بازتعریف «بنیادگرایی» در رمان بنیادگرای مردد نوشته ی محسن حمید

مفهوم «بنیاد­ گرایی» اصالتاً متعلق به حوزه تحقیقات دین و به ویژه دین مسیحیت بوده؛ اما به تدریج آن را وارد سایر دین­ ها نیز کرده اند. پژوهشگران این حوزه در تلاش بوده­ اند ضمن بررسی تاریخ ظهور این پدیده, دلایل شکل­ گیری و وجوه مشترک آن در دین­ های مختلف را بکاوند. اما به دنبال چند واقعه تاریخی, ازجمله انقلاب ایران, قضیه سلمان رشدی و به ویژه اتفاق­ های 11 سپتامبر 2002, واژه «بنیاد­ گرایی» در عرصه عمومیِ غرب توسط رسانه­ ها مصادره شد و با استحاله کامل, به یک دال با دلالت­ های سیاسی و غیر­ دینی بدل گردید. در این فرایند که در چارچوب کلان­ روایت نو­ شرق شناسی تحقق یافت, دو راهبرد نشانه­ شناسی پیگیری شده است. ابتدا تلاش می­ شود مدلول­ های چند­ گانه «بنیادگرایی» در دین­ های مختلف به یک مدلول واحد و متعیّن, یعنی دین اسلام, تقلیل یابد و در گام بعد مدلول­ های گسترده دین اسلام (و به بیان بهتر مسلمانی) به یک مدلول بسیار کوچک یعنی «افراطی­ های مسلمان» فرو­ کاسته ­ شود. محسن حمید در رمان جریان­ ساز خود بر­ آن بوده است تا ضمن باز­ نویسی این روایت/ فرایند, ضمن کمک به تکثیر دلالت­ های بنیاد­ گرایی, دلالت­ های اصیل دینی آن را احیا نماید, از تحدید مدلول­ های آن جلو­ گیری کند و راه را بر دو­ قطبی سازی مورد پسند گفتمان نوشرق­ شناسی یعنی همان دوقطبی شرق غرب یا اسلام لیبرالیسم ببندد. در مقاله حاضر با تکیه بر آرای نظریه­ پردازان حوزه «بنیادگرایی» و مقایسه آن با چگونگی بازنمایی آن در رمان بنیادگرای مردد, نشان داده شده که چگونه اثر ادبی می­ تواند ضمن تأیید بخشی از نظریه­ ها, بینش­ های جدیدی در این حوزه ارائه دهد و کمک کند تا پیچیدگی­ های این موضوع در دنیای جدید واکاوی شود. این جستار درصدد است تا استدلال کند که چگونه رمان بنیادگرای مردد برداشت­ های رسانه­ ای و حتی نخبگانی در دنیای غرب از «بنیادگرایی» را به چالش می­ کشد و به باز­ تعریف و باز­ مصادره آن دست می­ زند.