ساختار ارتباطی انواع مکالمه در تذکره الاولیاء (توصیف و تفسیر اجزای رخدادهای گفتاری)

تذکره های عرفانی بنا به ماهیت مکتوب خود تابع محدودیت های نظام نوشتاری اند؛ منتها مکالمه های مندرج در آن ها, از منظر روابط میان مشارکان گفت وگو؛ اعم از نوبت گیری ها, لحن, توالی و غیره, از قواعد ارتباطات شفاهی پیروی می کند و حاوی افزوده های دلالتی ضمنی ای هستند که کشف یا برساخت آن ها از جانب خواننده در گرو توصیف و تفسیر آن ها به کمک قواعد تحلیل مکالمه است. تذکره الاولیاء عطار تقریبا شاخص ترین تذکره عرفانی در فرهنگ ایرانی-اسلامی است که با منطق مذکور سامان یافته است؛ لیکن در خوانش های مکرر و متفاوتی که از آن شده, دلالت های مذکور مغفول مانده است؛ از این رو در نوشتار حاضر پس از مشخص کردن چهار رخداد گفتاری الگو و تکرار شونده در تذکره الاولیاء با تکیه بر مدل تحلیل مکالمه هایمز, موسوم به الگوی «SPEAKING», رخدادادهای گفتاری مذکور در دو سطح «توصیف» و «تفسیر», طبقه بندی و تحلیل شده است. نتیجه نشان می دهد به رغم مضمون گرایی منتسب به تذکره الاولیاء, شیوه تولید و صورت بندی مکالمه های مندرج در رخدادهای گفتاری آن, حاوی دلالت های افزوده و ضمنی ای است که در تقویت یا تثبیت معنا (واقعیت مفروض یا مطبوع مولف) راوی بسیار موثر بوده است. نمود این مطلب را می توان در انتخاب موقعیت مکالمه ها؛ اعم از زمان و مکان, چینش مشارکان گفت وگو, اهداف مکالمه و ساختار فضایی تعامل, روند توالی رخدادها و شکل نوبت دهی, منش و لحن گفتار سخن گویان و مواردی مشابه مشاهده کرد که ضمن آشکارکردن ساختار نظام دانایی میان طبقات یا فرق عرفا, میزان پایبندی آن ها را به آن باورها نشان می دهد.