سیر تحول کتیبه های ثلث در معماری ایران (صفوی تا قاجار)

خط ثلث یکی از اقلام مهم خوشنویسی در هنر ایرانی و اسلامی می باشد که برگرفته از خط کوفی است. ابن مقله بیضاوی, ابن بواب و یاقوت در پیدایش, تکمیل و نظام مند کردن آن, نقش مهم و اساسی داشته اند. ساختار و قابلیت های حرکتی خط ثلث, در دو محور عمودی مانند «الف ها» و حرکت های افقی مانند «ی» معکوس, همراه با ترکیبات پیچیده, به کمک گردش حروف مختلف, توانایی بالایی به این خط بخشیده است. این خط حالتی ایستا, محکم و استوار دارد و سازگاری متناسبی با کتیبه نگاری دارد. از دوران ایلخانی کتیبه نگاری با خط ثلث آغاز و تا به امروز هم چنان ادامه دارد. دوره تیموری نقطه اوج و فراز خط ثلث و دوره قاجار به جهت اندام, مفردات و قدرت حروف, نقطه فرود و تنزل می باشد اما از نظر خلاقیت, تنوع رنگ و شادابی, آثار کم نظیری در این دوره خلق شده است. در دوره قاجار از اهمیت خط ثلث کاسته و خط نستعلیق توسعه چشمگیری پیدا کرد. کتیبه های ثلث دوره صفوی از نظر مصالح متنوع هستند و از جهت اجرا, دارای استحکام خوبی می باشند. این خط به دلیل گستردگی بناها رشد و افزایش قابل توجهی پیدا کرده و هنرمندان مطرحی چون علیرضا عباسی به کتیبه نگاری رو آوردند. این مقاله با درنظر گرفتن تنوع و ازدیاد کتیبه ها بر اساس بناهای شاخص مانند مساجد جامع به روش توصیفی و تحلیلی به ویژگی ها و تفاوت های فنی کتیبه های ثلث در این دو دوره پرداخته است.