عنوان فارسی: رهیافت استقرایی بر ادبیات اجتهادی «الخلاف» (عنوان عربی: منهجیة استقرائیة للأدبیات الاجتهادیة ل «الخلاف»)

چکیده فارسی:
منطق پژوهشیِ استقرایی اساس بسیاری از شیوه های تحلیل محتوا ویکی از روش های متداول در پژوهش های علمی است. در این روش محقق مفاهیمی را به صورت هدفمند انتخاب و در قالب عناوین معینی ساماندهی می کند, سپس با مراجعه به داده ها و یافته ها به جمع بندی ای می رسد و نوعی توصیف را ارائه می دهد. مقاله حاضر کوشیده است با توجه به منطق استقرا, ادبیات اجتهادی یا شیوه گفتمان علمی شیخ طوسی را از طریق بسامدگیری واژه های اجماع, روایات, قرآن واصطلاحات فقهی و اصولی و همچنین شیوه های استدلالی شیخ با رأی مخالف, شیوه استفاده شیخ از اقوال فقهی اهل تسنن و منابع استنباطی فقه شیعه به شیوه فقه مقارن, کتاب الخلاف را به روش سندی و آماری تحلیل کند. از اولویت های پژوهشی حاصل از استقرای مبانی اجتهادی شیخ طوسی این است که شیخ به دلیل شرایط سیاسی و مذهبیِ زمان حیات خود و ضرورت ایجاد وحدت میان فقهای شیعه, اجماع را در تعریف جدیدی به معنای کاشفیت از رأی معصوم ابداع کرده و بیش از هر اصل دیگری به آن استناد کرده است. ایشان علی رغم اینکه قیاس به عنوان منبع استنباط در مذهب تشیع نپذیرفته, در راستای تبیین احکام فقهی شیعه و پذیرش آن از سوی فقهای اهل تسنن, در مواردی به قیاس استناد کرده است؛ همچنین با درایت و زمان سنجی شرایط جامعه آن روز, با اشراف به منابع فقهی مذهب شافعی و تا حدودی دیگر مذاهب اسلامی, با تکیه بر عقل گرایی, سعی بر توسعه فقه مقارن داشته است.
چکیده عربی:
یشکل منطق البحث الاستقرائی أساساً لکثیر من أسالیب تحلیل المحتوى , واحدى الطرائق المتداولة فی فی البحوث العلمیة. فی هذه الطریقة اختار الباحث مفاهیم معینة على نحو هادف, ونظمها فی قالب عناوین معینة, ثم توصل من خلال الرجوع الى البیانات والمُعطیات الى استخلاص وطرح نوعاً من التوصیف. حاول هذا البحث فی ضوء معطیات منطق الاستقراء, تسلیط الضوء على الأدبیات الاجتهادیة أو اسلوب الخطاب العلمی للشیخ الطوسی عن طریق تواتر کلمات الاجماع, والروایات, والقرآن, والاصطلاحات الفقهیة والاصولیة, وکذلک الأسالیب الاستدلالیة للشیخ مع الرأی المخالف, وطریقة استخدام الشیخ للأقوال الفقهیة لأهل السُنّة والمصادر الاستنباطیة للفقه الشیعی باسلوب الفقه المقارن, لیجری عملیة تحلیل لکتاب الخلاف بمنهجیة توثیقة واحصائیة. من الأولویات البحثیة المستحصلة من استقراء الاصول الاجتهادیة للشیخ الطوسی هو أن الشیخ وبسبب الظروف السیاسیة والمذهبیة التی کانت سائدة فی زمان حیاته, وضرورة ایجاد وحدة بین فقهاء الشیعة, أبدع للاجماع تعریفاً جدیداً یفید معنى الکاشفیة عن رأی المعصوم, واستند الیه أکثر من الاستناد الى أی أصل آخر. وعلى الرغم من عدم اقراره للقیاس وعدم القبول به کمصدر للاستنباط فی المذهب الشیعی, فقد استند الیه فی بعض الحالات فی سیاق تبیین الأحکام الفقهیة الشیعیة وقبوله من قِبَل فقهاء أهل السُنّة؛ کما انه عمل بدرایة ومعرفة بظروف الزمان الذی کان یعیشه المجتمع یومذاک, وباطلاع على المصادر الفقهیة للمذهب الشافعی, والمذاهب الاسلامیة الاخرى الى حدّ ما, عمل على توسیع وتنمیة الفقه المقارن عن طریق التعویل على الاتجاه العقلی.