سیر تحول ابنیه ی هم جوار با میدان ارگ اراک، از زمان ساخت در عصر قاجار تا به امروز

هم زمان با رخدادهای سیاسی عصر قاجار و نیاز به ایجاد مرکزی جدید در غرب کشور, برای ایجاد امنیت و کنترل شورش ها و ناآرامی های رخ داده در ناحیه ای که امروز اراک خوانده می شود, فتحعلی شاه قاجار به یوسف خان گرجی دستورِ ساخت شهری نظامی در ناحیه ی عراق عجم می دهد؛ شهری که همانند نام های متعددش چون سلطان آباد, اراک و شهر نو, دگرگونی های بسیاری به خود دیده است. اراک از معدود شهرهای ایرانِ عصر قاجار است که ساخت آن بر اساس نقشه ای ازپیش طراحی شده انجام گرفته و در اصل به عنوان قلعه ای نظامی در ذهن بانیانش تصور می شده است. این شهر عناصر و ویژگی های شاخصی دارد که کمتر بدان پرداخته شده و مهم ترین آن ها میدان ارگ است. کارکرد نظامی شهر در اندک مدتی از معنی تهی شد و به تبع آن, میدان ارگ اراک که قلب شهر را تشکیل می داد, تحولات بسیاری به خود دید؛ در این میان, ساختمان های میدان ارگ نیز که علاوه بر بخش های مسکونی نظیر حمام ها, مدارس, مسجد و بناهای عمومی و دولتی متعدد بوده است, طی این دوران تجدید بنا یا تخریب شده اند. مطالعات کتابخانه ای و بررسی سفرنامه ها, اسناد, نقشه ها و عکس های تاریخی به جامانده از میدان ارگ اراک, که به شیوه ی توصیفی تاریخی در این مقاله انجام شده است, نشان می دهد که با توجه به نقاط عطف تاریخی و برهه های حساس زمانی, در طول حیات شهر اراک, می توان سیر تحول میدان ارگ را در هشت مرحله بررسی نمود و در هر مرحله, دگرگونی های کالبدی رخ داده در ابنیه ی موجود در این میدان را شناسایی کرد؛ مراحلی که از زمان ساخت و پیدایش شهر تا امروز, دگرگونی های اراک از شهری نظامی, به تجاری و سپس صنعتی و در پی آن تغییرات رخ داده در کالبد و عملکرد میدان ارگ را نشان می دهد.