ماهیت گزاره های عملی نزد ابن سینا: تاملی بر چهار خوانش رقیب

ازجمله تقسیمات مشهور در سنت فلسفه مشاء که در متون ارسطو ریشه دارد, دسته بندی حکمت به دو بخش عملی و نظری است که ابن سینا نیز همسو با چنین سنتی, این تقسیم بندی را در آثار خود مطرح کرده است. پرسش درباره ماهیت گزاره های هنجاری (اخلاقی/عملی), موضوعی مناقشه برانگیز است؛ به گونه ای که برخی مفسران, حکمت عملی را ازنظر شیخ الرییس, متعلق عقل عملی و فاقد حیث شناختی (غیر قابل اتصاف به صدق و کذب) دانسته و برخی دیگر با پذیرش این تعلق, آن را دارای حیثیت شناختی قلمداد کرده اند. درمیان این دسته دوم نیز وحدت نظر وجود ندارد: برخی از آنان گزاره های حکمت عملی را شناختنی, ولی حاصل بنای عقلا و منتج از صناعت جدل (متکی بر مشهورات) محسوب کرده اند؛ درحالی که برخی دیگر این گزاره های شناختنی را حاصل صناعت برهان و مستقل از بنای عقلا و درنتیجه, واقع گرا شمرده اند. در این جستار, پس از نقد دو دریافت اول, امکان شکل گیری دو گونه تفسیر واقع گرایانه از سرشت حکمت عملی ازمنظر بوعلی از یکدیگر تفکیک خواهد شد: مطابق تفسیر اول, حکمت عملی, حوزه ای مستقل از حکمت نظری و دارای مبادی خاص خود است؛ سپس با نقد این دریافت, از امکان صورت گرفتن تفسیر واقع گرایانه دوم دفاع می شود که مطابق آن, گزاره های عقل عملی اولا دارای حیث شناختی هستند؛ ثانیا حاصل صناعت برهان اند و نفس الامر آن ها مستقل از ذهن است؛ ثالثا متعلق عقل نظری و مندرج ذیل حکمت نظری هستند؛ به گونه ای که حکمت عملی در مبادی خویش وابسته به حکمت نظری است و مبادی بدیهی خاص خود را ندارد.