Инфоурок › Родная литература ›Конспекты›Конспект урока по аварской литературе "Орёл, поднявшийся в высоту"(11 кл)\n«Фазу Г!алиева «Борхалъуде боржараб ц!ум»\nДарсил тема: Фазу Г1алиевалъул г1умру ва творчество.\nДарсил мурад: творчество лъик1 лъай. Лъималазул жалго-жидедаго ч1ун х1алт1и ц1убай. Гьанжесеб г1умруялда жаниб Фазул асаразул к1вар.\nДарсил алат: Фазул сурат , т1ах1ал ва видеоматериал.\n1. Учителасул цебераг1и.\n2. Доклад «Фазу Г1алиевалъул г1умру ва творчество»- къокъго.\n3. Кеч1 «Г1агараб росу»\n4. Роман «мугьру».\n5. Кеч1 «Эбелалде».\n6. Хунзахъ районалъул машгьурал г1адамазулгун лъай- хъвай гьаби.\n7. Фазул рак1алдещвеял.\n8. Фазул х1акъалъулъ пикраби.\nЦебеккун малъараб дарсил хал гьабулаго хунзахъ районалъул хъвадарухъабазулгун дандекквей гьабун суалал кьола:МАсала\nХагьид Х1ажиевасул «хъах1илаб экран « поэмаялъул идейно –тематикияб анализ гьабизе т1амула.\nКъокъаб видео материал\nЦ1алдохъан: Халкъияй поэтесса Фазу Г1алиева гьаюна 1932 соналъ декабрь моц1алъ Хунзахъ районалъул Гиничукь росулъ. Эмен г1олохъанго хвана . Тарбия кьуна эбелалъ – Г1апица. Школаги лъуг1изабун, Фазу ц1алула руччабазул педагогияб институталда, амма гьеб ахиралде щвезабуларо. Гьей ц1ализе уна Москваялде. Гьелъ лъуг1изабула Максим Горькиясул ц1аралда бугеб Литературияб институт. Ц1али лъуг1ун хадуб, Фазу х1алт1ана Дагъпедгизалъул редакторлъун, гьабсаг1ат гьей ккола «Дагъистаналъул ч1ужуг1адан» журналалъул бет1ерай редактор, ракълил машгьурай х1аракатч1ужу. Кинабго жигарги, жанги, чорхол къуватги, рек1ел х1асратги Фазуца кьола г1адамазул рак1ал аваданго рук1ине, жах1да-х1усуд т1аг1ине, вацлъи, гьуинлъи щулагьабизе. Фазуца 60-ялдаса ц1ик1к1ун т1ехь къват1ибе биччана. Щибаб т1ехь- гьеб ккола рек1ел кесек, г1умруялъул х1акъалъулъ гьарурал пикраби, анищал ва хьулал рехсарал сипат –суратал , образал.\nРоссиялъул бищун т1адег1анал шапакъатал щварай Фазу Г1алиева авар прозаялде яч1ана пирхараб пири г1адин, таваккалго. Амма гьеб пири пирхун свинч1о, авар адабияталъул зодихъ гвангъараб ц1ваялде сверана. Гьелъул буго сипатал бечедаб, гугьар бугеб мац1.\nФазул щибаб т1ехь- гьеб ккола рек1ел цо кесек, г1умруялъул х1акъалъулъ гьарурал пикраби, анищал ва хьулал рехсарал сипатал.\n2 Муг1алим К1удияб Ват1ан, г1агараб Дагъистан- гьеб тема рагьизе шаг1иралда ратун руго бат1и-бат1иял къ1аг1идаби, пасих1ал раг1аби\nЦ1алдохъан: Гиничукь, Гиничукь- дун г1ураб росу,\nДир коч1ол байбихьи, т1оцебесеб мац1.\nДир т1инк1араб маг1у, угьараб х1ухьел,\nВа макьу к1очарал халатал сардал.\n3 Ф. Г1алиевалъул творчествоялъулъ ц1ик1к1араб бак1 ккола маг1арулазул ц1ар раг1арал г1адамазул, бах1арзазул, поэтазул, имамзабазул коч1охъабазул образаз.\nГьелда киданиги к1очонаро Шамил, Ц1адаса Х1амзат, Мах1муд, Мах1ач г1адал ракьалда кидаго нилъ ч1аго хут1изе ва бечелъизе г1оло г1умру кьун хваразул лебалал ц1арал.\nЦ1алдохъан: «Гиничукь» росу бижараб куцалъул бицуна.\n4 Фазул творчествоялда ц1ик1к1араб бак1 ккола эбелалъул образалъ эбелалъе сайгъат гьарурал руго бищунго лъик1ал куч1дул\nДица гьит1инаб мехалъ\nДуде хъварал куч1дузулъ\nКар гьарзаяб гъот1ода\n5 Амма, лъимал, абизе ккола Фазуда жийго ятанин лирикаялъулъ гурей, прозаялда жаний. Прозаялъулъ гьелъ рагьана ч1ужуг1аданалъул образ, тарих, жиндирго рек1ел анищал, г1емерал руго Фазул гьединал гъваридал асарал. Гьединазул цояблъун ккола «Кини» абураб хабар. Бищунго зах1матал К! В рагъул заманалда руччабаца баччараб зах1малъи, ч1ужуг1аданалъул къисмат, гьелъул бах1арчилъи. Гьеб кинабго бихьулеб буго нилъеда гьеб асаралъулъ..\n6 Инценировка: Ц1алдохъаби Фазул пикрабаздалъун к1алъалел;\n- кинаб рахъалъ босун балагьаниги, мун рик1к1уна талих1ай, бит1ккарай, ч1ужуг1аданлъун. Кин бук1аниги, чиясул анищалзе г1орхъи бук1унарин абулелъул, бугищ дур т1убач1еб анищ, мурадалде щвеч1ого хут1арал къасдал?\n- Анищ т1убан щив хваравилан аби гьеч1ищха. Дирги рук1ана анищал. Т1оцебесеб анищ бук1ана диего яс гьайи. Гьеб дир т1убач1о, амма васазе щун батана лъик1аб тарбия. Гьезул эмен М.Мух1адов вук1ана кутакалда вац1ц1адав чи. Гьесулги нижер хъизаналъулги тарбия щун батила васазе. Аллагьас нахъеги гьел квешлъабаздаса ц1унаги.\n- Нусго лъимер бугониги, гьезул кинаб бищун бокьулебали эбелалда абизе к1оларо. Лъимал г1адал жал руго дие т1ахьалги. Амма лъималазда гьоркьоб бук1уна эбелалъе ургъел чучизе бокьулеб лъимерги. Прозаялъул т1ахьазда гьоркьоса гьединаб дие буго «ракьул г1ерекъ гьороца унаро» абураб роман.\nПоэзиялда «Анц1ила микьабилеб их».\nХунзахъ районалъул машгьурал г1адамазул сиях1\n1 Ц1адаса Х1амзат\n2 Расул Х1амзатов\n3 Фазу Г1Алиева\n4 Загьид Х1ажиев\n5 Мух1у Г1алиев\n6 Бакьайч1иса Ч1анк1а\n7 Г1ободаса К1удияв\n8 Залму Батирова\n9 Мух1амад Х1ажиев (смоленский)\n10 Зиявудин Х1ажиев\n11 Мах1муд Г1абдулхаликъо\nГьазул х1аракаталдалъун цебет1уна Хунздерил т1алъиги росабиги,гьал руго реццалъе мустах1икъал.Г1адада гуро доб г1елмияб хъвай-хъваялда бихьизабун бугеб Александр 11 Ник1алай 1871 соналъ Лъабабилеб рагъ бугеб заманалда Хунзахъеги щун сордо рогьараб,гьес сордо бараб к1к1ал бук1ана доб Фазу Г1алиевалъул ва Загьид Х1ажиевасул поэмазулъ рехсараб сог1аб бак1.\n- Дир щуго сон бук1ана эмен Г1али хвараб мехалъ. Диеги дир эбелалъеги ц1акъ бокьун бук1ана инсул ц1ар лъезе ниже вас щвезе. Гьеб мурад т1убазе вас диего гьавураб къо бук1ана. Эменго г1адин, инсул ц1ар лъурав Г1алиги авариялде ккун, хвараб къо бук1ана дир г1умруялда бищун пашманабги зах1матабги.\n- Фазуца къимат кьолеб буго\n- Гьаб ц1и гьабун г1уц1и байбихьараб мехалъ г1адамазда ккана бокьараб гьабизе бегьулилан. Бокьарас г1адамал ч1вазе, бикъизе, бокьарас хъамизе. Амма чан сахав чи ракьулъе арав, чан эбел г1одарай. Бич1ч1ич1о гьезда эркенлъиялъул маг1на.\nДун к1удияб хъулухъалъул г1адамал какулей ч1ужу гуро, амма Мух1у Г1алиев дида лъала пионерлъун гьев вугев заманалдасаго. Дида гьикъани, бищун вац1ц1адав лъабго чи щивилан, гьезда гьорокьов дица рехсела Мух1у Г1алиев К1иго чи хут1ани, гьезда гьорокьов дица рехсела Мух1у Г1алиев. Цо чи хут1ани, гьенивги Мух1у Г1алиев. Жакъа дица дагъистаниял ах1улел руго президентасул рахъ кквезе. Нилъеца киназго кумек гьабизе ккола гьес гьарулел ишал раг1алде рахъинаризе. Дица дидасаго бажарарабщинаб гьабизе буго.\n- Рарал соназулги, г1умру бихьун, г1адан лъан, щвараб бечедаб х1албихьиялъулъги х1асилги гьабулаго, щиб дуе абизе бокьилеб маг1арулазда, дагъистаниязда.\n- Дица г1акълу кьезе ккарав чи ватиларо. Лъабго нухалъниги сверун батила дица дунял. Дагъистаналда г1адал г1акъилал г1адамал дида кирго ратич1о. Дица абилаан, г1умруялъул кьибил бугин сабру. Сабруялда т1ад бижула хут1арбщинабги. Нахъеги дица бач1унеб г1елалда абила х1алт1ухъа х1инкъугеян. Кинавго чиясе х1акимлъи щвеч1ониги, х1алт1и камуларо.\nГьаризеги бокьилаан лъималаздаса эбел-эмен рохун хут1агиян, гьел ч1ах1иязул адаб ккурал, ккаралъуб ях1-намус бугел лъугьагиян. Киназего сахлъи кьеги. Гьебг1ан к1удияб талих1, гьебг1ан к1удияб бечелъи гьеч1о.\nДун божула дагъистаниязда, хасго г1олилазда. Дагъистан цебет1езабиялъе, т1егьазабиялъе квербакъизе бук1иналда рак1 ч1ола дир.\n12 Фазул х1акъалъулъ пикраби:\nФазу Г1алиева йиго Дагъистаналъул поэзиялъул ц1ум. Дида лъала гьей борхалъуде йоржине йигеблъи. Николай Тихонов.\n**Фазу Г1алиевалъул поэзиялъулъ буго гъваридаб философияги гвангъарал образалги. Гьеб муг1рузул гьури кват1ич1ого бураналде сверизе буго.\nФазу Г1алиевалъул куч1дул ц1алидал, дида бихьула унго-унголъунги рагьараб рак1. Гьезулъ бугебщинаб бац1ц1алъиги поэзияги. Гьединлъидал дида гьезулъ дирго рек1ел асарги дирго пикрабиги рихьула.\nДица гьанже г1агар ц1алана Фазу Г1алиевалъул чанго поэма. Божизе зах1мат буго гьеб ч1ужуг1аданалъ хъванин абураб жоялда. Фазу йиго ц1акъго ц1акъ бах1арчияй ч1ужуг1адан.\nФазул романал ц1алидал дида йихьана унго-унгояй дагъистанияйги, х1атталдаса ун т1адег1анай ч1ужуг1аданги. Цогиялда гьединал романал хъванги бажарилароан. Гьезулъ образал гурел, ч1агоял г1адамал руго….. гьез ах1ана дун Дагъистаналде.\nШвед мац1алде Ф. Г1алиевалъул\nроманал руссинаюрай таржамач1ужу.\nФазу йиго бергьун к1удияб борхалъи. Борхалъи- ч1ужуг1адан х1исабалдаги поэт х1исабалдаги.\nФазу Г1алиева йиго нижер «Огонек» журнал ц1алулел миллионал г1адамазе бищунго рокьулел авторазул цояй. Гьединлъидалин гьелъие щибаб соналъжурналалъул премияби щолел. Фазул куч1дулги, харбалги, макъалаби гурелги, журналалъул приложение х1исабалда гьелъул хасал т1ахьалги рахъула нижеца.\n13 Дарсил х1асил гьабила. Къиматал лъела.