گوهر دریای راز (تحلیل ساختار روایی و بلاغی نعتی از مخزن الاسرار نظامی)

نظامی در نعت اول مخزن الاسرار, ضمن به کارگیری قابلیت های ذاتی زبان در تاثیرگذاری بر مخاطب, واقعه ای تاریخی را به شیوه آشنایی زدایی, بازآفرینی کرده است. چینش کلمات به گونه ای است که واژه به واژه ابیات در محور افقی و عمودی, با یکدیگر تناسب آوایی و معنایی دارند تا نمودار انسجام متن باشند. نظامی در پی ساختاری است که با شگردهای بلاغی, بر بعد ادبی و عاطفی کلام بیافزاید و به شیواترین وجه, حضرت رسول - صلی الله علیه و آله - و سلم را وصف نماید. روایت این اثر, با داشتن تم جذاب, شخصیت پردازی محدود که بر یک حادثه اصلی تمرکز دارد؛ شبیه داستان های مینی مال امروزی است؛ ولی با حضور پررنگ راوی, براعت استهلال و نتیجه گیری پایانی آن, ساختار روایی کهن را به یاد می آورد. این روایت, از پیرنگی مستحکم برخوردار است. بر خلاف موضوع تلخ آن, لحن کلام, نرم و شیرین است, علل این ناهمخوانی بدین شرح است: 1) وزن شعر (بحر سریع) که شاد و پرتحرک و پویاست؛ 2) درون مایه این اثر که بر تسلیم و شکرگزاری است.