عنوان فارسی: بررسی تفسیر آیاتی از قرآن کریم بر پایه پدیده جایگزینی نحوی (عنوان عربی: نظرة فی تفسیر آیاتٍ من القرآن الکریم علی أساس ظاهرة الاستبدال النحوی)

چکیده فارسی: تعویض یا جایگزینی, یکی از سنت های رایج زبان عربی در آیات قرآن مجید پربسامد است و در مواردی از قبیل جایگزینی فعل امر با مصدر در «فَضَرْ بَ الرِّقَابِ», مصدر با اسم فاعل در «لَیْ سَ لِوَقْ عَتِهَا کَاذِبَةٌ» و مفعول مطلق با صفت در «وَعدَ اللهِ حَقًّا» نمود دارد. این نوع جایگزینی که به عدول و تعویض نحوی تعبیر می شود, در دلالت معنایی, مفاهیمی فراتر از معنای ظاهری الفاظ را می رساند؛ ازاین رو در تفسیر آیات قرآن توجه ویژه مفسران را برانگیخته و عمده ترین کاربست تفسیری آن, در شرح اعجاز بیانی قرآن کریم متبلور است. این جستار, به استناد منابع تفسیری و با روش توصیفی استنتاجی, به شناسایی نمونه هایی از این تعویض ها در آیات برآمده است. ازجمله نتایج این پژوهش آن است که در قرآن کریم انواع جایگزینی ها به کار رفته است و مفسران؛ به ویژه فخرالدین رازی در مفاتیح الغیب به دلالت معنایی این جایگزینی ها پرداخته و نشان داده اند که این تعویض ها گاهی در ایجاد فواصل هماهنگ و خلق موسیقای متناسب با مفهوم آیات کارآمدند و اغلب دارای سایه معناهایی از قبیل مبالغه, تشویق, تعظیم و تعلیل به وصف جایگزین می باشند. چکیده عربی: الاستعاضة أو الاستبدال, من القواعد الشائعة فی اللغة العربیة, وهی مشهودة فی آیات القرآن المجید وتتجلّی فی موارد من قبیل استبدال فعل الأمر بمصدر فی «فَضَرْ بَ الرِّقَابِ», ومصدر باسم الفاعل فی «لَیْ سَ لِوَقْ عَتِهَا کَاذِبَةٌ» والمفعول المطلق بصفة فی «وَعدَ اللهِ حَقًّا». هذا النوع من الاستبدال الذی یُسمّی أیضاً بالعدول والاستعاضة النحویة, یدلّ من حیث المعنی علی مفاهیم أبعد من المعنی الظاهری للألفاظ؛ ولهذا فقد لفت أنظار المفسرین عند تفسیرهم لآیات القرآن ویتمثّل أبرز تطبیقاته التفسیریة فی شرح الاعجاز البیانی للقرآن الکریم. یستند هذا البحث الی المصادر التفسیریة وباسلوب وصفی استنتاجی للتعرف علی نماذج من هذه الاستعاضات فی الآیات. من النتائج التی توصل الیها هذا البحث هو أن انواعاً من الاستبدالات قد استُعملت فی القرآن الکریم, وأن مفسرین وخاصة فخر الدین الرازی قد تناول فی تفسیر مفاتیح الغیب المعانی الدلالیة لهذه الاستبدالات وبیّن أن هذه الاستعاضات جاءت أحیاناً لایجاد فواصل متناسقة وخلق موسیقی تتناسب مع مفهوم الآیات ولمعظمها ظلال من الدلالات والمعانی من قبیل المبالغة, والتشویق, والتعظیم, والتعلیل بوصف الاستبدال.