مطالعه سیر تحول تاریخی و بازیابی طرح اصیل باغ صاحبقرانیه در نیاوران

باغ صاحبقرانیه که با نام نیاوران نیز شناخته می شده از آثار دوره قاجار است که تاکنون پابرجاست. این باغ تغییرات قابل توجهی کرده است. بخش اعظم آن ها از اواخر سده 13ه. ق. آغاز و تا دهه 1340 ادامه یافته است. در اثر ساخت وسازهای دوره پهلوی دوم و آماده کردن برای سکونت, بخش های مهمی از آن جدا و برخی از عمارت ها تخریب شده, طرح باغ در بخش های شمالی به طور گسترده ای تغییر کرده و مهم تر این که چهره قاجاری آن دستخوش دگرگونی فراوانی شده است. لذا این پرسش ها قابل طرح است که شکل اصیل باغ در دوره قاجار چگونه بوده و سیر تحولات باغ چطور بر شکل آن تأثیر گذاشته است؟ هدف مقاله دستیابی به سیر تحول و دگرگونی باغ و همچنین یافتن شکل و طرح کلی آن است تا بتواند مبنایی برای حفاظت و افزایش هویت فضایی آن باشد. در این پژوهش که به روش توصیفی _تاریخی انجام شده, ضمن توجه به سابقه اثر و به کمک اسناد, متون تاریخی, عکس های تاریخی و هوایی و انطباق آن ها با آثار برجای مانده, تلاش شده سیر تحول باغ آشکار شود و تصویری از طرح اصیل آن در دوره قاجار به دست آید. نتایج نشان می دهد که باغ چهار دوره تاریخی داشته است. براین اساس, باغ صاحبقرانیه پیش از دوره ناصری شکل گرفته؛ اما در دوره ناصرالدین شاه و در دهه 1260ه. ق. باغ طرح اصلی قابل شناسایی خود را پیدا کرد. در این دوره حیاط جنوبی متصل به عمارت اصلی به صورت مطبق بوده و کل مجموعه از سه بخش باغ شمالی, باغ جنوبی و محدوده پیرامون عمارت اصلی تشکیل می شده است. در اواخر دهه 1290ه. ق. کاخ صاحبقرانیه جایگزین قصر نیاوران شده و تغییر شکل عمارت, تغییراتی در ساخت باغ را به دنبال داشته است. از اواخر دوره قاجار تغییرات وسیع تری رخ داد و در دوره پهلوی محدوده باغ شمالی و برخی بناها تخریب و باغ جنوبی از مجموعه منفک شده است.