РагIалда сангар бараб Сурхайил Щулияб гохI… » MaгIарухъ - Авар Басмабазул Цолъи\nГIахьалчIиса МуртазагIали-хIажиясул асаразул аслияб тема – Кавказалъул рагъ\nЩибаб моцIалда къватIибе бачIунеб «Миллат» басмаялъул «Адабияталъул сагIат» передачаялда 2017 соналъул июлалда гьоркьоб лъуна гIалимчи ва шагIир ГIахьалчIиса МуртазагIали-хIажиясул гIелмиябгун назмияб хазина.\n«Адабияталъул сагIат: ГIахьалчIиса МуртазагIали-хIажи» абураб гьеб гургинаб столалда «Миллаталъул» редакциялда гIахьаллъана Дагъистаналъул Хъвадарухъабазул союзалъул авар адабияталъул секциялъул нухмалъулев, «Гьудуллъи» журналалъул редактор МухIамад ПатахIов, МагIарул басмабазул цолъиялъул нухмалъулев, РАНалъул ДНЦялъул ИЯЛИялъул соискатель, литературовед МухIамадрасул ГIумаров ва ГIахьалчIиса МуртазагIали-хIажиясул наслуялъул чи, тIадегIанаб категориялъул тохтур ГъазимухIамад ГъазимухIамадов.\nДанделъиялъул гIахьалчагIаз бицана ГIахьалчIиса МуртазагIали-хIажиясул асаразул аслияб тема КIудияб Кавказалъул рагъ букIанилан, живго шагIир гьеб рагъулъ гъазаваталда вагъулевги вукIанин. Кьалда бихьизабураб бахIарчилъиялъухъ Шамил имамас шапакъатги кьун букIун буго гьесие.\n«Имамзабазде» абураб машгьураб тарихияб поэмаялда 1839 соналъул риидал АхIулгохIда рагъда букIараб гьадинаб сипат-сурат, жакъа бугеб гIадин, цебечIезабулеб буго ГIахьалчIиса МуртазагIали-хIажияс.\n…Лъабабизе вахъарав имам Шамил вукIана,\nЖигьадалъе къвал бана, къварилъаби раччана,\nДиналде халкъ ахIизе, рухI бичун, кIвекIарана.\nДиналъул тушбабазул боял риххизаруна,\nГьезул хъалаби рахъун, нахъегIан чIезаруна.\nСордо борчIун, къо рукIкIун, къварилъи тIаде босун,\nРасуласул шаригIат тIибитIизе гьабуна.\nГIурус пачаясулгун ссунареб кьалги ахIун,\nБугъа гIадин, къеркьолев къоло щуго сон бана.\nКваркьи-милъир гьечIони, цIудуца чан чIваларо,\nЦIудуе куркьби гIадин, агIваналги рукIана.\nХIабибасул бол бетIер багьадур Халид гIадин,\nХалкъалда цIар рагIарав ХIажимурад вукIана.\nАлжаналъул тахида таги мун, ХIажимурад,\nМун камидал гурони, капурлъи тIаде къачIо.\n… Имам Шамилил шамлу шагьрабазда бикьарав,\nШаригIаталъул дугъал дияназулъ рорхарав,\nМугьажиразул бетIер, боязулги цевехъан\nАхъбердил МухIамадги вукIаравинха цо вас.\nНакъира пун, къали чIван, къойилго тIаде гъолел\nТIавагъитазул бидулъ хвалчаби лъадарарал\nХириясул ГIалибег, дов Колоса Сурхайги\nКинал ратанайилан гьикъе АхIулгIохIалда.\nРагIалда сангар бараб Сурхайил Щулияб гохI,\nСурхай, мун чIваралдаса чIегIер бараб бахъичIо.\nХунзахъа ГIалибегил бахIарчилъи бихьидал,\nБихьинасги цIуясги гIажаиблъи гьабуна.\nГIарадаялъ тIураб гъеж тIомода бан хутIидал,\nХвалчаца цояб квералъ, хIатIикье ккун, къотIана.\nКIиябго гъеж гъуригIан гъазаваталъ чучичIев,\nЧорхолъа рухI босзегIан хIал хисизе биччачIев\nЩулалъул гохIил шагьид, Рихьуниса багьадур\nБалал МухIамад анищ цо хвалченгун виччазе.\nГIашилтIаса Малачи, чармил ракI гъураб гъалбацI,\nЧан капурчиясулдай дуца бетIер къотIараб?\nГьеб асаралда рехсон руго исламалъул ва Кавказалъул тарихалъулъе жидер цIарал арал, эркенлъиялъе ва диналъе гIоло рухIал ричарал бахIарзазул цIарал. Гьеб хIужаялъ жеги борхизабула рехсараб назмуялъул даража, литературияб гуребги, тарихиябгун документалияб асарлъун, заманаялъул нугIлъун гьабула гьеб къасидат.\nИмам Шамилил шавкат кутакалда билълъана,\nЩун бачIунеб гIор гIадин, гIажаибго бачIана.\nЦо лъагIалида жаниб анцIго хъала бахъана,\nБетIергьанас патхIу кьун, путухIатал лъугьана.\nРорхатал мугIрул гIадал, гIалимзаби рукIана,\nГIелму тагIаллумалъул таж ботIрода букIана.\nИмаматалъул къуват бергьарал соназул хIакъалъулъ гьал тIадехун рехсарал мухъал хъван руго ГIахьалчIиса МуртазагIали-хIажияс. Киналго мукIураб хIакъикъат ккола Имаматалъул заманалда Кавказалда кутакалда гIелму цебетIун букIин. Шамил имамас кIудияб кIвар кьолаан цIиял гIелазда гIелму лъазабиялде. Академик ХIамзатил ХIажияс хасаб мажмугI хъвана Имаматалда адабият цIилъиялъул (ренессанс) хIакъалъулъ. Гьеб заманалда нилъер халкъалда жанир загьирлъарал гIалимзабазул ва шагIирзабазул кьерда мустахIикъаб бакI ккола ГIахьалчIиса МуртазагIали-хIажияс.\n1826 соналда гьавурав МуртазагIали-хIажи къадаралде щвана 1925 соналда. Гьесда бихьана кIиго гIасру ва чанго батIияб гIуцIи, амма бищунго гьесие рекъолеб низам, гьайгьай, Имаматалъул букIана.\nЛъабцIул лъелго хIежги борхун буго МуртазагIали-хIажияс. Гьесда лъалаан Шамил имамги, цоги машгьурал пачалихъиялгун гIелмиял хIаракатчагIиги. Гьесул гьудуллъи-гьалмагълъи букIана Инхоса ГIали-хIажиясулгун, Игьалиса Чупаласулгун, БакьайчIиса ЧIанкIалгун ва цогидалги гIалимзабазулгун ва шагIирзабазулгун. Агьлуялъ агьлу балагьула. «Ябуялъ – ябу, юргъаялъ – юргъа», – гьединаб аби буго магIарулазул.\n«Адабияталъул сагIат: ГIахьалчIиса МуртазагIали-хIажи» абураб данделъиялда гьев гIалимасул ва шагIирасул рухIияб дунялалде дагьабго гордо къирана «Миллаталъ». Тавпикъ кьеги нилъее халкъалъул рухIияб хазина лъазе, цIунизе, гьеб байрахълъун кквезе. ГIахьалчIиса МуртазагIали-хIажиясул ва цоги гIалимзабазул баракатги шапагIатги камугеги нилъее. Амин.\nАллагь разилъаги нужедаса лъикӏаб хӏалтӏи гьабулеб буго.\nАмин. Исламалъеги халкъалъеги хъулухъ гьабурал чIахIиял гIалимзаби ва шагIирзаби кIочене бегьуларо.