مطالعه تطبیقی ساختار کالبدی و کارکردی میدان صاحب آباد تبریز و میدان نقش جهان اصفهان در ادوار تاریخی

حضور میدان؛ به عنوان یک فضای باز شهری؛ پیش از اسلام و نیز پس از آن؛ در شهرسازی اسلامی؛ مورد توجه بوده است. میدان صاحب آباد تبریز, میدان شاه قزوین و میدان نقش جهان اصفهان نمونه هایی از میادین شهری به جا مانده ازگذشته و نشان دهنده قدرت حکومت ها و باریک بینی رجال دولتی زمان خود (عصر صفوی 906-1148 ه. ق) می باشند. بر اساس نظریه های پژوهش های اخیر میدان نقش جهان اصفهان در زمان احداث (شاه عباس اول صفوی, 998-1038 ه. ق) از میدان صاحب آباد تبریز که پیش از صفویه و در زمان آق قویونلوها (870-896 ه. ق) طرح ریزی و احداث گردیده بود, الگو برداری شده و از آنجایی که کالبد به جامانده مجموعه صاحب آباد تبریز بیشتر مربوط به ساخت وسازهای دوره قاجار بر روی ویرانه های بناهای مجموعه حکومتی دوره های قبل می باشد, پذیرش نظریه مذکور, منجر به ارائه طرح های بازآفرینی صاحب آباد با تقلید صرف از کالبد امروزی نقش جهان و بدون توجه به ساختار اصیل این مجموعه در دوره های شکل گیری و اوج آن در گذشته شده است. بنابراین در پژوهش حاضر بر اساس تحلیل محتوا و راهبرد تاریخی-تطبیقی به مطالعه پیشینه, تاریخچه شکل گیری و تحولات و دگرگونی های مرحله به مرحله دو مجموعه صاحب آباد و نقش جهان در روند تاریخ پرداخته و در نهایت با مطالعه تطبیقی طرحواره های ترسیم شده, شناسایی تشابهات و تفاوت های ساختار کالبدی و کارکردی این دو مجموعه در چهار بازه زمانی محقق گشته است. نتایج حاصل حکایت از وجود بیشترین اشتراکات در پیشینه قبل از احداث دو مجموعه و بیشترین افتراقات در وضع موجود آنها داشته که در سیر تحول تاریخی نیز, دو مجموعه در بعد کارکردی و نوع کاربری ها و عملکرد های موجود شباهت های بسیاری نسبت به بعد ساختاری و شکلی را داره بوده اند. همچنین بزرگترین تفاوت کالبدی دو مجموعه عدم محصوریت میدان صاحب آباد نسبت به نقش جهان بوده که منجر به دگرگونی ها و افول مجموعه مذکور تا به عصر حاضر گشته است. پذیرش قطعی این فرضیه نیز که مجموعه نقش جهان اصفهان, در هر دو بعد کالبدی و کارکردی نمونه مشابه و عینا به جا مانده از مجموعه صاحب آباد تبریز می باشد صحیح به نظر نمی رسد و می توان عنوان کرد که ساختار کلی مجموعه صاحب آباد در دوره اوج شکوهش (دوره شاه طهماسب صفوی) می توانسته الگوی یک فضای شهری با عملکردهای مختلف حکومتی-سیاسی, اجتماعی-فرهنگی, مذهبی و ورزشی برای احداث میدان نقش جهان گردد.