الگویابی تشخص عناصر مذهبی در شهرمزارهای ایران

موضوع تشخص عناصر مذهبی در شهرهای ایران از اهمیت بسیاری برخوردار است و در شهرمزارها (شهرهایی که دارای مزارهای مهم در ابعاد فرامنطقه ای هستند) به ویژه در دوره های زیباگرایی شهری (شیوه آذری به بعد), الگوهای مختلفی برای آن وجود داشته است. امروزه با توسعه زیارتگاه های شهری, پیروی از الگوهای مختلف در بعد تشخص, تفاوت هایی را در شهرمزارها آشکار نموده است. روش ایجاد تشخص در دو بخش کلی پلان شهری و سیمای شهری (حجم, نما, ارتفاع و تزئینات بنا) قابل بررسی است. تفاوت ها در اولویت دادن به تشخص بناها بیشتر ریشه در ایدئولوژی و تفکر مردم, حاکمان و سازندگان دارد. هدف این پژوهش ریشه شناسی این تفاوت ها در سنت تاریخی و یافتن نسبت آن ها با فرهنگ امروز ایران به منظور الگوگیری از آن ها در طرح های جدید توسعه مجموعه های مذهبی است. برای این منظور از روش پدیدارشناسی تاریخی و مطالعات اسنادی استفاده شده است و با انتخاب مهم ترین شهرمزارهای ایران, وضعیت تشخص در سیما و سازماندهی فضایی مورد بررسی قرار گرفت. بدین گونه, بر اساس یافته های به دست آمده, از دوره آذری به بعد دو الگوی اصلی در شهرمزارها به رقابت پرداختند. گونه مزارگرا یا خانقاه گرا همچون بسطام و نطنز که مزار, شاخص کل شهر شده و مسجد و سایر بناها با حالتی کاملا خفته و پنهان در کنار آن قرار می گیرند؛ و به عکس در گونه مسجدگرا (گونه دوم) در کنار مزار, مسجد یا مصلای مهمی با تشخص بیشتر نسبت به زیارتگاه ایجاد می شود تا بعد توحیدی و الهی مجموعه را تاکید کند. نمونه های مشهد و قم از مصادیق مهم این الگو هستند.