بررسی دو دیدگاه حضور آریاییان و فرهنگ آنان درفلات ایران«از عصر آهن» یا «پیش از آن»؛ طرح یک دیدگاه سوم

در این چند دهه و به ویژه دو دهه اخیر, بحث بر سر این که, زمان ورود جمعیت های آریایی به فلات ایران در چه عصری بوده, یکی از موضوعات جدالی دنیای تاریخ پژوهی و باستان شناسی ایران است. در این باره دو دیدگاه معروف تاریخی-باستان شناختی وجود دارد که در یکی که رایج تر است, ورود آریاییان مرتبط با عصر آهن و اواخر هزاره دوم پیش از میلاد دانسته می شود. نظریه دیگر, پیشینه حضور مردمان یادشده در فلات را به ادوار پیش از عصر آهن نسبت می دهد. مقالات گیرشمن, کامرون, دایسون و یانگ, پایه بررسی تفسیرهای صورت گرفته در دیدگاه نخست و جلد سوم دانش نامه کاشان, مبنای تحلیل ادله دیدگاه دوم در این مقاله را تشکیل داده اند. مقاله پیش رو, ضمن بررسی و نقد ادله نظریه نخست, به واکاوی دلایل انتقادی دیدگاه دوم, به مستندات مطرح شده در کتاب دانش نامه کاشان نیز می پردازد و مولفه های آن را تحلیل می کند. این امر از یک سو, با استفاده از ابزارهای موجود در نگرش باستان شناسی اساطیر و از سوی دیگر, با برقراری یک مطالعه تطبیقی-تحلیلی میان داده های استنادشده در هر دو نظریه و داده های موجود در منابع مکتوب میان رودانی که از چشم هر دو سو نادیده گرفته شده اند, صورت می گیرد و سپس با بیان نقاط قوت و ضعف هر دو دیدگاه, نظریه سومی را با حالت میانجی مابین دو دیدگاه مطرح می کند. پژوهش کنونی, نشان داد که دلایلی وجود دارند که هر دو نظریه, در رابطه با برخی از مناطق, نگاهی درست را مطرح کرده اند, ولی این نگاه در همه مناطق فلات ایران, قابل پیگیری و اثبات نیست.