بررسی کیفیت روابط همسایگی درون محله ایرانی اسلامی و نقش آن در دلبستگی به مکان؛ مطالعة موردی: محله ساغریسازان شهر رشت

با گستردگی و پیچیدگی ابعاد زندگی شهری به خصوص در کلان شهرها محلات نقش کمتری در شکل دهی به روابط اجتماعی و دلبستگی مکانی پیدا نموده اند. در حالی که بیشتر تحقیقات بر سنجش کمی تأثیر همسایگی بر دلبستگی به محله تمرکز داشته اند, تلاش کمتری در زمینه ایجاد تصویری مدون از کیفیت, عمق و چگونگی روابط همسایگی درون محله های شهرهای ایرانی اسلامی و رابطه آن با دلبستگی مکانی صورت گرفته است. مقاله حاضر با اتخاذ روش کیفی و کل نگرانه به دنبال توصیف کیفیت روابط همسایگی درون این محله ها و برهم کنش آن با دلبستگی به محله است. برای این منظور محله ساغریسازان به عنوان یکی از قدیمی ترین محله های شهر رشت برای مطالعه انتخاب شده است. این محله در بافت مرکزی شهر رشت واقع شده است و علیرغم وقوع تغییرات زیاد, همچنان تا حد زیادی توانسته ساختار کالبدی و اجتماعی یک محله سنتی را حفظ نماید. برای دستیابی به تصویری تاریخی از روابط همسایگی و دلبستگی مکانی به محله سنتی باید خاطرات و تجربیات ساکنین قدیمی این محله را مورد تحلیل قرار داد. پژوهش حاضر با استفاده از روش مورد پژوهی کیفی برای توصیف عمیق این تصویر تاریخی از خلال روایت های ساکنین محله است. به این منظور با 17 نفر از ساکنین قدیمی محله ساغریسازان مصاحبه عمیق با استفاده از تکنیک ترسیم نقشه-روایت صورت گرفته است. ترسیم نقشه از محله در زمان گذشته و تغییرات آن در طول زمان به مصاحبه شونده در بازخوانی بهتر خاطرات و تجربیاتی که برخی از آنها متعلق به بیش از نیم قرن گذشته است, کمک شایانی می نماید. در مرحله بعد اطلاعات به دست آمده از مصاحبه ها مورد تحلیل محتوا کیفی قرار گرفته است. نتایج نشان می دهد در محله سنتی همسایگی یک نقش اجتماعی بسیار مهم بوده که همراه با خود حس تعهد عمیقی نسبت به هم محله ای ها به وجود می آورده است. حمایت همسایه از همسایه به عنوان عضوی از خانواده, وابستگی احساسی شدید به همسایگان, مراقبت از یکدیگر و تعهد به تربیت فرزندان همسایه از جمله کیفیاتی در روابط همسایگی درون محله سنتی است که در حال حاضر به چشم نمی خورد. عناصر محیطی نقشی مهم در فراهم سازی بستر شکل گیری فرهنگ همسایگی در محله سنتی داشته اند. مسجد به عنوان مهم ترین مرکز اجتماعی, تراکم پایین ساختمانی و سبک سکونت اشتراکی در خانه های ویلایی و خاطره انگیزی محیط محله سنتی از مهمترین عناصر محیطی تسهیل کننده روابط همسایگی هستند. حضور در چنین محیطی منجر به شکل گیری زندگی اجتماعی پررنگی در محله سنتی شده و ساکنین مشارکتی فعال در امور محله خود دارند. بنابراین, دلبستگی به مکان ها در محله سنتی بیش از هر چیز تحت تأثیر معانی اجتماعی آن مکان ها است. همچنین دلبستگی ساکنین به محله سنتی از نوع دلبستگی فعال است که دارای ارزش و اثراتی به مراتب بیشتر از دلبستگی غیرفعال به محله های شهری است.