Американас Авария рагьараб куц » MaгIарухъ - Авар Басмабазул Цолъи\nГрегори Файфер – Гендерил Къварилъухъ\nАхираб къого соналда жаниб Шималияб Кавказалда рагъ-кьал сасинчIо. Гьединлъидал киса-кибего дунялалда Кавказ рикIкIуна, Афгъанистанго гIадаб, инсанасул гIумруялъе хIинкъи бугеб бакIлъун. XX гIасруялъул 90-абилел соназда аслияб къагIидаялда Чачанлъиялда ккарал рагъазул бицунеб букIараб батани, XXI –абилеб къарнуялъул байбихьуда кьал тIибитIана тIолабго Шималияб Кавказалда. 1999 соналдаса гьеб дандечIеялда гьоркьобе бачIана Дагъистанги, цебеккунги гьеб къеркьеялдаса тIубанго батIатIун букIинчIониги. Нилъер ватIаналда лъугьа-бахъунебщинаб бичIчIизе бокьун, къватIисел пачалихъаздаса анцI-анцI журналистал щвана ахирал соназда Северияб Кавказалде ва Дагъистаналде. 2007 соналъул декабралдаса 2009 соналъул сентябралде щвезегIан Генуб росулъ тIобитIана терроралда данде чIараб операция (КТО). Гьелъул хIакъалъулъ хъвана дунялалъулго журналистаз. ГIемерал репортерал щвана Кавказалъул имамзаби рахъараб гьеб росулъе. 2011 соналъул 25 сентябралда Генуб ва Балахьуни росабалъе сапар бухьана СШАялъул «Эркенлъи» радиоялъул репортер Грегори Файферицаги фотомухбир ва оператор Юрий Тимофеевасги. МагIаруллъиялъ кIудияб асар гьабуна гьалбадерие.\n«Хьиндаллъуде баккараб нур меседил багIарбакъ»\nАмерикаялъул информациялъулаб алаталъул вакилзаби щвана 1832 соналда Кавказалъул тIоцевесев имам ГъазимухIаммад шагьидлъараб ва лъабабилев имам Шамил захIматго лъукъараб Гендерил Къварилъухъеги. Гендерил тоннелалъусан хьвадарал чагIазда лъала ГъазимухIаммадица тIарамагъадисеб рагъ гьабураб бакIалда Имаматалъул орденазул суратал рукIин. Гьезул гIемерисезда хъван буго: «Хадуб букIунелъул ургъел гьабулев чи бахIарчи кколаро», - абун. Цоги орденазда руго гьадинал хъвай-хъвагIаялги: «Гьав бахIарчи рагъулъ тIаде кIанцIула, гъалбацI кинигин», «ГъалбацIазулги гъалбацI наиб Абакар-хIажиясул орден буго гьаб» ва цогидалги. Гьеб киналъго хIикмалъизавун вукIана Дагъистаналде тIоцеве щолев Грегори Файфер.\nГендерил Къварилъиги Кавказалъул рагъги авар фольклоралъулъги хъвадарухъабазул асаразулъги бессун буго. Игьалиса Чупалас «БахIарзабазде шигIру» абураб назмуялда гьадин хъвалеб буго: «Имамзабиги тIагIун, Дагъистан хараблъидал, Хваралги ракIалде щун, шигIруялда кIалъазин. ШаргIалъул наибзаби аб дуниял тун индал, Дин бокьарал гIодизе гIажамалде бахъизин… Дербентгун Таргъуялда, Гъизляралда рагъ лъурал, Индиргун Ахташалде чабхъад шавкат бергьарал, Чачаналда, Гъонода гъазаваталъ хьвадарал Имамзай-бахIарзазухъ ахIизин гьитIинаб кечI. Хьиндаллъуде баккараб нур меседил багIарбакъ, Къалъул гIужалъ тIерхьиндал, щайха къварилъиларел? Къасде дунял гвангъулеб камиллъараб шагьримоцI, Купруялъул накIкIуца нур тIагIине гьабуна… ХIабибасул диналъухъ дунял бичарав лачен Чанги къваригIина мун, къварилъи тIаде щведал. Ралъдадасан хьвадулеб ахIул гама гIадинан, Генуб Къварилъухъ тана тулпар имамул агIзам. Тушбабазул бода гъорлъ гъалбацI гIадин речIчIулев ГъазимухIаммад хведал, хараблъана дин-ислам…»\nКавказалъул ункъабилев имамги Генуса вукIине бегьулаан…\nАмма Америкаялъул журналистасе аваразул машгьураб тарихалдасаги магIаруллъиялда ва хас гьабун Генуб росулъ жакъа бугеб ахIвал-хIал лъазе бокьун букIана. Рахчун, хIинкъун чIечIого, ракIалда бугеб ва лъалебщинаб гендерица гьесда бицинеги бицана. МагIарулазул миллияб газеталъ гIемер хъвана гендерил гIузрабазул хIакъалъулъ. Гьел масъалаби тIолго аваразул ва киналго дагъистаниязул суалаллъун лъугьунги руго. ЦохIо гендерил тоннелалда сверухъ лъугьунебщинаб рехсаниги гIела. Гьеб тоннель къачIалеб подряднияб идара хисаниги, жидедехун гьабулеб букIараб бербалагьи лъикIлъичIилан бицана Генуб росдал жамагIатчагIаз. «ЧиркейГЭСстрой» гIуцIиялдаги хIалтIарал, бакIал раялъул ва нухал гьариялъул махщелчилъиги бугел генал тоннелалда хIалтIизе росулел гьечIо. Генуб мадраса баялъени кумек гьабулеб бугила тоннелалъул цIияб подряднияб идараялъ («Мостоотрад-99»).\nАваразул кочIолъе араб гендерил цIибил гьанже гIемерисез гIезабулеб гьечIо, ГЭСазул ралъадал цIикIкIаралдаса гьава-бакъги хисун, накIкIулал къоялги квачги хIаллъун, цебе гIадаб бачIин цIолбол букIунарилан бицана хьиндалаз. ЛъагIелалъ цебе Генусан гьарурал репортажазул циклалда магIарул ва гIурус басмабазда гьал мухъазул авторас рорхун рукIана гьел киналго суалал. Амма тIадчагIазе гIадатиял гIадамазул къварилъабазул ургъел гьечIо. Цо сонги бащадалда жаниб, дица интервью босун букIарал гIадамазул чангояв чIван вати гуреб, батIияб хисараб жо гьечIоан Унсоколо районалда. Гьедин цереса арал чагIи ккола районалъул нухмалъулев, Унсоколоса МухIумахIажи ТIагьиров ва Генуб росдал жамагIаталъ райсобраниялде вищун вукIарав депутат МухIамад МухIамадов.\nГIиси-бикъинал лъикIал хиса-басиялги камун гьечIоан Генуб росулъ. Масала, гьев депутат МухIамадовас ракIунтун бицунеб букIана бусурбабазул пачалихъазда исламияб лъай босараб анцI-анцI гIолилазе хIалтIизе бакIал рукIине ва цIияб гIелалда дин малъизе мадраса рагьизе бокьун бугилан. Гъоркьиса кьучI лъун батун букIана гьеб исламияб вузалъе. Исана кьучIалда тIад тIоцебесеб тIала бан лъугIулеб бугоан. КIудияв гIалимчи ва хIапиз Генуса ГIабдуллагь-хIажияс XX гIасруялъул байбихьудаго рагьараб гьеб мадраса цIигьабизе гъира буго гендерил. Гьеб мактаб букIараб бакIалда XIX –абилеб гIасруялъул авалалда Имам ГъазимухIаммадил рагъухъабаз ислам лъазабизе ва халваталда чIезе ракьулъ гьарурал рукъзал рукIанилан бицуна бакIалъул гIадамаз. Дунялги рехун тун, ГIабдуллагь-хIажияв зугьдалда, халваталда чIолеб букIараб, ракьулъ гьабураб гьитIинабго рукъ гьабсагIатги буго мадрасаялда жаниб, гьесул хобалда аскIоб. ТIадчагIаз рахIат тун гьечIо гьесие гIумруялъ. Гендерица абуна, 1877 соналъул гъазават байбихьулелъул, Дагъистаналъул гIалимзабаз ва халкъаз имамлъи гьабизе тIадкъалеб букIанила 19 сон гурони гьечIев ГIабдуллагь-хIажиясда. Амма гьес Сугъралъа ГIабдурахIман-хIажиясул вас МухIаммад-хIажи жиндаса мустахIикъавлъун вихьизавун вуго.\nЦIулал рукъзалги ракетабазул кескалги\nРихьуниб ГЭС балелъул гIун бачIараб Заманалъулаб поселок гендерил ракьалде ккола. Гьенир гIумру гьабунги аслияб куцалда генал руго. Исламалъул аслаби ккун чIарал, официалиял тIадчагIазе гIемер рокьуларел бусурбабиги руго гьенир. Поселокалда дандчIварал магIарулаз абуна, исана риидал гендерил тоннел рагьизабураб митинг гIуцIарал гIадамал жал кколилан, гьеб тадбир тIобитIиги цIакъ захIматаб иш букIанилан. ТIолалго магIарул районазул нухмалъулез жидерго хъулухъчагIазда ва районцоязда лъазабун буго гьеб митингалде гали бахъугеян, нагагь гьенире ун ратани, хIалтIудаса рехилилан ва цоги квекIенал гьарилилан. Гьединал хIинкъабиги гIадахъ росичIого, бихьинаб куцалда, магIарулазул мурадал цIунун, митингалде рачIун руго гIемерал миллатцоял. Цевесев президент МухIу ГIалиевас жидер суалазде дагьабниги кIвар кьечIого толароанила, МухIамадсалам МухIамадовасе жидер къварилъабазул ургъелго гьабичIилан бицана Генуб гьоркьохъеб школалъул мугIалимас.\nГьеб Заманалъулаб поселокалда 20-30 соналъ цIулал рукъзабахъ гIумру гьабун руго гIадамал. Инструкциялда рекъон, анкьго лъагIелалъ гурони гьединал хъорщол минабазда жанир гIадамал чIезе бегьуларо. ЦIиял минабазухъе гьел рукъзабахъ ругел чагIи гочинаризелъун, хасаб программаялда гьоркьобе ккезабун буго Заманаялъулаб поселок. Амма, кидаго гIадин, гIарац бикьиялде ва харж гьабиялде ирга щведал, тIадчагIаз сихIраби ургъулел руго. Пачалихъиял идарабаз гьеб сурсат бихьизабураб куцалда биччалилан хьул буго жеги гIадамазул. Цо гьитIинаб цIа кканиги, анцI-анцI хъизамаз гIумру гьабурал гьел минаби рухIун лъугIизе рес буго цо параялда жаниб. Гьеб киналъулго хIакъалъулъ бадиса бадибе ва бицана гендерица Америкаялъул журналистасдаги маг\_арул басмаялъул хIалтIухъанасдаги.\n«Рохьилал» ралагьулелан абун, сордо-къо чIечIого самолеталгун вертолеталги рукIунел руго Генуб росдада тIад «тIавап гьабулел». Генуре къватIиса гьалбал рачIараб 25 сентябралдаги цо самолет боржана тIасан. Авиациялда тепловизор абулеб алаталъул кумекалдалъун гIалахалда гIадамал («рохьилал») ругищали чIезабун бажарулеб рагIулила, гьединлъидал роржанхъулила жидер зобалазда летчикалилан бицана Генуб росулъа жамагIатчияс.\nБалахьуни росулъе гьалбал щвана маркIачIулъ. Къокъалго гара-чIварияздаса хадуб, гIедегIун рукIиналъ, гьалбал тIадруссана. Балахьуниб школалъул мугIалим Расул МухIамадовас гьезда цере рахъана исана августалда истребитель-самелеталъ росдада цере речIчIарал ракетабазул хутIелал. Гьенир вертолетал гурони рукIинчIилан жиндир рагIаби гьереси гьаризе лъугьанила цо-цоял, хасго низам цIунулел идарабазул вакилзаби: «Гьале нужеда цере щаклъи гьечIел нугIзал – истребителалъул ракетабазул кескал», - илан гьезде квер битIана МухIамадовас.\nГенуб – Балахьуни – МахIачхъала,\nХадуб щибха ккараб Х1амзат,вач1анищ т1ок1ав эв журналист?\nФайферилгун гьанжеги хIалтIулаб хъвадари буго. Дагъистаналде вачIинчIо гьев тIокIав. Бостоналда вуго. КъватIиса пачалихъаздаса цоги журналистал гIемер рачIуна МугIрузул улкаялде.