نگاهی تاریخی به کاربرد عبارت «مدنی بالطبع» در سده های میانه جهان اسلام

«مدنیت» انسان از موضوعاتی است که از روزگار کهن تاکنون, فیلسوفان به تحقیق درباره آن پرداخته اند و این موضوع, مبنای برخی دانشهای حکمت عملی و بویژه از مبادی فلسفه علوم اجتماعی ا ست. اگر چه ضرورت «حیات اجتماعی» یا مدنیت برای همه انسانها کمابیش آشکار است اما یونانیان این پدیدار را موشکافانه در کتابهای فلسفی بررسی میکردند و آنچه از گذشته تا امروز در جهان اسلام با عنوان مدنی بالطبع بودن انسان میشناسیم, ریشه در یونان و عصر ترجمه دارد. این تعبیر با ترجمه اسحاق بن حنین از اخلاق نیکوماخوس ارسطو, در سده سوم قمری در جهان اسلام پدید آمد و با تهذیب الاخلاق مسکویه رازی زمینه گسترش آن فراهم شد. اگر چه بیشتر مترجمان اخلاق ارسطو به فارسی و عربی, این ترکیب را بکار نبرده اند, اما امروزه نیز همچنان بر سر زبانهاست. آموزه مدنیت انسان, در جهان اسلام مبنای برهان حکیمانی همچون ابن سینا بر اثبات نبوت قرار گرفته و فخررازی پای آن را که بعدها به نام طریقه الحکماء مشهور شده به کتابهای کلامی گشوده است. این مقاله میکوشد با بررسی میراث مکتوب فارسی و عربی در دسترس, خط سیر آمیزه مدنی بالطبع که بمثابه اصطلاح و قالبی در جهان اسلام درآمده و تا امروز نیز بکار میرود, را در سده های میانه تبیین نماید و جای خالی بررسی تاریخی آن را در پژوهشهای کنونی, از وجوهی پر کند.