تنش انسان شناختی؛ پرسش از ذات انسان و متافیزیک سوبژکتیویته نزد کانت

کانت هر سه مسئلۀ اساسی فلسفه را به مسئله ای یگانه و نهایی (انسان چیست؟ ) بازمی گرداند و حلّ آن را بر عهدۀ انسان شناسی فلسفی می گذارد. باری, اگر از این دید در مهم ترین اثر فلسفی کانت, یعنی نقادی عقل محض نظر کنیم, جای شگفتی است که این پرسش, دست کم با این صورت بندی, از آن غایب است؛ البته, اقتضای فلسفۀ استعلایی همین است که این پرسش, بدین صورت ماهوی اساساً در آن قابل طرح نباشد؛ چراکه سیر فکر استعلایی سرانجام به سوژه منتهی می شود و نه انسان. اما به رغم خوانش هایدگر از کانت, نباید گمان کرد که وی پرسش از ذات انسان را سرانجام در جهت تثبیت یک متافیزیک سوبژکتیویته به جریان می اندازد. آموزۀ وحدتِ استعلاییِ ادراکِ نفسانی کانت, نه تنها بیانگر یک نظریۀ متافیزیکی بر محور سوژه نیست, بلکه صورت بندی دیدگاه کلی انسان شناختی کانت است در بستر فلسفۀ استعلایی و در چارچوب عقل نظری, که صورت متکامل آن در انسان شناسی اخلاقی او تبلور یافته است. هستۀ مرکزی این دیدگاه انسان شناختی را موقعِ دوگانۀ انسان در کیهان تشکیل می دهد, که بر حسب آن می توان تنش میان مرکزیت و هم زمان, حاشیه ای بودن موقع او نسبت به جهان را در فروکاستْ ناپذیری اش بیان کرد. این دیدگاه انسان شناختی کانت را از جهت دوگانگی فروکاست ناپذیر نهفته در آن, «تنش انسان شناختی» می نامیم.