اصطلاح دیوانی «پروانه» در متون ادبی و تاریخی فارسی تا قرن هشتم

نظام حکومتی و تشکیلات اداری ایران در طیّ تاریخ تغییر کرده است. بعضی از مشاغل و مناصب و همچنین اصطلاحات دیوانی در دوره هایی متداول بوده و به تدریج ازمیان رفته است. چه بسا تعدادی از این واژه ها, تحول معنایی یافته اند و امروز تعریف و کاربرد دقیقِ بعضی از آنها برای ما ناشناخته است. گاه این واژه ها در متون ادبی و تاریخی فارسی آمده و نویسندگان و شاعران با آ نها تعابیر و ترکیبات خیال انگیز ساخته اند. تحقیق درباره ی معنی اصلی چنین واژه هایی در متن های کهن و توجه به معانی ای که نویسندگان و شاعران از آنها اراده کرده اند, کمک می کند تا شناخت درست تر و دقیق تری از تشکیلات اداری گذشته پیدا کنیم. «پروانه» یکی از این واژه ها است که اصطلاحی دیوانی بوده و در فارسی و عربی به-کاررفته و تحول معنایی یافته است. در مقاله ی حاضر, کاربرد اصطلاحیِ این واژه و تعابیر و ترکیبات وابسته به آن, در تعدادی از مهم ترین متون ادبی و تاریخیِ فارسی, تا قرن هشتم هجری قمری, بررسی شده و نگارنده از این طریق کوشیده است به معانی و جایگاه آن در دستگاه های حکومتی گذشته دست یابد. باتوجه به نتایج مقاله, این معانی عبارت اند از: حکم, اجازه, برات یا سند, مُهر, پیک, خادم و حاجب.