حیران مست یا هوشیار حیران؟ «بررسی و تحلیل دیدگاه های مولوی و شمس درباره سکر و حیرت»

هرچند موافقت آرای شمس و مولانا و اثرگذاری های دوسویه شان از کسی پنهان نیست؛ ولی در مواضعی با یکدیگر اختلاف دارند. سکر و حیرت از مواضع اساسی اختلاف در مشرب عرفانی و معرفت شناسی این دو عارف است که در وجوه مختلف, اعم از تعریف, مقدمات, اقسام و نتایج, شایسته ی تامل و مقایسه ی تحلیلی است. این مقاله بر آن است علاوه بر بیان و بررسی تفاوت دیدگاه ها, پاسخ مناسبی برای چرایی این اختلاف آراء داشته باشد. تبیین این اختلاف در مطالعات تطبیقی مولوی پژوهی و شمس پژوهی اهمیت ویژه ای دارد؛ زیرا می توان گفت تفاوت آراء شمس و مولانا از همان دیدار اول با موضوع سکر و حیرت و در بیانی دقیق تر, رجحان صحو بر سکر آغاز می شود. به این دلیل که اهل صحوی همچون شمس از اهل سکری چون مولانا درباره ی میزان برتری مقام هوشیار اعلا یعنی پیامبر(ص) بر مرتبه ی بایزید, مست مشهور, سوال می پرسد. در واقع, غرض اصلی شمس از ملاقات با مولانا, رساندن وی به مرتبه ی صحو و شناخت برترین هوشیار است تا به تبع معرفت ایشان بتواند به معرفت النفس, معرفت الرب و توحید اصیل دست یابد. بنابراین, همان طور که پیامبر(ص) بر تارک مقام ولایت و نبوت, خواهان دستگیری و هدایت بایزید است, شمس نیز با برخورداری از اوصاف قهر و لطف حق, چونان نبی و ولی صاحب سر هوشیاری است که بر همه ی امور از جمله مرتبه ی مستی مولانا آگاهی دارد و راضی به توقف او در مرتبه ی دوم مستی نیست؛ بنابراین خود را بنده ی نازنین حق می داند تا مولانا در سایه ی هدایتش پس از طی مستی عالم روح به مستی راه خدا, مستی از خدا و درنهایت هوشیاری رسد تا در این جایگاه هرچند مست تر, هوشیارتر و هوشیارکننده ی جهان و عالمی باشد.