بازشناسی ارک علیشاه تبریز و کاربرد اصلی آن

در مرکز شهر تاریخی تبریز, بازمانده های بنای باستانی شکوهمندی قرار دارد که در گذر زمان از آن با نام های ارک تبریز, ارک علیشاه, طاق علیشاه و نیز مسجد علیشاه یاد کرده اند. این ایوان عظیم فروریخته, که ابعاد آن از ایوان مداین بزرگتر است, از نظر حجم, فضا سازی, رفعت و عظمت یکی از شاهکارهای هنر معماری ایران شمرده می شود. پژوهشگرانی که این ایوان را مسجد جامع تاج الدین علیشاه پنداشته و معرفی کرده اند, تنها به روایات تاریخی استناد داشته اند, حال آنکه نگرش تحلیلی- انتقادی به متون تاریخی آشکار می سازد که وضعیت و ساختار کنونی ارک تبریز هرگز با توصیف مورخان و سیاحانی که مسجد علیشاه را دیده و توصیف کرده اند, همخوانی و هماهنگی ندارد. این مقاله بر پایه نتایج کاوش های باستان شناسی, مطالعات تاریخ معماری اسلامی, رهیافت (approach) معماری و نیز بررسی انتقادی متون تاریخی نتیجه خواهد گرفت که بنای موسوم به ارک تبریز همان مسجد جامع علیشاه نیست.