Борхалъуде раханагIан цIикIкIунеб асар\nРекIун маршруткаялдагун радал сагIат анкьгоялде бащдаб хIалтIарабго МахIачхъалаялдаса къватIире рахъарал ниж, нахъа тун Буйнакск, Лаваша, Хьаргаби, Унсоколо, Болъихъ районалгун, ЦIумада районалъул центр Агъвали росулъе щвана сагIат цоялде бащдаб хIалтIарабго. Хьаргабире ва БагIараб кьодухъе щвезегIан гьечIо кинабгIаги къварилъи, нух буго хъил тIураб, эркенаб. Кьода аскIоре щун кваранаб рахъалде сверарабго байбихьана (гIемер кIудияб манзилалъ гьечIониги) къваридаб, гвендаз хьвади захIмалъизабулеб, бухъулеб, хъирщулеб, гIатIид гьабулеб бугеб нух. Абизе ккола гьенисан байбихьун ЦIумада районалде щвезегIанго гIемераб дандчIвалин нухал къачIалеб, гьел гIатIид гьарулеб, кьураби тIезарулеб, хъил тIолеб, цебехун тIураб цIигьабулеб цIакъго гучаб техника.\nДагьаб кIодолъаниги гьитIинлъаниги, тIадехун гIодобехун гираниги нухлул рахъ буго гIурул рагIалдасан унеб, кибехун свераниги нух нахъеги буссуна гIоралдехун.\nНухдасан бихьулеб тIабигIат абиларо цIакъго бечедаб бугин абун – гьелъул гIемерисеб бутIаялда кIиябго рахъалъан руго кьураби, бакI-бакIазда дандчIвала мадараб гIурччинлъиги, гьитIи-гьитIинал рохьалги, дора-гьанир рихьула ахалги. Цереялдаса цIикIкIун руго тIолабго нухда, бакI-бакIазда дандчIвалел рагъулал хъулухъчагIазул постал. Агъвалиб рузман къоялъул тIадал тадбиралги тIуран ниж рахъана гьениса 15 километралъ рикIкIадегIан бугеб гьебго районалъул ТIинди росулъе. Хъил тIураб гье-чIониги, нух буго гIарз бахъизе бакI гIемер гьечIеб, нахъе тарабго гIадинаб, гIоргун унеб, гIодоб лъураб. Амма тIабигIат хисана лъалеб хIалалда – цIикIкIана рохьал, рорха- лъана мугIрул, берцинлъана сверухълъи. Гьале гьаниса байбихьизеги ккола нижер халатаб ва "борхатаб" сапар – ЦIумада районалъ 80 сон тIубаялда хурхун, районалъул ва росдал администрацияз, жамгIиял хIаракатчагIаз гIуцIараб, ГIадало-Щулъел (тIиндисезул мацIалда Кабала беса – кIудияб мегIер, борхалъи 4151 м.) магIарде тIаде рахин, гьеб "квегъи". Гьелъул тIоцебесеб бутIалъун ккола ТIинди росдалгун къокъабго лъай-хъвай гьаби. КIудияб, нилъер тарихалда лъалкI тараб росу гьаб букIинги хIисабалде босун, жакъа рес гьечIо росдал киналго баяназда гъваридго тIадчIей гьабизе. МугIрул рагIал-лъуда бугеб гьеб росдал басрияб авал буго хъала хIисабалда гIуцIараб, сундуего хIалтIизабун буго гIурул, "чармил" гамачI, мина-къайи буго цояб цоялда бухьун, сокIкIун лъураб мисалалъул, къватIал руго цIакъго къваридал. ЦIияб авалалда гьел рихьула эркенаб хIалалда, гIатIидго, цере руго пастIанал, пихъил гъутIби. ГьечIо кIудиял, кIалгIабазда релълъарал минаби, гIемерисел гьел руго гIадатиял. "Сельсовет Тиндинский" муниципалияб гIуцIиялъул (гьелда гъорлъе уна цо чанго гьитIинаб росуги) бетIер Коратов МухIамадил рагIабазда рекъон гьаб буго кигIан захIматабги заманалда гIадамазда ракъи бихьичIеб, жидерго ракьалъ жалго хьихьулеб, магIишат гьабизе гIемер лъикIаб, хIалтIулев чиясе бокьараб пайда босизе рес бугеб бакI. Гьаниб буго 1100 цIа-раки ва 3330 рухI, администрациялъул буго 23 азарго гектар ракьалъул. Гьелдасан 800 гектар бекьулеб ракь (ролъ, ниха, картошка, цIоросаролъ), 1000 га харибакIал, хутIарал хIаримал. ТIалаб гьабуни цIакъаб тайпаялъул цIибилалде гIунтIун гьениб бижулареб нигIмат гьечIин абула. Амма гIадамазул аслияб магIишат буго гIи-боцIи хьихьи, цIумадисезул цIарго араб хIан гьаби (гьелда гьоркьоб хасаб бакI ккола тIиндадерил бакъвазабураб, батIияб тайпаялъул хIаница). Цебе заманалда росдал букIун буго риидалги хасалоги боцIи хьихьун гIадамал чIолеб 200-гIанасеб кули. ГьабсагIаталда буго гьединаб 15 кули, гьездасан ункъо байбихьул школа бугеб. ЦIакъго гIемерал руго риидал боцIигун гIадамал унел гьитIинал кулаби (гьез абухъе "мархьаби").\nАхираб заманалда гIемерисел гIадамал гочунел руго гIодоблъиялде, жидее санагIатал бакIазде, росулъ бащдабниги мина-къайи буго чIобого.\nЦо-кIиго сагIаталъ росулъги тира-сверун, цо дагьал минутал чай гьекъеялъеги, хIангун чед кванаялъеги риччан, рекIун добго ГАЗелалдагун ниж швана машина пара-хатго бахъулеб Кордон абулеб бакIалде. Гьенисан цоял УАЗиказда, цоял къайи баччулеб машинаялъул кузовалда тIад, рарал цIадаз гьалаг гьабураб гIор цин добехун цин гьа-нибехун хIалица бахун (баркала шоферазе ва гьезул махщелалъе), хадуб рохьоб жанисан лъобе тIаде унеб нухгун щвана, сордо нижеца тIамизе бугеб Ахари лагералде. Гьаниб данделъана нижер тIолабго къокъа, батIи-батIиял районаздаса, батIи-батIиял хъулухъазул, батIи-батIияб ригьалъул (бищун гьитIинав, 8 классалда цIалулев ТIиндиса ГIабдуллагь ва бищун кIудияв киназдаго лъалев ГIабдулхабиров МухIамад) 40-гIанасев чи. Сордо ана палаткабахъ, спальный мешоказда жанир кьижун. КватIараб гIужалъ байбихьана цIад базе, радал рахъарабгоги батана гьебго, гьелде тIадего - гIодоб лъураб накIкIги.\nТIаде раханагIан цIикIкIунеб черхалъе кьолеб асар – гIатIилъи, эркенлъи накIкI лъураб сверухълъиялъул; борхалъи, гучлъи согIал мугIрузул; гьайбатлъи балагьун бер гIорцIулареб тIабигIаталъул ва киналдаго цадахъ тIадеялдаса тIаде лъалеб бугеб свак. Свак лъан, бихьараб хIинкъи лъазе течIого кIвараб яхI бахъун, магIарде тIаде рахун, битIараб нухгун рилълъун, тIаса гIодоре ун, кIудияб свериги гьабун квеш-лъикI 12 километргIанасеб манзилги нахъа тун, гIорги бахун ниж лъалхъана.\nГьаниб цо дагьабго хIухьбахъиги гьабун нижеца тезе ккола жакъасеб нухлул ахирисеб бутIа – рахине ккола лъоба тIад бихьулеб мугIрул тIарада бугеб "Сулак-высокогорная" метеостанциялде (борхалъи 3000-гIанасеб м). Щай гьереси, гIезегIан свакарал нижее би-гьалъичIо гъоркьан тIаде унеб гьеб нух. Кин бугониги лъиениги къварилъи, квекIенал ккечIого, чIаго-гIатIго рахана тIаде. Огь! Доба цебе биун лъугIулареб цIорол мегIер (амма бицана доб дагь-дагьккун биунеб, мигьлъулеб, гьитIинлъулеб бугин абун), тIадехун…ТIадехун буго накIкIица бахчараб, гIазу тIад рекIараб ГIадало–Щулъел мегIер, нижер анищ ва мурад, сверухълъиялдаги мугIрул, гIазу, накIкI, гIурччинлъи, хIаримал, лъарал. БихьичIого бицун тIубалеб тIабигIат гьаниб гьечIо. Станциялда ниж рещтIана сагIат анкьгоялда гIадин.\nОбщество «Друзей горы Аддала-Шухгельмеэр» на метеостанции «Сулак высокогорная». Высота 2929м.\nГьаниб буго гIадатияб мина-къайи, станциялъул къайи-цIа, рега-рахъине бакI, бакараб печ (гьеб бакизе цIул баччизе кколеб буго цо-кIиго километралъул манзилал-даса) гьалараб чай, бежараб чед ва ниж щвейдал хъураб чIегIераб куйдул гьан. Нижер цоял кьижана минаялда жанир, гьениб бакI гIечIел рагьда лъурал палаткабазда жанир. Къаси бана цIад, бахъана гьури, радалги батана гьебго – щенон балеб цIад, гIодоб лъураб накIкI, накIкIалъ бахчараб кIудияб мегIер. Киназдаго бичIчIана жакъа магIарде тIаде рахине рес букIине гьечIеблъи, тIабигIаталда данде вагъун бергьарав чиги жеги вукIинчIелъул. КъотIи ккана гьава-бакъалъул шартIал нормаялде рачIинин абураб хьулги бугел, цойги цо-кIиго къо гьаниб базе заманги бугел гьанир чIезе, кинабго бихьараб-тарабги гIунги тIокI бугин, хутIараб тIасияб сапаралда тIубазе хьул бугин абулел, гIедегIарал ине. ГIемерисел чIана, нижер (10-гIанасев чи) хIукму ккана росулъе руссине. Руссиналда цебе нижер ккана къокъабго гара-чIвари станциялъул начальник ХIажиев МухIамадрасулилгун. (61 сон).\n- Щиб бугеб нужер станциялъ гьабизе кколеб хIалтIи, нужедаса тIадегIанаб тIокIаб станция бугищ Дагъистаналда?\n- Халгьабула гьава-бакъалъул, цIорой-хинлъиялъул. РакIарула бакъ бугелги накIкI лъуралги сагIтазул баянал, хIисаб гьабула бараб гIазу-цIадалъул, пулеб гьуриялъул. Къокъ гьабун абуни, лъазабула гьаваялъул ахIвал-хIал ва кинабго кьола тIадал идарабазухъе.\nР.S. Гьев хIалтIулеб 40 соналда жаниб бищун цIикIкIараб цIорой гьаниб букIун буго – 28, бищун тIадегIанаб хинлъи +18 градус.\nРоссиялдаго гьечIо гьадинаб борхалъуда бугеб станция, рукIаралги хвезарун руго нилъер кIудияб хIукумат биххараб заманалда.\n- Дида рагIана мун гьаб станциялда хIалтIун 40 сон бугин абун, бигьаяб хIалтIи бугищ гьеб?\n- Февралалда тIубала 40 сон. Валлагь битIун бицани бигьаяб хIалтIи гьечIо гьаб, хIохьел цIазеги захIматго букIуна, гьанире тIаде рахинеги гIемер бигьалъуларо.\nЦIакъго захIмалъула хасало, бараб гIазуца нижер гьаб мина тIерхьун букIуна, лъаларо нух батIа гьабизе. Нухда ккола гIемерал лъугьа-бахъинал - тIасан тIола гIанси, бачIуна гамачI. Станция рагьаралдаса нахъе (1930 с.) балагь тIаде бачIун, гIансиялда гъоркье ккун гьанив хун вуго 6 хIалтIухъан. ГьабасагIаталдаги нижер вуго анлъго хIалтIухъан, хIалтIи гIуцIун буго смена хIисабалда -15 къоялъ хIалтIула, цинги хисула. Киналго хьвадула ТIиндиса гьанире, хасалоги риидалги, гIазу балеб бугониги, цIад балеб буго-ниги, цIорониги хинлъаниги, кинаб гьава-бакъ бугониги.\n- РагIана дуе кьунин "Дагъистаналъул Халкъияв БахIарчи" абураб цIарги. Сундуе гIоло?\n- Гьеб, исана соналъул 23 марталда, щвана дие гIемераб заманалда захIматаб хIалтIуда вукIиналъе гIоло.\n- Дуе ва дур хIалтIухъабазе кигIан харж щолеб?\n- Харж гьаниб батIаго цIикIкIараб гьечIо нижее. ХIалтIухъабазе буго щуго-анлъго азарго гъурущ, гьелде тIаде щола квание бихьизабураб 3710 гъурущги. Дие щола микьазаралда хадуб гъурущ, гьелде тIаде дие буго пенсиялъул 3400 гъурущги.\n- БихьичIел божизе захIматал шартIазда хIалтIулел нужее бугеб гьеб мухь кин бихьулеб дуда?\n- Валлагь, битIун бицани, дагь буго. Амма харж дагьаб бугин абун станция реххун тезе бегьилищха, щив хIалтIунги хIалтIизе кколелъул гьанив, нижги ругелъул гьелъул специалистал, нижецаги гьабичIони, лъица гьабилеб гьаб хIалтIи?\n- Нужер гьаниб дида бихьула тIахьазул цIураб шкаф, руго гIемерал газетал.\n- Нижер гьаниб буго ток, радио, телевизор гьечIо. Гьоркьо-гьоркьоб, заман бугеб мехалда цIалула тIахьалги, цIалула газеталги. Буго "ХIакъикъатги", дун гьанив хIал-тIулеб 40 соналда жаниб киданиги течIо дица гьеб хъвачIого, хъвазе буго хадубги.\nНахъруссине кколеб нух букIана гьанире рачIаралдаса батIияб. Аслияб къокъаги цебехун борчIун ниж (дун, Закир ва Шамил) хутIана нахъа. Лъаларел мугIрул,лъалареб нух, доба-гьаниб дандчIвалеб боцIи гурого бихьулеб бакIалда гьечIев цо щибниги гьикъизе чи. Нижеда мухIканго бихьулеб жо букIана цо – гьалагаб гIор, лъалеб жоги букIана цо – ине кколеб рахъ, гIор унеб мухъ. ГIодоре ккана, тIаде ккана, битIун ккана, мекъи ккана, кин букIаниги тIаде ккана гIадамал ругеб колоде. Гьез нухги бихьизабун, балеб цIадалда гъоркь, ниж щвана басрияб Акнаде, щуго цIаракиги 25 рухIги жаниб бугеб, гIурул рагIалда, кIудияб мегIералъул ахада бараб гьабсагIаталда хутIараб жо гIемераб гьечIеб росулъе. РикIкIадасанго нижги рихьун данде ячIарай МухIамадова ПатIиматица (60 сон) ниж рачана рокъоре, хинаб печалде аскIоре, кьуна чай, квен. Кинха хутIилеб гьелъулгун гара-чIвари ккечIогоги.\n- Жеги киданиги дуда рихьичIел, дуда лъаларел ниж, дуца рачана рокъоре, гьаруна кваназе, кьуна хIухьбахъизе рес…\n- Дун кидаго гурхIула сапаралда, нухда вихьарав чиясда, ккола вакъун вугодай, къечон вугодай, квачан вугодай гьев абун. Гьелъ дир гъира букIуна гьединал гIадамазе бажарараб кумек гьабизе. БитIараб бицани, дие рокьула гIадамал, дир мурадги букIуна гьезие цо щибниги лъикIлъи гьаби.\n- ГIумру-магIишаталъе кинаб бакI бугеб нужер росу, гIадамал кинал ругел нужер?\n- Гьаб буго лъабго устар вахъараб росу, гьелъ нижер гIадамалги хIеренал, гIадамазда гурхIарал, гьезул адаб-хъулухъ бугел, цIакъго лъикIал руго. Нижер букIана гIезегIан кIудияб росу, амма гьанибе машинаялъул нух гьечIолъиялъ гIемерисел гIадамал гочана гIодоблъиялде. Гьанир хутIун руго херал, ине бакI гьечIел гIадамал. ГIи-боцIи хьихьи буго гьанир ругел гIадамазул аслияб магIишат, нижеца бекьула картошка, цебе бекьулаан пурчIинаги гьанже тана гьеб. Гьава-бакъги буго гьаниб гIемер лъикIаб, тIабигIатги буго лъикIаб, аскIобго буго гьеле гьеб гIорги. ЦохIо нух гьечIолъи буго квеш ккараб жо. ГьабсагIаталдаги гIуруца гьал кьоялги ун гIезегIъан захIмат буго нижер иш.\n- Кинаб бугеб дурго магIишат?\n- Дун 18 соналъ хIалтIана колхозалъул дояркалъун, гIолохъанаб заманалда хIалтIана лесхозалдаги. Дир вуго 6 вас ва 3 яс, киналгоги тIурарал. Рокъоб буго 40-гIанасеб чIегIер-хIайван, 20- гIанасеб гIиялъажо, 7-8 гIанкIу, 6 хIама. Дица бахъула хIан, лъагIелалъ гьа-булеб батила гьелъул лъабгониги тонна, гьеб босизе гIадамалги рачIуна гьанире. Добаса бачIараб указалда рекъон гьаниса хIан Москваялдецин битIун букIана нижеца.\n- Мун йиго басрияб, гьебги абизе чиго гьечIеб росулъ. Гьанир руго гIумруялъе цIакъго захIматал шартIал, гьечIо машинаялъул нух. Дур буго рекъараб магIишат, дуе буго пенсиялъул 2300 гъурущ. Гьеб кинабго данде босун гьикъани – гIумруялдаса рази йигищ иун?\n- Валлагь, битIараб бицани, дун гIумруялдасаги цIакъ йохарай йиго, гIадамаздасаги йохарай йиго, Аллагьасдасаги рази йигго. Дие щвечIо кинабгIаги ракIбакъвай, лъималаца гьаюна йохизе. АлхIамдуллилагь, киналдасаго йиго рази, жакъа тIаде рачIарал нужедасаги гIемер рази йиго, баркала нужее.\n- Дуца ниж кваназаруна, хинлъизаруна, нижецани кьела дуе баркала, нижее сундухъ дуца баркала кьолеб?\n- Дица абураб рагIиги къабул гьабун, чIухIиги бихьизабичIого нижехъе рачIаралъухъ. Хаду-хадурги гьедин рачIине сахлъи кьеги нужее, Аллагьас кидаго роххалида рихьизе хъван батаги нилъее, нужееги нухал ритIаги.\nПатIиматица цадахъ жийго ячIун бихьизабуна, бицана нух, гьей гIадатияй, гIамал берцинай чIужугIаданалъе баркалаги кьун, нижги рахъана. Цин сухъмахъккун, цин гIор ккун рилълъун (кин гьанисан тIад гьиргун хIамул унел, хасго хасало кин гьанисан гIадамал хьвадулел - бичIчIизе нижее цIакъго захIмалъана) ниж батIияб рахъалъан щвана добго Кордон пункталде (Акнадаса гьанибе буго 2,5-гIанасеб километр). Хьвадулеб машинаги батичIого лъелго, машинаялъул нухгун рилълъана ТIинди росулъе.\nРадал сагIат 11 тIубалелде станциялдаса рахъарал ниж, 17-гIанасеб километрги на-хъа тун, росулъе щвана къаси сагIат 10-ялде гIадин. ТIиндиса МухIамадил рокъоб сордоги бан, гьесул маршруткаялда тIад, радал сагIат анлъгоялде бащдаб хIалтIарабго рахъана МахIачхъалаялде.\nP.S. тIоцебе – кIудияб баркала гьаб тадбир гIуцIарал ва бачарал киназего.\nКIиабизе, кIудияб баркала согIал шартIазда согIлъичIел, чIаголъи чорхолъ бессарал, сундаго цебе беркъай, кIвахI гьечIел тIиндадерие.\nЛъабабизеги – кIудияб баркала ккаралъуб хинлъи кьезе хIадурал ва гьеб кьурало киналго нижеда дандчIварал цIумадисезе.\nГIабаш ГIабашилов Газета "Х1акъикъат"