تبیین دامنه ی مفهوم «میدان» و طیف مصادیق آن در دوره ی قاجاریه، مبتنی بر نقشه های تاریخی

هدف این مقاله درک دامنه ی مفهوم «میدان» در دوره ی قاجاریه و تبیین طیف مصادیق آن در این دوره, مبتنی بر نقشه های تاریخی موجود است. دوره ی قاجاریه دوره ی آغاز نقشه برداری با فنون مدرن در ایران است که تهیه ی نقشه های مفصل از شهرهای ایران با دقت بی سابقه را میسر ساخت. این نقشه ها اسناد مستعدی برای فهم اجزای شهر در این دوره به دست می دهد و درک آنها را در شبکه ی روابطی ممکن می کند که کلیت شهر را شکل می دهد. «میدان», به مثابه ی یکی از اجزای اصلی شهر قاجاری, نقش بارزی در بسیاری از این نقشه ها دارد, همانچه این اسناد را به منابع قابلی برای پیگیری مفهوم «میدان» در این دوره تبدیل می کند. حدود سی نقشه ی تاریخی از شهرهای ایران در این دوره موجود است که در 21 مورد آن می توان رد و نشانی از «میدان» یافت. در این مقاله, با بررسی مصادیق متعدد میدان در این نقشه ها, نقش و موقعیت آنها در شهر و و کارکرد آنها در نسبت با دیگر اجزا و همچنین فرم و ویژگی های صوری شان به دو پرسش اصلی درباره ی دامنه و محدوده ی مفهوم میدان در این دوره و انواع مصادیق آن می پردازیم و برای بسط و تعمیق یافته ها به منابع مکتوب درجه ی اول و دوم رجوع می کنیم. در این جستجو, نخست, طیف مصادیق «میدان» را عیان می سازیم و تلاش می کنیم تعریفی از مفهوم آن عرضه کنیم و سپس, مبتنی بر ویژگی های بارز و پربسامد مصادیق مختلف به تبیین انواع آن می پردازیم. به این ترتیب, با ابتنا بر نقشه ها و رجوع به متون, به روش تفسیری تاریخی مفهوم «میدان» را در بستر اجتماعی تاریخی در بر گیرنده اش تبیین می کنیم. نتیجه ی این جستجوها دامنه ی گسترده و منعطفِ مفهوم میدان را در دوره ی قاجاریه عیان می سازد و بازتعریف آن را مبتنی بر این دریافت تازه میسر می سازد: هر عرصه ی نامسقف و گشاده در شهر که محدوده ای نسبتاً مشخص را شامل شود و مجالی برای فعالیت یا رویدادی فراهم آورد؛ همچنین, تبیین انواع مصادیق «میدان» را در قالب چهار نوع اصلی ممکن می کند: میدان حکومتی, میدان بازار, میدان محله, و میدان مجلس.