ارزیابی سیستم حکمرانی آب در فرایند حفاظت از منابع آب زیرزمینی ایران

حفاظت از منابع آب زیرزمینی فرایندی پرتنش است و بیشتر از آنکه یک اقدام فنی به حساب بیاید, نیازمند درگیر شدن با ابعاد اجتماعی و سیاسی است. به همین دلیل, وضعیت مطلوب حکمرانی آب می تواند فراهم بودن شرایط برای موفقیت در اجرای فرایند حفاظت از منابع آب زیرزمینی را رقم زند, زیرا سیستم حکمرانی بیانگر ساختار تنظیم کننده فرایندهای مدیریتی همچون حفاظت از منابع آب است. به همین منظور در این مقاله سعی گردید تا با بهره گیری از نظریه تعاملات بسترمند (Contextual Interaction Theory) چارچوبی برای ارزیابی حکمرانی ارائه شود و علل و عوامل ساختاری شکست سیاست حفاظت از منابع آب زیرزمینی در کشور به روش کیفی مورد تحلیل و بحث قرار گیرد. در این چارچوب, به ارزیابی پنج مولفه سیستم حکمرانی, یعنی سطوح و مقیاس ها, کنشگران و شبکه ها, نگرش به مساله و اهداف غایی, استراتژی ها و ابزار, و نهایتا منابع (مالی, انسانی و...), از منظر دو معیار کلی گستره و انسجام پرداخته شده است. برای ارزیابی هر یک از مولفه ها از منابع مختلف اطلاعاتی همچون مصاحبه, اسناد و پرسشنامه استفاده شد. اسناد مورد استفاده شامل سیاست ها, راهبردها, برنامه های توسعه و قوانین مرتبط با بخش آب و کشاورزی بودند. همینطور سعی شد تا با مسوولان مرتبط در وزارت نیرو, وزارت جهادکشاورزی, سازمان حفاظت محیط زیست و سازمان مدیریت و برنامه ریزی به صورت نیمه ساختاریافته مصاحبه صورت گیرد. از پرسشنامه نیمه ساختاریافته نیز برای جمع آوری اطلاعات از نمایندگان کمیسیون آب و کشاورزی مجلس شورای اسلامی بهره گیری شد. نتایج ارزیابی نشان می دهد که نه تنها سیستم حکمرانی از عدم جامعیت و توسعه یافتگی (گستره) در تمامی مولفه های پنج گانه حکمرانی رنج می برد, بلکه از منظر هم بستگی و هماهنگی (انسجام) نیز در تمام پنج مولفه شرایط نامطلوبی برقرار است. این وضعیت بدین مفهوم است که حکمرانی فعلی آب برای حمایت از اجرایی شدن سیاست حفاظت, ظرفیت مناسبی ندارد و در نتیجه هدف گیری اصلی برای تقویت پایداری در منابع آب زیرزمینی باید اصلاح و بهبود ساختار حکمرانی باشد.