بازشناسی آرایه های برگرفته از غرب در نماهای دوره ی قاجار موردپژوهی: پنجره ی سنتوری در کوشک احمدشاهی با کمک فناوری فوتوگرامتری برد کوتاه

یکی از مهم ترین آرایه های نما های قاجاری پنجرة سنتوری است که در اروپا با اشکال مختلف ساده, منحنی, و شکسته از دوران رم کلاسیک تا دوران نئوکلاسیک در نماسازی به کار رفته است و در جداره های برون گرای دورة قاجار با تأثیر از معماری غربی رواج یافته است. در پژوهش های اندکی به مطالعة این عنصر وارداتی و ویژگی های متمایز قاجاری آن به نسبت نمونه های غربی پرداخته شده است. در این پژوهش با هدف بازشناسی پنجرة سنتوری با روش تک نگاری, کوشک احمدشاهی کاخ نیاوران با 23 قاب متنوع مزین به سنتوری انتخاب و با ابزار فتوگرامتری برد کوتاه مستندنگاری دقیق شده است. هدف از این پژوهش بررسی این آرایة غربی و تأثیرات بومی معماری دورة قاجار و تغییرات آن در یک مورد منتخب است. بنابر یافته ها سه نوع سنتوری مثلثی ساده, شکستة طوماری, و شکستة مارپیچ در جداره ها به کار رفته است که, با در نظر گرفتن دو خصیصة شکل و بافت پرکنندة سینة سنتوری, در کل به 16 نوع مختلف دارای الگوی قرارگیری ویژه دسته بندی می شود. سنتوری های جفت و سنتوری های طرفین تقسیمات سه تایی یا پنج تایی مشابهند. سنتوری طرفین پلکان ورودی مفصل ترین نمونه و دارای رأس آجر برش خورده به شکل گل و گلدانی است. در این پژوهش نتیجه گرفته شده است که خلاقیت و بداهه سازی در تغییر شکل سنتوری الگوی تزیین سینة سنتوری و بافت پرکنندة آن با استفاده از هنر آجرکاری منقوش و قالبی وجه تمایز اثر معماران دورة قاجار در این بناست. بدین ترتیب با آجر, که مصالح غالب و سرمنشأ آرایه های مختلفی در تاریخ معماری ایران است, این عنصر وارداتی با اشکال متنوع بازتولید شده است.