ГIУМАХАНИЛ КЪАНУНАЛ | Цор Тв\n«ГIумаханил къанунал» абун тарихалда жаниб машгьураб, къимат тIокIаб, гIелмияб, политикияб ва социалияб кодекс, бицанихъе, нилъеда кодобе щун буго, 1946 соналда Шамил районалъул Гьандихъ росулъ цо некIсияб гIараб тIехьалда гьоркьоб батун. Гьеб хъван буго гIараб мацIалда ва гьелда бихьизеги гьабун буго къанун жинца данде гьабурав кIудияб гIелмуялъул ва гIакълуялъул бетIергьан Хунзахъа ГIумахан хвараб\nзаман гьижраялъул 1044, цIияб къагIидаялдалъун 1634 сон кколилан. Балагьараб мехалда, гьеб букIине ккола XVI гIасруялъул ахир ва XVII гIасруялъул авал.ГIарабалдасан гьеб тIоцебе магIарул мацIалде буссинабун буго профессор ХIажимурад Хашаевасул гьариялда рекъон, ЦIадаса ХIамзатица.\n• БотIрода ялъуни чохьода ругъун лъун бугони, гьеб ботIрода лъураб ругъун гIадал нахуде щун бугони, ялъуни чохьода лъураб ругъун бакьазда хъван бугони, ругъун лъурасухъа бахъизе 66 чахъу-кьегIер.\n• Рагъулаго цояс цогидасул кIиябго бер бахъани, гIайибиясухъа бахъизе 200 чахъу, цояб бер бахъани – 100 чахъу.\n• КIиябго квер къотIани, яги гIажизлъизабуни, гIайибиясухъа бахъизе 200 чахъу.Цояб квер къотIани, яги гIажизлъизабуни бахъизе 100 чахъу.\n• Гьединабго гIакIа бахъизе бохдул къотIани яги гьел гIажизлъизаруни.\n• Цояб гIин къотIани, гIайибиясухъа обществоялъе пайдаялъе бахъизе 50 чахъу ва гIин къотIарасе кьезе чIезабураб роценалда гIакIа. КIиябго гIин къотIани, бахъизе 100\n• Нилъер ракьалъул чияс чияр ракьалдаса вачIарав чIвани, ва чIварасул гIагарлъиялъ чIвадарухъан хIисабалда гьев вихьизавулев вугиланги рагIун, балъго гъоркьан гьесухъе рекъел тIалаб гьабизе чиги ритIун, гьез чIвадарухъан цогидав вугилан вихьизавуни, ва гьелда ханасул диванчагIи щаклъулелги ругони, гьедизе ккола чIварасул 10 гIагарав чи.Гьел гьедулел ругони, иш гьелдалъун лъугIизе тола, гьедизе инкар гьабуни, щаклъи бугесдаса бахъизе рецIелалъул бащдаб.\n• Цо лъица бугониги гIайиб гьечIеб чияр гьве чIвани, гьеб чIварасухъа бахъизе гьединабго гьве ва цо чахъу, нагагь гьве чIван бугони цо кинаб бугониги гIайиб ккун, гьеб мехалъ бахъизе гьединабго гьве ялъуни цо чахъу.\n• Гьвел бетIергьанас чIезабулеб бугони, гьве гIайиб гьечIого чIван бугин, гIайибиявги чIун вугони гьве гIайиб ккун чIванилан, гьеб мехалъ гIайибияв гьедизе ккола Къуръаналда кверги хъвачIого. Гьедизе бегьула кIудияв чиги, балугълъиялде вахинчIевги. Гьедулев гьечIони, гьесухъа бахъула гIакIа.\n Кету чIвани, бахъизе гьединабго кету. ХIелеко чIвани, бахъизе хIелеко, гIанкIу чIвани, бахъизе гIанкIу.\n• Рагъизе ккараб бакIалда щив вугониги чIван вугони, гIайибиявги лъалев гьечIони, амма чIварасул гIагарлъиялъул щаклъиги цо лъиде бугониги ккун бугони, гьев щаклъи ккарав гьедизе ккола 10 чигун цадахъ.\n• Нагагь гьединабго хIалалда цо щив вугониги лъукъун вугони, щаклъи ккарав гьедизе ккола 3 чигун цадахъ.\n• Килищ къотIаралъухъ бахъизе 15 чахъу. Гьединабго гIадлу щибаб къотIараб килщихъ.\n• Нагагь лъукъун вугони, гIайибиявги лъалев гьечIони, лъукъарасул гIагарлъиялъ 3 къоялда жаниб жидерго щаклъи ккараб бакI бицинчIони, гьезухъа бахъула ¼ ратIал гьацIул.\n• Лъида бугониги жанибе багьараб ругъун лъунани, гьеб ругъун борцуна гьоркьохъеб бицалъиялъул килщаз гIеблъухъе. Щибаб килищ рикIкIун гIайибиясухъа бахъула цо чахъу. Ругъун борцине килщазул къадар цIикIкIарабгIан, цIикIкIуна гIайибиясухъа рахъулел чахъабазул къадарги.\n• Хонжроца яги нус кьабун лъураб ругъунги борцуна гьоркьохъеб бицалъиялъул килщаз ва килищалъул гIеблъи бугеб ругънахъ бахъула бащдаб чахъу, кIиго килищ гIеблъуда бугеб ругъун бугони чахъу.\n•ДагIба-рагъ гьечIого чи лъукъани, борцине ккола ругъун. Ругънал багьа кIиго чахъдадаса цIикIкIунеб гьечIони, щаклъи бугес живго вацIцIад гьавизе бегьула гьедиялдалъун. Ругънал багьа лъабго чахъдада бащалъани, щаклъи ккарасда цадахъ гьедизе ккола цоги чи. Ругънал багьа цIикIкIанагIан, цIикIкIуна гьедизе кколезул къадарги.\n• Лъица бугониги цогиясул хIатIилхинкI бекани, гIайибиясухъа бахъула 10 чахъу. Гьелъул цо бутIа бекарасухъа бахъула 5 чахъу.\n• БотIрода ругъун лъун бугони, гьеб ругъунги ботIрол тIоцебесеб хъалалда хъвалеб бугони гIайибиясухъа бахъула 1 чахъу-кьегIер, ругъун ботIрол кIиабилеб хъалалда хъвалеб бугони – 2 чахъу-кьегIер, нагагь ругъун ботIрол ракьаялда хъвалеб бугони – 10 чахъу-кьегIер.\n• Чи лъукъун вугони ва лъукъарасухъе тохтур ахIизе ккелин кIиго чиясги абулеб бугони, гIайибияс жиндирго чвантиниса гIарацги кьун ахIизе ккола тохтур, амма гьев тохтур ахIизе гIедегIулев гьечIони, гьесдаса бахъула ¼ ратIал гьацIул. КIалдиб зар кьабгIун яги кин бугониги гIусалъе зарал гьабун бугони, гIайибиясухъа\nбахъула 10 чахъу. Цо хьабалахъгIучI бекун бугони, ва гьениб ругъун лъун бугони гIайибиясухъа бахъула 5 чахъу. Масала, ругъун лъугьун гьечIони – 3 чахъу. Ялъуни гьезда гьоркьоб дагIба ккани, хьабалахъгIучI яги ракьа бекун гьечIони, гьеб мехалъ гIайибиясул гIагарлъиялъул чагIи гьедизе ккола бихьизабураб бакI бекун гьечIилан.Гьод бекани, гIайибиясухъа бахъула 5 чахъу.\n•КIалдиб зар кьабгIун яги кин бугониги гIусалъе зарал гьабун бугони, гIайибиясухъа\nбахъула 10 чахъу.Цо хьабалахъгIучI бекун бугони, ва гьениб ругъун лъун бугони гIайибиясухъа\nбахъула 5 чахъу. Масала, ругъун лъугьун гьечIони – 3 чахъу. Ялъуни гьезда гьоркьоб дагIба ккани, хьабалахъгIучI яги ракьа бекун гьечIони, гьеб мехалъ гIайибиясул гIагарлъиялъул чагIи гьедизе ккола бихьизабураб бакI бекун гьечIилан. Гьод бекани, гIайибиясухъа бахъула 5 чахъу.\n• КIигояв вагъизеги ккун, цоцада кьабгIун бугони, тIоцебе жо кьабурасдаса бахъула\n2 чахъу, дандиясги кьабун бугони, гьесдаса бахъула чахъу. Нагагьлъун цонигиясе хIалай вахъарасги жо кьабани, гьесдаса бахъизе 3 чахъу. Хунжрул рахъун цоцазе хIинкъаби кьолел ругони, щивасда цо-цо чахъу бахъула.\n• ДагIба гьабизелъун ярагъ бан бугони, гьеб ярагъ хIалтIизе гьабичIониги гьесдаса бахъула 1 чахъу.\n• ГодекIанив кIигояв вагъани, тIоцебе жо кьабарасдаса бахъула 2 оцол багьаяб гIакIа.\n• Лъимаде йигей чIужу чIвани, чIварасухъа бахъизе кIиго нухалъ цIикIкIун рецIел. Лъимаде йикIин бахчун батани, бахъун тезе рецIелги 10 чахъуги.\n• Чи чIварас 10 къоялда жаниб росу тезе ккола. РецIел бихьизабураб заманалда кьолеб гьечIони, гьеб кьезегIан щибаб къоялъ цо-цо чахъу бахъула. ГIайибиязухъа рецIел тIалаб гьабула жамагIаталъ тIамурав 6 чияс.\n• Жидерго бидулав лъабго сон иналде чIварас рецIелги цогидал харжалги тIад руссинарула ва гьев чи росу тун ине ккола.\n• ЧIварасул гIагарлъиялъ бидулав росулъе вачIине изну кьун хадув чIванани, гьев чIварасухъа бахъула рецIел, цогидалги харжал ва гьев росулъа къватIиве гъола.\n• ЧIварасул гIагарлъиялъ, рекъел гьабилелде, бидуласул мина бухIани, гьезухъа рецIел бахъуларо.\n• Гьедизе вихьизавурав анцIгоясул цояс инкар гьабулеб бугони, гьесул бакIалда тIамула кIиго чIужугIадан.\n• ЧIварасул (лъукъарасул) гIагарлъиялъ яги ирсилаз цо яги кIиго нухалъ бидуласул гIагарлъиялъухъе чи витIани ва гьел гьелъие мукIурлъулел гьечIони, хадусел къояз мукIурлъи рикIкIунаро.\n• Бидуласул гIагарлъиялъ яги ирсилаз абуни бидулав рокъов гьечIин ва гьесул цIар бицани, изну кьола 3 къоялъ ралагьун чIезе. Гьев рокъове вачIани ва мукIурлъани, иш тIубала гIаммаб къагIидаялъ, ай рецIелги бахъун.\n• Цояс цояв лъукъани ва гIайибияв гьелъие мукIурлъани, амма ругъуналъул\nроценалда тIасан гьезда гьоркьоб дагIба ккани: масала, гIайибияс абуни, ругъун КIигояв вагъизеги ккун, цоцада кьабгIун бугони, тIоцебе жо кьабурасдаса бахъула 2 чахъу, дандиясги кьабун бугони, гьесдаса бахъула чахъу. Нагагьлъун цонигиясе хIалай вахъарасги жо кьабани, гьесдаса бахъизе 3 чахъу. Хунжрул рахъун цоцазе хIинкъаби кьолел ругони, щивасда цо-цо чахъу бахъула.\n• Бидуласул гIагарлъиялъ яги ирсилаз абуни бидулав рокъов гьечIин ва гьесул цIар\nбицани, изну кьола 3 къоялъ ралагьун чIезе. Гьев рокъове вачIани ва мукIурлъани, иш\nтIубала гIаммаб къагIидаялъ, ай рецIелги бахъун.\n• Цояс цояв лъукъани ва гIайибияв гьелъие мукIурлъани, амма ругъуналъул роценалда тIасан гьезда гьоркьоб дагIба ккани: масала, гIайибияс абуни, ругъун КIигояв вагъизеги ккун, цоцада кьабгIун бугони, тIоцебе жо кьабурасдаса бахъула 2 чахъу, дандиясги кьабун бугони, гьесдаса бахъула чахъу. Нагагьлъун цонигиясе хIалай вахъарасги жо кьабани, гьесдаса бахъизе 3 чахъу. Хунжрул рахъун цоцазе хIинкъаби кьолел ругони, щивасда цо-цо чахъу бахъула.\n•ДагIба гьабизелъун ярагъ бан бугони, гьеб ярагъ хIалтIизе гьабичIониги гьесдаса бахъула 1 чахъу.\n•Лъимаде йигей чIужу чIвани, чIварасухъа бахъизе кIиго нухалъ цIикIкIун рецIел. Лъимаде йикIин бахчун батани, бахъун тезе рецIелги 10 чахъуги.\n• Цояс цояв лъукъани ва гIайибияв гьелъие мукIурлъани, амма ругъуналъул роценалда тIасан гьезда гьоркьоб дагIба ккани: масала, гIайибияс абуни, ругъунтIоцебесеб хъалалде щвезегIан гурони гьечIилан, гьев гьедизе ккола цо гIагарав чигун, кIиабилеб хъалалде щун бугилан абуни – гьедула кIиго гIагарав чигун, ботIрол ракьаялде ругъун щун бугилан абуни – лъабго гIагарав чигун. Гьединго тIубала дагIба цогидал\n• Росулъа къватIиве гъурав бидулас, чIезе бихьизабураб бакI хисани, гьесухъа бахъула ратIал гьацIул. МукIурлъичIони гьев гьедизе ккола лъадуда цIарги тIамун.\n• БатIияб ракьалъул чияс нилъер ракьалъул чиясе къварилъи гьабун бугони ва гьеб гьабиялъулъ нилъер ракьалъул чиясги гIахьаллъи гьабун букIиналда щаклъи бугони гьедизе ккола гьесул росулъа къадру гьабулев лъабго чи. Гьел гьедани, гьев гIайиб гьечIевлъун рикIкIуна, гьедичIони, нилъер ракьалъул гIадаталда рекъон гьесухъа бахъула гьацIул кIиго ратIал.\n• Чахъу бикъун бугони ва щаклъи ккарав мукIурлъулев гьечIони, гьев гIайиб гьечIевлъун рикIкIуна, чахъдал бетIергьанас цIар чIварав чигун цадахъ гьедани. НугIас гьедизе инкар гьабуни, цIогьорас лъабго нухалъ цIикIкIараб рецIел кьезе ккола.\n• Рокъоса къайи бикъун бугони ва щаклъи ккарас гьелъие инкар гьабуни, цIогь тIадчIезабураблъун рикIкIуна, росулъа чияс гьеб ритIухъ гьабуни. Гьеб мехалъ щаклъи ккарас вацIцIадав вукIин чIезабизелъун жиндаго цадахъ гьедизавизе ккола 6 гIагарав чи. Нагагь щаклъи ккарас гьедизе инкар гьабуни, жиндир гьади-гьадинаб къайи гьев чияс бикъанилан, цадахъ лъабго чиги вачун гьедизе ккола къварилъи ккарав чи. Бикъараб жо ратIалдаса бакIаб батичIони, гIакIаги бахъичIого, бикъаралъул рецIел босун тезе бегьула.\nНагагь росулъ гьеб цIогь гьабулев вихьанилан абулев чи ватичIони, цIогь гьаби ритIухъ гьабун гьа базе ккола, цадахъ цо гIагарав чиги вачун, рукъалъул бетIергьанас. Росулъа 6 чигун цадахъ цIогь чIарав гьедани, гьев гIайиб гьечIевлъун рикIкIуна.\n• Чу, гIорцIен яги гIала бикъани яги чIвани, ва бетIергьанчияс щаклъи ккарав\nвихьизавуни, гьев 6 чигун цадахъ гьедизе ккола. Гьел гьедулел чагIиги рукIине ккола бетIергьанчияс цIар чIварал; гьедизе инкар гьабуни, цIогьорас бецIизе ккола росулъа 3 ритIухъав чияс абураб къадаралда бикъаралъул багьа. ДагIба цогидаб боцIуда тIасан ккун бугони, гьедулезул къадар чIезабула: оц бикъани – 4, гIака бикъани – 3, натIихI бикъани –2, бече бикъани – 3 чи. Гьез гьедизе инкар гьабуни гIайибияс бецIизе ккола росулъа 3 ритIухъав чияс абураб къадаралда бикъаралъул багьа.\n• Чахъу бикъани ва гьеб бикъиялъе цIогьор мукIурлъани, гьесухъа бахъула гIицIго\nчахъу ва цIогьодиялъе гIоло гIакIа. Къайиялъул щиб букIаниги жо бикъун бугони ва гьелъул хIакъалъулъ ханасда гIицIго лъагIалидасан гурони лъазабун гьечIони, гьесул гIарза хал гьабичIого тола.Лъица букIаниги цогидасда цIогь чIван бугони ва щаклъи ккарас дандеги лъазабуни, жинде цIогь чIварас яги гьесул гIагарлъиялъ жиндирги жо бикъун бугилан, гьесул гIарза лъабго моцI инегIан къабул гьабуларо.\nХуриса хIама цIурал гулал рикъун ругилан лъазабуни ва щаклъи ккарав гьелъие мукIурлъулев гьечIони, гьев вацIцIалъула цо чигун цадахъ гьедани, хIамидаса дагьаб жо букIун батани, живго гьеданиги гIола. Гьединго тIубала хер бикъиялда тIасан ккараб дагIбаги.\n• КIиго яги цIикIкIун чи рекъон чахъу, куй, яги цIе бикъун бугони ва гьел цIогьалъе мукIурлъани, гьезухъа бахъула бикъараб цоялъухъ 3 бетIер. Гьелде тIадеги щивасухъа гIакIадуе бахъула 1,5 ратIал гьацIулги. Амма гьел цIогьалъе мукIурлъулел гьечIони, бетIергьанчиясе ихтияр кьола гьезул цоясде гIайиб гIунтIизабизе, инкар гьабулеб бугони, ваццIалъизелъун гьев гьедизе ккола, цо чахъу бикъун бугони – живго, кIиго бикъун\nбугони – гьесул гIагарал чагIигун. ГIагарлъи гьедулеб гьечIони ва бетIергьанчиясе зарал тIад буссинабизе кколеб бугони, гьесул ихтияр буго цадахъ рукIаразда рецIел кьеялъулъ гIахьаллъи гьабеян абизе. Гьел разилъани, рецIел киназго цадахъ кьола, инкар гьабулеб бугони, гьелги гьедизе ккола жидеца цIогьалъулъ кинаб бугониги гIахьаллъи гьабичIилан ва гьан кваначIилан. Гьедулел гьечIони, гьелги цIогь гьабураллъун рикIкIуна ва бащадго жавабги кьезе ккола. Цого рокъоб кIиго сордоялъ тIатIала цIогь гьабун бугони ва цIогьорги кIиабилеб сордоялъ гурони кквезе щвечIони, гьесде тIаде бачIуна тIоцебесеб гьабураб цIогьги.\n• ХIалица рокъовеги вачIун, гьениса щиб букIаниги босани, гIайибиясухъа бахъула гьес босараб жоги гIакIаялъе цо чахъуги. ГIакIа уна ханасул рагъухъабазе. Рокъовеги лъугьун, щибниги жо босун гьечIони, гьесухъа бахъула гIакIа – цо чахъу. Гьеб ишалъулъ чанго чияс гIахьаллъи гьабун бугони, гьезул щивасухъа дагIба лъугIизегIан щибаб къоялъ бахъула гIакIа – цо-цо чахъу.\n• Нилъер ракьалъул чиясе батIияб ракьалъул чияс къарз кьезе инкар гьабулеб батани, гьес гIарз ханасде бахъизе ккола. Гьев къарз босизе батIияб ракьалде ани, гьенибги гIарз ханасде бахъизе ккола.\n• Лъица бугониги цогидасе, жиндирго буголъи кьолеб бугони, гьеб заманалда вачIарав лъабабилес абуни, гьеб буголъи жиндие кьун букIанин, ва гьелъие рачун рачIарал нугIзаз муфтиясда цебе шаригIаталъул законалда рекъон, гьеб ритIухъ гьабуни,цинги муфтияс гьез бицараб битIараб бугилан абуни, буголъи лъабабилев чиясе уна. Гьеб ритIухъ гьабизе кIвечIони, буголъи гьелъул бетIергьанас кьурасе уна.\n• Лъица букIаниги жидерго боцIи чияр гIалахалде балагьизабун ва гьез боцIи нахъе гъолаго тIаде рачIарал бетIергьаби рагъизе лъугьани, гьенив гIахьаллъарав щивасухъа гIакIадуе бахъула щу-щу чахъу. БоцIуда гIалахалъе гьабураб зарал цо чахъдал багьаялдаса цIикIкIараб бугони, боцIул бетIергьанабаз рецIел кьезе ккола яги гьезул цояв гьедизе ккола гIалахалъе зарал гьабичIилан.\n• Цоязе шаригIаталда, цогидазе гIадаталда рекъон дагIба тIубазе бокьун бугони, гьеб суал тIубазабизе ккола гьенир гIумру гьабулезул цIикIкIарасезул пикруялда рекъон.\n• Нухмалъулезул тIалабалда рекъон кинаб букIаниги росдаца вакил витIулев гьечIони, гьеб росдадаса гIакIаде бахъула 10 чахъу.\n• Налъулас заманалда, ишкал кквелалде къарз, нахъбуссинабулеб гьечIони, гьесде къотIула гIакIа: масала, лъица бугониги ратIал бакIлъи бугеб жо цIараб болжалалдаса лъагIел ингун нахъ буссинабулеб бугони, кьезе ккола 1,5 ратIал, къалиялъухъ – 1,5 къали, гIабасиялъухъ – гIабасиги цо драхмаги.\n• РитIухъ гьабун, дагIба къотIизабун хадуб гъоркьлъалие лъураб жо нахъ буссинабичIони, гьеб бецIизе ккола.\n• Ханасул изну гьечIого тIамизе бегьуларо росабазул диванчагIиги магъущалги.\n• Жиндие кьураб тIадкъай тIубазабизе гIедегIулел гьечIони, яги инкар гьабулеб бугони, ялъуни жиндир бакIалда цоги чи витIулев вугони, гьев чиясдаса бахъула гьацIул цо ратIалги, гьелъул ункъо бутIа гьабун цо бутIаги. ГIилла гьечIого ахIулъе вахъинчIев щивасухъа бахъула цо-цо чахъу. ГIиллалъун рикIкIуна – унти, херлъи, санаде вахинчIолъи – 20 сон тIубачIолъи ва лъилгун букIаниги тушманлъи букIин.\n• Рекъел гьабилелде бидулав чIвани, гIадлу гьабуларо. Гьединго гIадлу гьабуларо бидуласул хъизаналъул чи чIвани. Бидулав росулъа къватIиве витIун хадув, гьесул гIагарав чи чIвани, чи чIварасухъа бахъула 100 чахъу. Гьелде тIадеги гьес нахъ буссинабизе ккола жиндие бидулас кьун букIараб рецIел, ва гьесул тIолабго хъизан, тIад руссине ихтиярги гьечIого, кидагоялъе росулъа къватIире гъола.\nЖиндирго буголъиги гьородахъ биччан лъутанхъулев вугев цIогьор чIвани, гьесул бидухъ лъицаниги жаваб кьезе кколаро.\n• Жиндирго буголъи гьечIев чиясе лъицаниги щиб букIаниги бичани, гьесул гIагарлъиялдаса къарз тIалаб гьабизе гьукъула.\n• Лъутанхъулев вугев цIогьор чIварав чиясе кьезе ккола 10 чахъу. Гьев чIварав чиясухъа рецIелги бахъуларо. Лъица букIаниги гьединав цIогьор гIагарлъиялъухъе кьуни,гьесухъа 100 чахъу бахъула. Амма гьес чIезабуни, жиндир гьав кквезе рес букIинчIилан гьесухъа щибго бахъуларо. Гьелда щаклъи кколеб бугони, гьев 3 гIагарав чигун цадахъ гьедизе ккола. ГIагарлъиялъ жидехъе кьурав цIогьор чIвани, гьелда лъун кинабго жо\nлъугIула. ЧIвачIони воеводствоялъул кIудияз гьезда абизе ккола: «Нужеца гьев чIвай, чIвазе бокьун батичIони бецIе гьес гьабунщинаб азарал, гьеб бецIизе гIураб бечелъи нужер батичIони, гьев цIогьорасда хадур нижер ракь тун а, ниж нужерги гуро, нуж нижерги гуро», – ян. ЦIогьор гIагарлъиялъухъе кьун ватичIони, гьез гьесул жаваб кьезе кколаро.\n• Лъил букIаниги чахъу яги куй бикъани ва гьелъул бетIергьанчияс абулеб бугони, куялъул багьа ункъо хух кколин, чахъуялъул лъабго кколин – гьединаб багьа аби битIараблъун рикIкIине бегьуларо, щайгурелъул куялъухъ лъабго хух, чахъуялъухъ цо чахъу-кьегIер гурони кьоларо.\n• Росуцоял жидер ракьалде боцIи биччаразул ишкал кквезе рахъани ва гьениб ккараб рагъулъ кIиябго рахъалъ чIварав яги лъукъарав чи ватани, ругъуналъухъ яги чи чIваралъухъ рецIел тIолабго росдаца кьезе ккола.\n• Лъил букIаниги боцIуца цогиясул харибакI яги хур хвезабун батани ва гьабураб заралалда тIасан гьезда гьоркьоб дагIба ккани, гIайибияв бетIергьанчияс вихьизавурав лъабго чигун цадахъ гьедизе ккола.\n• Гьедизе рачунаро: дибир, будун, гьа баларилан гьедарав чи, лагъ ва рагьтIател. Гьа баларилан гьедаравлъун рикIкIуна гIакаги бачун воеводствоялъул кIудиязухъе арав, гьезие гьебги сайигъат гьабурав ва гьез гьесда хадуб гьединаб ихтияр букIинги лъазабурав чи.\nВоеводствоялъул кIудиязе цо соналъул болжалалда росабалъе диванчагIи тIамизе бокьани, гьел тIамизе ккола жидеца гIайибиязухъа гIакIабиги рахъизе ругин, гIайиб гьечIезе тамихIги гьабиларин, законалдасаги кьуриларин гьедизе. Гьезда гьоркьосан цонигиясе гьедизе бокьичIони, гьесда тIад мухъ цIала ва гьесухъа цо чахъуги бахъула,гьесул бакIалде цоги чиги вихьизавула. ХутIараз жидедаго гьоркьове гьа бачIев чи виччан\nватани, гьездасан бахъула цо чахъу.\n• Нилъер ракьалъул чияс, цогидаб бакIалда чиясухъа къайи бахъун яги бикъун батани ва гьев чияс тIадаб идараялде гIарз бахъани, гIайибиясухъа бахъула гьес гьабураб зарал ва гьелде тIадеги бахъула ратIал гьацIулги.\n• Лъица бугониги цогидав чиясе щиб букIаниги бичани ва гьоркьоб заман индал гьев чи вачIани, бичараб къайи жиндир гуреб, жиндир чIужуялъул букIанилан ва даран биххейилан гьарун, гьединаб гIарз къабул гьабуларо.\n• Нагагь цо росдал гIадамал яги гьезул цо къукъа цогидаб росдал гIадамазде яги къукъаялде тIадеги кIанцIун, гьезул боцIи гъурани, рукъалъул буголъи хвезабуни, гIайибиязухъа бахъула гьез гьабураб зарал ва щивасдаса щу-щу чахъу. Гьабураб заралалъул къадар чIезабула гьеб росдал 3 ритIухъав чияс.\n• Кьенсер ва Рис гIоразда гьоркьор ругел ракьазулгун къотIи ккун буго, жив цIунеян лъутун вачIарав хIалихьатав чи виччачIого, вахчичIого ва кумек гьабичIого тезе. Лъица бугониги, я тIолабго росдаца гьеб къотIи хвезабуни, гIакIадуе бахъула 30 чахъу. Гьединго 30 чахъу бахъула лъутун вачIарасдасаги.\n• БакIалъулал тIадчагIаздаса изнуги гьечIого ханасухъе гIарзалъ арав чиясухъа бахъула 30 чахъу.\n• Лъица букIаниги яс абуни, яги ячани ва гьелъул инсуца яги кIудияв инсуца лъазабуни, гьей цогидасул магьариги лъурай чIужу йигилан, гьей ячарасда къотIула гIакIа – 30 чахъу.\n• Кинаб букIаниги росдаца моцIида жаниб гIадлу-низам хвезабулеб бугони, гьеб росдадаса, гIадлу лъугьинегIан, щибаб къоялъ бахъула цо-цо чахъу.\n• МоцIида жаниб росу дибирги гьечIого хутIани, гьев тIамизегIан гьеб росдадаса щибаб къоялъ цо-цо чахъу бахъула.\n• Воеводствоялъул кIудиязе гIалимазул данделъи ахIизе бокьани, ирга щварал росабазул гIадамаз, Генуса бахъараб Илълъабе щвезегIан, гьел данде гьаризе ккола. Данде гьаризе кIвахIаллъаразухъа ва ахIун рачIинчIузахъа бахъула анцI-анцI чахъу.\n• ЧIварасул гIагарлъиялъ бидуласул гIагарлъиялъул мал-мулк хъамал гьабуни, рокъоса къватIире рахъине риччачIого гьезие гIакъуба кьуни, гIайибиязухъа бахъула гьез гьабураб зарал ва жамагIаталда цере рахъун жидеца гьабуралдаса ракI бухIанин абизегIан щибаб къоялъ цо-цо чахъуги.\n• Цо росдал гIадамаз, ракьалъул гIадатги законги хвезабун, цоги росдал гIадамазул харибакIал ва хурзал ккуни, мадугьалихъ ругел росабазул гIадамаз кумек гьабизе ккола тIаде кIанцIарал нахъе гъезе. Гьез гьединаб кумек гьабичIони, щибаб росдадаса бахъула анцI-анцI чахъу.\n• Цо росдал гIадамал цоги росулъ чи хвараб бакIалде зигара базе ани ва хварасулгун гьезул цинагIаллъиялдаса гъоркьехун гIагарлъи букIун батани, яги гьев гьобол вукIун ватичIони, щивасухъа бахъула цо-цо чахъу.\n• Лагъ яги мухьдахъ хIалтIизе ккурав, бетIергьанчиясул изнуги гьечIого чотIа, гIалаялтIа яги гIорцIеналтIа рекIун Кьенсерухъезул ракь тун довегIан ун ватани, гьесухъа бахъула цо гIакIа яги 4 чахъу. Гьебги кьола гьесул бетIергьанасе. Гьеб гIорхъуде гьев щун ватичIони, бахъула 2 чахъу.\n• Лъица бугониги гъоркьлъалие, чияр боцIи росулъе яги жиндирго бакIалде бачун бачIани, гьесухъа щибаб къоялъ бахъула: бечIчIулеб гIакдахъ, гIорцIеналъухъ, чохъ, гIалаялъухъ – цо гIабаси, хIамихъ ва оцалъухъ – 2 диргьам, хIораб гIакдахъ, басиялъухъ, бачихъ, чахъдахъ, куялъухъ, цIеялъухъ ва дагIнихъ – 1 диргьам. ДагIба гьабулеб бугони, гьев гьедизе ккола 2 чиги цадахъ вачун.\n• Къаси яги къад цо чи, хIалгьабун цогидасухъеги ун, гьесие зарал гьабуни, гьев тIамула зарал бецIизе. Гьес жив гьениве ун вукIинчIилан инкар гьабуни, воеводствоялъул кIудиязул ихтияр буго росдал гIадамал гьедизаризе. Гьедулезул къадар бараб буго гьабураб заралалда. КигIан кIудияб гьеб бугониги, гьедулезул къадар 10 чиясдаса цIикIкIине бегьуларо. Гьедизе бегьуларо: рос-рукъалде инчIел васал ва ясал, цо рокъоса\nкIиго чи. Гьедизего виччаларо тархъан гьавурав вугониги лагъ.\n• Узденчияс лагъ чIвани, лагъасул бетIергьанасе гьес кьезе ккола гIицIго узденчияс кьезе кколеб рецIел.\n• Лагъас узденчи чIвани, гьесул бетIергьанчиясухъа бахъула рецIел ва гьев лъабго соналъ бид виххун къватIиве витIула. Гьединабго гIадлу гьабула лъагас лагъ чIваниги.\n• Ихдал магьари лъун кьола 5 хух, хаслихъе – 5 цIе.\n• ХIалихьатаб пикругин лъица букIаниги чIужугIаданалда квер хъвани, гьесухъа бахъула 2 оц, рецIелалъул бащдаб ва гьев лъагIелгун бащдалъ росулъа къватIиве гъола.Нагагьлъун гьеб бакIалда чIужугIадан чIвани, чIвазе ккола гьелда квер хъварав чиги.\n• Цо росдал гIадамал цогидаб росдаде тIаде кIанцIани, гьезухъа бахъула 30 чахъу, цо кIиго чи кIанцIани, щивасухъа бахъула щу-щу чахъу, гьелги махIрум гьарула ГIарахъ магIардаса ва Тамаш магIардаса кьолел мучIдузул бутIабаздаса.\n• Лъица букIаниги чол, гIаладул, гIорцIеналъул рачI яги гIин къотIани, гьезухъа гIакIадуе бахъула цо оц ва хIайваналъул бетIергьанасе 10 чахъу.\n• Гьоркьоб тушманлъи букIиналъ лъицаниги мина бухIани, гIайибиясухъа гIакIадуе бахъула 100 чахъу ва бецIизабула ккараб зарал. Жиндир гIайибалъе мукIурлъулев гьечIони гьев 50 чигун цадахъ гьедизе ккола.\n• Лъица букIаниги магIардаса боцIи хъамуни ва гьеб лъиданиги бихьичIони, гIайибиясе боцIи тIадбуссинабизе ккола, бетIергьаби гьес боцIи хъамунилан гьедани.\n• Лъица букIаниги ГучутIа магIардаса бикъизелъун яги ишкил гьабизелъун боцIи\nхъамуни, гьес гIакIадуе кьезе ккола 5 чахъу ва тIадбуссинабизе ккола хъамураб боцIи.\nГIарабалдаса буссинабуна ЦIадаса ХIамзатица\n← Книга К истории аварцев Терско-Сулакского междуречья\nЗаметки о менталитете жителей Закатальского округа →\nПротивостояние «Авара» Тимуру Барласу (конец ХIV в.)