САГЬАДА РОСУ.
1). Сагьада (Сокьо) росу буго Цlунтlа районалъул шималияб рахъалда бишун рикlада ва Цlумада районалъул гlopхъода бугеб росу. Цебе росу унаан Гlандадерил округалде, гьанже аваристаналда гъорлъе уна. Росу бугеб бакl буго тlабигlаталъго тlасан бишараб хlалхьараб магъил рагlалда "Микьуда" ва "Гlанди" гlopал журалеб бакlалдасан 600-700 метраялъ эхедехун Жанки мегlералъул ахада. Добго "Жанки" мегlералъул мугъзада нахъа буго Сагьадерида гьоркьобе унеб Микьуда росуги. Микьуда росдае тlабигlаталъ цlакъ берцинаб ва тlасан бишараб бакl кьун бугоан. Амман пайда шибха жакъа къоялъ росу рехун тун буго ва инсанги гьенив гlумру гьабун гьечlo.
2) Сагьада ( цlунтlадерил ва жалго сагьадерил мацlалда Сокьо абула росдада цlар) росдал цlар лъугьун буго гьадин. Сагьада росулъа хъвадарухъан Мухlамад Рамазановасул "Ахlул си" тlехьалда росу бижиналъе гьадин баян кьун буго. Цебе росу магъил рагlалда кьурабазда тlад букlун буго ва росдада цlарги Уволъ букlун буго, добго цlар жакъаги цlунун буго доб цебе росу букlараб гохlда. Цо заманаял гуржиязул Дзахъул ханас гьабураб гьужумалъ росу кьучlдасанго бихизабун букlун буго, вa росдал нахъе хутlарал гlадамалги Чаляхъ абулеб росулъ рукlун руго яшавги гьабун. Дагь-дагькун гьел росулъе руссун руго ва росу бан буго цlияб бакlалда ва росдае цlарги кьун буго Роскьо (Сиртlалда) абун. Гьоркьоб заман ун хадуб "р" хlарпги билун "сокьо" абун хутlун буго. Гьединан бачlун буго Сокьо абураб цlар. Магlарул мацlалда Сагьадайилан абиялъе гlилла буго гьебросу къватlисан бачlараб боялъ бухlараблъи. Умумузул биценалда рекъон Абулмуслим шейхасул боялъ росуги бухlун жодорго мацlалда "бухlана" ян абураб рагlи "сагьада- ян абурабила ва киназго бол мацlалда сагьадерида Сагьада ян цlар тун буго.
3). Гlадамазул къадар 1944 соналда гlагашагарго 500-600 чи вукlанилан бицуна. Доб соналъ сагьадасел хlал гьабун Чачаналъе гочинарун рукlана ва бакъул унтиялъ гьеб цlияб гьава рекъолареб бакlалда pикlен гlемерал гlадамал хвана. Росдал чlахlияз бицунаан цо хабадасан цойгиялде ине заман гloлеб букlинчlилан, хъиза-хъизанго хваралги рукlанила, цо къоялъ кlи-кlи лъаб- лъаб чи хваравги заман букlyнеб букlанилан. Гьабсагlат 2012 абилеб соналъ букlараб гlадамазул къадаралъул хъвай-хъвагlаялда рекъон магlарухъ росулъ вуго 313 чи. Гьелдасан цо дагьабго цlикlараб къадар бехе лъарагlлъиялдаги буго.
4). Росу тун къватlире арал гlемерал гlадамал руго сагьадерил. Тlоцебе Сагьада росу кlийиде бикьана 1957 соналъ чачаналъан гочун нахъе рачlунаго. Доб соназ сагьадерие кьун буго Салахъ (Хасавюрт) районалда росу базе бакl, ва башдаб росдал халкъ гьенире ун гьенир рукъзалги ран гьениб яшавалда чlун руго.
Гьединазда гьоркьоб нусго гlанасеб цlараки Салахъ (Хасавюрт) мохъалда бугеб Муцалаул росулъ буго, лъабкъого гlанасеб цlараки Тарумовкаялдаги буго. 3 цlараки Ростов вилаяталда руго, 4 цlараки Махlачхъалаялда, 3 цlараки Шамхал гьеналда, 1 цlараки Багlарбо (Красноармейское) гьеналда , 5 цlараки Гелбахъ (Кизилюрт) шагьаралда, цlараки Гlолазухъ ( Комсомольский) гьеналда, 1цlараки Гъазданушиб, 1 цlараки Шурагьиб (Буйнакский) шагьаралда, 3 цlараки Салахъ (Хасавюрт) шагьаралда, 6 цlaраки Сурхаб (Кизляр) шагьаралда, 1 цlараки Хехабгlopтlа (Юрковка) росулъ, 2 цlaраки Краснодар вилаяталдаги, 1 цlараки буго чачаналъги.
5). Росдае кьучl лъураллъун рикlyна росдал тухумазул тloцересел гьелги ккола; Жахlу, Кlудияв Вату, Гибо Гlумар, Зери Гlали, Ширквала, Бохloли ва Роша Гlали. Долго росдал харабазул биценалда рекъон росу кlицlул- лъабцlул кьучlдасанго бухlун ва бихизабун буго. Цин гъарачи Дзахъул ханас. Хадусала ислам тlибитlyлаго Абулмуслим шейхас. Лъабабизе росу бухlана 1944 соназ коммунистаз, росу чачаналде гочизабулаго, сагьадасел нахъ руссун рачlинчloго рукlизе.
6). Росулъ буго анкьго тухум кьибил. Жахlyязул, Ватуязул, Гибоязул, Зериязул, Ширквалазул, Бохloлиязул ва Чочобазул. Гибоязул кьибилалде унел Дибиралазул тухум ккола Цlунтlа мухъалъул Чаляхъ росулъа вачlарав Дибираласдасан лъугьараб. Гьебго Гибоязул кьибилалде унел Ардучилазул тухумги ккола Цlумада мухъалъул Гъворкь Хъваршини росулъа вачlарав Ардучи Гlумаридасан лъугьараб. Микьуда росулъ букlана кlиго кьибил Жахlуязулги Бохloлабазулги.
7). Сагьада росдал аслияб лъабго авал буго. Пойрох (Лъадхъоби) (кьурабалъ, кьурда), Малихъ( гохlда) ва Хlира (гъежалда). Авалазда тухумазде бикьунилан гьечlo, росу бан. Цоцалъ жубан гьарун руго минаби, бокьал ва гьорал.
8). Кулабигун мархьаби росдал гlемерал руго. Гьединаздасан цояблъун кколаан Микьуда кулаби, нух гlемер халатаб букlиналъ хадуб росу лъугьун букlана гьениб, ва 2009 соналъ киналго гlатlиракьалде гочиялъ росун рехун тана ва чlунтана. Гьединго рикlада ругездасан ва тарихияздасан ккола "Ирелъ" кулабиги. Цlумада мохъалъул Метрада росдалги сагьадерилги кьал букlун буго росдада цебе бугеб мегlер сабаблъун, хlата росдада гьоркьоб чlвай-хъвейги ккун буго. Цинги сагьадерица "Ирелъ" бакlалда кулабиги ран мегlер жодохъго хутlун буго амма тlад бижараб рохь метрадерихъе кьун буго хlукуматалъ. "Тlинал кули", "Кlурохъ кулаби", "Ицухъ кулаби". "Редозалъ кулаби" ккола Ватуязул наслуялъул кулаби, цlаралъул магlна бачlуна "хасалие хlадур гьабураб цlул" абураб. Хlакъикъаталдаги гьениб хlaдурула хасалие цlyл. Руго цойги Зериязул кьибилалъул "Ишакь" кулаби, гьел кулабаздасан магlишат гьабула Зерилазул кьибилалъул Аличулазул, Сагlитилазул, ва Гвакьани Гlумарилазул наслабаз. "Хвалах" колодасан магlишат бакlарула Гибоязул кьибилалде гъворлъе унел Ардучилазул наслабаз. Ицухъ колодасан яшав ва магlишат бакlарула жалго Гибоязул наслабаз ва гьезда гъорлъе арал Дибиралазул наслабазги гьединго Жахlуязги ва Махlамагъазиязулгун Бохloлабазул наслабазги. Тlад Къоголъ" кулабазда магlишат бакlарула жахlуязул кьибилалъ." Гъворкь Къоголъ" кулабаздасан пайда босула Гибояз ва Махlамагъазиязги Дибиралазги.
9). Росдал сверухълъабазда руго берциналги, гlажаибалги ва тамашаялги цlарал. Руго умумулъанго рачlарал цlарал ва гьединго гьанже ракарал цlapалги. Мисалалъе "Цейби эхъиза" (цlумал рештlунеб бакl) росдада тlаде балагьараб кьурул гlус, "Витиршол хоб" росдал рагlалда "Уволъ" гохlде шолелъул батула. Биценалда рекъон гьенив вукъун рагlула некlo "Уволъ" росдал вукlарав бетlер Витиршо хан."Шудазах" ва "Оцузах" "Хабалазухъ" ва "Гьоцlaбахъ" гьеб буго росдал къилбал рахъалда магъилъе унеб гlебаб гьакинухда тlасанги гъоркьанги ратулел хобалги ва некlo лал тlамулел рукlарал гьоцlалги. "Къвилъалах" (нухбикьуда) добго гьакинух кlийиде бикьулеб бакl. "Гlалжамхо" (Алжаналъухъ) росдадасан тlадехун магъилъ бакl, цо дагьаб гьури багъулареб бакl букlун лъураб цlар ккола гьеб. "Махlамаз кьихъих" (Мухlамадил хъошихъ) некloго росдал гlачиязда вехьлъуда вукlарав Хlалакъасул Мухlамадица, гамачlго гьечlеб бакlалда рикlадасан гамачlги бачун гьабураб хъош буго ва гьениб "Мухlамадил хъошихъ цlар рекlун хутlун буго.Цlиял рачlарал цlаразда гьоркьосан ккола мисалалъе "Мухlамад вортарав бакl"- хасало релъеда Сагьадисан Микьуде рокъове унев вукlарав Мухlамад абулев чи хъуштlун гъворкьеги вортун хвараб бакlалда, гьединабго цlар буго росдада гъоркь "Tlexlав Муртуз вортарав" абулеб. Додинго релъеда кватlараб бецlаб сордоялъ вачlунев вукlарав цо Шодродасев нухги бихьичloго сверудасан дандевитlун ун кьурулъан гъворкье вортарав бакl. Гьенибго аскloб буго " Чебурек кlанцlарав бакl", шагьранухда гlолохъаби хlалтlyлаго гьалмагъасул ботlродасан гъороца араб тlагъур кквезе Юсупил Мухlамадрасул (чебурек) кlанцlарав бакl. Росдадасан тlадехун шималияб рахъалда рохьоб "Верни Мухlамадил анкералъухъ", токалъул мохъ росулъе цlалаго жиндир мунагьал чураяв Верный Мухlамадица анкер-хlуби лъураб бакl. "Верниз къае" (Верни мухlамадил къайихъ), Идрисица жиндирго яс Умукусумие ирсалъе рохьоб цо бакl кьун буго, "Бодул майданалда" тlадехун, Верни Мухlамадица чlужуялъе щвараб бакl сверухъан къазеги къан къачlан буго ва пайда босулеб букlана. Гьелъ гьениб гьединаб цlар рекlана гьениб. "Гъвакlиласул нух" абураб цlар бачlана гьадин; "Ицухъ" кулаби рикьун руго тlасиялде ва гъворкьиязде. Некlо гъваркьиял "Ицухъ" кулабаздеги ун унаан тlасиял кулабазде. Гъвакlиласул Ахlмадица, росдал магъил рагlалда лъарахъе хасалиде хlадур гьабураб цlуладе унеб нухдасан, цlияб нух бахъун буго тlасияб "Ицухъ" кулабазде унеб ва гьелда гьесул цlарги хутlун буго. "Чанахъабазул кьо", рохьоре чанаре ине кедал росдал чанахъабаз лъун букlараб кьо буго "Микьуда" гъойсуялда тlасан. Гьеб кьо гьебго цlаралда гъоркь жакъаги нахъе буго, амма жакъа гьениб кlудияб чаранкьо буго, шагьра нухалъе лъураб, тlасан цlадул гьакал (машинаби ) хьвадулел.
10). Тарихиял бакlаллъун ккола цин росдал къилбаялъул рахъалда магъилъе унеб гьакинухда гъоркьехун лъарахъе щолеб бакlалда бугеб цо бакlалда цlар. "Шудахl мада" ( Хобалазул кlалтlа) нилъеда лъан гьенир хобалги рукlинчlo ва заналги гьечlo ва амма цlар буго, гьеб гуребги архиологаз гьарурал цlex-pexазул хlалтlабаз бихьизабуна гьенир бусурбабазул гурел хlатта насраниязулцин гурел хобал. Жаназагун цадахъ чанги батlи-батlиял рукlарахъиналъул тlагleлал жанир лъурал. Гьединго росдадасан тlадехун рохьоб бакъбакул рахъолда бугеб цо байданлъи ва гьелда бугеб цlар. "Озйос гога" ( бодул байдан), некlo мугlруздасан гурони нухал гьечlеб заманаялъ сапаралда бугеб бо рештlунеб байдан букlанилан бицуна, гьелъул хlакъалъулъ умумуз. Мажгит росулъ цо буго. Умумузул биценалда рекъон гьеб мажгиталъул къадал ран руго кlиго чияс Кlудияв Сагlидица ва Гlадалаца. Гьенибго бицуна къадазе гамачl босизе унаан росолъан рикlаде, цо хасаб чlараб комисия букlанила живживас босун бачlараб ганчlил хал гьабулеб, гьезда гьоркьосан цогlагиясе гьеб гамачl рекlее гlечloнани гьебги нахъе рехун цойгиялда хадув ине кколаанила дов чи. Жив-живасда тlад лъунги букlанила къоялъе лъаб-лъаб гамачl росулъе щвезабизе. Къедги добго комисиялъ толароанила цо рокьобалдасан тlаде борхизе. Къед балаго хlалтlизабулеб хlаршалъе ракь цо хасаб бакlалдасан бачунаанила, гьебги цlалкlизеги цlалкlун. Жанисан мажгит къачlазе ахlун вукlанила Цlумада мухъалъул Гьаквари росулъа Хlажияв абулев цо цlулал устар. Чанги гьес доб мехалъ гьаркрал жал жеги нахъе хутlун руго ва гlажаиблъизе бачlyнедухъ махшалида гьарурал руго. Комунизмаялъул зулмуялда гъоркь ругеб мехалъ росдал мажгит клубалде сверизабун букlана, хадуб гьеб зулму тlасан рехигун букlарабго мажгит гьелъулги гьабуна.
11). Мацl буго цlунтlадерил амма гьезулалдасан батlияб гlицlго сагьадерил диалекталъул. Гlемерисел рагlаби руго цlунтlадеридагицин ричlyнарел. Гьединго сагьадерил мацlалда гъорлъ гlемерал рагlаби руго гуржиязул мацlалъул. Бицуна умумуз росдае кьучl лъуразул цо-цоял, Жахly, Вату, Гибо Гlумар гуржиялъан, гьезул ханзабазул зулму хlехьезе бокьичloго, эркенаб бакlги цlехон рачlаралилан ва гьездасан ирсалъе хутlаралилан. Мисалалъе "пlипlила" гуржи мацlалдаги сагьадерил мацlалдаги кlалкlучlалда абула. "Сурсат" гуржиязги сагьадерицаги нахърател абун яги кванил нигlматал абун хlалтlизарула. "Кунта" -гурде, "сабани"-юргъан. Гьединго рагlул сверел яги ахир; мисалалъе "Гlалил рукъ" кlиябго мацlалда "Гlалис отохи"- абун бачlyна, кинабгlаги рагlул ахир "ис" яги "ес" абун гуржи ва сагьадерил мацlалда цого жо буго ай бол мацlалда "ил" яги "ол" абун бачlунеб; Гlалил, Гlумарил, оцол, харил ва гь.ц. Руго сагьадерил мацlалда жодорго рагlабиги кloчон тун бол мацlалдасан росаралги, мисалалъе бол мацlалда "варани" сагьадерицаги "варани" абула, ва гlун бачlунеб гlелалда лъаларо вараниялда сагьадерил мацlалда "омокила" абулеблъи. Яги магнитофоналда "накнак" абулеблъи. Жодорго мацl бацlадго цlуниялда тlад хlалтlулев чи сагьадерида гьаркьов Мухlамадов Ильяс ккола. Гьес малъун гьесул лъималаз бацlадго сагьадерил мацl бицуна. Дунгоцин хlайранлъун хутlана гьесул ясалаз ведроялда сагьадерил мацlалъ "тlили"- ян абула рагlидал. Некlсиял цlараздасан ккола Зерилав, Гlадала, Тlина, Хъанда Муса, Вату, Гибо Гlyмар, Жахly, Гакьу Махlама, Лъахъулав, Хlанпу Лабазан, Микlилав Ахlмад, Хlанкалав Квацила, Пойро Гlали, Кloмо Муса, Кокба Патlимат, Бощтlолай Патlимат,э Чагури Гlайшат, Чоми Патlимат, Хъвахъули Меседо, Хlасан баба.
Дидоязул Хизри абу-Муса.
Цlунтlа мухъ Сагьада росу.
#Дагестан #дагестанцы #аварцы #Цунтинский_район #Сагада