БолмацӀ ("боялъул мацӀ", "аскаралъул, жамгӀияталъул мацӀ", гьединго гьоболмацIцI) ккола жиндида батӀи-батӀиял сверелазда кӀалъалел гӀадамаз цоцада гьоркьоб кӀалъазе хӀалтӀизабулеб букӀараб аваразул «халкъияб» мацӀлъун  ("сверелазда гьоркьосеб койне").)

ЛӀугьана авар мацӀалъул шималияб тӀадкаламалъул кьучӀалда, аслияб къагӀидаялъ хундерил сверелалъул (жанубиял сверелазул цо-цо асаргун).. БолмацӀалъул аслуялда XIX гӀасруялда гьабуна гьанжесеб адабияталъулаб авар мацӀ

XV гӀасруялъул ахиралда болмацӀ лӀугьана киналниги аваразул ва гьезде гӀагаралщинал гӀисинал халкъазда гьоркьор ругел хурхеназул мацӀлъун, гьелъие гӀиллалъунги букӀуна Авар нуцаллъиялъул кверщел, экономикияб ва сиясияб къуват цӀикӀкӀин, аваразул миллаталъул консолидация.  

БолмацӀ цебетӀеялъе ва тӀибитӀиялъе квербакъана гьединго ХVII ва ХVIII гӀасрабазда авараз ГуржиялӀе гьабулел рукӀарал чабхъеназ ва ХIХ гӀасрабазда Дагъистаналъул ва Чачаналъул халкъазул букӀараб эркенлъиялъе гӀоло къеркьеялъю

Тарих

Сипат-сурат

БолмацӀалда асарал

Ралагье гьединго 
 Авар мацӀ
 Авар адабият

МугъчӀваял 

Авар мацӀ