نگاهی به ردیف و کارکردهای آن در شعر خاقانی

به گفته محققان, ردیف را می توان یکی از اجزای اصلی شعر کهن فارسی دانست که ساخته و پرداخته ذوق و قریحه ایرانی است. ردیف به عنوان یکی از ارکان موسیقی کناری, نقش عمده ای در شعر کلاسیک فارسی ایفا نموده است و پارسی سرایان از دیرباز به سرودن اشعار مردف توجه نشان داده اند. در اشعار ابتدایی فارسی, کمتر از ردیف استفاده شده است اما هر چه شعر فارسی به سوی تکامل روی نهاده, کاربرد ردیف نیز بیشتر نمود پیدا کرده و شاعران به مرور از کاربرد ردیف های ساده به سوی استفاده از ردیف های دشوار رونهادند. یکی از شاعرانی که توجه ویژه ای به ردیف نشان داده و کاربرد انواع ردیف در شعر او بسامد بالایی دارد, خاقانی است. در این جستار, تلاش شده است از زاویه آمار به ردیف در شعر خاقانی پرداخته شود؛ لذا با ارائه آمارهای دقیق اشعار مردف و غیر مردف و انواع ردیف در کل دیوان این شاعر, مورد بررسی قرار گرفت و مشخص شد اشعار مردف وی بسیار بیشتر از اشعار غیر مردف اند. آمار انواع ردیف نیز نشان می دهد که ردیف های فعلی پرکاربردترین نوع ردیف در شعر خاقانی هستند. از سوی دیگر, کارکردهای ردیف در شعر خاقانی نیز مورد بررسی قرار گرفت و به این نتیجه دست یافتیم که عمده ترین کارکردهای ردیف در شعر این شاعر عبارتند از: ایجاد وحدت میان شاعر و مخاطب, هماهنگی ردیف با مضمون شعر, ایجاد صور خیال و ترکیبات جدید, برجسته سازی یک تصویر یا مضمون, القای حس درونی شاعر, ایجاد وحدت تخیل و اندیشه, تقویت موسیقی شعر, ایجاد لذت دیداری و پوشاندن عیوب قافیه.