بازخوانی مصادیق «ما یسجد علیه» در روایات امامیه

ما یسجد علیه» به معنای آنچه که سجده بر آن جایز است, بخش مهمی از ابواب سجود را در جوامع روایی و کتب فقهی امامیه به خود اختصاص داده است و علمای امامیه کوشیده اند تا در ذیل این مبحث, به تبیین قاعده «ما یسجد علیه» و تعیین برخی از مصادیق متعارف آن اقدام نمایند. از گذشته, عبارت «زمین و هر آن چه که از زمین بروید و خوردنی و پوشیدنی نباشد» که برگرفته از تنها چند روایت از روایات امامیه در ابواب سجود بوده است؛ کم و بیش, بسان قاعده ای برای تعیین مصادیق «ما یسجد علیه» رواج یافته و همواره مورد توجه امامیه بوده است. اما بررسی های فقه الحدیثی این پژوهش نشان می دهد که برخی از روایات مغفول امامیه نیز می توانند الهام بخش قاعده ای در این حوزه باشند. بر اساس این قاعده که در پژوهش پیش رو «قاعده اوثان» نام گرفت, «سجده بر معبود اهل دنیا و هر آن چه که شایبه پرستش غیر خدا در آن باشد, روا نیست». در این صورت, ذکر عبارت «زمین و روییدنی های آن» در روایات, تنها به منزله تبیین مصادیقی برای قاعده اخیر بوده است. از سوی دیگر, بر اساس این قاعده, تعارضات شمار زیادی از روایات ابواب ما یسجد علیه, بدون نیاز به روش هایی همچون حمل بر تقیه, اطلاق و تقیید و. . . رفع می شود.