مفهوم معماری در برهه ی گذار از دوره ی ساسانیان به دوران اسلامی، درآمدی بر تاریخ مفهومی معماری ایران

تقطیع تاریخ معماری ایران به پیش و پس از اسلام, امری اعتباری است که اگرچه روزگاری زاینده و کارآمد بود, اکنون به قالبی تکراری بدل شده است. ازجمله پیامدهای این تقطیعِ قالبی غفلت از معماری, خود برهه ی گذار از دوره ی ساسانیان به دوران اسلامی است. پی بردن به گسستگی ها و پیوستگی های حقیقی در فرهنگ ایرانی در این سوی و آن سوی این مرز, نیازمند تحقیق و تدقیق بیشتر است؛ تحقیقی که ناگزیر باید از مفروض نگرفتن وجود این مرز آغاز شود. انسان ها پیش و پس از معماری و در هنگام معماری کردن به آن می اندیشند و درباره ی آن سخن می گویند. سخن گفتن ایشان درباره ی معماری گواهِ فهم آنان از معماری است. مفهوم معماری امری ثابت و بی زمان نیست و در طی تاریخ دگرگون می شود. از راه های شناخت معماری ایران در برهه ی گذار, تحقیق درباره ی مفهوم معماری در این دوره است؛ آن چنان که در سخن ایرانیان آشکار شده است. در این تحقیق, ضمن معرفی تاریخ مفهومی و پیشنهاد وارد کردن آن به مطالعات معماری ایران, به تاریخ مفهومی معماری ایران در برهه ی گذار می پردازیم. کار تاریخ مفهومی معماری برهه ی گذار را از واژه ها و الفاظ آغاز می کنیم؛ اما در آن بازنمی مانیم, بلکه به واژه ها و معانی و حوزه های معنایی به منزله ی مدخلی برای شناخت تغییر و تحول فرهنگیِ معماری می نگریم. منابع اولیه ی این تحقیق منابع پهلوی و فارسی و عربی, از اواخر دوره ی ساسانیان تا اوایل دوران اسلامی است. رویکرد آن تاریخ مفهومی و چهارچوب نظری آن نظریه ی حوزه های معنایی است. در این تحقیق, روشن می شود که مردم ایران زمین در برهه ی گذار از حوزه ی معنایی معماری, با مقوله ی معنایی آبادانی یاد می کنند و تلقی آنان از معنای آبادانی اعم از تلقی امروزی ما از معماری است. همچنین آشکار می شود که با ورود اسلام به ایران, در این حوزه ی معنایی, تغییری اساسی رخ نداده است.