Къородаса наиб Багъатар » MaгIарухъ - Авар Басмабазул Цолъи\nКъородаса наиб Багъатар\nКъорода ва гьелда сверухъ росабалъ вукIарав имам Шамилил наиб - Къородаса Багъатар (яги Багьадур, Багъатур, Богъатар). Бажарарав ва таваккалав нухмалъулев.\nГьесул хIакъалъулъ чIванкъотIарал баянал ратулел гьечIо жеги тарихияб ва популярияб литератураялда. ГьанжелъагIан лъалеб букIинчIо мухIканго щиб росулъа гьев наиб кколев вукIаравалигицин.\nШамил имамасул наибзабазул хIакъалъулъ рагIа-ракьанде щун тIоцебе монография хIадурарав тарихчи Юсуп Дадаевас хъвалеб буго: «Багъатар Шамилил наиблъун вукIиналъе нугIлъи гьабулеб цохIо документ буго (басмаялда бахъараб). Гьеб ккола 1847 соналда Багъатарица Гъази-ГIалихъеги Юзбашихъеги битIараб кагъат. Къо-моцIги гьеб кагъат битIулеб росу-ракьалъул цIарги бихьизабун гьечIо гьес».\nГьадинаб магIнаялъул кагъат кколаан гьеб:\n«ХIурматиял гьудул-гьалмагъзаби – Гъази-ГIалидеги Юзбашидеги наиб Багъатарил рахъалдаса салам буго.\nХадубго лъазабулеб буго нужер росдал гIадамаз тункIихер баччизе къайи хIадуризе кколиланги. Метер, гьатIанкъоялъ, Шамилихъе гьеб тункIихерги босун ине бокьун буго дие. Нужеца дихъе метер радал хехлъи гьабун нужерго чи ГIамириласул вас Давудги витIе. КъваригIун вуго. Тана».\n«Наибы и мудиры Шамиля» абун Юсуп Дадаевасул монография къватIибе бачIун хадуб 2012 соналъул 4 февралалда МахIачхъалаялда халкъазда гьоркьосеб конференциялда МухIамад Абакаров цевевахъана гIандалаз Кавказалъул рагъда гьабураб гIахьаллъиялъул докладгун.\nГьебго соналъ басмаялда бахъана гьесул гIелмияб макъалаги. Чанго батIияб бакIалъа хIужабиги данде гьарун, авторас гьенир рехсон руго цереккун лъалел рукIинчIел Кавказалъул рагъул гIахьалчагIазул цIарал. Гьединго тIатинавун вуго ГIандаллъиялъул 15-явго наиб. Гьезул цояв ккола дов Къородаса наиб Багъатарги.\nГьелдаса кIиго сон ун хадуб «ГIандалал» абураб альманахалда «Военная история» абураб рубрикаялда гъоркь бахъана гьесулго гIелмиябгун цIех—рехалъул макъалаги «Андалал в 20-50 годах XIX века в контексте народно-освободительной борьбы народов Северо-Восточного Кавказа под руководством 3-х Имамов Дагестана».\nМасала, тIарикъаталъул шайих Жамалудин ал-ХIусайниясул вас Гъазигъумекиса саййид ГIабдурахIманица Дагъистаналъулги Чачанлъиялъулги гIадамазул хIакъалъулъ хъвараб ракIалдещвеязул тIехьалда гьечIин ккола гьев Багъатар наибасул бицен.\nГьединлъидал РАНалъул «Восточная литература» абураб басмаялъул сайталдаги кибха гьеб букIинеб? (Жибго гьеб тIехьалъул электронная версия буго гьениб). Амма тексталъул факсимилеялда буго Багъатарил цIар.\nЩибха гьелъул магIна?\nГьеб тIехь басмаялда бахъулаго, ургъунгойищ, яги цо тохал-хал гьабичIогойищали, 219-са байбихьун 254-лде щвезегIан тIанчал гьоркьор риччан руго.\nМухIамадсагIид СагIидовас гIарабалдаса буссинабураб гьеб бетIер тIубанго бахъун буго 1996 соналда «Наш Дагестан» журналалда.\nЧIохъ росдал хIакъалъулъ Гъазигъумекиса ГIабдурахIманица гьадин хъвалеб буго: «ЧIохъ росу буго борхатаб гохIда. Шамилица кодобе босилалде гьеб кутакалда бечедаб росу букIана. ЧIохъ росу бахъулаго гьадинал камиял ккана: Болъихъа наиб ХIажиясул къокъаялдаса 13 чи чIвана, 20 чи лъукъана.\nКIаратIаса наиб ГъалбацIдибирасул къокъаялдаса лъабго чи чIвана, 16 чи лъукъана.\nБекьилъа наиб МухIаммадил къокъаялдаса чIвана 10 ва лъукъана 20 чи. НурмухIаммадил къокъаялдаса – 14-яв чIвана, I4-яв лъукъана, КъебедмухIаммадил къокъаялдаса чIвана щуго, лъукъана 21. Хунзахъа МухIаммадил къокъаялдаса – 15 чи чIвана, 28 чи лъукъана. Инхоса СагIитил къокъаялдаса – 9 чи чIвана, 16 чи лъукъана.\nКинавниги чIвана 69, лъукъана 135 чи. Имам Шамилил тIехьалдаги буго гьелъул хIакъалъулъ. Гьонодаса ГIумарилги, Гьидалъа ГъазимухIаммадилги, Къородаса Багъатарилги, ГьоцIалъа ХуданатилмухIаммадилги къокъабазулъ кинал камиял ккаралали лъаларо. Амма нижер аскаразе кIудияб ками ккола гьеб».\nЛъалеб букIахъе, ичIго къоялъ рагъги гьабун, 1845 соналъул 25 февралалда Шамилица ЧIохъ росу мукIур гьабуна. Гьеб заманалдехун Багъатарги наиблъун вукIана.\nИмам Шамил асир гьавизегIан Багъатар наиблъун вукIараблъи хIакъаб буго (1859 соналъул 25 маялде щвезегIан). Гьелъие нугIлъи гьабула Къорода къадилъун вукIарав Сугъралъа ГIумарихъе Шамилица хъвараб кагъаталъ:\n«Шамилихъа гьесул вац ГIумарихъе. Аллагь разилъаги дудаса. Хадуб. Унголъунги Багъатарида тIад къараб гьир кутакалда кIудияб буго. Дун намуслъун вуго рукъалъул хIалтIиги рехун тун, кIвахI гьечIого нилъее хъулухъалда чIун вугев гьесукьа. Гьанже дица дуе буюрулеб буго - Багъатарил рокъоб хIалтIи хIалтIи гьабизе Къородаса чанго чи валагье вагъизе гьунарги гьечIев, жиндирго гьабулеб кIудияб пишаги гьечIев. Нилъее гIоло гьесул жиндирго хIалтIи чIун хутIулеб бугелъул. I275 сон, шаввалалъул 22 (25 май, 1859)».\nБагъатар наибасул хIакъалъулъ дагьа-макъабго бицен дандчIвала Къородаса журналист МухIамад Къебедовасул тIехьалда – «Къорода ва къородисел: тарих ва рукIа-рахъин».\n«Цо къватI Гьонода, кIиго къватI - Къорода» абураб бутIаялда ГIамирхан ГIамирханов абун цо кIудияв чияс бицунеб буго ригь араб мех букIанила гьев наиб Багъатарил. Гьеб мехалда чIагIа гьекъон дагьав кеплъарав гьесда тIасан Шамилиде гIарз бахъизе журанила росуцоял.\nАмма гьесул вас Юсупица абунила жив инин инсул тIагъурги босун Шамилихъе, кинабго бицине. Имамас, тIаде къабул гьавун гьев Юсупгун, гьикъа-бакъаранила. БичIчIанила имамасда жиндир наибасул бугеб хIал. Гьеб мехалда жиндирго аскаралда гIарцул иш тIубалев чиги ахIун, Багъатарие гIарцул сайгъат гьабунила Шамилица.\nГьелдаса дагьабго заман индал, Юсупица лъади ячуна. Гьесие ясги гьаюла. Амма гьелдаса хадуб цойги нухалда ригьин гьабизе хъван букIун буго къисматалъ Юсупие. Гьейги Гьонодаса ячуна – МухIамад – Амин наибасул гIагарай яс. Гьейги гьадав ГIамирхан абурав чиясул тухумалъул гIадан йикIуна.\nКъородаса чIужуялъе гьаюрай Юсупил яс кьола ИсмагIилилазул тухумалъул чиясе.\nГьединлъидал ИсмагIилил вас ХIажияс цIакъ чIухIадго абулила Гьонода жиндир 80-ниги цинагIал вугилан.\nТарихалъе гIураб кьучI гьечIониги, гьеб хIужаялъги тасдикъ гьабула Къорода Багъатар абурав наиб вукIин.\nКъородисезда лъалел тIокIал батIиял биценал яги хIужаби гьечIо гьесул хIакъалъулъ. ГIемерисезда лъалевгицин ватичIо гьединав чи наиблъун вукIараблъи.\nГьединго лъалеб гьечIо гьев вукъараб бакIги.\n1886 соналда гьабураб халкъалъул хъвай-хъвагIаялда рекъон, Къорода ватана Багъатар абун цIар бугев ичIго чи. Гьезул ригьалъухъ балагьун, доб мехалда наиб Багъатарил букIараб ригьалъул чи гьенив гьечIо. Гьеб заманалдехун чIагоги вукIун ватиларо гьев.\nГьезул сияхIалда Юсупин цIар бугев Багъатарил васги гьечIо. Яги гьеб хъвай-хъвагIай гьабулеб мехалда Юсуп росулъ вукIун ватиларин, живго Багъатарги хун вукIун ватилин тезе бегьила.\n№48: Гирайлав, Багъатарил вас, 35 сон, (I886 с.);\n№49: МухIамад-ГIали, Багъатарил вас, 49 сон,\n№72: Къебед, Багъатарил вас, 33 сон;\n№II6: ХIажияв, Багъатарил вас, 40 сон;\n№I35: МухIамад, Багъатарил вас 62 сон;\n№I4I: Багъатар, Багъатарил вас, 43 сон;\n№23I: ХIажимухIамад, Багъатарил вас, 30 сон.\nГьезул кинав наибБагъатарил васлъун, яги гIагарав чилъун вукIине бегьулебали, лъалеб гьечIо. Лъалев чияс «Миллаталде» яги дихъе хъвани бокьилаан.\nТIадехун хъваралда рекъон, Гьонодаса гIаданги ячун Багъатарил вас Юсуп гочун вуго Гьоноде. ИсмагIилил вас ХIажияс, жиндир Гьонода 80 вацгIал, яцгIалзаби ругилан бицун букIараб хабарги ракIалде щун, дица цIех-рех гьабуна гьелъул. ХIакъикъаталдаги, 1886 соналъ Гьонода хъизамазул хъвай-хъвагIай гьабулеб мехалъ хъван батараб баяналда рекъон, Багъатарил вас Юсуп вуго гьеб сияхIалда. Гьелда рекъон, чIванкъотIун абизе бегьула нижеда батараб баян тарихиял хIужабазде мугъчIвайги гьабун хъвараб бугилан. Гьенив бицен гьабулев Юсупги ккола Шамил имамасул вукIарав наиб Багъатарил вас, вукъунги гьев Гьонода вукъун вуго. Гьелъ буго нилъеда гьесул хоб Къорода батичIебги.\nАхиралдаги гьаниб тIаде жубазе бегьула Багъатар абураб цIар букIана киназдаго лъалев магIарул хъвадарухъан ХIажиев Багъатаридаги (1951-1978). Амма Шамилил наибасул наслуялъул чи гьев вукIараблъи тасдикъ я гьесул гIага-божараз, я росуцояз гьабулеб гьечIо.\nАвтор: МухIамад Абакаров – «ВатIан» абун ХицIиб майданалда бараб республикаялъул мемориалияб комплекса-музеялъул директор E-mail : magomedabakarow@mail.ru\n» Шамил имам – дир чIухIи, Шамил имам – дир бухIи\n» Бакълъулал - Шамилил наибзаби\n» Гъуниб мухъ. Къорода росу