مطالعه تطبیقی معماری و محتوای مدارس ایران از دوره سنتی تا نوین

آموزش و به تبع آن فضاهای آموزشی در هر دوره ای, از نقش مهمی در رشد و بالندگی جوامع برخوردار بوده اند. مدارس شناخته شده ترین فضاهای آموزشی هستند که در طی زمان در در بخش های گوناگون از جمله معماری, دستخوش تحولات اساسی شدند. از این رو بررسی این تحولات طی دوره های مختلف از اهمیت خاصی برخوردار است. مساله امروزی مدارس ما, عدم وجود کیفیات فضایی در معماری آنها و جایگزینی عناصر دیگر, در قیاس با مدارس سنتی است. بدین معنا که در معماری مدارس امروز, کیفیاتی که در مدارس سنتی دیده می شد, وجود ندارند و در مقابل عناصر دیگر جایگزین شدند. پژوهش هایی که تا به امروز در زمینه مدارس انجام شده, نشان می دهد کمتر به تحولات معماری و محتوای مدارس و علت آنها, طی دوره های مختلف پرداخته شده است, لذا بررسی این تحولات و علت آنها امری ضروری است. این نوشتار بر آن است این تحولات و علت آنها را مورد مطالعه قرار دهد. هدف از این پژوهش, بررسی تحولات معماری و محتوای مدارس و ارتباط میان این دو, در دوران سنتی, انتقالی و نوین ایران, در قیاس با هم است. در این پژوهش از روش تحقیق, تطبیقی-تحلیلی استفاده شده است. روش گردآوری اطلاعات به صورت کتابخانه ای است. جهت بررسی تطبیقی, مدرسه دودر, چهارباغ و آقابزرگ از دوره سنتی, مدرسه دارالفنون از دوره انتقالی و مدرسه مارکار از دوره نوین انتخاب شدند. سپس شاخص های مورد نظر, جهت مقایسه تعیین و بررسی ها انجام گرفت. فرضیه پژوهش بر این استوار است که تحولات معماری مدارس ایران در دوره انتقالی و نوین نسبت به دوره سنتی, متاثر از محتوای آنها است اما نتایج تحقیق بر این مطلب صحه نگذاشت و فرضیه رد شد. نتایج تحقیق نشان داد تحولات معماری و الگوی مدارس ایران در دوره انتقالی و نوین نسبت به دوره سنتی, ناشی از تقلید تجردگرا به سمت معماری غرب بوده و عدم وجود کیفیات فضایی مدارس سنتی در معماری مدارس نوین در قیاس با مدارس سنتی و حذف بخش اقامتی ناشی از همین امر بوده و محتوا تاثیری بر این تغییرات نداشته است. بدین ترتیب تا میانه دوره قاجار, مدارس ایران الگوی سنتی را حفظ کرده اما از این دوره به بعد, با تاسیس دارالفنون و بهره گیری از معماری غرب, تحولی در معماری مدارس ایجاد شد. به عبارتی, ساختار جدید مدارس در دوره انتقالی و نوین, تقلیدی اروپائی با حذف بخش اقامتی (مدرسه-حجره) به سوی (مدرسه- راهرو- کلاس) است. به گونه ای که کیفیات فضایی مدارس سنتی حذف و عناصر دیگر جایگزین شده و مدارس نوین با معماری جدید شکل گرفتند.