شگردهای طنزساز در اسرارنامه

عطار از جمله شاعرانی است که طنز را دستمایه انتقادهای سیاسی و نابرابری های اجتماعی عصر خویش قرارداده است. او برای بیان بسیاری از بی عدالتی ها و بی رسمی های جامعه آن روز از زبان اشخاص, نگاه نقادانه را با لحن طنزی می آمیزد. طنز یکی از شیوه های کلام است که هدف آن اصلاح و تزکیه است. شاعر یا نویسنده با هدف تعلیم و اصلاح دست به آفرینش طنز می زند و در این راه از شگرد های گوناگونی برای بیان مقاصد خود سود می جوید. از جمله عوامل طنزآفرین در اسرارنامه عبارت اند از: خلق موقعیت های طنز آفرین, حضور شخصیت های دیوانه و ساده لوح, ترکیب های زبانی, نتیجه گیری اشتباه از مقدمات, پاسخ غیرمنتظره (جواب هنری), تشبیه به حیوانات, خراب کردن سمبل ها, پارادوکس (متناقض نما) و ... . عطار از انواع هنجارگریزی های زبانی و معنایی در متن سود جسته تا در خواننده ایجاد شگفتی و آشنایی زدایی کند. در بیشتر حکایت های اسرارنامه آفرینش طنز حاصل شگفتی سازی در گفت و شنود دوطرفه است و کردار کمتر دیده می شود. حکایت پردازی از شیوه های پرکاربرد برای استدلال در متون تعلیمی و عرفانی است. عطار از طریق این تمثیل ها سیر حوادث و گفت وگوها را به اقتضای شخصیت ها در زمینه ای متناسب با اندیشه و مقصود خود به پیش می برد, جهل و خرافه توده مردم را به ریشخند می گیرد و به انتقاد از عوام فریبی و ریاکاری طبقه حاکم می پردازد. در این نوشتار قصد داریم به بررسی شگردهای طنزآفرینی در اسرارنامه بپردازیم.