خاستگاه مفهوم «تهی» در اندیشه «کریستوفر الکساندر»

تهی مفهوم وسیعی است و در حوزه های گوناگون, از عرفان, فلسفه و متافیزیک تا علومی چون فیزیک, علم مواد, نجوم و نیز دانش و هنرهایی چون خوش نویسی, موسیقی و معماری حضور دارد. در حوزة معماری, تهی به معنای فضایی خالی ست که گنجایش بالقوه ای دارد, این گنجایش می تواند با در برگرفتن چیزها و انسان ها بالفعل شده و برای رفتارهای مختلف آنان استفاده گردد. از میان صاحب نظرانِ این حوزه, کریستوفر الکساندر به این مفهوم توجه خاص داشته و آن را در ابعادی وسیع تر مطمح نظر قرار داده است. واکاوی بستر نظرات وی نشان می دهد تهی در قالب سه مفهومِ منتسب, که به طور مستقیم (مفاهیم تهی عظیم و تهی) و یا به طور غیرمستقیم و ضمنی (مفهوم تهی وارگی) بدان ها پرداخته شده است, در این بستر حضور دارد؛ این مفاهیم را می توان با تعمق در مضامین و ویژگی هایشان در دو دستة غیرکالبدی (تهی عظیم و تهی وارگی) و کالبدی (تهی) جای داد. این مقاله می کوشد, با توجه به وسعت و عمق این مفاهیم و برای شناخت کامل آنان در اندیشة الکساندر, در بستر اندیشة وی متوقف نشده و به شناسایی خاستگاه و موطن اصلی این مفاهیم بپردازد. هدف اصلی این مقاله آن است که با شناسایی خاستگاه اندیشة الکساندر در باب مفهوم تهی, سرچشمة این اندیشه را روشن کرده و مشخص کند وی برای تبیین حاق این مفهوم وام دار کدام حوزه هاست و نسبت آن حوزه ها با لایه های مختلف این مفهوم در اندیشة وی چگونه است. نتایج این تحقیق نشان می دهد خاستگاه اندیشة الکساندر در باب تهی به دلیل ارجاعات الکساندر و ویژگی های مشترک, بیش از هر چیز در حوزة ادیان و عرفان خاصه در شرق و نیز حوزة علوم, خاصه, فیزیک جدید است. در این میان سیطرة ادیان و عرفان بر اندیشة وی در باب تهی بیشتر است و جوهرة اصلی این مفهوم را در اندیشة الکساندر تشکیل می دهد, درعین حال یافته های علم فیزیک وجه تجربی و علمی, به نظرات وی در باب این مفهوم می دهند. در واقع الکساندر برای تبیین مفهوم تهی که مفهومی پیچیده و واجد مراتبِ گوناگونِ متافیزیکی و فیزیکی است از این دو حوزه با همین مضامین بهره می برد تا تمامی ابعاد و وجوه آن مفهوم را مطمح نظر قرار دهد اما آن چه در نهایت ارائه می دهد نه به طور کامل متافیزیکی و نه تماماً فیزیکی است بلکه اندیشه ای ست تغذیه شده و مُزدوج از ادیان و عرفان شرقی و فیزیک جدید اما سکنی گرفته در وجود الکساندر و بسط یافته شده توسط وی به مثابه یک معمار.