تحلیل خطبه ی 221 نهج البلاغه بر مبنای مؤلفه های آشنایی زدایی معنایی و ساختاری

آشنایی­ زدایی که از دستاوردهای مکتب فرمالیسم روس است, شامل تمامی شگردها و فنونی است که نویسنده با بهره­ گیری آگاهانه از آن ها, کلام را از شیوه ی معمول خارج ساخته و مفاهیم موردنظرش را با زبانی ناآشنا ارائه می دهد تا با انحراف از زبان معیار و به تأخیر انداختن مخاطب در دریافت معنای متن, کلام خویش را برجسته نماید و سبب لذّت ادبی مخاطب شود. خطبه ی 221 نهج­ البلاغه از جمله خطبه­ های مهم و تأثیرگذاری است که امیرمؤمنان با بهره­ گیری از زبان ادبی و با تصرّف در ترکیب و ساختار جملات آن, دست به آشنایی­ زدایی زده است. لذا تحلیل و بررسی خطبه ی مذکور بر این مبنا حائز اهمیت است و می­ تواند زوایای نهفته ی هنری و برجستگی­ های آن را فرادید مخاطب قرار دهد. این نوشتار با روش توصیفی– تحلیلی و با الهام از مؤلفه­ های آشنایی­ زدایی معنایی و ساختاری به واکاوی خطبه ی یادشده پرداخته است و به این نتایج دست یافت که امام(ع) در حوزه ی معنایی و در محور جانشینی با به کارگیری استعاره و کنایه و در محور همنشینی با استفاده از مجاز و تشبیه و در حوزه ی ساختاری با استفاده از شگردهایی چون؛ تقدیم وتأخیر, التفات و حذف, بافت روایی خطبه را فراتر از متون عادی قرار داده و مفاهیم موردنظرش را به زیباترین صورت ممکن به تصویر کشیده است. در واقع امام(ع) با گریز از مؤلفه­ های شناخته شده ی معنایی و نحوی و با به تأخیر انداختن مفاهیم موجود در خطبه سبب آشنایی زدایی و به تبع آن برجستگی خطبه شده و توان القای مفاهیم را به اوج رسانده است.