخذ بازبینی شده در حوزه پساساختارگرایی در فلسفه, فیزیک, جغرافیا, برنامه ریزی و. . . به دست آمده است. نتایج این پژوهش نشان می دهند که ریشه ی نظری اصلی برنامه ریزی پساساختارگرا مبتنی بر "هستی شناسیِ شدن" و متافیزیک پویشی است. بر اساس این یافته ها, ارتباطی بودن فضا-زمان, درهم بافتگی واقعیت های شهری و فضایی, کثرت گرایی, چندسطحی بودن مسائل شهری (فراباشندگی و درون باشندگی همزمان), و مجادله محوری, اصول برنامه ریزی شهری پساساختارگرا محسوب می شوند. همچنین نمونه های عینی برنامه ریزی پساساختارگرا, سابقه ای نزدیک به دو دهه داشته و تحقق واقعی این پارادایم در عمل برنامه ریزی نیازمند تحول اساسی بسترهای رسمی نهادی و سنتی برنامه ریزی در سراسر دنیا و نیز گسترش مقیاس و تعداد کنشگران و تنوع پروژه های برنامه ریزی شهری, در کنار ادامه پژوهش های نظری و تضارب آرا در این حوزه است.