تحلیل آثار ایجاد «محدودیت ترافیک» در الگوهای استقرار فعالیت ها و اسکان جمعیت

قابلیت دسترسی بهتر, یکی از مهم ترین عوامل موثر در تصمیم گیری تخصیص و توزیع فرم, فضا و فعالیت ها به شمار می رود. در واقع از آن جا که همواره دسترسی عامل با ارزشی تلقی می شده, «استقرار فعالیت ها» و «اسکان جمعیت» به عنوان دو مولفه کلیدی به شدت تحت تاثیر این عامل قرار داشته و ساختار فضایی شهر را دستخوش دگرگونی می کند. به این معنی که فعالیت ها و عملکردهای شهری در نقاطی مستقر می شوند که دسترسی با سهولت بیشتری تامین گردد. شهروندان نیز همواره این عامل را به عنوان یک عامل تاثیرگذار هنگام تصمیم گیری انتخاب محل اسکان خود در نظر می گیرند. اما نکته در خور توجه این است که در ساختار فضایی شهر, مرکز آن - از حیث جغرافیایی متعادل ترین عرصه و مرکز ثقل شهر و از بعد عملکردی با تمرکز بسیار زیاد فعالیت ها - از ویژگی منحصر به فردی برخوردار است, و این عوامل موضوع قابلیت دسترسی را با حساسیت زیادی مواجه می سازند. از این رو می توان انتظار داشت با بهبود یا مختل کردن کیفیت دسترسی در مرکز شهر, تاثیر این عامل بر روی دو مولفه «استقرار فعالیت ها» و «اسکان جمعیت» به نحو بارزتر و ملموس تری نسبت به سایر مناطق شهر نمایان شود.انسان در طول تاریخ, تلاش بسیاری به منظور افزایش دسترسی به کالاها, اماکن و ... کرده است و با هر گونه تحولی در این زمینه, شرایط فضایی و کالبدی شهر نیز تحت تاثیر قرار گرفته است. به ویژه با رواج استفاده از وسایط نقلیه جدید, ساخت, بافت و اندازه شهرها شدیدا دستخوش تغییر شد. در این خصوص از نیمه دوم قرن بیستم تلاش های بسیاری در زمینه شناخت و بکارگیری رابطه کاربری زمین (استقرار فعالیت ها و اسکان جمعیت) و حمل ونقل به عمل آمد, ولی معمولا بیشتر مطالعات انجام شده معطوف به اثر کاربری در تولید سفرها بود و اثر برنامه ریزی کاربری زمین بر روی برنامه ریزی حمل و نقل به صورت یک سویه بررسی می شد و بازتاب تاثیرگذاری اتخاذ تدابیر و سیاست ها در حیطه برنامه ریزی حمل ونقل بر برنامه ریزی کاربری زمین نادیده انگاشته می شد. از دهه 1950 با توسعه نگرش سیستمی این رابطه به صورت متقابل مورد توجه قرار گرفت.بنابراین می توان اذعان کرد که, همان طور که تسهیل شرایط دسترسی بر روی توسعه فضایی, کالبدی شهر اثر می گذارد, شرایط معکوس این موضوع (برقراری محدودیت دسترسی) نیز می تواند به عنوان یک عامل بازدارنده و یا تغییردهنده روندهای توسعه عمل نماید.در این مقاله, ضمن تبیین نظری موضوع با استناد قرار دادن نظریه ادموند بیکن مبنی بر این که «تصمیمات مردم شکل شهر را می سازد» ]بیکن,[1376  پیامدهای ایجاد محدودیت دسترسی بر تصمیم مردم در مکان گزینی فعالیت ها و سکونتشان, و در نهایت بازتاب تجمعی آثار فضایی و کالبدی این نوع تصمیمات در شکل شهر مورد بررسی قرار می گیرند.در این چارچوب به استناد طرح یک پرسش آغازین در طی فرآیند مطالعه و با استفاده از روش علمی, یک مدل تحلیلی برای بررسی شرایط موجود مرکز شهر تهران تدوین شد تا ازاین طریق, بازتاب های فضایی اعمال محدودیت دسترسی (طرح محدوده ممنوعه ترافیک) در مرکز شهر تهران مورد بررسی قرار گیرد. بر این اساس تاثیرگذاری اعمال محدودیت دسترسی بر الگوی استقرار فعالیت ها و الگوی اسکان جمعیت در قالب دو فرضیه برای تحقیق, پیرامون موضوع مورد نظر تدوین و مورد آزمون قرار گرفت.اطلاعات استخراج شده آمار ثبت و جابجایی شرکت ها و موسسات بازرگانی (به عنوان شاخصی از الگوی استقرار فعالیت ها) و همچنین اطلاعات جمیتی شهر تهران به همراه اطلاعات استخراج شده از پرسشنامه نظرسنجی در محدوده مورد مطالعه (به عنوان شاخص روند اسکان جمعیت) در چارچوب مدل تحلیلی تحقیق مورد بررسی و تحلیل قرار گرفت. نتایج حاصله حاکی از این است که اعمال محدودیت دسترسی به عنوان یک سیاست صرفا ترافیکی در کنار سایر عوامل تاثیرگذار منجر به تغییر الگوی استقرار فعالیت ها و اسکان بخشی از جمعیت گردیده و تضعیف مرکز شهر را به دنبال داشته است.