عنوان فارسی: بینامتنی قرآنی در دیوان ابن حجر عسقلانی؛ موردپژوهی «النبویات» (عنوان عربی: التناص القرآنی فی شعر ابن حجر العسقلانی، «النبویات» نموذجاً)

چکیده فارسی: در طول تاریخ, متون دینی به خاطر جایگاه و قداستشان, منبع الهام و اقتباس بسیاری از شاعران و نویسندگان بوده اند. در این زمینه قرآن کریم گوی سبقت را از سایر متون ربوده است و شعرا و ادیبان در هر دوره ای برحسب موقعیت و تعاملی که با آن داشته اند, آثار خویش را به زیور واژگان و مضامینش آراسته اند. ابن حجر, فقیه و محدث مشهور سده ی هشتم ه. ق در دیوان شعر خود, نمونه های متعددی از بینامتنی قرآنی, ازجمله بینامتنی واژگانی و مضامینی, را به کاربرده است. ازآنجاکه وی در نه سالگی حافظ کل قرآن بوده و مدت ها در فضای روحانی و معنوی مکه و در جوار کعبه به تحصیل علم پرداخته است, تأثیر شگرف فضای قرآنی بر اشعار وی بسی نمایان است. ارتباط بخش «النبویات» با قرآن کریم, از ژرفای بسیاری برخوردار است به گونه ای که در موارد زیادی, فهم معنای موردنظر جز از طریق آشنایی با متن پنهان و شناخت چگونگی رابطه ی این دو متن با یکدیگر مقدور نیست. در این پژوهش با روشی تحلیلی–, توصیفی, بینامتنی قرآنی در بخش «النبویات» که در مدح پیامبر(ص)سروده شده است, بررسی خواهد شد. با خوانش دقیق قصاید موجود در «النبویات» این نتیجه به دست می آید که شاعر از انواع بینامتنی قرآن کمک گرفته و واژگان و مضامین قرآنی را بدون ایجاد تغییر به کاربرده است و به استثنای چند مورد نفی کلی, بیشترین شکل روابط بینامتنی «النبویات» با قرآن کریم, به صورت نفی متوازی است که در آن, ابن حجر توانسته است میان متن پنهان و متن حاضر نوعی ساز ایجاد کند و تعاملی آگاهانه با آن پدید آورد. (چکیده عربی: کانت النصوص الدینیة بسبب قداستها و مکانتها, مصدرَ الإلهام والاقتباس للعدید من الشعراء والکتاب علی مرّ التاریخ. ففی هذا السیاق, سبق القرآنُ الکریمُ النصوصَ الأخرى, , وقد اعتمد الأدباءُ علیه فی کل عصر لتخصیب آثارهم وتخلیدها, فزّینوا کلماتها بزینة القرآن, وذلک حسب قرب کلٍّ منهم من هذا الکتاب ومقدار تفاعلهم معه. لقد استخدم ابن حجر-الفقیه والمحدّث المشهور فی القرن الثامن الهجری-فی دیوانه نماذج کثیرة من التناص القرآنی کتناص الألفاظ والمضامین والوقائع التاریخیة ومشاهد القیامة, وبما أنه کان حافظاً للقرآن الکریم منذ التاسعة من عمره, وأنه کان مشتغلا بتحصیل العلوم فی الأجواء المعنویة فی المکة المکرمة وبجوار بیت الحرام, فإنّ أثر القرآن علی شعره واضح للغایة. إنّ علاقة «النبویات» مع القرآن الکریم عمیقة جداً, وهذا أدّی إلی عدم الفهم الدقیق لما یعنیه ابن حجر فی کثیر من الحالات إلا من خلال الإلمام بالنص المخفی وفهم کیفیة ارتباط النصین ببعضهما البعض. تسعى,هذه الدراسة بطریقة تحلیلیة وصفیة إلى,تحلیل التناص القرآنی فی قسم«النبویات»من دیوانه, والذی نظّمها فی مدح الرسول(ص). فالقراءة المتأنیة لأبیات هذا القسم تدلّ علی أن الشاعر استخدم الأصناف المتداخلة من التناص القرآنی ووظّف الکلمات والمضامین القرآنیة دون تعدیل ملحوظ وأنه باستثناء بعض الحالات الموجودة من التناص من نوع«النفی العام», فإنّ «النفی المتوازی» تستغرق معظم الحالات الموجودة فی «النبویات», والذی استطاع فیه ابن حجر أن یقوم بالتنسیق والتلحیم بین النص المخفی والنص الحالی وخَلقِ تفاعل واعٍ بینهما. )