کمال در تحقیق

جستارهایی در تاریخ علوم دوره اسلامی، هوشنگ اعلم، بنیاد دایره المعارف اسلامی، تهران 1381، 496 صفحه. کتاب مشتمل است بر مقدمه مولف و پنجاه مقاله از او که سابقا در پنج مجلد اول (حروف ب و پ) دانشنامه جهان اسلام درج شده بود و اکنون بنیاد دایره المعارف اسلامی، برای قدردانی از نویسنده آنها و هم به مناسبت تجلیلی که پارسال از او به عمل آورد، این مجموعه نفیس را جداگانه منتشر کرده است.گیاه شناسی و تاریخ گیاهان دارویی موضوع اکثر مقاله های کتاب است، مانند بادام، بادآورده بادرنگ، بادنجان، برنج، بلوط، بنفشه، به، بید، پسته شامی (= بادام زمینی)؛ مبحث طب و داروشناسی مشتمل است بر مقالات باد، بخار، بخور مریم، بدل، برص، بنگ، بول، پادزهر، پزشکی (فقط بررسی لغت «پزشکان و داروشناسان»)، و نیز پزشکان و داروشناسان: بدیغورس، بلغاری، بولس، بیرونی و رساله اش برالساعه؛ مقالات در حوزه جانورشناسی ذیل عناوین ببر، بز، بلبل، بلدرچین، بوتیمار، بوقلمون، بوم آمده است. امتیاز این مجموعه در جامعیت آن است. نویسنده دانشمند مقاله ها به این بسنده نمی کند که قدما درباره گیاه یا جانور مورد بحث چه نوشته اند، چه مایه بر سرچشمه هندی یا یونانی خود متکی بوده اند و بر آرای پیشینیان چه افزوده اند، در شناخت فلان دارو یا بیماری چه اندازه در پندارهای خرافی در جا زده اند و کدام یک به دانش حقیقی نزدیک شده اند یا بدان دست یافته اند، توصیف ایشان از فلان گیاه و طبقه بندی فلان جانور با کدام گونه ها در علم کنونی متناظر است. در حقیقت، دایره شمول مقالات از «تاریخ علوم دوره اسلامی»، عنوان که بر مجموعه نهاده اند، بس فراتر می رود. دانش کنونی درباره فلور یا گیای آسیای غربی نیز در کتاب مندرج است: محل رویش هر گیاه، گونه های آن، شرایط اقلیمی پرورش، کاشت و داشت و برداشت محصولات، صادرات و واردات و جز آن. اگر مولف به جغرافیای طبیعی فلات ایران اشراف نداشت یا از تاریخ بازرگانی اقیانوس هند و دریای مدیترانه اطلاع کافی حاصل نمی کرد، مقاله ها بدین پایه و مایه که هست نمی بود. اگر بخواهیم بدانیم که درباره فلان درخت یا گل در حوزه ادب فارسی چه آمده یا در کتب آسمانی چه نوشته شده یا آنکه بهمان پرنده در فولکور و پندار مردم چه بازتابی یافته و ریشه پندارها در کجاست، مراجعه به این کتاب مشکل گشاست. فهرست اعلام و «نمایه واژگان عام» که در پایان کتاب آمده راهنمای رسیدن به مطلب داخواه است ...