بازشناسی سازمان فضایی و ساختار کالبدی باغ تاریخی چشمه علی دامغان براساس اسناد دوره قاجار

باغ چشمه علی دامغان از نمونه باغ های آبی باقی مانده در ایران است که در شمال غربی دامغان, در مجاورت چشمه ای دائمی شکل گرفته است. در چند دهه گذشته, با تخریب حصار پیرامونی و حذف ساختارهای معماری و از بین رفتن نظام اکولوژیک گیاهی آن, ساختار تاریخی باغ دچار آسیب شده و علیرغم استقرار عمارت سردر, کوشک اصلی و استخر میانی, فهم شکل اصیل آن با نارسایی هایی همراه شده است. پژوهش حاضر با اذعان به اهمیت ساختار فضایی باغ چشمه علی و جایگاه آن در تاریخ باغ سازی ایرانی و با هدف بازشناسی ساختار باغ در دوره قاجار به شناسایی ابعاد مختلف آن پرداخته است. پژوهش با بهره گیری از مطالعات تاریخی و راهبرد تاریخی-تحلیلی به بررسی مکتوبات و اسناد تصویری دوره قاجار پرداخته و تلاش نموده تا از طریق مستندسازی کلیه شواهد موجود و تحلیل و تطبیق داده های درجه اول با وضعیت موجود, ساختار تاریخی آنرا تشریح کند. براساس یافته های پژوهش, در سال 1197ق, با توجه ویژه آقامحمدخان به محدوده چشمه به عنوان اتراقگاهی امن در نزدیکی استرآباد, نخستین اقدامات جدی برای شکل گیری باغ با ساخت عمارت آقامحمدخانی (ساختمان سردر آتی باغ) در پیرامون چشمه صورت گرفت. در سال 1217ق, بیست سال پس از اتراق لشگر آقامحمدخان در چشمه علی, فتحعلی شاه قاجار که خود زاده مولودخانه ارگ دامغان (1185ق) و صاحب تیول منطقه بود, در جریان لشگرکشی به خراسان, در بنای آقامحمدخانی اقامت کرده و دستوری مبنی بر تعمیر آن, ساماندهی آبگیر و ساخت کوشک اصلی, حمام و مسجد و احداث برج و باروی باغ را صادر و مجموعه را وقف حضرت ولیعصر(ع) نمود. با حضور ناصرالدین شاه در مجموعه در طی دو سفر خراسان (1283 و 1300ق) با دستور شخص او, تعمیراتی در مجموعه صورت گرفت. بر اساس تصاویر عبداله خان قاجار, باغ در این دوره, دارای حصاری خشتی (با ارتفاع 3متر), و پنج برج مدور (به ارتفاع 5. 5متر) بوده و عرصه اندرونی (شمالی) کوشک اصلی با دیواری قاب بندی شده از استخر جنوبی جدا بوده است. با مرگ ناصرالدین شاه در سال 1313ق/ 1275ش, باغ چشمه علی نیز همچون بسیاری از آثار دوره قاجار, از کانون توجه شاهان این سلسله دور شده و با کاسته شدن از اعتبار آن, در معرض تخریب کالبدی قرار گرفت.