فاعلیت یا قابلیت نفس در ادراک جزئیات و بررسی نتایج حاصل از پذیرش هر یک در اندیشه صدرا

صدرالمتالهین در مورد ادراک صور جزیی خیالی و حسی, دو تصویر عمده برای نفس ترسیم می کند؛ یکی نفس فاعل و دیگری نفس قابل. برای هر یک از هر دو نظریه نیز شواهدی در آثار وی وجود دارد. مهم ترین نتیجه پذیرش فاعلیت نفس, طبق قاعده «فاعل و معطی شیء, فاقد آن نیست», قبول واجد بودن صور توسط نفس در مرتبه قبل از صدور و فاعلیت است. چنین نتیجه ای ما را به نظریه مشابه, اما دقیق تری در حوزه ادراکات نفس می رساند و آن, نظریه عرفانی انکشاف نفس است. از سوی دیگر, سخن از قابلیت نفس نسبت به صور خیالی و حسی, ما را به قوه داشتن نفس, خروج آن از قوه به فعلیت در جریان ادراک و در نتیجه, مادیت نفس انسانی و نیز مادیت ادراکات حسی و خیالی می رساند؛ نتایجی که با برخی مبانی دیگر صدرایی ناسازگار است. لذا به نظر می رسد نظریه نخست در ادراکات جزیی, به صواب نزدیک تر است و نتایج فلسفی پذیرفتنی تری را به همراه دارد.