سنجش، ارزیابی و تبیین محرک ها و موانع تجاری سازی علم و فناوری در دانشگاه (مورد مطالعه دانشگاه شاهد)

هدف: تجاری سازی علم و فناوری, از مهم ترین مصادیق نوآوری در علم و فناوری است که می تواند به این سؤال مهم پاسخ دهد که چه افراد, سازمان ها و کشورهایی توانسته اند ایده و دانش را به محصول و ثروت تبدیل کنند و در این مسیر چه عواملی مؤثر بوده است. این پژوهش با هدف شناسایی وضعیت تجاری سازی تحقیقات دانشگاهی, محرک ها و موانع تجاری شدن آنها اجرا و در شش مرحله برای دستیابی به اهداف و پاسخ گویی به سؤالات تحقیق صورت پذیرفت. روش شناسی: در این مطالعه که از نوع تحلیلی علم سنجی و از نظر هدف کاربردی است به منظور جمع آوری اطلاعات از روش کتابخانه ای در مرحله اول و پرسشنامه در پنج مرحله بعدی استفاده شده است. جامعه آماری این پژوهش را دو گروه متخصصان حوزه تجاری سازی و اعضای هیئت علمی دانشگاه شاهد که حداقل دارای یک طرح پژوهشی بوده اند تشکیل داده اند. اطلاعات مربوط به عوامل مؤثر بر تجاری سازی از منابع کتابخانه ای و سایر داده ها از طریق پرسشنامه جمع آوری شده است. به منظور تحلیل داده های پژوهش از روش آماری آزمون میانگین و روش های تصمیم گیری چند شاخصه دیمتل و فرایند تحلیل شبکه ای استفاده شده است. یافته ها: پس از مطالعه منابع علمی مربوط به حوزه تجاری سازی رویکرد تحلیل بازار به عنوان رویکرد مناسب ارزیابی پتانسیل تجاری طرح های پژوهشی انتخاب و به کمک این رویکرد بیش از 214 طرح پژوهشی اجراشده در دانشگاه از نظر پتانسیل تجاری سازی مورد ارزیابی قرار گرفت. نتایج نشان دادند که حدود 70 درصد طرح های پژوهشی دارای پتانسیل تجاری سازی بوده و 30 درصد آنها فاقد چنین پتانسیلی هستند. در ادامه با بررسی مطالعات و تحقیقات داخلی و خارجی درخصوص تجاری سازی, نزدیک به 120 مؤلفه اصلی و فرعی مؤثر بر تجاری سازی استخراج و مورد پالایش قرار گرفت که نهایتاً تعداد 51 مؤلفه در قالب 13 عنوان عامل اصلی نام گذاری و در سه بعد فردی, سازمانی و نهادی دسته بندی شدند. نتیجه گیری: نتایج نظرسنجی خبرگان نشان دادند که عوامل شناسایی شده برای تجاری سازی مناسب و قابل قبول هستند. نتایج مربوط به بررسی روابط بین عوامل اصلی و ابعاد سه گانه که با اجرای تکنیک دیمتل انجام شد نشان داد که اثرگذارترین شاخص ها درخصوص عوامل مؤثر بر تجاری سازی تحقیقات دانشگاهی به ترتیب شامل نگرش مدیریتی, برنامه ریزی و سیاست گذاری, تسهیل و پشتیبانی, زمینه سازی فرهنگی, عامل سیستمی, حمایت سازمانی, ساختار سازمانی و تأمین و تجهیز می باشند و عوامل دیگر شامل دانش و آگاهی, توانمندی و مهارت, خلاقیت و نوآوری, ریسک پذیری و اعتماد در گروه شاخص های معلول قرار می گیرند. اولویت بندی عوامل مؤثر بر تجاری سازی با روش فرایند تحلیل شبکه ای انجام و مشخص کرد که عامل برنامه ریزی و سیاست گذاری بالاترین اولویت را به خود اختصاص می دهد و پس از آن عامل حمایت سازمانی, طرز نگرش مدیریت, زمینه سازی فرهنگی, تسهیل و پشتیبانی, سیستم های سازمانی و سایر عوامل قرار دارند. بررسی وضعیت هر یک از عوامل مؤثر بر تجاری سازی از دیدگاه صاحبان طرح های پژوهشی نشان داد که فقدان آنها به عنوان مانعی برای تجاری سازی و وجود هر یک می تواند محرکی برای موفقیت محققان در تجاری سازی نتایج طرح های پژوهشی باشد.