توسعه مراقبت معنوی از بیماران در حال مرگ در ایران: ضرورتی مغفول مانده (نامه به سردبیر)

معنویت به عنوان یکی از جنبه های وجود آدمی، با تمام جنبه های سلامتی و بیماری همراه بوده و منبع حمایت و بهبودی برای بیماران می باشد(1). البته نیازهای معنوی در تمامی بیماران وجود دارد اما در بیمارانی که در مرحله پایان حیات قرار دارند که فرد در شرایط توأم با عدم قطعیت روبرو می شود، مسائل معنوی از اهمیت بیشتری برخوردار است(2). پرستاران نیز ازلحاظ اخلاقی و حرفه ای موظف اند که مراقبت معنوی را فراهم نمایند(3). ارائه مراقبت معنوی به بیماران می تواند موجب آسودگی روانی و ایجاد هدف و معنا در بیماران گردد(4)، به طوری که ارتباط مراقبت معنوی با بهبودی مددجویان باعث شده که انجمن پرستاران امریکا مراقبت معنوی را در استانداردها و کدهای اخلاقی خود به رسمیت بشناسند و مراقبت معنوی به عنوان جزئی از مراقبت کلی در برنامه درسی پرستاری گنجانده شود(5). بااین وجود، شواهد نشان می دهد که مراقبت معنوی برای بیماران معمولاً در کم ترین حد ارائه می گردد به طوری که یکی از چالش های سیستم بهداشتی درمانی در جوامع کنونی، ارائه مراقبت مؤثر در مرحله پایان حیات می باشد و علی رغم اقداماتی که تاکنون در زمینه آموزش سلامت معنوی صورت گرفته است، پرستارانی که مراقبت های معنوی را فراهم می کنند در اقلیت هستند(3). به طوری که مطالعات نشان می دهند اگرچه بیشتر پرستاران، مراقبت معنوی را بخش مهمی از مراقبت کل نگر می دانند، ولی فقط نزدیک به نیمی از آن ها به آن عمل می کنند و در اغلب موارد، این مراقبت ها نادیده گرفته می شود(6). در ایران بر اساس منشور حقوق بیماران در مراحل پایانی حیات، خدمات مراقبتی باهدف حفظ آسایش بیمار که شامل کاهش درد بیماران، توجه به نیازهای روانی، اجتماعی، معنوی وی می باشد در زمان احتضار بایستی ارائه گردد(7) و با توجه به اینکه ایران، کشوری اسلامی است در تعداد معدودی از بیمارستان های ایران، روحانیون آشنا به مسائل بهداشتی به ارائه خدمات مراقبت معنوی می پردازند اما باز هم یک دستورالعمل یکپارچه برای چنین امری وجود ندارد(8). مطالعات متعددی در ایران نشان داد که پرستاران از صلاحیت های لازم برای ارائه مراقبت معنوی برخوردار نیستند(3, 9) و این در حالی است که در کشورهای غربی، مراقبت های معنوی به عنوان بخش مهمی از عملکرد پرستاری پذیرفته شده و پرستاران مراقبت معنوی را جزئی از فعالیت های روزانه خود می دانند(10). ازجمله نیازهای معنوی پاسخ داده نشده در ایران، فراهم نبودن امکان مرگ با آرامش در بیمارستان ها می باشد(11). برای افراد در حال مرگ، احساس ارزشمندی می تواند به منزله نوعی احساس بهبودی باشد، زیرا زمانی که انجام اقدامات استاندارد پزشکی بی فایده هستند، ممکن است بهبودی صرفاً از طریق مراقبت معنوی صورت گیرد(12). تعداد کثیری از پرستاران در ایران از اهمیت مراقبت معنوی برای بیماران آگاه اند، ولی در عمل به دلیل فراهم نبودن شرایط لازم، مراقبت معنوی انجام نمی دهند(1). حجم کاری بالا، محدودیت زمانی، محدودیت های فرهنگی، عدم آگاهی از نیازهای معنوی بیماران و نیز عواملی مانند عادت به انجام کار روتین، مناسب نبودن فرد برای شغل پرستاری، تفاوت جنسی پرستار و بیمار و به عنوان موانع اصلی ارائه مراقبت معنوی گزارش شده است(11). یکی دیگر از موانع مهم در مطالعه Adib Hajbagheryدر ایران، انگیزه کاری ضعیف به دلیل عدم پشتیبانی از طرف مدیران بود. درون سیستم پرستاری ایران جوّی از "عدم حمایت معنوی" حاکم است. هنگامی که پرستاران حمایت های مادی و معنوی لازم برای رفع نیازهای خود و مددجویان را دریافت نکنند، قادر به برآورده سازی نیازهای اساسی ازجمله نیازهای معنوی مددجویان نخواهند بود. تحقیر پرستار، جانب داری از پزشک در تعارضات میان پزشک و پرستار و فقدان گوش شنوا برای حرف های پرستاران، ازجمله مواردی هستند که پرستاران از آن ها به عنوان مصادیق عدم حمایت معنوی یاد کرده اند(13). از طرفی مراقبت معنوی مستلزم به کارگیری رویکردی بیمار محور است(14). درحالی که در ایران، اکثر اقدامات پرستاران پزشک محور می باشد. امروزه روتین محور بودن کار پرستاری به عنوان نقیصه ای جدی در پرستاری مطرح است و تلاش همگانی برای جایگزین کردن آن با روش های مبتنی بر بیمارمحوری و تأکید بر حفظ تمامیت وجودی بیمار مورد اجماع همه صاحب نظران پرستاری می باشد(15). با توجه به اثربخش بودن مراقبت معنوی در افزایش کیفیت زندگی بیماران در پایان حیات، توجه به زیرساخت های مراقبت معنوی در کشور امری ضروری است و توجه به این مهم بایستی در دستور کار سیاست گذاران سلامت در سطوح مختلف قرار گیرد. همچنین با توجه به نقش پرستاران در شناسایی نیازهای معنوی بیماران با بحران های معنوی، لازم است آموزش مراقبت معنوی در دوره آموزش دانشگاهی و دوره های بازآموزی بالینی موردتوجه مسئولین آموزشی بیمارستان ها قرار گیرد.