بحثی در نسبت تجربه های دینی، عرفانی و هنری

یکی از مباحث عمده مربوط به دین در جهان معاصر, بحث از تجربه دینی و عرفانی و تجربه هنری و کم و کیف زبان گزارش آن تجارب بوده است. در اغلب این نوشته ها, به نقاط مشترک و مشابه پرداخته شده و از تفاوتها کمتر سخن به میان آمده است و همین مساله به این باور دامن زده است که این حالات و تجارب حاصل آنها (در عرصه دین و عرفان و هنر) از یک جنس هستند.در این مقاله, ضمن اشاره به مفاهیم و تعاریف تجربه های دینی و عرفانی, نسبت این تجربه ها (شباهتها و تفاوتهای آنها) با تجربه های هنری مورد بحث قرار گرفته است. بر اساس آموزه های دینی, میان آنچه صاحب تجربی دینی و عرفانی به زبان می آورد, با آنچه یک شاعر (به معنی مطلق آن و در مقام هنرمندی در عرصه زبان و نه عارف یا حکیمی که عرفان و حکمت را به شعر نقل می کند) بیان می کند, تفاوتی ماهوی وجود دارد. اگر چنین تفاوتی را نادیده بگیریم, در دین اسلام, اصرار قرآن و پیامبر بر فاصله داشتن وحی از شعر (و همچنین اصرار عرفان برخوردار از ذوق شعری, بر فاصله داشتن از شاعران و حتی بیزاری جستن از شعر) به وجه خواهد بود. بر همین اساس, این مقاله بر این نکته تاکید دارد که در کنار اشتراکات تجربه های دینی و عرفانی (مانند, عاطفی و شخصی بودن, غیر اکتسابی بودن, زبان استعاری و متناقض نما) با تجربه های هنری, ضروری است به نقاط اختلاف (خاستگاه و آثار متفاوت داشتن, قابل فهم همگانی بودن یا نبودن نسبت آنها با حقیقت و ...) این دو حوزه فعالیت ذهنی و روانی دلالتهای زبانی هر یک نیز پرداخته شود؛ چیزی که در رویکرد دوران مدرن به آن کمتر توجه شده است. این کار می تواند بسیاری از شبهه ها و قیاسهای نابجا را مرتفع سازد و فاصله ای را که دیندار و عارف بر آن پا می فشارند, حفظ کند.