КIудияв ГIумахан (1761 – 1801 сс.) » Региональная Национально-Культурная Автономия Аварцев Дагестана\nГлавная » Личности » КIудияв ГIумахан (1761 – 1801 сс.)\nГIумахан гьавун вуго 1761 соналда Хунзахъ росулъ. Гьесул эмен вукIун вуго МахIамаднуцал, эбел – Хайдакъуцуми ХанмухIамадил яс Баху. МахIамаднуцалица Баху ячун Йиго Хайдакъалъул ханзаби Надиршагьасдаса тIурун Хунзахъе рачIараб мехалъ. 1741 – 1743 соназ магIарулаз авалияб кьабгIн швезабун буго «дунялго хIинкьулев» Надирида.\nНадирица 1742 соналда Хунзахъе ритIун рачIун руго Сурхайханги Хаспулатшамхалги. Гьез абун буго: «Надирииа гьарулеб буго жиндихъе гъоркь – лъалие цо чанго чи кьеян, жив гьелдаса хадув Дагъистаналдаса нахъе инила». МахIамаднуцалица жаваб кьун буто: «Дица гIадамалги кьеларо. Нади – рида данде тIарамагъадисеб гамачIги багъизабила», – ян. ГI. Бакихановас хъвалеб буго: «XVIII гIасруялде щвезсгIан магIарулал гьедигIан рагIарал чагIи рукIинчIила. гьелдаса нахъе гьезул къуват – ги, цIарги тIибитIанила кибто Кавказалда». Гьес мисалалъе бачунеб буго цо шагIирасул кечI:\n«Кьерун чIая, чIужу, мун\nГIумаханасул талихIаб лъимерлъи халатбахъун гьечIо. 1772 соналда ЦIоралда чIван руто гьесул имгIал МахIамадмирзаги гьесул вас Булачги.\nКинабго бухIаги МахIамадмирза?»\n1774 соналда гьезул рецIел босизе арав МахIа – маднуцал рекIкI гьабун чIван вуто ФатагIали – ханасул чадпралда жанив.\nГIумаханасда тIаса гьитIинго ун буго инсул кваркьи. Гьев гьитIииго кIудияв гIун вуго, 15 сон байдал. гьесне гьабун буго хвалчен бухьи – вас гIеялъул байрам.\nГIумаханас дагьал чагIиги цадахъ рачун сверун (С.55) буго кинабго улка, щун вую киналго кIудиял ро – сабалъе. Гьев рещтIунев вукIун вуго мажгиталда.\nГьес магIарулазул росабалъ абулеб букIун буго: «Дун вуго нужер росдал гьобол. Нужеда лъала дида тIад бугеб налъи, дица рецIел босизе ккола ФатагIалиханасдаса дир инсулги, имгIаласулги, вацгIаласулги, цойги гьезда цадахъ чIварал гIагаразулги. Нужеца кумек кьечIони, дида гьеб босизе кIоларо», – ян.\nГIумаханас церехъабазе, гIалимзабазе кьолел рукIун руго сайгъатал. гьес абулеб букIун буго: «ГIадамасе сайгъат къохьое нах гIадинаб жо буго. Инсан гьелъ тамах гьавулаян».\nГIумаханас ячун йиго ункъо чIужу. ТIоцеесей йикIун йиго яцгIал – МухIамадмирзал яс КIилъилай. Гьей йикIун йиго цIодорай, рагIи чIарай. Гьелъие букIун бугоханасул магъалоялъул бутIаги. Гьелъул букIун буго гIемераб бечелъиги, цIакъ къачIарал рукъзалги. МагIарулазул кици буго: «КIилъилалъул гьиниш, ГьетIарасул сийищ?»\nХадусей ккола ХъистIаман – Хайдакъуцумиясул яс, Бахумеседол эбел.\nЛъабабилей чIужу – Дарижа (Дареджан) Абашидзе. Вахан хъалаялъул князь Евгений Абашидзел яс. Гьей йикIун йиго берцинлънялъул цIар бугей гIадан. ГIумаханас Дарижа ячун йиго Вахан бахъараб мехаль. Гьелда цадахъ ГьерекIли кIиабилес кьун буго 3 гIала, 1 барти, 3 лагъ – гъаравашги. Гьезда гьоркьоб букIун буго цо гIараб тайпаялъул гIала, «Дарижал гIала» абун бицен хутIун буго гъелъул магIарулазда гьоркьоб. Гъарабагъалъул Ибрагьим – ханас бачIараб бартиялдасанги гьеб гIалаялдасанги лъугьун буго магIарухъ цIияб чуязул тайпа. Чуязул элхъи (завод) нуцалазул букIун буго цIакъго цебего. Элхъи риидал букIунааннла ГIарахъ – магIарда, хасало – ЗагIиб. ГIумаханасул ункъабилев инсуда хурхараб кици буго: «Дугърил гIули гIадин риччан тун ругила».\nЯчун йиго ГIумаханас КIванада росулъа ясги. Гьеб иш ккун буго гьадин. Бодулнухдасан унаго рекIаралгун, лъелалгун нуцал шун вуто КIванаде. Руччаби, лъимал тIох – тIохазде рахун ралагьун рукIун руго. Циндаго абулеб рагIун буго: «Гьагъав нуцаласул лъадуеги гьаб дунялалда гьагъасда аскIойги йикIун алжанги кьелеб батани, гьев дурги битIараб гуро, БетIергьан», – илан. Киналго эхеде ралагьун рую, йихьун йиго гьайбатай гIолохъанчIужу. ГIумаханас ячун йиго гьей. Рокъор ругез цIакъго рахIат тун гьечIо. Ханас цIар тIамизе ккун буго. Гьельул адаб гьабун КIванада росдадаса магьалогн рехун буго.\nКIиабилев вазир вукIун вуго Хъазантидада. Гьесде гIурус документазда Дадайин абун букIуна. КIиабилев вазирасда тIадаб букIун буго магъало бакIариги, дулугъ бахъинги, бегиги, ханзабазул хъалаялъул гIадлуги.\nХунзахъа Дибиркъади вукIун вуто Аваристаналъул къадиги. ГIумаханасул мирзаги (секретарь). Гьесда лъалеб букIун буго лъабго мацI: гIараб, фарс, турк. Дибиркъадица гьел мацIазул словарьги гьабун буго. ГIумахан хведал Днбиркъадица гIараб мацIалда поэмаги гьабун буго.\nГьел гурелги, ГIумаханасда аскIор киназго рикIкIунел чагIи рукIун руго Гушу (Гунаш), ГIадалав, ГIали, Гари.\nАваразул пачалихъалда рукIана киназдаго лъалел болнухал. Болнухде нуцал вахъинелде, гьес хъалаялъул тIохда чIвалеб букIун буго рагъулаб байрахь.\n«ТIалла байрахъ чIвала бодул кьал ккани» – ян буго халкъияб кочIолъ. Цинги Тобтида чIвалеб букIун буго чадир.\nГьелдаса хадуб ГIалагIарталда данде ахIулеб букIун буго 50 росдал бо. Гьеб букIун буго хундерил бо. Гьеб богун къватIиве вахъунев вукIун вуго ГIумахан Игьалиие, Болъи.хъ, КIаратIе, ГIахьвахье, Анцухъе. Гьидалъе. ТIелекье, Ругъжаве. ЧIарале, Гъолоде.\nНагагь болъе вахъинчIев чиясда лъолеб букIун буго рогьодал гIакIа.\nГъолода данделъулел рукIун руго ЦIоралъул магIарулазул боялги.\nБодулъ 15 – 20 азарго чи гIолев вукIун вуго. Рагъал гьарун ГIумаханас рахъун руго: Кухна шагьар, Ахъсу, 17 кьояль сверунги ккун Нахичеван, гуржиязул хъала Гавази (лъабцIул), къварели Вахан, Ахалцихалъул пачаясул гIарадабиги рачун, Гумущ (9 моцIаль сверунги ккун). Салян, 1785 соналда Тифлис.\nГиничукьа ХIайдарбегица хъвалеб буго: (С.56) «Гьес рахъарал шагьаралги, хъулбиги рикIкIун хIалкIоларо», – ян. Неверовскияс хъвалеб буго ГIумаханасе магъало кьолаанила ЦIоралъул 17 вилаяталъ. Нилъеда цIарал лъалеб микьгоялъ кьолеб букIун буго 115 азарго гIарцул гъуруш, , хутIаразги гьедигIан кьолеб букIун батани, гьеб ккола 230 азарго гъуруш.\nГIумаханасдаса цебе цониги нуцаласдаги, яги Дагъистаналъул цойгидал ханзабаздаги кIун букIинчIо гьедин магъало лъезе ва гьеб бакIаризе. Щибаб соналъ вазир ГIалискандил бетIерлъиялда унел рукIун руго гьеб магъало бакIаризе хъулухъчагIиги нукарзабиги. БакIарун бачIараб магъало кьолеб букIун буго вазир Дадахъе, гьес хазиначиясухъе. Гьес гьеб сокIкIунеб букIун буго цагърахъ ва санкIахъ.\nГьеб хазина ГIумаханас сахаватаб квералъ бикьулеб букIун буго бесдалазе, ятимазе, къорол руччабазе.\nБахумеседо имам ХIамзатица чIвайдал гьабураб магIуялъулъ руго гьадинал рагIаби:\n«ГIарцул лал тIамурав шагь ГIабасил яс...»\nГIумахан данде кколев вуго ираназул цIар рагIарав шагь ГIабасида. Щиб жоха «гIарцул лал?» ТIоцебе дида гьелъул магIна лъачIо, дагь – дагьккун хадув гъуна гьел рагIабазул магIнаялда.\nГIумаханасул пикру ккола жиндирго пачалихъалъул ракьалда гIарцул магIдан (руда) балагьизе. Нахъисеб соналъ Гумущалдаса рачун руго магIдан лъалел гIадамал. Нукарзабигун цадахъ гьез сверун буго Аваристаналъул ракь. Гьезда гIарцул магIдан батун буго ГьимагIурул тIарада.\nЖивго нуцал цадахъ чагIигун ун вуго гьениве. Рагьун буго гьениб гIарцул магIдан, хIамуз, гIурцIмуз Хунзахъе баччун буто гьеб. Гьелдаги тIамун буго «гIарцул лал». Гьеб магIданалда гъорлъ гIарац мукъсанго батун буго.\nГьолокьги ЛъагIилухъги букIараб ханзабазул ракь имам Шамилица байтулмалалде хъван буго. Гьелдаса хадуб гIурусаз казнаялде босун, жидее хъулухъ гьабурал офицерзабазе кьолеб букIун буго. ЦIоралдаса ГIумаханасе ритIулел рукIун руго пихъил гъутIби (нуцабазул кокон, сабудаса гIеч). Къоло шуго соналъ гьабун буго ГIумаханас нуцаллъи. Гьес чIвазе къотIун буго цо чиясе – гьелдаги гьесул ракI бухIун букIун буго.\nГIумаханасул буюрухъалда рекъон пачалихъалда гьабун буго халкъалъул хъвай – хъвагIайги. Гьеб хIалтIи тIадкъан буго дибирзабазда. Хадуб данде босун буго къадар.\nХалгьабураб мехалъ, аваразул пачалихъалда вукIун вуго нусазарго чи. ГIумаханасул заманаялда цIикIкIун букIун буго магIарулазул жанисан гъунки. Киназдаго бичIчIун буго жал цо чагIи рукIинги, ГIумахан нуцал вукIинги, цо тахшагьар букIинги. Гьеб цокIаллъиялъги гъункиялъги магIарулазе квербакъула Надиршагъ щушахъ виххизавизеги. Гьев нуцаласул рагIи Кавказалъе къанунлъун лъугьун буго. Жанисан гъункичIеб хIукуматалъ къватIире кьалбалги риччаларо. Гьелъие нугIлъи гьабулел кочIол мухъал нахъеги хутIун руго:\n1800 соналъ Тифлисалде бачIуна инаралзаби Лазарев ва Гуляковасул бетIерлъиялда гIурусазул аскар. Гьеб аскаралде мугъги чIван, гуржияз магъало кьоларо. ГIумахан аскарги бакIарун Тифлисалде тIаде ун вуго. Цо бутIа гуржиязул магIарулазул рахъалда букIун буго.\nГIурусазул аскаралъ нух ккун буго магIарулазе. Нуцалас буюрухъ кьун буго, гIурус аскарги рештIаралъуб тун, цере аян. МагIарулазул бо сордо базе рештIун буго. Сордоялъ рилъун гIурусаз нахъойги нух ккун батун буго. МагIарулаз рагъ гьабун гьечIо, ругелъур гIурусалги тун Тифлисалдехун ун руго. Лъабабизеги Иори гIурул рагIалда гIурусаз нух ккун батун буго. Гьеб мехалъ нуцалас (С.57) буюрухъ кьелалдего, АхIмадхан юрталъул боги бачун гIурусазде тIаде кIанцIун вуго, рагъ гьабун буго. ГIурусал нахъе къан руго. Вазир ГIалискандица кьаби щвезабун буго гуржиязда, гьел лъутун руго. ГIалисканди богун гIурус аскаралде нахъе лъугьун вуго.\nГьел тIуридал, живго тIаде ун вуго тушманасде. Гьесда сверун ругел Гушу, ГIалибулат, гьесул гIагарал чагIи – дайтилазул анлъгояв гIарададул сачмаялъ гъурун руго. АскIор хутIараз ГIумахан нахъе вачун вуго. Боги нахъе биччан лъукъарав живго ЧIарахъ чIун вуго гьев. ТалихIкъосараб гьеб рагъ ккун буго 1800 соналъул 7 ноябралда.\nГIумахан хун вуго 1801 соналъул апрелалда. Бицен букIуна гьесие загьру кьун бугилан. Гьеб хIалтIи гьабун бугин абула гьобол ХIалаж ГIабдулагьицаги гьесул рагьтIател АхIмадил ГIашибицаги. ГIумахан вукъун вуго ЧIарахъ росдал мажгиталъул азбаралда.\nГIенекке, гIадамал, хабар бицинин Хайбаралде гIунтIун цIар рагIарасул\nГIенекке, гIадамал, хабар бицинин\nХайбаралде гIунтIун цIар рагIарасул,\nЧIахъаял, кIалъаге гьунар ахIизин\nДоб Мадинаялда рохел лъурасул.\nХайбаралде гIунтIун цIар рагIи гурищ,\nЦIоралъул ханзаби дудаса хIинкъи?\nДоб Мадинаялда рохел лъей гурищ,\nГъоб ФиргIанил уммат дудехун буссин?\nМеседил гьиндиве гьавурав лачен,\nГьунаразе вахъа дове ЧIарахъе\nГьунар Бичас кьурав ГIалил зулпукъар,\nКъотIаризе вилълъа капурлъиялде.\nВахъайилан абе, ТIалтIа ГIумахан –\nГаламал риххулеб барадалъул хер,\nСангарал тIутIулеб, румаб гIарада.\nХвалчай чарамазул боялги гьарун,\nМаххулъан бер баккун, хунз цадахъ рачун,\nБоде гIакълу кьолев ГIалискандигун,\nГIакълу камиллъарав беццав Чупангун,\nДайтилалги рачун, угъузилалгун,\nЦIоралъул хIал лъалел, хIинкъи тIагIарал,\nРегьун таманчаби рачлихъги рахъун,\nБацIил лълъулдул ругел хъирмалги росун,\nХъузхъузда ругьунал истамбулалгун,\nМаххда рукъарулел, къанккун чIоларел,\nКIанцIун чан толарел чуялги рекIун,\nъорлъе журан унел байрахъчагIигун,\nВахъун ун ГIумахан ХIурехъ рештIиндал,\nБугъий цIакъаб тана тушманзабаца.\nГIурухъ чадиразул хъахIлъи бихьидал,\nТIолго нур сун ана Гуржистаналъул.\nВахъун ун ГIумахан ЧIарахъ рсштIиндал.\nБубуди хехлъана тушманзабазул.\nГIажавхан, ГIакълухан, Камали рачун,\nМугъазда пажал ран, пилил бо бачун,\nГавази маврагун, Мухранихангун,\nХанзабазул аскар цадахъги бачун,\nКъватIив вахъанила Тифлисалъул шагь,\nГIумахан вухIизе чол боги бачун,\nВахъун щварав гъункар капурлъи бачун,\nГьиналъул кавуда тарих хъвалилан.\nЧилъи бугелшинал цадахъги рачун,\nГьохъица ццулъарал чуялги рекIун,\nЧерхалда берчIвани, гIадан хIинкъулел,\nХъахIал маккал гIадал, къолдаби ретIун,\nБакъул нур ссун унеб ярагъги борчун,\nМискиналшиназе садакъаги кьун,\nЛъудби ругелаца цIаралги тIамун,\nКъулгьу цIалун ярагъ черхалдаги бан,\nХириял дугIаби хвалчабазда хъван,\nЩвана гъолодисел Алазаналде:\n«Ассалам гIалайкум, Хунзахъ ГIумахан!»\n«ВагIалайкум салам, чIарлъул бахIарзал!»\nЦIоралдаса давла дуй насиблъаяв,\nДавлагун рукъалде мун лъикI вачаяв.\nАзарго гIурцIматIа хазинаги къан,\nНусго вараниде месед бакIарун,\nКутакалъ рахъулел хъулбузде гIунтIун,\nКъоазар рекIарав цадахъги вачун,\nЩвана Ширакалде дов Ибрагьимхан,\nВахан бахъулезе хIал кьезеийлан.\nЯ доб Ваханхъала, доб Гумушхъала\nГIали, ГIумарида рахъизе кIвечIел\nРахъун боде кьурав нуцаласул вас.\nВаханхъала бахъун хъузхъул гъурарав,\nС.58. Гумушхъала бахъун асир гъабурав.\nДоб ФиргIанил уммат гьалаг гьабурав,\nДов ГьерекIлил улка кверде босарав,\nКиналго ханзаби хIатIикь тIамурав,\nТушманал шагьаралда цIадуд рухIарав,\nМагъриб – машрикъалде цIар дур рагIарав,\nЦIоралъул лъимада бицен дур лъарав,\nБагIар ГIарасалде гIурхъи кьабгIарав.\nГулла алхунарев, хер рагьаларев,\nСалиянил боял ракьалде рарав.\nЛатIип – пашал къокъа къаникь букъарав,\nКъанал хIажат гьечIо багьадурасе.\nХанзабазулги хан, чIваяв Надиршагь,\nДур хабар рагIидал, лугбал сорорав.\nХалкъалъе кIудияв къажаразул шагь,\nДур боган гIунтIидал, гъанцIун сорорав.\nДуниял къалъулеб, къафалъул мегIер,\nКъватIиб чадир чIвайдал бер гIураб дуе.\nГоралилъ бегулеб, аздогьодул ракI,\nМун вуссунгегиян гьарарал хвайги.\nБодул шагьаразде шагь шагьаразде,\nЩибаб шагьаралде расулги тIамун,\nАхIдезе рекIана чIваяв имансиз:\nТифлисалъул каву рагьун тейилан,\nКавудаса хIосал рахъун тейилан.\nЦо бо бачIун буго хундерилилан,\nЭзулго хан вуго ГIумаханилан».\nПулаво кваналел, чалтуг белъунел,\nЦо хан вахъун вуго хундерил ТIалтIа\nХарица галамал зодихъе ралев.\nМаххул свераниги, гулмул толарев,\nГанчIил гьаруниги сиял толарев\nГьесда хадур ругел гьел гIолохъаби,\nЦIадай кIанцIизеги нахъе къаларел,\nГIумар, ГIусмание напакъа къечIел.\nНакалда квер кьабун как биххулезде\nБиччан тараб хвалчен хундерил ханас\nГIажуж – мажужалъул гIорхъуде швегIан.\nЖанив гьиндив вукIун туманкI рехани,\nТулписалъул ханги жанив вахчарав.\nБиххаги, падишагь, дур месед – гIарац,\nКъватIив ТIалтIе вахъун кIалдин хъвагIани.\nТелавури каву жинца къотIулеб.\nНагIлаби шушайги Ахтал хвалчадул.\nГьакил двари буго доб Дербенталда\nДагъистаналъул хан хун рагIулилан,\nТопил рохел буго Гуржилъиялда\nХанзабазул ханас дунял танилан.\nБакъги цIакъ бухIулеб ЧIарталанубе,\nВухIаниш, ГIумахан, хинаб гьороца?\nЦIадги тирун балеб мажгитул кIалтIе,\nАралиш хIарухIун хIангIарцул гъуждул?\nГIумаханил мисри босноб бииндал,\nЦIоралъул гъулдуца чIегIер бачIодай?\nХанасул мусудул Гъолоде шведал,\nГъулдузул чундуца магIу тIечIодай?\nКъолден сверун къалел кIалдаби рорчун\nКъаси рахъун арал АхIматIханилал,\nКъварилъухъ рорчунел хвалчаби рухьун,\nХIатIилгIицIго арал яс кьурал дурцал.\nЧIабар якъуталъул, къед киражалъул,\nЦIаруе гъугъаян – гъой дур КIилъилай.\nЧIалу меседилаб, рихьи гIарцулаб\nТIун гIодобе аян – арай ХъистIаман\nГIумаханил чадир чоде чIван бугин\nЧу лъие кьололеб, вай ГIалибулат?\nНуцаласул дугъал къеда ран ругин,\nКъватIир шал рахъунел, АхIматIханилал?\nЦо гIайибни ккана ГIумаханасда\nКIолаго капурлъи квинчIого тедал\nДур хабатIа бугеб киражалъул къед\nКапуразул харид чIегIер белъайги,\nДур хабада чIвараб меседил зани,\nАзнавурзабазул гуллид борлъаги\nХвеларев, хвеларев, лачен ГIумахан,\nХьиндалазул богун ЦIорда ватила.\nХвезе ресго гьечIо шагь ГIабасил вас,\nХIадаж ГIабдулагьгун гьакълид ватила.\nХьиндалазул богун мун ЦIордалъидал,\nЦIар бугел дур боял шайзе риххулел?\nХIалаж ГIабдулагьгун мун гьакълидлъидал,\nГьерекIлил чукъбуца рохел щай лъолеб?\nЧIарахъ гьоболасул гьайбатаб гьекъел,\nХер гьоркьоб жубараб, гьоцIо рагIараб,\nГьуинищ бихьараб, ГIумахан, дуда?\nДуе рекIкI гьабурав ЧIарахъа гьобол\nЧIаго дунялалда эхетугеги!\nХер кьезе ургъарай АхIматIил ГIашат\nГIажалалъул унтуд турайги босной!\nГьолокьа бахъараб ЦIолокь щвезегIан\nЦIалаца бухулеб чагъар тIагIаяв,\nЦIороса бахъараб Мусукиб гIунтIун\nХунжица бухулеб дулугъ бегаяв.\nБоцIи къваригIунищ мун ЦIорой арав –\nБоцIухъ щай бичичIеб Гьолокь магъало?\nЦIар къваригIуниш мун къватIив вахъарав –\nЦIаруе щай инчIев Истамбулалде?\nХунзахъа ЦIорое цIалад къотIигIан\nЦIолбол чагъир босун чагIи рачарав,\nЦIоралдаса нахъе Хунзахъе швегIан\nЧуязул тIваркъиялъ тIалу басарав.\nМоцIрохъе ЦIор халеб цIахIил гIаларча,\nЦIоралде балагьун хIихIилеб буго,\nЦIвайихъ нух бачунеб дур гурда хвалчен\nМагIидаги далун гIодилеб буго.\nС.59. Меседил карталде карпит жубарав,\nКартIун махIрумлъаяв, дур хIалчIахъаяв!\nКавуялда нуцIби резалъул гъурав\nЯцал – ясал хваяв, лачен ГIумахан!\nДур гIиял кваналеб гъоб ЗагIиб бакълъи\nТIун гIодобе айги, канлъи Нуцалхан!\nДур чуял тIамулел Гьолокь бандаби\nЗодихъе кьвагьайги, дарман ГIумахан!\nЩущанин нагIлаби Ахтал хвалчадул.\nГьеб кечI – магIу лъабго батIияб варианталласан данде гьабураб буго: 1) Халидов Расулица Халитил ХIажияедасан хъвараб. 2) ХIоцоса Нажмудинил хъизан ПатIиматндасан дица хъвараб. 3) Дицаго батIи – батIиял гIадамаздасан хъварал бутIабаздасан. Дихъа бажарараб хIалалъ дица гьаб кочIое баяналги кьуна.\n1. Хайбар – ГIарабусталда букIараб шулияб жугьутIазул шагьар, хъала.\n2. ФиргIанил уммат – капураб уммат, бусурбаби гурел чагIи.\n3. ГIалил зурпукъар – МухIамад аварагас (с.гI.в.) ГIалиасхIабасе кьун букIараб кIигIаркьелаб хвалчен, ГIалил буюрухъалда рекъон ралъдалъе рехараб.\n4. ТIалтIа – Хунзахъ ханзабазул гьундул (хъала) – рукIараб бакI.\n5. Галан – щулалъиялъе росаби сверун гьабулеб букIараб къед.\n6. Барад (гIараб) – хер. ЦIакъаб, лъикIаб хер абулеб магIна.\n7. Румаб гIарада – Рималъул (Византиялъул) гIарада.\n8. ГIалисканди – ГIумаханасул кIудияв вазир, ГьоцIалъа ГIалиханил вас, рагъул цевехъан вадипломат.\n9. Беццав Чупан – ГIумаханасул бодул бетIер, гIакълучи. ГIумаханасул яцалъул рос. 1774 соналъ МухIамаднуцал чIван хадуб бодуе бетIерлъи гьабурав, гьеб Шамахалдаса нахъе бачарав чи.\n10. 11. Хъирмал, истамбулал – доб заманаялъ реццулел тункIал, Крымалда, Стамбулалда гьарурал.\n12. Дугъ – гьитIинаб байрахъ\n13.14.15. ГIажавхан, ГIакълухан, Камали – Кахетиялъул пачаясул хъулухъчагIи.\n16. Паж – хъош.\n17. Гавази – ГIумаханас лъабцIул бахъараб Гавазихъала, Ахалсопелиялда аскIоб бакътIерхьул Кахетиялда бугеб. Мавра – моурави, полководец.\n18. Къурали – Къварели; князьзаби Чавчавадзе язул ракь.\n19. Мухрани – гуржиязул князал Багратиони-Мухранскиязул мина-карт букIараб бакI.\n20. Гьиналъул каву – Хунзахъ бугеб ГIумаханасул гъин (хъала).\n21. Похъ – пурчIина.\n22. «Лъудби ругелаца цIаралги тIамун» – магIарулал рагъде иналде лъудбузла цIаралги тIамун гьедулел рукIун руго чIаго тIадруссинарнлан. Руссани рогьоги букIунеб букIун буго, лъудбузда цIарги кколеб букIун буго.\nИбрагьимхан – Гъарабагъазул (Шушаялъул) хан, ГIумаханасул яц Бахтикал рос, Панах Палибегил вас.\n23. Ширак – Иориялдаги Алазаналдаги гьоркьоб бугеб авлахъ.\n24. Вахан – БакътIерхьул Имеретиялда букIараб князь Е. Абашидзел хъала 1785 соналъ ГIумаханас бахъана ва князасул яс Дареджан (Дарижа) чIужулъун ячана.\n25. Гумущ – гьанжесеб северияб Армениялда букIараб Ираклий кIиабилесул хъала, гIарцул магIданалда тIад бараб, 1785 соналъ Ахалцихалдаса гIарадабиги рачун ГIумаханас бахъараб. Гьениса чуяца, гIурцIмаз баччун букIун буго гIемераб магIдан (руда). ТIалтIа кIудияб михирги тIад бачун лал тIамун буго. КочIолъ Баху бикаде абун буго: «ГIарцул лал тIамурав шагь ГIабасил яс» абун.\n26. ГIали, ГIумар – гIарабиязул халифзаби.\n27. ГьерекIлил улка – пача Ираклий кIиабилесул ракь, Картли ва Кахетия.\n28. БагIар ГIарас – Аракс гIоралъул гIаркьел.\n29. Салиян – гьанжесеб Азербайжаналъул къирбалаб рахъалда бугеб шагьар ва ракь. ГIумаханас ичIго моцIалъ сверун ккураб ва бахъараб шагьар. Саляналъул кинабго харж ГIумаханасе кьезе кколеб букIун буго.\n30. ЛатIиппаша – ?\n31. Баган – бо, чабхъен.\n32. Чалтуг – бацIцIад гьабичIеб пиринчI.\n33. КIалдин – ХVIII – ХIX гIасрабазда магIарулазда гьоркьоб цIар букIараб хвалчен.\n34. Ахтахан – Ираналъул Агъа МахIамадхан Къаджар. Надиршагьас гьесие чол балъ (ахта) гьабун букIун буго. ГIумаханасе гьес кьураб меседил хвалчен букIун буто тIад нагIлабиги лъураб – гьеб буго Ахталхвалчен.\n35. Топил рохел – гIарадабазул салютал.\n36. Мисри – Египеталъул хвалчен.\n37. АхIматIханилал – Жунгуталъул ханзаби.\n38. Кираж – гач\nАвтор: ГIалибег Хъазанбиев. ХIакъикъат. №№236–248. 2000. Гь.54–59.\nОпубликовал(а): nkaa, 22-10-2013, 01:31. Просмотров: 4352