پیامبری در جامه زندیقان (تاملی در خوانش های چندگانه از جنبش مانی در تاریخ نگاری قرون نخستین)

در بازنمایی و روایت مجدد نهضت دینی مانی در تاریخ نگاری قرون نخستین, سه رویکرد عمده قابل شناسایی ا ست که جز در برخی روایت های معدود, این بازنمایی (دست کم در دو رویکرد) با مفهومی کانونی, یعنی مفهوم «زندیق» صورت بندی شده است. این سه رویکرد عبارت است از: نخست رویکرد گذار آگاهانه و مختصرگویی, مبتنی بر نگرش ها و روایت هایی با محتوای ضد زندیقی گری, با نمایندگان برجسته ای چون طبری, ابوحنیفه دینوری, مسکویه و ابن اثیر؛ دوم رویکردی تاریخی-کلامیو مبتنی بر خوانشی بدعت گرایانه از جنبش مانیبا عالم-مورخان تاثیرگذاری چون ابوریحان بیرونی, مقدسی, ثعالبی, یعقوبی و خواجه نظام الملک طوسی؛ سوم رویکردی نسبتا توصیفی-تاریخی با میزان به نسبت کمتری از ارزش داوری ها با مورخانی چون مسعودی و گردیزی. این سه رویکرد, در یک درهم تنیدگی عمیق با فضای گفتمانی این عصر, مجموعه ای از گزاره ها و روایت ها را حول محور مسیله مانی می آفرینند که این شخصیت و جنبش دینی او, نقطه کانونی آنها به شمار می رود. مسیله این پژوهش تبیین چرایی و چگونگی بازنمایی جنبش دینی مانی در تاریخ نگاری قرون نخستین است؛ با این فرضیه که وجوه مختلف این بازخوانی, محصول فضای سیاسی, کلامی و فرهنگی این دوره و همچنین انگاره ها, روش ها و بینش های مورخان این دوره بوده است.