Инхоса ГIали-хIажиясул гIакълудал ралъад » MaгIарухъ - Авар Басмабазул Цолъи\nКъалам, дуца щуре щакъиялдехун…\n«Цо дир кIалъаялдаса кIиго магIна бичIчIулев кIал пасихIав чиясе чан жавгьар гьаниб бугеб», - абун хъвана Инхоса ГIали-хIажица. Дун щибаб сардида тIаде къулула гьесул тIехьалъул тIанчазде ва жугьабазулъ бахчараб жавгьар кенчIолеб бихьула щибаб кочIолъ. Гьесул шигIрабазул даимал дарсал аслияллъун лъугьунеб заман бачIун буго жакъа:\n«ХIамий сарин ахIун мун сверданиги,\nДур сариналъ хIамил хIал хисиларо»,\n…«Гьересияв гьоролчи чидае басралъула.\nБитIараб бицаниги, божи гьечIев вукIуна».\n…«РекIелъ жахIда ккуразда жамагIат божуларо».\n_ «Хвалил къвалазулни ургъел дуда чIваларин,\nМун анив телин абун, аятищ духъе щвараб?\nДуде щвараб иргаялъ инсан хабалъ лъеларин,\nЛъай-гIакълу батанани, къачIазе гIамал гьабе».\n…«Дуца нахъе танани, тушманас босун унеб\nБоцIул ургъелги гьабун, ахират щай кIочонеб?»\n…«БетIергьанасде гуреб хIелун гьари гьабуге,\nГьесдаса хIинкъарав чи халкъалдаса бергьунин».\n…«КъвачIа-тIилго рекъараб ракъул xlaл бергьанани,\nКъабихIаб пиша гьабун, рагьтIателлъун чIезегIан».\n….. «Бихъ-бихъараб тIагъур лъун, тlyтlypaб peтleл peтIун,\nЧерхалда нацI баниги, цIар буго гIалимасул.\nГIарцулъе тIерхьинавун, тlaдe ярагъ баниги,\nТIунцур-хIамилгIанасеб си гъечIо жагьиласул».\n… «Бусурманав инсул капурал лъимал,\nКинаб наслуялъул рижарал нужго?\nГIантаб гIанкIуялъул гIадалал ханал,\nГIакълу кьезе варис восилев киса?»\n… «Дунялалъул гудур гарбидаги бан,\nГвангъарал къоязул къотIана канлъи.\nКанлъуде ругьунал беразда цебе,\nБакIаб хъазан гIадаб, заман бачIана».\n… «Щобда гочунаго чабхилъе ккараб\nЧанил тIинчI гурхIила аб дир хIалалда,\nГохIде бахунаго хIарщулъ хутIараб\nТIинчIаб най гIодила дир гIумруялда».\nГIали-хIажил щибаб рагIи гIасруялъул къадада кьабгIараб кьури гьечIеб магI гIадин буго. Гьесул кечIалъ пикраби камил гьарула, калам гIакъил гьабула, гьунар чIухIизабула.\nАллагьас кьуралда гIейги гьабун гIодове вуссине, сабру гьабизе лъаларев чиясда бицараб рагIул пайда гьечIо, гьесие щиб щваниги, кьуниги гIоларо.\nДагьаб гIемераблъун бихьизе кIвей талихI буго. ГIемераб кидаго дагьаблъун бихьи даимаб талихIкъосин буго.\nБечелъизе бокьун, машгьурлъизе бокьун гIадамаз гIумруялда гьабизе нахъе хIалихьалъи толаро. БечелъанагIан хIалихьалъула, хIалихьалъанагIан бечелъула. Бечедги кIочон тун бечелъиялъе какал ралел хутIула цо-цо, гIадамазда цIакъго-цIакъ лъикIго ругин кколел чагIи даимаб квешлъиялъул кверщаликь рукIуна. Гьединлъидал ГIали-хIажица абулеб буго:\n«Надилъ гleтl цIиричIеб боцIухъ балагье,\nБагьана дуйги щун, щиб кколебали.\nЩаклъи гьечIеб далил, дуда гьеб бичIчIа,\nГьобо гIадин дунял даим сверулеб.\nНилъее баракат щваяв Бакълъухъа КIудияс абун буго: «РахIатаб жо буго мискинлъи», - абун. Амма гьеб бичIчIизе ккани, цохIо ракьалъул гIумруялъул гуребги пикру гьабизе ккола, гьоркьо-гьоркьовниги хабалазухъги валагьизе ккола.\nХвалил пикру гьабунщинахъе гIакъиллъи цIикIкIунеб гьечIони, гьев чиясул киданиги гIакъил вахъунаро. Нахъеги гIенеккилин ГIали-хIажиясухъ:\n«Хвалил хиял гьабуни, черхалъухъ гIенеккани,\nГIакълу камилас дунял дандего гьабиларо.\nАй, байтулман дуниял, дудасан гьечIеб пайда,\nГьабулаго гIумру ун, гIазаб цIикIкIин гурони».\nЯги дунялалъул хIакъалъулъ:\n«Дудаса чIухIарасда чIолохъжо хехго бала.\nХиралъун мун ккарасда къо-мех лъикIан абула.\nДур ричIарал каваби макруялъул ратула.\nКвана-гьекъолеб рикъзи – къоритIа лъурал мугьал».\nТIубараб гIумруялъ дунялги хачан, чанги чагIазул магIуги бичун магIишатги гьабун, щибниги цадахъги босичIого, хачадилаго, унелги, Аллагьас ракьалда кьуралда гIейги гьабун, ракьалда гъоркь щвезе бугелда божиги лъун, намусги напсги цIунун рукIаралги рекIунеб ахираб «цIулал чу» цо букIин буго цIакъ кIудияб талихI. Нагагьлъун хвел гьечIолъи бичун босизе щолеб букIарабани, щибдай гIадамаз жеги цоцазе ургъилаан, гьадигIан пайда гьечIеб, шагIирас абухъе, «гьоболасул рукъ гIадаб, гьогьомизе гъоркь чIараб гъветIалъул рагIад гIадаб» дунялалда даимаб жахIдаялдаги жужахIаб рагъдаги ругел.\n… Гьалагаб ралъдада полоп кинигин,\nПикраби цIикIкIиналъ, мацI кIочон буго…\nКваназе квенги кьун гIорцIизавидал,\nГIасилъун ккана дун дир Аллагьасде,\nРетIине ретIел кьун вохизавидал,\nХилиплъана дир черх БетIергьанасде.\nАставпируллагьин абун пайда щиб,\nЖаниб бугеб дир paкI бухIун гьечIони.\nАбичIогоги дун кинан вукIинев,\nКвешабщинаб гIамал гIемер бугелъул.\nДуе рецц, БетIергьан, бетIерги ракIги цоцалъ рекъараб гIумру кьуралъухъ, хIалалаб чадил бакъвараб кесекалда тIаде тIокIкIараб, бацIцIадаб, цIорораб лъим гьекъезе иццал къине течIелъухъ, гьезул тIагIам тIагIунарел жугьаби дир кочIолъ цIунаралъухъ! Дуе рецц, БетIергьан, ритIухълъиялъул тIутIураб ретIел букъизе кIолел шагIирзаби рижаралъухъ!\n…ЧIарбида тIадги лъун турулеб дур черх\nГIасилъиялде ин буго гIаламат.\nБецIаб лахIтуялъур рецIцIулел берал,\nХIарамалде балай - кIудияб хIикмат.\nХвалил хъарчигъаялъ хъат бараб мехалъ,\nКалам толеб дур кIал кIалъай - тамаша.\nЙокьарай чIужу тун, лъимал-хъизан тун,\nКъокъине кколесул чIухIи, гIадаллъи.\nГьаб ГIали-хIажица абунги бугеб мехалъ, мех- мехалъниги гIамалалъул гIадалаб мехтелалдасаги вигьун, мунго духъгоги валагьун, дунялалъул ахIи-хIурги рикIкIад гьабун, гьайбатал зобалазухъги валагьун, гьунар чорокабщиналдаса цIунулев, цIар бацIцIунев вукIине ккола шигIир.\nЧан чIухIарасулдай михъал хIулана?\nЧан бахIаралъулдай гъалал турана?\nЧан гIалимасулдай гIелмудул керен,\nДуда жаниб бачун, ракьде буссараб?\nЧан устарасулдай меседил кверал,\nКаранда тIадги лъун, хIуруй руссана.\nЧан чIухIарав хандай, пахрулъи цIакъал,\nЖиндир сихI-махI къотIун, жанир турана?\nЧан гIакъиласулдай рекIел хиялал,\nХвалица xlop гьарун, духъе руссана?\nГьадинал пикрабазул чIумал щибаб къойил къоцIул цIализе ккола.\n… «ГIакълу - дур чIаголъи, чIухIи - дур сури,\nСипат гьабунани, нурги бецIлъиги\nЛъай бугез гъанкьулеб, къо гьечIез кколеб.\nКъватIул гьой гIадаб жо – гIамал кIодолъи».\n… «Лочнол гьумер гъунин гъадил гьунаралъ\nГъулдухъ рахчун ругел хIанчIи кквеларо».\nБитIараб буго, ГIали-хIажица абухъе, «цо гIакъилаб рагIиялъ гIадлуялде рачуна, цо тIамураб кициялъ канал берал рагьула». Кицилъун лъугьарал мухъазги, Аллагьасде вуссун хъварал алфазазги, гьунаралъул месед тIад бекьарал кочIол хIурупазги цоги нухалъ нугIлъи гьабула Инхоса ГIалихIажи хIажалъичIеб къо аваразул адабияталда букIине гьечIолъиялъе.\n…«ЗахIмат бихьичIого, paxlaт бокьарас,\nБекьичIого, лъилъе, нилъ гьечIого, хур».\n…«Лъураб бугьтан рихун хвезе вахъунге,\nПихъ гьечIеб гъотIода тIил речIчIуларин.\nТIадагьаб къавмалъул къил-къвал цIехоге,\nЦIамул гьирал рецIцIун, гьоцIо кьоларин».\n…«Унеб буго дур гIумру, хьонда ботIил чIор гIадин,\nТолеб буго дуниял, юргъачуялъ нух гIадин».\n… «Чидай хIелиялдаса вакъи рекъон букIуна,\nЯхI тун тириялдаса мискинлъиго рикIкIуна».\nДица Инхоса ГIали-хIажи рикIкIуна гьаб ракьалда рижарал шагIирзабаздаса бищун гьунар тIокIал шагIирзабазул цоявлъун, дие, шагIирасе гIадин, бищун хирияб буго гьесул гьаб васият:\n«Мун гьитIинав чиясда гурхIел бугевлъун вукIа,\nГорбол гьод къулун хадуб къо кинги кколин гьесде.\nХIежалъул гъветIалда тlaд тIагIамаб пихъил гIадаб,\nТIегьалеб гIумру бугин гIисинал гьал чагIазул».\n… «Мискинав пакъирасул къимат кIодого гьабе,\nБакIаб xlaл дуде ккани, кумек гьесул цIакъабин».\nБечелъиги, бечедал чагIиги, тIадчагIиги реццараб цониги мухъ дида Инхоса ГIали-хIажил асаразулъ батичIо. Гьелъги нугIлъи гьабула гьев бищун лъикIал шагIирзабазул\nцояв вукIиналъе. Жакъасел къоязул къадада хъвазе кколел жугьаби руго гьал:\n«Найица тIегь кванала, тIотIоца гъвес квакала,\nБичасул къисматалда дун цIакъ тамашалъула.\nГъосолъ букIун тIотIоца тIогьолъ бугеб найиде,\nДун лъаларищ, гьвелроцан, рогьо къабихIаб бала».\nГIали-хIажил рухIияб поэзиялъул - диниял асаразул хIакъалъулъ хIакъаб, букIине кколеб рагIи абизе гьанжего-гьанже байбихьун буго. РухIияб поэзия ккола инсанасул рухIалъе къуватги, кIодолъиги кьолеб, КIудияв БетIергьанасдеги гьесул Аварагасдеги (с. т. гI. в.) бугеб рекIелаб божилъи щула гьабулеб поэзия. Гьеб рахъалъ Дагъистаналда Инхоса ГIали-хIажиде вахарав шагIир гьечIо. Гьесул вагIзабиги, туркабиги, мавлидалги магIарул халкъалъул рекIелъе риун тIун ругин абизе бегьула... Гьезулъ буго цо гIажаибаб берцинлъи, кIодолъи, чIухIи, иллагьияб кунчIи. «Дунял холарезе те, хазинадуй ХIабиб ккве, цересел нилъер вацал гьеб нухалдасан анин», - гьаб буго ГIали-хIажил нилъее тараб аманат.\n«Замана чарлъидал, чи пасалъидал,\nЧара хварав мискин халваталда чIа.\nЧороклъи цIикIкIиндал, бацIцIалъи хведал,\nМацIги paкIги хьихьун, вехьлъуда вукIа», - рагIабазул берцинлъиялъги бицунеб хабаралъул гъварилъиялъги кверде росула нилъ ГIали-хIажил асараз.\n«Мадинатул наби, нур бараб шагьар,\nХиравХIабиб вугеб ХIарамалъул ракь,\nДуде xleтle чIейдал дун хIайранлъана.\n-Дуде кIанцIарасде цIуни бугев мун,\nЦIуне цIаялдаса дир гIасияб черх.\nХалкъалъул хирияв, нижер авараг,\nАман дуде гьари, гьаре Бичасда».\nГIали-хIажица дунялалде гьабулеб хитIабалъ тIубараб гIумруялъулги гIадамазулги хIакъикъат рагьула, хIакъалдаса, квешаб гIамалалдаса, гIадалаб гIумруялдаса рикIкIалъизе нилъер рекIеца гьесул жугьаби рикIкIизе байбихьула.\n«ВорчIа макьидаса, къижун чIечIого,\nКьили чIван квегъулин квешаб гьаваялъ.\nГьанже дур гIумруги гIуруца анин,\nГIоде гьелда ходув, хабар лъалелъул».\nАхираталде къачIаялъул ахIи ккола яхIалде мун ахIи, бигьаго цIунуларо ракьалда напсги намусги, гьелъие къваригIуна щибаб къойилаб бахIарчилъиги чилъиги цIунулеб бихьинчилъиги, бихьарабщинаб бокьун, бокьарабщинаб рихун, чохьолги рокьулги пикруялда араб гIумруялъ гIадан гIаданлъиялдаса вахъула. БетIергьанасе гьаб ракьалда гъоркье ине хIадурлъизе кьураб гIумруялъул магIна, магIна гьечIолъиялдеги сверун, гIадада гьоркьоб уна.\n«Къуват бугеб чорхол хIал дагьлъилалде\nХIеле Аллагьасе, радакьги вахъун,\nКутак махIабазул лъугIун ккелалде\nКак базе вахъун чIа Бичасда цеве».\n…«Пайтунаца ваччун, Халикъ кIочон тун,\nТIеренаб CиpaтI тун, мун ворчIиларо.\nБакъудаса лъутун, цIадакъа ворчIун,\nЧIегIераб жужахI тун, киндай ворчIила?\nБечелъи балагьун, мискинлъи рихун,\nХIурулгIинзабазда дур къвал баларо.\nБетIер чарлъун буго, черх чIунтун буго,\nЧан къо балеб дуца гьанжеялдаса?\nКIкIарадул кваркьилъун хIисаб гьабичIеб,\nЧIунтаяб дунялалъ нилъ гуккулел куц!\nНухда рекIун арал чуяхъ балагье,\nЧанги чIухIарав чи чалица къарал.\nГьез гьанирго тарал рукьзахъ балагье,\nБалагьазул рокъов живгоги рещтIун».\nГIусман-ХIажи МухIамадовас (дир ракI-ракIалъулаб баркала буго гьесие ГIалихIажилги МахIмудилги асарал данде гьаризеги, гьезул хIакъалъулъ ругел хIакъикъиял биценал ракIаризеги гьабураб кIудияб хIалтIухъги, гьезул поэзиялде бугеб даимаб рокьухъги) хъвалеб буго гьадин:\n«Жеги мутагIиллъун вугеб мехалъго ГIалихIажил жиндицаго гIелму босизеги ва жиндилъ бугеб гIелму цогиязе кьезеги кIудияб гьунар махщел букIун буго. Рузман сордоялъ, жидеего нигIматал кьеяв гIадамазул рукъзабахъе унаго, киналго мутагIилзабаз цеве тIамулаанила ГIалихIажияв. Гьев, хасаб макъангун, назмуялда рекъезабун, хитIаб гьабун кIалъалаанила: «ГIадамал-чагIи, хирияб сордо буго, кири батила, нигIматал гьарза гьареги, балагьал рикIкIад гьареги, халагаб гIумру, чорхое сахлъи, рукъалъе бечелъи, боцIуда баракат, цIогьодаса рахъи, хъурмидаса цIуни, цIа рикIкIалъаги, лъим гIагарлъи, иманалда хвей, ахират лъикIаб, бокьун кье, кьун босе, кьолелда разилъе, малъулел гIемерлъаги, лъалел гьарзалъаги. ЛъикIаб - аскIоб, квешаб - рикIкIад, бихьаралда - щукру, щваралде - иман, Аллагь гурхIи, хIадис бокьи, хIакъаб битIун, тIекъаб нахъе, хъвараб бихьи, кьураб боси, ахIи-хIур гIодоб, гIодор риччан халат, балагьаздесабру, рахIматазда рохи, рекIелъ иман, аскIов вали, босизе гIедерлъи, бичизе кIвахIаллъи, аскIоб гьуинлъи, гьобол хиралъи, херазе талихI, бахIаразе рохел, хъизан рекъон, рукъ бохун, абурай йокьи, йокьарай щвей, щибав мурадалде щвей, мунагьал гьарунгутIи, гьарурал чури, мурад тIубай, тIаде цIикIкIин, цIияб эркенлъи, ахIизе талихI, тухумазе рохел гьарула».\nГьал рагIаби ГIали-хIажияс абулел рукIараздаса дагьа-макъал хисун ратаниги, гьесул гьунаралъул филосо­фия босарал руго, гьесул жугьабазул пагьмуялъул мисал тарал руго, гьесул насихIатазул яхI босарал руго.\nЖакъа нилъее батIияб заман кьун букIаниги, кьури гьечIел руго ГIалихIажиясул дарсал:\n«РекIел ургъел чучизе чи тIагIараб замана,\nЧорхол унти бицине гьалмагъ гьечIеб дуниял.\nХIадисалда бицуна цо заман бачIинилан,\nЧIаго xyтlи рихараб, хваразда нилъ урхъараб.\n…Эбел-инсуе адаб лъималаз гьабулареб,\nЛъадиялъул росасе расги мутIигIлъи гьечIеб,\nРибаъ гIемер кваналеб, как-диналъул кIвар гьечIеб\nКапурлъи-бусурманлъи батIалъиго лъалареб.\nПитнаби тIиритIараб, батIулаб берцинлъараб,\nБиял гlодоpe тIолеб, гIадада чагIи чIвалеб.\nХIалал -хIарам жубараб, жахIда-хIусуд гIемераб,\nГIадамал щайтIанлъараб ахирзаманаялда,\nТIад вугев хан ци гlaдaв, гIалимчи хъумур гIадав,\nМуъминчи чахъу гIадав, цогидал гьаби гIадал.\nОгь, бухIаяб дуниял, диналъе гьечIеб тавпикъ,\nТушман щайтIан тIаделъун, тlaдe ракь хъвай гурони.\nВай, бухIаяб замана, зулму-мункар гIемераб,\nДуниял хараблъидал халваталда чIелаан,\nГьал чIунтарал ракIазе гьечIебищха дарманго?»\nЧIунтарал ракIазе дарман гIадин дунялалда хутIана Инхоса ГIали-хIажил хIеж борхарал ва борхалъуде рахарал назмаби. ШагIирзабаздаги гIалимаздаги кIочон тезе бегьуларо ГIали-хIажиясул дарсал:\n«ГIелму гьечIев гIабидги гIиприталъул гIел вуго,\nГIамал гьечIев къадиги щайтIаналъул вехь вуго.\nЖивго жиндиего гIун, гIамал берцинлъун бихьун,\nХьвадизе лъарав чиги Бичасул тушман вуго».\nАвтор: МухIамад АхIмадов