روند دگرگونی های کالبدی مدارس ایران: از دوره ی سلجوقی تا دوره ی قاجار (از قرن پنجم تا چهاردهم هجری قمری)

با ایجاد مراکز آموزشی نظامیه توسط نظام الملک در دوره سلجوقی, فضاهای آموزشی در ایران, هویت رسمی «مدرسه» را به خود گرفتند؛ و مدارس اجزایی نظیر حجره و ایوان و میانسرا و. . . پیدا کردند و بعبارتی دارای الگوی خاصی شدند. اما در دوره های تاریخی بعدی با پیشرفت تکنیک های معماری و همچنین با توجه به شرایط فرهنگی, اجتماعی و سیاسی حاکم بر آن دوره, دگرگونی هایی در کالبد اجزاء مدارس ایران رخ داد. این نوشتار با این فرضیه که کالبد مدارس ایرانی از ابتدای پیدایش مدارس رسمی در دوره ی سلجوقی تا دوره ی قاجار, سیری تکاملی داشته است؛ در جستجوی یافتن ویژگی های کالبدی مدارس ایرانی در هر دوره تاریخی و نیز روند دگرگونی های آنها از طریق بررسی نمونه ها می باشد. روش تحقیق بصورت توصیفی, تحلیلی و مورد پژوهی می باشد. بدین صورت که داده ها با استفاده از منابع کتابخانه ای و در برخی موارد بصورت میدانی جمع آوری گردید. داده ها ابتدا با روش توصیفی ارائه و سپس با روش تحلیلی و تطبیقی ارزیابی شدند. یافته های پژوهش, نشان می دهد که مدارس در هر دوره ی تاریخی, خصوصیات کالبدی ویژه ای پیدا کردند و تحولاتی جهت تأمین فضای اقامتی, آموزشی و نیایشی مطلوب تر داشته اند. چنانچه, حجره ها ابتدا تک بخشی و مستقیم با میانسرا در ارتباط بوده اند؛ سپس دارای ایوانچه و پستو شدند. ایوان ها نیز در ابتدا کارکرد آموزشی داشته اند؛ و برخی از آنها هم کارکرد نیایشی داشته اند. اما برای سهولت در امر آموزش و ایجاد فضای بزرگتر برای پذیرش طلاب بیشتر, به مرور زمان, ایوان ها از لحاظ فضایی گشوده تر و سبک تر شدند. همچنین ایوان هایی که کارکرد نیایشی داشتند؛ جای خود را به گنبد خانه و شبستان نیایشی در مدارس دادند؛ تا جایی که اهمیت فضای نیایشی در دوره قاجار به حدی رسید, که برخی مدارس, حالت مسجد-مدرسه به خود گرفتند. با وسعت یافتن مدارس, نحوه ی ورود به مدارس نیز دچار تغییراتی شد. بطور کلی نتایج این پژوهش, فرضیه اولیه را-مبنی بر اینکه کالبد مدارس از دوره ی سلجوقی تا دوره ی قاجاری, از لحاظ ویژگی های اجزای اصلی مدارس و نحوه ی آرایش فضایی آنها, روندی تکاملی داشته اند-تأیید می کند.