خاستگاه های معماری پنجره جستاری در مفهوم پنجره در زبان فارسی و فرهنگ ایرانی

در معماری اقوام مختلف, پنجره یکی از عواملی است که سهم قابل توجهی در شکل دادن به ظاهر بناهای مسکونی و در نتیجه در انتقال ویژگی های معماری دارد و چنانچه از ویژگی های محیط و فرهنگی که بنا متعلق به آن است برخوردار باشد, هویت معماری مکان خود را بیان می کند. در ساختار پنجره بناهای سنتی, ویژگی های فرهنگی به خوبی دیده می شود. تحولات دوران جدید و آزادی بی حد در شکل پذیری عناصر بناها, نوعی آشفتگی و گاهی هم شکلی یکنواخت و بی ارتباط با فرهنگ را برای پنجره ایجاد کرده که باعث کمرنگ شدن نقش پنجره در زندگی انسان ها شده است و دیگر نمی تواند پیام آور فرهنگ سرزمینی که به آن تعلق دارد, باشد. از طرف دیگر, در اکثر جوامع انواع پنجره های سنتی از مفهوم و کارکرد خود بازمانده اند. به نظر می رسد, بازشناسی جنبه های وجودی و معنا شناختی واژه پنجره و مترادف های آن در هر زبان و فرهنگی می تواند برای درک مفاهیم معماری آن فرهنگ نیز مفید واقع شود, چرا که دانش و تجربیات عملی انسان به شکل واژه در زبان ذخیره گشته و از نسلی به نسل بعد منتقل شده است. در زبان فارسی, انواع شبکه ها را که بر روزن ها و گشودگی ها نصب می کردند, پنجره می گفتند. و آنچه ما پنجره می نامیم, با واژه های متنوع و متفاوتی نامیده می شده که انواع پنجره را معرفی می کند. پنجره ها بیشتر در خانه معنا دارند و در فضاهای عمومی و مذهبی, بیشتر از انواع روزن بهره می گرفتند. در خانه های ایرانی, بعضی از اصطلاحات به کار رفته برای انواع پنجره با نام اتاق ها و فضاهای زندگی در رابطه بوده است و یا همنام اند و هر کدام به نوعی خاص از پنجره با شکل و ساختاری متفاوت دلالت دارند که حاکی از تاثیرپذیری شکل و واژه پنجره از روابط اجتماعی و فرهنگی و غنی بودن این فرهنگ است. وجود واژه های پنجره و روزن در ادبیات و اشعارعرفانی نیز بر این غنا افزوده است. در زبان فارسی معنی ریشه اغلب واژه هایی که برای پنجره به کار رفته است با نور و تابش مناسبت دارند. بررسی معانی پنجره و ریشه این واژه در چند زبان متفاوت نیز نشان می دهد که گاهی انتخاب واژه ها در ارتباط با شرایط محیطی و شرایط اقلیمی بوده است, ولی کاربرد پنجره های مشابه درخانه های ایرانی, در اقلیم های متفاوت, نشان می دهد که شکل و اندازه و تنوع پنجره - برخلاف تصورِ علمی رایج که عوامل اقلیمی را برای شکل پذیری آن در اولویت قرار می دهد - بیشتر تحت تاثیر فرهنگ ایرانی و نوع فضاهای خانه قرار داشته است.