Хунзахъа КIудияв ХIажи – Абулмуслимил наслуялъул гIалимчи

Хунзахъа Ражабил ГIумарил вас Ражаб-хIажи гьавуна гIага-шагарго 1872 соналъ ГIалимчулал абулеб тухумалда. ГIалимчулалин гьесул тухумалда абиялъе гIилла ккола Абумуслим-шайих вачIаравго, гьес бачIараб гIелмуги тIахьалги цIалун, гIелму босарал гIемерал гIалимзаби гьесул тухумалъул рукIин. 
Эмен хун хутIарав гьитIинав ХIажи, гIелмуги умумуздасан бачIараб рухIияб бечелъиги щвечIого хIутIилин хIинкъун, эбел ГIумарил ГIаишатица гьитIинго гIелмуялъул нухде вуссинавун вуго. Анлъго сон барав вас эбелалъ витIула умумузул кьолбол гьобол ГIумар абун кIудияв гIалимчиясухъе цIализе БуцIраве.
Абумуслим щайихасдасан бачIараб гIелму инсуца васасухъе кьолаго, ХIажил умумул гьоркьоса кьотIизе течIого гIелму цIаларал гIалимзаби рукIана. ХIажи вукIун вуго инсул рахъалъан 15-абилев гIалимчи. Гьесул эмен хехго хун вуго. Гьесул рукIана кIиго васги кIиго ясги: МухIаммад, Гъайирбег, Хадижат, ПатIимат.
Гьесул умумуздасан рачIарал тIахьазда хъвараб тарихалдасан буго гьадинаб хъвай-хъвагIай: «Дагъистаналде ислам бачIинелде цебе, нижер кIудияв эмен, жиндир зара бацIцIадав, кафураб заманалда гьезул гIалим ватана. Абумуслим вачIана, ислам къабул гьабуна. ТIоцебе иманги лъун гьев жаниве вачана жиндиралда цун рукъзал кьуна, масжид бана. Абумуслимида цадахъ йикIарай гьесул яц жиндирго васасе чIужулъун ячана. Биги гьанги жубана Абумуслимил тайпаялъул, гьесул нухда хьвадулел умумул нижер лъугьана. АнцIила щуго гIалим наслуялда вахъана, щунусиялде гIагарун тIахьал гьезул ратана. Гьезул щибав гIелмуялде гурони валагьичIо, гIелму тун хьвадаразул магIишатги билълъинчIо. Мисриялде, Шамалде ун гIелму тIалаб гьабуна, гьениса тIахьал росун тадрис гьабун цIалана. Гьезул цIар Аль-гIуламау ГIалимчулал аль-аварию" аль-хунзахийю аль-тIалтIию абун тIибитIана». 
Дагъистаналде Абумуслим-шайих вачIараб заманалдасан байбихьун, гьезул наслуялъул жакъа къоязде щун киназулго цIаралги лъала. Гьел умумузул баракат щвана КIудияв ХIажиеги. 
Гьединго гьев кколаан Дагъистаналда ругел чIахIиял гIалимзабазул цоявги. Гьев вукIана гъваридаб гIелмуялъул бетIергьан. Кутакалда щулияб бухьен букIана гьесул хIакъикъияб тIарикъаталъул устарзабазулгун. Гьев кколаан КъахIиса муршид ХIасан-афандиясул муридги. Гьелъие нугIлъи гьабула гьаб лъугьа-бахъиналъги: ГIолохъанаб мехалъ гьас дагьа-дагьаб сунтI балеб букIун буго. Цо нухалъ жиндир муршид ХIасан-устарасухъе унев вукIун вуго ва сунтI нухда бахчун тун буго. ХIажийилан абун буго устарас, дуда ракI бакъван вукIунин жив, жиндир чорхолъ цо Аллагьасе  гIоло тезе квешаб гIамал батичIогойилан. Я гьекъолев ватичIила, я бикъулев ватичIила, я тамахьо-сунтIалде ругьунлъичIила. Аллагьасе  гIоло квешаб гIамал тани, гьелъул кIудияб даража бугин, воре, тIадвуссунаго сунтI босизе кIочон тогеянги абун буго устарас гьасда. Гьелдаса тIокIаб гьеб сунтI гьас кодобе босун гьечIо.
КIудияб макъамалъул чи гьев вукIин бицуна гьаб хадусеб, 90-аб. соназ Динияб идараялде вачIарав ХIумайд-афандиясул (къ. с.) вукIарав ЧIарадаса муридас бицаралъги: «Дун гIолохъанчи вугев мехалъ, устарзабазул хIакъикъатги рагIун, устарасухъе ине бокьун вукIана. Дида рагIана Гьандихъ вугин устарилан. Гьениве щвараб мехалъ, дие устарасухъе ине изну щвечIо хIинкъараб заманги букIун, хIукумуталъул тIадецуй букIиналъе гIоло диниял чагIазде, хасго тIарикъат гьабулел чагIазде. ХIасил, дун гьеб нухалъ устарасухъе виччачIо росдал гIадамаз, гьединав чи гьанив гьечIиланги абун. Гьел дихъ цIакъ щаклъун балагьун рукIана, амма дун нахъойги ана устарасухъе, гьеб мехалъ дие устарасухъе ине изну щвана. 
Жаниве вачIарав мехалъ устарас дида абуна: "Гьалеха дир вас, дида тIад къан буго гьаб иш. Дицани дирго устарасда абулеб букIана Хунзахъа КIудияв ХIажихъе кьейилан, амма устарас абуна духъе кьейилан бугин амру". 
Гьелдаса нахъе дун вукIана КIудияв ХIажи вихьизе ине бокьунги, щвана дун гьесухъеги. Гьевги ватана цIакъ гIажаибав чи, дун цIакъ гIажаиблъизеги гьавун вукIана гьесул мокърукь дализабураб жоялъги, цо квацIи букIана, гIечгIадаб жоги тIад бугеб».
ЦIалун хадусан гIемер соназ гьес дибирлъи гьабун буго ГьоцIалъ, МагIли, Илълъаб росабалъ. Гьев лъабго нухалъ хIежалде ун вуго, гьединлъидал гьесда КIудияв ХIажийилан абулаан. 
Доб, диналъе бищун квешаб, захIматаб заманаялъ хвезегIан дибирлъи гьабуна росдае ва районалъе ХIажица. Гьев лебалав, къвакIарав, бажари бугев вукIиналъ гIолохъабазе цIакъ вокьулаан гIолохъанаб мехалъги. Гьес, дибирлъун вугев мехалъ, цадахъ рачун цIализарулел рукIана жиндирго васал МухIаммад ва Гъайирбег, гьелги лъикI цIаларал, гIелму щварал рукIана. 
Гьев вукIана ворхатав, жанив цIурав, мазалияб черхалъул чи. ГIолохъанаб мехалъ речIчIун, къоно рехун гьев лъидасаго бергьунаан. 
Хунзахъ гьесул рокъоре кидаго гIемерав чи хьвадулаан гIакълу дандбазеги, батIи-батIиял гIелмиял суалалгунги, гьединго гIалимзабиги цIаларал чагIиги. Гьалбал камураб цониги къо букIунароан. Абумуслим- шайихасул зияраталде рачIаралги киналго гьесухъ рещтIунаан. 
Умумуз хъварал, цоцахъе кьун рачIарал цIакъ гIемерал тIахьал рукIана гьесул. Хъизаналъ щибаб санайил риидал багIарараб къоялъ гьеб кIудияб библиотека (мактаб), гъоркь жалги тIамун, азбаралъуб тIибитIулаан ва, жиб-жиб кодобеги босун, хIурги кIутIун, къачIан, жилдазда тIад нахги бахунеб букIун буго, цинги къасиялдехун рокъоре раччулел рукIун руго. 
Гьесухъе гIелму тIалаб гьабун, дарсал цIализе рачIун, гIемерав чиясе гIелму щвана. Гьездасан рехсезе бегьула ХIажимухIумил МахIамад, Бакъдаса Муртаза, Илълъаса ХIажи, Локаласул ГIабдулмалик, Париханил МухIаммад, Муртазал МухIу. Гьединго гьес гIелму малъараздасан ккола жиндир баракат щваяв ГIахьалчIиса тIарикъаталъул устар ХIажиясул МухIаммад-афанди, ХIажил МухIаммад, МухIаммадтIагьир, ХIасанил МухIаммад, ТIанусиса ТIагьирги. ГIабдулхаликъ, ХIасан, БакьайчIиса ГIабдулпатахI, МухIидин, Мансур, Гозолоколоса МухIаммад, ЗагIиса Байтирил Дибир, Мурадаса ГIабдуразакъ. МагIлиса Сурхайица ,санайил гьесухъе вачIун, мавлидалги ахIулаан.
Гьесул хIакъалъулъ руго гьадинал, гьесул карамат загьирлъарал биценал:
– ХIуригат бахъилалде цебе, Хунзахъ цо гIолохъанай яс хвараб мехалъ, гьей юкъулеб бакIалда КIудияв ХIажияс къулгьу гьабизехъин букIун буго. БитIун гьеб байбихьизехъин вугев чи гьев, къулгьуги гьабичIого, хабада аскIоса нахъеги вахъун, дагьав довегIан гIодов чIун вуго. ГIадамалги гIажаиблъи гьабун хутIун руго. Хваралъул гIагарав чияс: «Щай ХIажи, къулгьуги гьабичIого хабадаса нахъе арав, дун мискинчи вукIиналъищ?» – абун гьикъидал, гьес абун буго: «Валлагь гуроха, вац Муртаза, гъолъул хабаде къулгьу гьабизе Сайфуллагь-къади вачIана ва дунги, гьесие бакIги тун, нахъегIан вахъана», – ян. Гьей йикIун йиго Сайфуллагь-къадиясул мурид. 
– КIудияб ВатIанияб рагъул заманалда Хунзахъа ГIабдукъадирил вас МухIаммад рагъда тIагIанилан кагъатги бачIун, магIирукъ лъун букIун буго. КIудияв ХIажи ун вуго ГIабдукъадирида аскIове ва, дур вас чIаго вугин, магIирукъ биххеян абун буго. ГIемер заман иналдего гьесул кагъат бачIун буго жив чIаго вугилан. 
– Лъеберабилел соназ жиндирго вас МухIаммад, мацIихъабаз къватIиве кьун, ккун вачун арав чи, туснахъалда хун вугилан хабар бачIарабго, гьесул эбел ПатIимат гIодизе лъугьун йиго. ХIажияс хъизаналда абун буго гIодугейилан, нилъер вас чIаго вугин. Гьелдаса хадуб заман индал, цо къоялъ гьес хъизаналда абун буго: «ПатIимат, нилъ васасдаса ратIалъана, дурго хIадурлъи гьабе», – ян. Гьебго къоялъул бакъанида чапар вачIун вуго вас туснахъалда унтун хванилан. 
ХIуригат бахъун хадуб, динги гьукъараб цIаларал чагIазда хадурги лъугьараб заманаялъ КIудияв ХIажица гьоркьоб къотIизе течIо динияб хIаракатчилъи. Цо заманаялъ Хунзахъ милициялъул начальниклъун вукIун вуго ФатагIалиев абулев чи. Гьес жиндаго лъикI лъалев Гъазияв абурав чиясда абун буго: «Гъазияв, гьадав КIудияв ХIажи дур гьудулги вугин, дуца гьесда абе гьаб диналъул иш, гьадигIанго тIадчIун гьабичIого, цодагьаб гIодове виччан гьабейилан". Гьесул рагIаби Гъазияс жинда рициндал, КIудияв ХIажияс абун буго: «Валлагь, вац Гъазияв, Аллагьасе гIоло гьабулеб дин дица лъикьаниги хIинкъун рехун теларо, дун теларилан вачIарав чиясе гьалъ жавабги кьела», – ян рачлихъ бараб кIудияб ханжаралда кверги кIутIун буго. Гьеб хабар бицана, мунагьал чураяв, Гъазиясул вас ХIажимухIаммадица.
Дол лъеберабилел соназ сардилъ расги лъачIого рачун унел рукIун руго гIалимзаби. Муслим Атаевас абун букIун буго гIолохъабазда нужеца ХIажи цIунейин, росдал багьаяв чи вугилан. Цо сордоялъ, Муслимги росулъ гьечIеб мехалъ, ккун вачун ун вуго ХIажи. ТIадвуссарав Муслимида бицун буго ХIажи ккун вачун анилан. Гьеб мехалъ хадуб ахIи бахъинабун, Муслим Атаевас ритIун руго жиндирго вацгIалзаби Атаев ГIабдукъадирги КъурахIумаги чуялги рекIун хадур ва ЧIалда штабалдаса нахъеги вачун вуго. 
Доб, исламалде данде рагъ гьабулеб заманаялда, Хунзахъ росдада аскIоб бугеб хъалаялъур тIамун, ккун рачIарал гIемерал гIалимзаби рукIана. Гьезда гьоркьор херал, унтарал яги гIазаб кьун хвезарурал гIемер рукIун руго. Гьел хварал рукъулел рукIун руго гургинаб хъалаялда цебе бугеб салулъ, тIад занигицин чIвачIого. Гьеб туснахъалда хIалтIулев ДорномухIумал ХIажияв абун чи вукIун вуго. Гьесда КIудияв ХIажица тIадкъан букIун буго гьел рукъараб бакIалда тIад гIуж гьабейин. Гьев туснахъалъул хIалтIухъанас бицунеб букIун буго лъил хобалда гIуж барабали. 
Сардилъ КIудияв ХIажица, мутагIилзабиги, васалги, дурцалги цадахъ рачун, салулъа къватIиреги рахъун, Хунзахъ, вализабазулин абулел хабзалалъ рукъулел рукIун руго гьел. Гьедин вукъарав гIалим ЛъагIилухъа МухIумида цеве вукъейила живиланги абун, гьенив къеда гъоркь вукъун вуго живго КIудияв ХIажиги.
Цойги гьедин сардилъ гьенив вукъун вуго ЦIумада-ЦIунтIа гIорхъода бугеб рикIкIадаб росулъа – Асахъа гIалимчи. Гьесул беццай ясги гIагарлъиги рачун рачIунаан лъималаз гьесул хабаде. Дида лъала, цо нухалъ гьениве вачIун вукIана Бакълъухъа тIарикъаталъул устар СагIдухIажиясул МухIаммадги. Гьединго гьеб бакIалде зияраталъ рачIуна гIемерал гIадамал. 

КIудияв инсул хIакъалъулъ ХIажил ясалъул яс ПатIиматил ракIалдещвеял.

Гьев херлъараб заманаялъ дун, гьесул ясалъул яс Патимат, йикIунаан ХIажидадай кумек гьабулей. ЦIакъ лъималазеги вокьулаан гьев. Дагьаб чIаголъиялда вугеб мехалъ лъималазул лъималаздаги дир вац АхIмадидаги, вацгIал ГIумардададаги, ГIаишатидаги, цогидаздаги Къуръанги малъулаан. Дун цIакъго гьитIинай йикIаниги, алиф дида, гъозда малъулеб рагIун, рекIехъе лъалаан. 
Ункъо сон бана дица гьезда аскIоб, къасиги къадги школалде унаан. ХIажидадай кумек гьабизе кIолароан, дир кIодоэбелги хун, ячарай гьесул хъизамалда. Вахъун чIезе кIоларев чияс цониги как-суннат толароан. Дица гьесие каки чуризе, къула-ворхизе, тIаде вахъине кумек гьабулаан. ГIемер какал ралаан гьес. Нахъа кверги чIван, гIодовеги къулизавулаан, гъоркъе кверги бан, тIадеги ворхизавулаан. Радакь мехалъ цIакъго гIемер ралаан. Дие гьев цIакь вокьулаан, гьелъ батилаха, чIалгIинчIого гьабулаан дица гьесие какие кумек. 
Цо-цо мехалъ дица абулаан: «Я ХIажидада, гьелгощинал щай гьел какал ралел?» – абун. Цо нухалъ дица гьедин гьикъидал, дос абуна жиндир гьитIинаб мехалъ, мутагIиллъун вукIаго гъоба БуцIра лъималгун къулгIадухъ васандулаго, лъималаз тIилалги хIарщулъ кьабун хъабарчаялде тIираби щвезарун рукIанила, гъоб мехалъ эбел хадуй ячIинегIан ретIелги чуризе щвечIого анкьалъ рарал какал рецIизе кколила, гьел рецIулев вугила. 
Гьев гьединго къварилъахъдулаан жинда цо хIакъги бугилаха: мутагIиллъун вугеб гьитIинаб мехалъ, къулгIадухъ жинда батун букIанила руччабазул гIарцул кIиликI, гьеб жиндихъа цойги лъималаз босун анила, гьелъул хIакъ бугилан абулаан. Сардилъ цIакъ гIемер гIодулаан. Щай, ХIажидада, гIодулев? Как течIев, кIал течIев чиясе щиб ургъел дуй бугебан абидал абулаан, нуж гIадин вугеванищила жив, гIалимчияс гьабизе кколеб жо гIемер букIунилан.
Дир эмен МухIаммадги вукIана цIакъ хъалиян бухIулев чи, кавудахъе щвезегIан цIун бекьулаан тамахьу, гьелъие гьабизе кколаан нижеца хъулухъ: чIун, лъалъан, тIегьазе биччачIого – гIемер хIалтIи букIунаан. Риидал хурий лъилъарилей эбелги йикIун, гIиядаса вуссун вачIарав эмен лъикI семун вуго эбелалде жиндир тамахьо тIегьазе тунилан, семун вахъаравго ун вуго ХIажихъе щвезе. Гьес гьикъун буго: "Щиб, МухIаммад, Хадижатица ццим бахъинейищ гьабураб?" – илан. Гьас бицуна гьадин кканилан. Цинги ХIажица дов ХIасан-устарас жиндаго абураб бицун буго. Жинцаги тIокIаб кодой босичIин, киб бугебщинабги ияхIги данде гьабун, Аллагьасе гIоло гьеб хъалиян тейилан абун буго. Гьабилилан гъоб бакIалдаго гьедун вуго эменги, тIокIаб цIаларилан. Гьелдаса хадуб дагIбаги лъугIана нижер рокъоб, хIалцаца гъанкъулев вукIунев эменги кваназе кIун, лъикI лъугьана. Амма гIемер тамахьо бекьиялъ пастIаниб бекьараб картошкаялда лъабго соналъгIаги танхьил махI букIунаан. ТIоцебесеб соналъ гIакдацацин квинчIо гьеб. 
ХIежалдеги ун вукIана ХIажидада. Гьасда цадахъ вукIарав цояв дова вукъулаго, ХIажидада гамиде кватIун вуго ва, гьав цеве щварабго, харцIун ун буго гамил малиги, гьавги гъоркъ хутIун вуго. Росарал маржан-чIумал, сайгъат-салам жанир лъурал хулжал гьас гамиде хьуризарун руго, ралагьун цадахъ рукIарал нилъерго хIажизабиги рукIун руго. Хадусеб гама бачIунеб букIун буго лъабго моцIидасан, гьеб бачIинегIан доваги хутIун вуго.
КIалбиччан къоялъ рачIунан гьесде хIеблъи-расалъиялъулги сверухъ ругел росабазулги гIемерал гIадамал. Жиб-жиб рузман къоялъ вукIунаан сабабал хъвалев, дунги йитIулаан квегIаб квералъухъ ясалъе хъвараб ккун, квараналъ – васасе хъвараб сабаб босун яги шалил кIалалда рухьун. Гьесул сабабги къабулаб букIунилан абулаан. ЩагIил рекалабазда хъван нижер сандукIалъуб, цагъуралъуб лъезе дугIаби хъвалаан, гIадамазеги къолаан. Кагъат, щиб хъвараб бугониги, босун, къадалъ къазабулаан, кагътил къимат гьабизе кколилан. ГIисинал унтарал лъимал рачун рачIунаан, эзул гIинзунибе как ахIулаан, дугIа гьабун, шишаялъубе тIун лъим кьолаан. 
Цо нухалъ гьитIинаб вазелиналъул кIуниялъур лъурал магьидул дурнавал рачIун рукIана ХIажидадахъе вачIунев ТIанусиса чияс, гьелъухъ ралагьизе рачIараз рагъи цIун букIана. Гьелъусан КагIба, Аварагасул  Равза бихьизабулеб букIана. Гьеб мехалъго гIащикълъун йикIана дун хIежалъухъ. 
РачIарал гIадамазе гьес гьарулаан вагIзаби, цо-цо нухалъ ЦIадаса ХIамзатги вачIунаан гьесухъе, гьев унев вихьизе нижецаги лъимал данде гьарулаан гъозул хабар лъугIизегIан. Бицуна, рагъде унел гIолохъаби, гьесдеги щун, унаанила, гьезий дугIаби, «лакъаджаакум…» цIалун кьолаанила. Бицуна ИмангIалил ХIамидица, гIор бахунеб мехалъ, жинца цабзаз ккун букIанила гьеб кагъат, гьалмагълъиги гъурун живго цохIо хутIанила чIаго. 
Хунзахъа КIудияв ХIажи хвана 1954 соналъул 26 июлалъ ва вукъун вуго Хунзахъ росдал хабзалалъ.

МухIаммад Раджабов ва ПатIимат Хочоева