سیاست و عمارت: معماری و سیاست میانة قاجار در آیینه ی دو اثر مکتوب از ممتحن الدوله

میرزامهدی خان شقاقی, معروف به ممتحن الدوله, مهندس و سیاستمدارِ فرنگ رفتة عهد ناصری و از چهره های شناخته شدة این دوره است. وی دو اثر مکتوب با عنوان خاطرات ممتحن الدوله و مآثر مهدیه دارد که یکی خاطرات خودنوشت او و دیگری کتابی شناخته شده در حوزة سیاست خارجی است. جایگاه و فعالیت های ممتحن الدوله در حوزة معماری و سیاست و محتوای دو اثر او موقعیت مغتنمی است برای بررسی تا از طریق آنها بتوان شناخت بهتری از دورة قاجار کسب کرد. این شناخت اگرچه از دریچة آثار و افعال ممتحن الدوله است و ممکن است به تمامی قابل تعمیم به عموم جامعة دورة قاجار نباشد, امکان شناخت و بازنمایی از زاویه ای خاص را فراهم می کند. همچنین این شناخت حول دو موضوع معماری و سیاست است. معماری و سیاست دو ساحت از زندگی اجتماعی انسان است که در هر دو آگاهی و اراده ی انسانی به ظهور می رسد و از این بابت به هم مرتبط است و مطالعه ی این دو در کنار هم می تواند احوال جامعه را بهتر آشکار کند. لذا هدف از این پژوهش بررسی معماری و سیاست در دوره ی حیات ممتحن الدوله از خلال آثار او است تا از این طریق بتوان شناخت بهتری از احوال جامعه ی ایران در این پاره از زمان کسب کرد. این بررسی با محوریت دو اثر مکتوب میرزامهدی خان شقاقی صورت می گیرد. روش پژوهش تحلیل موضوعی است. حاصل این پژوهش شناخت صفات و احوال جامعه ی این دوره است؛ صفاتی مانند نوخواهی و تقلید, فرنگی مآبی و ناخشنودی از آن, وطن دوستی و کاهش اعتماد و سرمایه ی اجتماعی, خدمت و خیانت. این صفات در مجموع از یک تضاد و تعارض درونی, به مثابه شاه بیت این دوره از نگاه ممتحن الدوله خبر می دهد. مقاله در چهار قسمت تنظیم شده است. پس از مقدمه, ابتدا ممتحن الدوله و دو اثر مکتوب او معرفی شده است. در بخش سوم, که بخش اصلی مقاله است, محتوا و مضامین دو اثر بحث و صفات و احوالی که از وضع معماری و سیاست قابل استخراج است, طرح و بحث و در انتهای مقاله جمع بندی شده است.