تناظر انسان و هستی در اندیشه اسلامی و بازتاب آن در معماری اسلامی

اگرچه در بیشتر نگرش های معناگرا نوع تعامل انسان با هستی را از موضوعات مهم و تاثیرگذار در حوزه خلق آثار معماری دانسته اند ولی ابعاد و جزئیات این تعامل به ویژه در نگرش اسلامی همراه با تاثیرات آن در معماری چندان روشن نشده است. این مقاله تلاش نموده با توجه به تعریف انسان, هستی, معماری و ظرفیت های هریک و نحوه تعامل آن ها با یکدیگر از منظر اسلام (با مبنا قراردادن دیدگاه حکمت متعالیه), رابطه بین آن ها را در قالب مدلی کاربردی در حوزه معماری ارائه نموده و بر اساس آن تعریفی از معماری شایسته ارائه نماید. این مقاله با توجه به آموزه های اسلامی, (به ویژه حدیث حضرت علی (ع) به تعریف مراتب نفس انسان (نامی نباتی, حسی حیوانی, ناطقه قدسی, کلی الهی), قوا و نیازهای او پرداخته و سپس باتوجه به مراتب هستی و ظرفیت های آن, به وسیله مدلی, تناظر بین مراتب وجودی نفس انسان و هستی را نشان داده است. همچنین با روش استدلال و استنباط منطقی ثابت می نماید معماری شایسته می تواند قابلیت هایی متناظر با مراتب وجود انسان و هستی داشته باشد و به انسان کمک نماید تا با استفاده از ابزار ادراکی خود (حس, خیال, عقل, قلب) درک مناسبی از مراتب هستی پیدا نموده و بستر اغنای نیازهای مراتب چهارگانه نفس خود را متناسب با مقتضیات زمانی و مکانی در فضای معماری فراهم آورد. بنابر دستاوردهای این پژوهش هر اثر معماری متناسب با مرتبه وجودی معمار آن, دارای یک مرتبه وجودی است و هر اندازه بستر مناسب تری برای کمک به انسان در شناخت خود و هستی, و در راستای رشد و تعالی انسان برای رسیدن به مقام انسان کامل و قرب الی ا... مهیا نماید, دارای مرتبه وجودی بالاتری بوده و از شایستگی بیشتری برخوردار خواهد بود.