"ГIабдулмажид Хачалов "Хваразул цIаралдасан" ГIумарова Зумурат Гитиновна, ЦIобокь-Миякьоб гьоркьохъеб школа » Ассоциация учителей аварского языка\n08 май 15:24Авар адабият\n"ГIабдулмажид Хачалов "Хваразул цIаралдасан" ГIумарова Зумурат Гитиновна, ЦIобокь-Миякьоб гьоркьохъеб школа\nТема: ГIабдулмажид Хачалов.\nПоэма: «Хваразул цIаралдасан»\nДарсил мурад: цIалдохъабазда поэмалъул аслияб пикру баян гьабизе-халкъалъе гIоло рухI кьурал гIадамал хвел гьечIеллъун лъугьин, КIудияб ВатIанияб рагъда халкъалъ бихьизабураб бахIарчилъи, къвакIи, къохIехьей, гьеб кинабго бачIунеб гIелалда кIочене бегьунгутIи; Ват1аналде рокьи бижизаби;ВатIан бокьи загьир гьарулел кицаби ракIалде щвезари;\nДарсил алатал: компьютер,хъвадарухъанасул суратал, карточкаб,тIахьал.\nЩивго кIочон тун гьечIо,\nЩибниги кIочон течIо,\n( ГI. Хачалов)\nI Дарс гIуцIиялъул этап.\nХириял лъимал, исана нилъер ВатIаналъ кIодо гьабулеб буго Гитлерил фашизмаялда тIад бергьенлъи босаралдаса 66сон тIубай. Гьелде хурхараб буго нилъер гьаб жакъасеб дарсги. ГI. Хачаловасул поэма «Хваразул цIаралдасан». Эпиграфлъун босун буго живго авторасул рагIаби\n(Милодикломация) (док фильм)\nБихъ – бихъун, бухъ – бухъун балеб букIана\nНилъер эбелаб ракь, угьди - зигаргун,\nЭбелалда кодор лъимал кинигин,\nГьелъул каранлъ тIепун холан васал.\nХъахIлъарал щапана заман щвелалде\nЗагьруяб тIохьиялъ тIул-ракIги борлъун\nГIолилал къанщана михъал раккичIел,\nМинаялъ зодихъе кьвагьизе гьарун.\nУчит: 1941 соналъул гьатIанкъоялъ сагIат анлъгоялда нилъер ВатIаналде – Совет ХIукуматалде тIаде Гитлерил армиялъ гIарадаби разе байбихьана. Гьелдалъул байбихьана КIудияб ВатIанияб рагъ.\nРагъул тIоцересел къоязго ВатIан цIунизе, гьелъие гIоло рухI кьезе хIадурал рукIана Совет ХIукуматалъул тIолабго халкъ. ГIуцун букIана рагъде бокьун унезул штабал.\nГьезда гъорлъ рукIана Дагъистаналъул киналго миллатазул бищунго лъикIал васалги ясалги.Щивасул аслияб мурад букIана кинабго къуват гитлерилаб фашизмаялда тIад бергьенлъи босиялде буссинаби.\nРагъде инчIого хутIараз жидерго къуватги бажариги буссинабуна тушманасде данде халкъ бахъинабиялде.\nЦI. ХIамзатица хитIаб гьабуна Кавказалъул киналго хакъазде.\n«Рахъа дида, хадур харабазул тIел.\nХиянатаб квералъ каву рагьанин.\nХехаб ярагъ бухье, бихьинал– цIуял\nЦIогьохъе гьужумал жанир рехханин.»\nГьел кьварарал 40-ел соназ рагъде вас тIовитIичIей эбел къанагIатги йикIун ятиларо. Гьел тIоритIана тIад руссун рачIинин хьулгун. Гьедин рагъде ана 180 азарго чи.\nСтих-е: «Рагъде унев васасде эбелалъул тIадкъай»\nУчит: ВатIан цIунизе арал дагъистанияз батIи-батIиял бакIазда бихьизабуна бахIарчилъи ва хIинкъи гьечIолъи. Гьел рагъана Ленинград ва Москва цIунулаго, Минск, Тула, Курскиялъул ва Сталинградалъул фронтазда. Кир ругониги гьез бихьизабулеб букIана жидерго ВатIаналде бугеб рокьи, гьелъие гIоло рухI бичун, рагъизе хIадурал рукIин. Гьединаллъул ккола нилъер тIоцебе БахIарчиясул цIар щварав МухIамад ХIажиев,Гъуниб районалъул МохIоб росулъа цIар арав ралъдахъан. Гьесул нухмалъиялда гъоркь гъанкъизабуна 27 гама.\nЛъида лъаларел Крымалъул бахIарзал.\nАнкьавго гIурус вас, гIазаб кьун,чIвана\nЦо ГIабдулманапов хутIана нахъе\nВа гьесул каранда рекIарал нусаз\nБикI-бикIун цIваялъул сурат бахъана.\nГьединал мисалал гIемер рачизе бегьула\n«Бергьенлъи,ялъуни хвелI»-гьединаб гьагун ВатIан цIунизе къокъана нус аза-азар гIадамал. Нилъеда гьел кидаго кIочене гьечIо.\nВатIан цIунулезул цересел кьеразда рукIана поэтал ва хъвадарухъаби.40- ялдаса цIикIкIун хъвадарухъанас гIахьаллъи гьабуна ВатIанияб рагъда.\nНужеда гьезул цIарал лъалищ?\nЩал гьел колел? (слайдал)\nР.ДинмухIамаев, Мусаиб Стальский, ГI. Хачалов, М.Сулиманов, М.Митаров, Э.Капиев,Б Митаров\nУчит: БитIараб буго лъимал гьезул анцIго хъвадарухъан ва поэт кьалул нухдаса нахъ вуссинчIо. ГI. Салаватов, Мухтар Абакаров, Багьавдин Митаров, Абакар Митаров в.гь.ц.\nГьел рагъана кочIодалъун ва хочодалъун.\n100000 рагъухъанасе –щвана орденал, медалал\n58 рагъухъанасе– Совет Союзалъул БахIарчиясул цIар\n7 ясе - лъабабго даражаялъул орден\n20 миллионалдасаги цIикIкIун чи чIвана гьеб рагъулъ.\nСтих-е «Дун жеги рагъда вуго»\nУчит: «Дун жеги рагъда вуго» ян абулеб буго кочIолъ ГI.Хачаловас. Гьел мухъаздасан нилъеда бичIчIула гьев КIудияб ВатIанияб рагъда вукIин. Аваразул адабияталда ГIабдулмажид Хачаловас ккола хасаб бакI. Гьесул буго пасихIаб каламалъе камилаб пикрабазе гьунар.\n- ГI.Хачаловасул гIумруялъул лъица бицинеб?\nГI. Хачалов гьавуна Гъуниб районалъул Сугъралъ росулъ 1926 соналъул 3 июналда. ГIагараб росулъ школаги лъугIизабун, гьев чанго соналъ учителлъун хIатIана. КIудияб ВатIанияб рагъул соназ 18 сон баров гIолохъанчи ГIабдулмажид жиндиего бокьун ,фронталде ана ва рагъ лъугIизегIан тушманасде данде вагъана.Рагъдаса хадусел соназги Хачалов цо чанго соналъ учительлъун ва советияб хIалтIухъанлъун хIалтIана.1950 соналдаса бахъараб ГIабдулмажид хIалтIун вуго»БагIараб байрахъ» газеталъул редакциялда.\n- ГI.Хачаловасул творчествояул хIакъалъулъ лъица бицинеб?\nГI.Хачаловасул хъвадарухъанлъиялъул нух байбихьана 1946 соналъ. Гьелдаса нахъе гьес гIуцIана батIи-батIияб тайпаялъул таманалго лит-ял асарал. Гьесул тIоцересел асарал руго лъималазе хъварал:\n«Устарасул сайгъат», «Щибали лъай», «Катил тIинчI сабаблъун». «МоцIроде сапар», в.гь.ц.Гьел асаразулъ буго лъималазул хасият- гIамал, тIабигIат, гьезул гIумруялде бугеб бербалагьи.\nУчит: БитIараб буго, лъимал, аваразул лъималазул лит-ра цебе тIезе Хачаловасул асаразул цIикIкIараб кIвар буго.\n- Хъвадарухъанасул творчествоялда жаниб кIвар бугеб бакI кинаб темаялъ кколеб?\nХъвадарухъанасул творчествоялда жаниб кIвар бугеб бакI ккола рагъул темаялъ. Гьеб темаялда хъвараб буго нилъеца малъараб поэма «Хваразул цIаралдасан»\n-«Хваразул цIаралдасан» абураб поэма литер-ул кинаб аслияб тайпаялде гъорлъе унеб?\nГьеб ккола эпосияб асар.\n- Эпос абураб рагIул магIна щиб?\nЭпос ккола хабарияб къагIидаялда жанисел ва къватIисел лъугьа рахъиназул хIакъикъияб куцалда бицунеб асар.\n-Эпосалда гьоркьобе щиб унеб?\nЭпосалда гьоркьобе уна эпопея ва поэма.\n- Поэма кинаб асар кколеб?\nПоэма ккола кочIодалъун хъвараб, кIвар бугел лъугьа-рахъиназул бицунеб асар.\n-Поэмаялъул байбихьуда авторас кинаб халкъияб абиялъул бицунеб бугеб?\n«БахIарчиги хIалихьатги цого хабалъ лъола. Халкъалъин абуни цоясе бетIер къулула,цоясе нагIана кьола».\n-Поэмаялъул тIоцебесеб бетIералда жаниб лъил хIакъалъулъ бицунеб бугеб?\nБицунеб буго херал харабазул хIакъалъулъ. Гьезул цIодорлъиялъул, гIакъиллъиялъул. Энциклопедиялде данде кколел руго гьел.\n-Поэмалъул аслияв багьадур щив?\n- Кинаб ригьалъул чагIи гьел рукIарал? Тексталда батизе.\nКъойилъе рахинчIел, михъал къуричIел,\nЁкьарай ясалда жеги къочичIел\nЧагIи рукIана ниж-кIиго гIолихъан.,\nМагIарул цIакъ хехаб хасияталъул.\n-Рагъ гIасияб ва вахIшияб букIин кинал кочIол мухъаздалъун нилъеда бичIчIулеб?\nГьум 58-59 «Амма бихьана рагъ-балагьалъул рагъ»\n-Кин ва сундуе гIоло рагъарал?\n«Макьу тун рагъана,квен тун рагъана.\nТункIал гъоркьги рехун кьвагьизаруна\nТушманасул ДЗОТАЛ чурхдуз рацана\nЧармил щулалъаби квераз тIутIуна»\n«Гьедин рагъана ниж цIадул коронир,\nЦIа нужеда хъвазе теларин абун.\nХадусеб гIелалъе гIумру цIунизе,\nГIолохъанлъиялъе рокьи цIунизе.\n-Дагъистаналъул кинал бахIаразул цIарал поэмаялда рехсон ругел?\nШамиль имам, МухIамад ХIажиев,СагIду Мусаев, ГIабдулмажидовал,ГIабдулманаповал.\n-Рагъухъабазда гьоркьоб кинаб гьудуллъи букIараб?\nРукIана киналго цIакъ гIадатиял.\nГIолилалгун херал, цIакъ ракI жубарал,\nАнцIгояс бухIулеб цIохIо папирос,\nАнцIавго кваналеб цохIо кателок.(гьум 59)\n-Кинаб бадичIвай гьабулеб бугеб рагъда чIварав гьудулас?\nМармарги байрахъги гьарулел гуро\nГьабе гIадатияб нилъерго ганчIил.\nГодекIаниб гьабе, хабалахъ гьабе,\nГьелда дагIба гьечIо киб букIаниги\nБерцинлъи кIваричIо, чIухIи кIваричIо,\nБахIарзалин абун рецц-бакъ кIваричIо\nХвалчалги чодулги сурат кIваричIо,\nРукIараблъи лъазе, рехсани гIела.(65 гьум)\n-Лъимал,кочIол роцен чIезабе ва аллитерация бате.\nРогьалилъ вачIа мун, сардилъ вачIа мун (55гьум)\nIII кесекалъул тIоцебесеб куплеталда Гьайбатаб, талихIаб,.Гьенирго хасал предмтиял цIаралги ратизе.\n-Поэмалъул ахиралда авторас щиб гьарулеб бугеб?\nМагIарулал дирго рахъалъ абила:\nХваразул гьаб тIалаб битIараб буго;\nВатIаналъе гIоло рухI кьунщиназул\nБетIер къулун хIурмат гьабизе ккола.(65гьум)\nСтих-е «Ват1ан» ЦI.ХIамзат,М.Гъайирбекова «ВатIан»\n-Лъимал, ВатIан бокьи загьир гьарулел кинал кицаби нужеда лъалел?\n«ВатIан хириясул хвел букIунаро»\n«ВатIан гьечIев чи- чед гьечIеб таргьа»\n«Чияр ракьалда ханлъун вукIинегIан, нилъерго ракьалда узденлъун вукIин лъикI»\n«ВатIанияб тIалаб тIобитIулаго, тIерхьарал цIвабзазул цIар къотIуларо»\n-БахIарчиясде рахъарал кицаби.\n-БахIарчиясул цIар цIвабзазде гIунтIулеб.\n-БахIарчи цоцIул хола, хIалихьат нусцIул хола.\n-БахIарчияс бадибе абула, хIалихьат нахъасан кIалъала.\n-ХIинкъарав къойил хола,къвакIарав цоцIул хола.\nУчит: Лъимал, цоги рагъул хIакъалъулъ кинав поэтас хъвараб?\nР.ХIамзатовас «Россиялъул солдатал»\n-Рагъул темаялда хъварал кинал асарал лъалел нужеда?\nЭ.Капиев «Разведчикал», «Сабаб»\n«М.Митаров», «Чагуралъул къиса»\nБ.Митаров «Бице гьудулзабазда»\nДагъистан.Дунялалда киб рагIинчIеб гьеб цIар. Гьелъул цIар цIакъ лъикI рагIана,гьеб рикIкIада лъана, лъана жидерго гьунараздалъун, бахIарчилъиялдалъун.\nКиналго рагъазулъ къуличIо дагъистанияз лъиего бетIер.\n«Рагъул къали бухулел,жалго рухизе руго»\nГьедин ккана 1999 соналъул августалдаги.\nЧачаназул боевикал Хаттабил бетIерлъиялда гъоркь кIанцIана Дагъистаналъул Болъихъ районалде тIаде. Гьенибги нилъер халкъалъ бихьизабуна бахIарчилъи. Гьанжеги бихьизабуна дагъистанияз жидерго цолъи. Щивав чи хIадур вукIана гьезие кумекалъе ине. Гьенирги хвана нилъер бищунго сахал росуго бахилал васал.\nСтих-е «АнсалтIаса ХIажимурад» 4 куплет(слайд)\nКечI «Бах!арзазде бахъараб» (слайдал)\nУчит: «Ниж цого ВатIаналъ гIезе гьарурал\nГугаб Россиялъул васал ругоI\nГьезул пикру гьабе, гьел кIочон тоге\nГьадинго абулел рагIаби гуро.\nСтих-е «Рагъуй цIа бакуге» ГI.МухIамадов.\nУчит: «ВатIанияб тIалаб тIобитIулаго, тIерхьарал цIвабзазул цIар къотIуларо.\nХIакъикъаталдаги къотIун гьечIо гьезул цIарал. Гьел къойидаса къойиде кунчIун рачIунел руго хъахIилаб зодир.\nГьезде хъван руго поэтаз кучIдул, лъун руго къватIазда цIарал, гьезул хIакъалъулъ хъван руго къисаби, гьарун руго памятникал.\n«Щибго кIочон гьечIо,\nЩивго кIочон гьечIо»\nГьел руссун руго къункърабазул тIелазде. Мунагъал чураяв Р.ХIамзатовасул «Къункъраби»абураб кечIалъ дунял сверана. Гьеб бакъан рагIидал, пашманго бутIрулги рорхун, гьаваялде руссуна гIадамал, ва рагъда чIварал киналго васал ракIалдеги щун ,угьун биччала каранзулъан бухIараб хIухьел.\nК1еч! «Къункъраби» ахIизе (слайдал)\nСтих-е: «ГIадамал ,тIаде рахъа»(слайдал)\nЖеги доб араб рагъалъ\nЧIварал васазда хадуб\nХерлъарал улбуз тIолеб\nМагIил гIор бакъван гьечIо\nГIадамал, тIаде рахъе,\nТIагIине гьабе ярагъ\nГIагараб ракь цIунизе,\nЦIвабзазул рагъ гьукъизе\nРукъарал зарал рорхе.\nУчит: Киналго рагъазулъ чIварал бахIарзалги ракIалде щун, цо минуталъ сихIтун чIа, эхедеги рахъун.\nСтих-е «Бергьенлъиялъул къо»\nУчит: Лъимал,гьале ахиралде щвана нилъер жакъасеб дарс. Дида ккола ГIабдулмажид Хачаловасул асарал нужеца цогидалги цIалилин.Щаклъи гьечIеб жо буго нужер ВатIаналде рокьи жеги цIикIкIанин,рекIее батIияб.бицине лъалареб асар кьунин жакъасеб дарсалъ .\nБаркала нужее дарсида гIахьаллъаралъухъ.КъомехлъикI.\n"Прилагательное" 6 классалъе рагьараб дарс ГIумарова Зумурат Гитиновна ЦIобокь-Миякьоб гьоркьохъеб школа Мисалиял дарсал ГI. Хачалов "Хваразул цIаралдасан" (9 класс)- тарихгун адабият цадахъаб дарс-инсценировка Авар адабият / Мисалиял дарсал / Учителасе ГIабдулмажид Хачалов "Лъукъараб кечI" 11 класс Учителасе / Дарсазул разработкаби "Глагол"- 4 класс Авар мацI / Мисалиял дарсал / Учителасе Шамеседо Нурмагомедова - Авар мац1алъул дарс: Р. ХIамзатов "Авар мацI" Авар мацI / Мисалиял дарсал / Учителасе