ریخت شناسی معماری مسجد کبود تبریز

مسجد کبود تبریز یکی از نفایس معماری ایرانی است که با وجود اهمیت بیبدیل این بنا در منظومه میراث معماری ایرانی, ابهاماتی درباره آن وجود دارد. مقاله حاضر به بررسی یکی از این ابهامات می پردازد که درباره ویژگی های سبکی این مسجد است. دلیل تردیدها درباره شیوه معماری این بنا, مربوط به هندسه پلان و ترکیب حجمی خاص آن است که باعث شده این بنا از دیگر نمونه های معماری مسجد در ایران متمایز باشد. شیوه معماری این بنا اگر چه باب جدیدی در طراحی مسجد در معماری ایرانی گشود, لکن نتوانست اشتیاق و رغبت معماران بعدی را برای تکرار و تکمیل فرم آن برانگیزد؛ لذا اندیشه به کار رفته در آفرینش معماری مسجد کبود تبریز, همچون تک ستاره ای بود که برای یک بار درخشید و سپس خاموش شد. نوشتار حاضر در پی پاسخ گویی به این پرسش هاست: 1. هویت معماری مسجد کبود تبریز ریشه در فرهنگ معماری کدام سرزمین دارد؟ 2. اگر ترکیب حجمی این بنا برگرفته از الگوهای معماری وارداتی است, پس چرا فرم های معماری ایرانی در سیمای آن موج میزنند؟ 3. در تکوین نهایی این اثر معماری, اتمسفر فرهنگی ایران قرن نهم چگونه و به چه میزان اثرگذار بوده است؟این پژوهش به لحاظ محتوا, با روش توصیفی - تحلیلی انجام شده و در مرحله مطالعه تطبیقی با دیگر نمونه های معماری, از روش بررسی قیاسی نیز بهره گرفته شده است. در این مقاله, نتیجه می شود که بنای مسجد کبود تبریز هر چند شباهت فرمی به برخی آثار معماری عثمانی دارد, معماران سازنده آن که هنرمندان ایرانی خطه آذربایجان بودند, با کاربست تفکر بومی و فنون سنتی, چنان فرم وارداتی این مسجد را با عناصر فرهنگ معماری ایرانی آمیخته ساخته اند که محصول نهایی, سیمای معماری ایرانی به خود گرفته و بخشی از آن شده است.