ارزیابی شیوه های طبقه بندی طرح و نقش فرش ایران

تدوین نشدن کتب و مباحث هنرهای سنتی (خصوصا فرش دستباف) بر اساس شیوه های علمی, همواره از جمله مواردی است که ذهن را به خود مشغول می نماید. سال هاست که ادبیات نوشتاری در زمینه طرح و نقش فرش به گونه ای عجیب بدون ساختار و توام با نواقص بسیار ارائه می گردد و هر یک از بزرگان صاحب قلم در این حوزه از ظن خود – چه درست و چه نادرست – بر آن افزوده اند و آشنا و بیگانه پای در جای پای دیگری – ولو در راهی نادرست – می گذارند. این مقاله تلاشی کوچک را در راه پروراندن این نگاه آغاز نموده است که: جهت شناخت و طبقه بندی «طرح» و «نقش» قالی ایران نیازمند ساختارهایی متقن و محکم هستند. مرور بخش هایی از کتاب هایی که از طرح و نقش نام برده و برای آنها طبقه بندی معرفی می کنند, نشانگر ناهمگونی تعاریف, نامشخص بودن ماخذ و ساختارها و همچنین تفاوت های فاحش آنها با یکدیگر است, چنانکه گویی برای طرح و نقش تنها مجموعه ای از عنوان ها و بدون هیچ هدفی شناختی و محتوایی گردآوری شده است. هیچ یک از این طبقه بندی ها اتکا علمی لازم را دارا نیست, از این رو در پی شناخت طرح و نقش می باید شیوه و تعاریفی را اتخاذ نمود که جامعیت لازم را دارا باشد و فاقد بیانی صرفا توصیفی و سلیقه ای باشد. از این رو این نوشتار نتیجتا این نظر را مطرح می کند که «طرح» را می توان معماری و تصویر کلی نقش های جای گرفته در یک متن دانست و «نقش» را عنصری خواند که با توانمندی های خاص خود, طرح را می آراید.