ГIумаханил къануналдаса » MaгIарухъ - Авар Басмабазул Цолъи\nГIумаханил къанунал абун тарихалда жаниб машгьураб, къимат тIокIаб, гIелмияб, политикияб ва социалияб кодекс, бицанихъе, нилъеда кодобе щун буго 1946 абилеб соналда Шамил районалъул Гьандихъ росулъ цо некIсияб гIараб тIехьалда гьоркьоб батун. Гьеб хъван буго гIараб мацIалъ ва гьелда бихьизеги гьабун буго закон жинца данде гьабурав кIудияб гIелмуялъул ва гIакълуялъул бетIергьан Хунзахъа ГIумахан хвараб заман гьижраялъул 1044 абилеб, цIияб къагIидаялдалъун 1634 абилеб сон кколилан. Балагьараб мехалъ, гьеб букIине ккола XVI гIасруялъул ахир ва XVII гIасруялъул авал.\nБотIрода ялъуни чохьода ругъун лъун бугони, гьеб ботIрода лъураб ругъун гIадал нахуде щун бугони, ялъуни чохьода лъураб ругъун бакьазда хъван бугони, ругъун лъурасухьа бахъизе 66 чахъу- кьегIер.\nРагъулаго цояс цогидасул кIиябго бер бахъани, гIайибасухъа бахъизе 200 чахъу, цояб бер бахъани -I00 чахъу.\nКIиябго квер къотIани, яги гIажизлъизабуни, гIайибасухъа бахъи­зе 200 чахъу. Цояб квер къотIани, яги гIажизлъизабуни бахъизе I00 чахъу.\nГьединабго гIакIа бахъ­изе, бохдул къотIани яги гьел гIажизлъизаруни.\nЦояб гIин къотIани, гIайибиясухъа обществоялъе пайдаялъе бахъизе 50 чахъу ва гIин къотIарасе кьезе чIезабураб роценалда гIакIа. КIиябго гIин къотIани, бахъизе I00 чахъу.\nНилъер ракьалъул чияс чияр ракьалдаса вачIарав чIвани, чIварасул гIагарлъиялъ чIвадарухъан хIисабалда гьев вихьизавулев вугиланги рагIун, балъго гъоркьан гьесухъе рекъел тIалаб гьабизе чиги ритIун, гьез чIвадарухъан цогидав вугилан вихьизавуни, ва гьел­да ханасул диванчагIи щаклъулелги ругони, гьедизе ккола чIварасул I0 гIагарав чи. Гьел гьедулел ругони, иш гьелдалъун лъугIизе тола, гьедизе инкар гьабуни, щаклъи бугесдаса бахъизе рецIелалъул бащдаб.\nЦо лъица бугониги гIайиб гьечIеб чияр гьве чIвани, гьеб чIварасухъа бахъизе гьединабго гьве ва цо чахъу, нагагь гьве чIван бугони цо кинаб бугониги гIайиб ккун, гьеб ме­халъ бахъизе гьединабго гьве ялъуни цо чахъу.\nГьвел бетIергьанас чIезабулеб бугони, гьве гIайиб гьечIого чIван бугин, гIайибиявги чIун вугони гьве гIайиб ккун чIванилан, гьеб мехалъ гIайибияв гьедизе ккола Къуръаналда кверги хъвачIого. Гьедизе бегьула кIудияв чиги, балугълъиялде вахинчIевги. Гьедулев гьечIони, гьесухъа бахъула гIакIа.\nКету чIвани, бахъизе гьединаб­го кету. ХIелеко чIвани, бахъизе хIелеко, гIанкIу чIвани, бахъизе гIанкIу.\nРагъизе ккараб бакIалда щив вугониги чIван вугони гIайибиявги лъалев гьечIони, амма чIварасул гIагарлъиялъул щаклъиги цо лъиде бугониги ккун бугони , гьев щаклъи ккарав гьедизе ккола 10 чигун цадахъ.\nНагагь гьединабго хIалалда цо щив вугониги лъукъун вугони, щаклъи ккарав гьедизе ккола 3 чигун цадахъ.\nКилищ къотIаралъухъ бахъ­изе 15 чахъу. Гьединабго багьа щибаб къотIараб килщихъ.\nНагагь лъукъун вугони, гIайибиявги лъалев гьечIони, лъукъарасул гIагарлъиялъ 3 къоялда жаниб жидерго щаклъи ккараб бакI бицинчIони, гьезухъа бахъула 1/4 ратIал гьацIул.\nЛъида бугониги жанибе багьараб ругъун лъунани, гьеб ругъ­ун борцуна гьоркьохъеб бицалъиялъул килщаз, гIеблъухъе. Щибаб килищ рикIкIун гIайибиясухъа бахъула цо чахъу. Ругъун борцине килщазул къадар цIикIкIарабгIан, цIикIкIуна гIайибиясухъа рахъулел чахъабазул къадарги.\nХонжроца яги нус кьабун лъу­раб ругъунги борцуна гьоркьохъеб бицалъиялъул килщаз ва килищалъул гIеблъи бугеб ругънахъ бахъула бащ­даб чахъу, кIиго килищ гIеблъуда бугеб ругъун бугони чахъу.\nДагIба-рагъ гьечIого чи лъукъани, борцине ккола ругъун. Ругънал багьа кIиго чахъдадаса цIикIкIунеб гьечIони, щаклъи бугес живго вацIцIад гьавизе бегьула гьедиялдалъун. Ругъ­нал багьа лъабго чахъдада бащалъани, щаклъи ккарасда цадахъ гьедизе ккола цоги чи. Ругънал багьа цIикIкIанагIан, цIикIкIуна гьедизе кколезул къадарги.\nЛъица бугониги цогиясул хIатIилхинкI бекани, гIайибиясухъа бахъула 10 чахъу. Гьелъул цо бутIа бекарасухъа бахъула 5 чахъу.\nБотIрода ругъун лъун бугони, гьеб ругъунги ботIрол тIоцебесеб хъалалда хъвалеб бугони гIайибиясухъа бахъула I чахъу-кьегIер, ругъун ботIрол кIиабилеб хъалалда хъвалеб бугони - 2 чахъу - кьегIер, нагагь ругъун ботIрол ракьаялда хъвалеб бугони -I0 чахъу-кьегIер.\nЧи лъукъун вугони ва лъукъарасухъе тохтур ахIизе ккелин кIиго чиясги абулеб бугони, гIайибияс жиндирго чвантиниса гIарацги кьун ахIизе ккола тохтур, амма гьев тохтур ахIизе гIедегIулев гьечIони, гьесдаса бахъула 1/4 ратIал гьацIул.\nКIалдиб зар кьабгIун яги кин бу­гониги гIусалъе зарал гьабун бугони, гIайибиясухъа бахъула I0 чахъу.\nЦо хьабалахъгIучI бекун буго­ни ва гьениб ругъун лъун бугони гIайибиясухъа бахъула 5 чахъу. Масала, ругъун лъугьун гьечIони - 3 чахъу. Ялъуни гьезда гьоркьоб дагIба ккани, хьабалахъгIучI яги ракьа бекун гьечIони, гьеб мехалъ гIайибиясул гIагарлъияльул чагIи гьедизе ккола бихьизабураб бакI бекун гьечIилан.\nГьод бекани, гIайибиясухъа бахъула 5 чахъу.\nКIигояв вагъизеги ккун, цоцада кьабгIун бугони, тIоцебе жо кьабурасдаса бахъула 2 чахъу, дандиясги кьабун бугони, гьесдаса бахъула чахъу. Нагагьлъун цонигиясе хIалай вахъарасги жо кьабани, гьесдаса бахъизе 3 чахъу.\nХунжрул рахъун цоцазе хIинкъаби кьолел ругони, щивасдаса цо-цо чахъу бахъула.\nДагIба гьабизелъун ярагъ бан бугони, гьеб ярагъ хIалтIизе гьабичIониги гьесдаса бахъула I чахъу.\nГодекIаниб кIигояв вагъани, тIоцебе кьабарасдаса бахъула 2 оцол багьаяб гIакIа.\nЛъимаде йигей чIужу чIвани, чIварасухъа бахъизе кIиго нухалъ цIикIкIун рецIел. Лъимаде йикIин бахчун батани, бахъун те рецIелги I0 чахъуги.\nЧи чIварас 10 къоялда жаниб росу тезе ккола. РецIел бихьизабураб заманалда кьолеб гьечIони, гьеб кьезегIан щибаб къоялъ цо чахъу бахъ­ула. ГIайибиязухъа рецIел тIалаб гьабула жамагIаталъ тIамурав 6 чияс.\nЖидерго бидулав лъабго сон иналде чIварас рецIелги цоги харжалги тIад руссинарула ва гьев чи росу тун ине ккола.\nЧIварасул гIагарлъиялъ биду­лав росулъе вачIине изну кьун хадув чIванани, гьев чIварасухъа бахъула рецIел ва цогидал харжал ва гьев росулъа къватIиве гъола.\nЧIварасул гIагарлъиялъ, рекъел гьабилелде, бидуласул мина бухIани, гьезухъа рецIел бахъуларо.\nГьедизе вихьизавурав анцIгоясул цояс инкар гьабулеб бугони гьесул бакIалда тIамула кIиго чIужугIадан.\nЧIварасул (лъукъарасул) гIагарлъиялъ яги ирсилаз цо яги кIиго нухалъ бидуласул гIагарлъиялъухъе чи витIани ва гьел гьелъие мукIурлъулел гьечIони, хадусел къояз мукIурлъи рикIкIунаро.\nБидуласул гIагарлъиялъ яги ирсилаз абуни бидулав рокъов гьечIин ва гьесул цIар бицани, изну кьола 3 къоялъ ралагьун чIезе. Гьев рокъове вачIани ва мукIурлъани, иш тIубала гIаммаб къагIидаялъ, ай рецIелги бахъун.\nЦояс цояв лъукъани ва гIайибияв гьелъие мукIурлъани, амма ругъуналъул роценалда тIасан гьезда гьоркьоб дагIба ккани: масала, гIайибияс абуни, ругъун тIоцебесеб хъалалде щвезегIан гурони гьечIилан, гьев гьедизе ккола цо гIагарав чигун. КIиабилеб хъалалде тун бугилан абуни гьедула кIиго гIагарав чигун, ботIрол ракьаялде ругъун щун бугилан абуни лъабго гIагарав чигун. Гьединго тIубала дагIба цогидал ругъназул рахъалъанги.\nРосулъа къватIиве гъурав бидулас, чIезе бихьизабураб бакI хисани, гьесухъа бахъула ратIал гьацIул. МукIурлъичIони гьев гьедизе ккола лъадуда цIарги тIамун.\nБатIияб ракьалъул чияс нилъер ракьалъул чиясе къварилъи гьабун бугони ва гьеб гьабиялъулъ нилъер ракьалъул чиясги гIахьаллъи гьабун букIиналда щаклъи бугони, гьедизе ккола гьесул росулъа къадру гьабулев лъабго чи. Гьел гьедани, гьев гIайиб гьечIевлъун рикIкIуна, гьедичIони, нилъер ракьалъул гIадаталда рекъон гьесухъа бахъула гьацIул кIиго ратIал.\nЧахъу бикъун бугони ва щак­лъи ккарав мукIурлъулев гьечIони, гьев гIайиб гьечIевлъун рикIкIуна, чахъдал бетIергьанас цIар чIварав чигун цадахъ гьедани. Hyгlac гьедизе инкар гьабуни, цIогьорас лъабго нухалъ цIикIкIараб рецIел кьезе ккола.\nРокъоса къайи бикъун бугони ва щаклъи ккарас гьелъие инкар гьабу­ни, цIогь тIад чIезабураблъун рикIкIуна, росулъа чияс гьеб ритIухъ гьабуни. Гьеб мехалъ щаклъи ккарас вацIцIадав вукIин чIезабизелъун жиндаго цадахъ гьедизавизе ккола 6 гIагарав чи. Нагагь, щаклъи ккарас гьедизе инкар гьа­буни, жиндир гьади-гьадинаб къайи гьев чияс бикъанилан, цадахъ лъабго чиги вачун гьедизе ккола къварилъи ккарав чи. Бикъараб жо ратIалалдаса бакIаб батичIони, гIакIаги бахъичIого, бикъаралъ рецIел босун тезе бегьула. Нагагь росулъ, гьеб цIогь гьабулев вихьанилан абулев чи ватичIони, цIогь гьаби ритIухъ гьабун гьа базе ккола, цадахъ цо гIагарав чиги вачун, рукъалъул бетIергьанас. Росулъа 6 чигун ца­дахъ цIогь чIарав гьедани, гьев гIайиб гьечIевлъун рикIкIуна.\nЧу, гIорцIен яги гIала бикъани яги чIвани, ва бетIергьанчияс щак­лъи ккарав вихьизавуни, гьев 6 чигун цадахъ гьедизе ккола. Гьел гьедулел чагIиги рукIине ккола бетIергьанчияс цIар чIварал; гьедизе инкар гьабу­ни, цIогьорас бецIизе ккола росулъа 3 ритIухъав чияс абураб къадаралда бикъаралъул багьа. ДагIба цогидаб боцIуда тIаса ккун бугони, гьедулезул къадар чIезабула: оц бикъани - 4, гIака бикъани - 3, натIихI бикъани - 2, бече бикъани - 3 чи. Гьез гьедизе инкар гьа­буни гIайибияс бецIизе ккола росулъа 3 ритIухъав чияс абураб къадаралда бикъаралъул багьа.\nЧахъу бикъани ва гьеб бикъиялъе цIогьор мукIурлъани, гье­сухъа бахъула гIицIго чахъу ва цIогьодиялъе гIоло гIакIа. Къайиялъул щиб букIаниги жо бикъун буго­ни ва гьелъул хIакъалъулъ ханасда гIицIго лъагIалидасан гурони лъазабун гьечIони гьесул гIарза хал гьабичIого тола.\nЛъица букIаниги цогидасда цIогь чIван бугони ва щаклъи ккарас дандеги лъазабуни, жиндие цIогь чIварас яги гьесул гIагарлъиялъ жиндирги жо бикъун бугилан, гьесул гIарза лъабго моцI инегIан къабул гьабуларо.\nХуриса хIама цIурал гулал рикъун ругилан лъазабуни ва щаклъи ккарав гьелъие мукIурлъулев гьечIони, гьев вацIцIалъула цо чигун цадахъ гьеда­ни, хIамидаса дагьаб жо букIун батани, живго гьедани гIола. Гьединго тIубала хер бикъиялда тIасан ккараб дагIбаги.\nКIиго яги цIикIкIун чи рекъон чахъу, куй, яги цIцIе бикъун бугони ва гьел цIогьалъе мукIурлъани, гьезухъа бахъула бикъараб цоялъухъ 3 бетIер. Гьелде тIадеги щивасухъа гIакIадуе бахъула I,5 ратIал гьацIулги. Амма гьел цIогьалъе мукIурлъулел гьечIони бетIергьанчиясе ихтияр кьола гьезул цоясде гIайиб гIунтIизабизе, инкар гьабулеб бугони, вацIцIалъизелъун гьев гьедизе ккола. Цо чахъу бикъун бугони - живго, кIиго бикъун бугони - гьесул гIагарал чагIигун. ГIагарлъи гьедулеб гьечIони ва бетIергьанчиясе зарал тIад буссинабизе кколеб бугони, гьесул их­тияр буго цадахъ рукIаразда рецIел кьеялъулъ гIахьаллъи гьабеян абизе. Гьел разилъани, рецIел киназго цадахъ кьо­ла, инкар гьабулеб бугони, гьелги гье­дизе ккола жидеца цIогьалъулъ кинаб бугониги гIахьаллъи гьабичIилан ва гьан кваначIилан. Гьедулел гьечIони, гьелги цIогь гьабураллъун рикIкIуна ва бащадго жавабги кьезе ккола.\nЦого рокъоб кIиго сордоялъ тIатIала цIогь гьабун бугони ва цIогьорги кIиабилеб сордоялъ гурони кквезе щвечIони, гьесде тIаде бачIуна тIоцебесеб гьабураб цIогьги.\nХIалица рокъовеги вачIун, гьениса щиб букIаниги босани, гIайибиясухъа бахъула гьес босараб жоги гIакIаялъе цо чахъуги. ГIакIа уна ханасул рагъухъабазе. Рокъовеги лъугьун, щибниги жо босун гьечIони, гье­сухъа бахъула гIакIа цо чахъу. Гьеб ишалъулъ чанго чияс гIахьаллъи гьа­бун бугони, гьезул щивасухъа дагIба лъугIизегIан щибаб къоялъ бахъула гIакIа цо-цо чахьу.\nНилъер ракьалъул чиясе батIияб ракьалъул чияс кьарз кьезе инкар гьабулеб батани, гьес гIарз ханасде бахъизе ккола. Гьев къарз босизе батIияб ракьалде ани, гьенибги гIарз ханасде бахъизе ккола.\nЦо бакIалда хIакимзабилъун эмен ва вас, кIиго вац яги кIиго вацгIал тIамизе гьукъула. Нагагьлъун тIамун ратани, тIадехун ругел хIакимзабаз гьезул гьитIинав хIалтIудаса ватIа гьавизе ккола.\nЛъица бугониги цогидасе, жиндирго буголъи кьолеб бугони, гьеб заманалда вачIарав лъабабилес абуни, гьеб буголъи жиндие кьун букIанин, ва гьелъие рачун рачIарал нугIзаз муфтиясда цебе шаригIаталъул законалда рекъон, гьеб ритIухъ гьабуни, цинги муфтияс гьсз бицараб битIараб буги­лан абуни, буголъи лъабабилев чиясе уна. Гьеб ритIухъ гьабизе кIвечIони, бу­голъи гьелъул бетIергьанас кьурасе уна.\nЛъица букIаниги жидерго боцIи чияр гIалахалде балагьизабун ва гьез боцIи нахъе гъолаго тIаде рачIарал бетIергьаби рагъизе лъугьани, гьенив гIахьаллъарав щивасухъа гIакIадуе бахъула щу-щу чахъу. БоцIуда гIалахалъе гьабураб зарал цо чахъдал багьаялдаса цIикIкIараб бугони, боцIул бетIергьанабаз рецIел кьезе ккола яги гьезул цояв гьедизе ккола гIалахалъе зарал гьабичIилан.\nЦоязе шаригIаталда, цогидазе гIадаталда рекъон дагIба тIубазе бокьун бугони, гьеб суал тIубазабизе ккола гьенир гIумру гьабулезул цIикIкIарасезул пикруялда рекъон.\nНухмалъулезул тIалабалда рекъон кинаб букIаниги росдаца вакил витIулев гьечIони, гьеб росдадаса гIакIаде бахъула 10 чахъу.\nНалъулас заманалда, ишкал кквелалде къарз нахъбуссинабулеб гьечIони, гьесде къотIула гIакIа: масала, лъица бугониги ратI бакIлъи бугеб жо цIараб болжалалдаса лъагIел ингун нахъ буссинабулеб бугони, кьезе ккола 1,5 ратIал, къалиялъухъ - 1,5 къали, гIабасиялъухъ - гIабасиги цо драхмаги.\nРитIухъ гьабун, дагIба къотIизабун хадуб гъоркьлъалие лъураб жо нахъ буссинабичIони, гьеб бецIизе ккола.\nХанасул изну гьечIого тIамизе бегьуларо росабазул диванчагIиги магъущалги.\nЖиндие кьураб тIадкъай тIубазабизе гIедегIулел гьечIони, ин­кар гьабулеб бугони. ялъуни жиндир бакIалда цоги чи витIулев вугони, гьев чиясдаса бахъула гьацIул цо ратIалги, гьелъул ункъо бутIа гьабун цо бутIаги.\nГIилла гьечIого ахIулъе вахъинчIев щивасухъа бахъула цо-цо чахъу. ГIиллалъун рикIкIуна - унти, херлъи, санаде вахинчIолъи- 20 сон тIубачIолъи ва лъилгун букIаниги тушманлъи 6укIин.\nРекъел гьабилелде бидулав чIвани, гIадлу гьабуларо. Гьединго гIадлу гьабуларо бидуласул хъизаналъул чи чIвани.\nБидулав росулъа къватIиве витIун хадув, гьесул гIагарав чи чIвани, чи чIварасухъа бахъула 100 чахъу. Гьелде тIадеги гьес нахъ буссинабизе ккола жиндие бидулас кьун букIараб рецIел, ва гьесул тIолабго хъизан, тIад руссине ихтиярги гьечIого, кидагоялъе росулъа къватIире гъола.\nЖиндирго буголъиги гьородахъ биччан лъутанхъулев вугев цIогъор чIвани, гьесул бидухъ лъицаниги жаваб кьезе кколаро.\nЖиндирго буголъи гьечIев чи­ясе лъицаниги щиб букIаниги бичани, гьесул гIагарлъиялдаса къарз тIалаб гьабизе гьукъула.\nЛъутанхъулев чIварав чиясе кьезе ккола I0 чахъу. Гьев чIварав чиясухъа рецIелги бахъуларо. Лъица букIаниги гьединав цIогьор гIагарлъиялъухъе кьуни, гьесухъа I00 чахъу бахъула. Амма гьес чIезабуни жиндир гьав кквезе рес букIинчIилан гьесухъа щибго бахъуларо. Гьелда щак­лъи кколеб бугони, гьев 3 гIагарав чи­гун цадахъ гьедизе ккола. ГIагарлъиялъ жидехъе кьурав цIогьор чIвани, гьелдалъун кинабго жо лъугIула. ЧIвачIони воеводствоялъул кIудияз гьезда абизе ккола: «Нужеца гьев чIвай, чIвазе бокьун гьечIони, бецIе гьес гьабунщинаб зарал, гьеб бецIизе гIураб бечелъи нужер батичIони, гьев цIогьорасда хадур нижер ракь тун а, ниж нужерги гуро, нуж нижерги гуро», - ян. ЦIогьор гIагарлъиялъухъе кьун гьечIони гьез гьесул жаваб кьезе кколаро.\nЛъил букIаниги чахъу яги куй бикъани ва гьелъул бетIергьанчияс абулеб бугони, куялъул багьа ункъо хух кколин, чахъдал багьа лъабго кколин - гьединаб багьа аби битIараблъун рикIкIине бегьуларо, щайгурелъул куялъухъ лъабго хух, чахъуялъухъ цо чахъу-кьегIер гурони кьоларо.\nРосуцоял жидер ракьалде боцIи биччаразул ишкал кквезе рахъани ва гьениб ккараб рагъулъ кIиябго рахъалъ чIварав яги лъукъарав чи ватани, ругъуналъухъ яги чи чIваралъухъ рецIел тIолабго росдаца кьезе ккола.\nЛъил букIаниги боцIуца цогиясул харибакI яги хур хвезабун батани ва гьабураб заралалда тIасан гьезда гьоркьоб дагIба ккани гIайибияв, бетIергьанчияс вихьизавурав лъабго чигун цадахъ, гьедизе ккола.\nГьедизе рачунаро: дибир, будун, гьа баларилан гьедарав чи, лагъ ва рагьтIател. Гьа баларилан гьедаравлъун рикIкIуна гIакаги бачун воеводствоялъул кIудиязухъе арав, гьезие гьебги сайигъат гьабурав ва гьез гьесда хадуб гьединаб ихтияр букIинги лъазабурав чи.\nВоеводствоялъул кIудиязе цо соналъул болжалалда росабалъе диванчагIи тIамизе бокьани, гьел тIамизе ккола жидеца гIайибиязул гIакIабиги рахъизе ругин, гIайиб гьечIезе тамихIги гьабиларин, законалдасаги кьуриларин гьедизе. Гьезда гьоркьосан цонигиясе гьедизе бокьичIони, гьесда тIад мухъ цIала ва гьесухъа цо чахъуги бахъула, гьесул бакIалде цоги чиги вихьизавула. ХутIараз, жидедаго гьоркьове гьа бачIев чи виччан ватани, гьездасан бахъула цо чахъу.\nНилъер ракьалъул чияс, цогидаб бакIалда чиясухъа къайи бахъун яги бикъун батани ва гьев чияс тIадаб идараялде гIарз бахъани, гIайибиясухъа бахъула гьес гьабураб зарал ва гьелде тIадеги бахъула ратIал гьацIулги.\nЛъица бугониги цогидав чиясе щиб букIаниги бичани ва гьоркьоб заман индал гьев чи вачIани, бичараб къайи жиндир гуреб, дир чIужуялъул букIанилан ва даран биххейилан гьарун, гьединаб гIарз къабул гьабуларо.\nНагагь, цо росдал гIадамал яги гьезул цо къукъа цогидаб росдал гIадамазде яги къукъаялде тIадеги кIанцIун, гьезул боцIи гъурани, рукъалъул буголъи хвезабуни, гIайибиязухъа бахъула гьез гьабураб зарал ва щивасдаса щу-щу чахъу. Гьа­бураб заралалъул къадар чIезабула гьеб росдал 3 ритIухъав чияс.\nКьенсер ва Рис гIоразда гьоркьор ругел ракьазулгун къотIи ккун буго, жив цIунеян лъутун вачIарав хIалихьатав чи виччачIого, вахчичIого ва кумек гьабичIого тезе. Лъица буго­ниги, я тIолабго росдаца гьеб къотIи хвезабуни, гIакIадуе бахъула 30 чахъу. Гьединго, 30 чахъу бахъула лъутун вачIарасдасаги.\nБакIалъулал тIадчагIаздаса изнуги гьечIого ханасухъе гIарзалъ арав чиясухъа бахъула 30 чахъу.\nЛъица букIаниги яс абуни, яги ячани ва гьелъул инсуца, яги кIудияв инсуца лъазабуни, гьей цогидасул магьариги лъурай чIужу йигилан, гьей ячарасда къотIула гIакIа - 30 чахъу.\nКинаб букIаниги росдаца моцIида жаниб гIадлу-низам хвезабулеб бугони, гьеб росдадаса, гIадлу лъугьинегIан, щибаб къоялъ бахъула цо-цо чахъу.\nМоцIида жаниб росу дибирги гьечIого хутIани, гьев тIамизегIан гьеб росдадаса щибаб къоялъ цо-цо чахъу бахъула.\nВоеводствоялъул кIудиязе гIалимазул данделъи ахIизе бокьани, ирга щварал росабазул гIадамаз, Генуса бахъараб Илълъабе щвезегIан, гьел данде гьаризе ккола. Данде гьаризе кIвахIаллъаразухъа ва ахIун рачIинчIезухъа бахъула анцI-анцI чахьу.\nЧIварасул гIагарлъиялъ бидуласул гIагарлъиялъул мал-мулк хъамал гьабуни, рокъоса къватIире рахъине риччачIого гьезие гIакъуба кьуни, гIайибиязухъа бахъула гьез гьабураб зарал ва жамагIаталда цере рахъун жидеца гьабуралдаса ракI бухIанин абизегIан, щибаб къоялъ цо-цо чахъ­уги.\nЦо росдал гIадамаз, ракьалъул гIадатги законги хвезабун, цоги рос­дал гIадамазул харибакIал ва хурзал ккуни, мадугьалихъ ругел росабазул гIадамаз кумек гьабизе ккола тIаде кIанцIарал нахъе гъезе. Гьез гьединаб кумек гьабичIони, щибаб росдадаса бахъула анцI-анцI чахъу.\nЦо росдал гIадамал цоги росулъ чи хвараб бакIалде зигара базе ани ва хварасулгун гье­зул цинагIаллъиялдаса гьоркьехун гIагарлъи букIун батани, яги гьев гьобол вукIун ватичIони, щивасухъа бахъула цо-цо чахъу.\nЛагъ яги мухьдахъ хIалтIизе ккурав, бетIергьанчиясул изнуги гьечIого чотIа, гIалаялтIа яги гIорцIеналтIа рекIун кьенсерухъезул ракь тун довегIан ун ватани, гьесухъа бахъула цо гIака яги 4 чахъу. Гьеб­ги кьола гьесул бетIергьанасе. Гьеб гIорхъуде гьев щун ватичIони, бахъу­ла 2 чахъу.\nЛъица бугониги гъоркьлъалие чияр боцIи росулъе яги жиндирго бакIалде бачун бачIани, гьесухъа щибаб къоялъ бахъула бечIчIулеб гIакдахъ, гIорцIеналъухъ, чохъ, гIалаялъухъ - цо гIабаси, хIамихъ ва оцалъухъ - 2 диргьам, хIораб гIакдахъ, басиялъухъ, бачихъ, чахъдахъ, куялъ­ухъ, цIеялъухъ ва дагIнихъ -I диргьам. ДагIба гьабулеб бугони, гьев гьедизе ккола 2 чиги цадахъ вачун.\nКъаси яги къад цо чи, хIалгьабун цогидасухъеги ун, гьесие зарал гьабуни, гьев тIамула за­рал бецIизе. Гьес жив гьенив вукIинчIилан инкар гьабуни, воеводствоялъул кIудиязул ихтияр буго рос­дал гIадамал гьедизаризе. Гьедулезул къадар бараб буго гьабураб заралалда. КигIан кIудияб гьеб бугониги, гьедулезул къадар I0 чиясдаса цIикIкIине бегьуларо. Гьедизе бегьуларо: рос-рукъалде инчIел васал ва ясал, цо рокъоса кIиго чи. Гьедизего виччаларо тархъан гьавурав вугониги лагъ.\nУзденчияс лагъ чIвани, лагъасул бетIергьанасе гьес кьезе ккола гIицIго узденчияс кьезе кколеб рецIел.\nЛагъас узденчи чIвани, гьесул бетIергьанчиясухъа бахъула рецIел ва гьев лъабго соналъ бид виххун къватIиве витIула. Гьединабго гIадлу гьабула лагъас лагъ чIваниги.\nИхдал магьари лъун кьола 5 хух, хаслихъе - 5 цIцIе.\nХIалихьатаб пикругун лъица букIаниги чIужугIаданалда квер хъвани, гьесухъа бахъула 2 оц, рецIелалъул бащдаб ва гьев лъагIелгун бащдалъ росулъа къватIиве гъола. Нагагьлъун, гьеб бакIалда чIужугIадан чIвани, чIвазе ккола гьелда квер хъварав чиги.\nЦо росдал гIадамал цогидаб росдаде тIаде кIанцIани, гьезухъа бахъула 30 чахъу, цо-кIиго чи кIанцIани, щивасухъа бахъула щу-щу чахъу, гьелги махIрум гьарула ГIарахъ магIардаса ва Тамаш магIардаса кьолел мучIдузул бутIабаздаса.\nЛъица букIаниги чол, гIаладул, гIорцIеналъул рачI яги гIин къотIани, гьезухъа гIакIадуе бахъула цо оц ва хIайвалъул бетIергьанасе I0 чахъу.\nГьоркьоб тушманлъи букIиналъ лъицаниги мина бухIани, гIайибиясухъа гIакIадуе бахъула I00 чахъу ва бецIизабула ккараб зарал. Жиндир гIайибалъе мукIурлъулев гьечIони, гьев 50 чигун цадахъ гьеди­зе ккола.\nЛъица букIаниги магIардаса боцIи хъамуни ва гьеб лъиданиги бихьичIони, гIайибиясе боцIи тIад буссинабизе ккола, бетIергьаби гьеб боцIи хъамунилан гьеданиги.\nЛъица букIаниги ГучутIа магIардаса бикъизелъун яги ишкил гьабизелъун боцIи хъамуни, гьес гIакIадуе кьезе ккола 5 чахъу ва тIад буссинабизе ккола хъамураб боцIи.\nАвтор: ФатIимат МухIамадова\n» Авариялъул ханзабазе магъало тIадал росабазул сияхI ва магъалодул къадар\n» Дагъистаналда исламияб тIехьалъул нух\n» ГIободаса ШагIбан-къади\n» Хъваршиса Загъалав-шайих