Ярлыкапов АхIмадица абулеб буго Чехиялда тIобитIараб гIелмияб конференциялда жинцаги жиндирго коллегалъги гьабураб докладалъ кIудияб дандерижи багъаризабунин.\nДокладалъе кьучIлъун ккун бугин жидеца лъабго соналда жаниб гьабураб цIех-рехалъул хIасил.\nЯрлыкапов АхIмад: «Чехиялъул ГIелмабазул Академиялъул гьанжесеб тарихалъул институталъ гIуцIараб гьаб цIакъ интересияб конференциялда гьоркьоб лъун букIана "Тарихияб пагьму ва миллияб бичIчIи" абулеб суал.\nРоссиялъул ГIелмабазул Академиялъул вакилзабиги гIахьаллъана гьелъулъ. Хасго Этнологиялъул ва Антропологиялъул институталъулги Социологиялъул институталъулги гIелмиял хIалтIухъаби.\nЧехиялдаса ва Словакиялдаса коллегаби гурелги - Польшаялдасаги Латвиялдасаги гIалимзабаз гIахьаллъи гьабуна рехсараб конференциялда. Гьоркьоб лъураб суал гъваридго ва паракъатго дандбалеб букIана.\nДие бокьана гьеб суал дандбараб куц, щай гурелъул гьеб цIакъ захIматаб суал букIиналъул. Гьеб тадбир тIадегIанаб гIелмияб даражаялда тIобитIана.\nДицаги дир коллега Адриана Скоробогатовалъги бицен гьабуна Дагъистан республикаялда миллияб хаслъиялъул ва миллияб бичIчIи камиялъул хIакъалъулъ. КьучIое босун букIана ахирисеб лъабго соналда жаниб гьабураб цIех-рехалъул хIасил.\nНижер докладалъ кIудияб дандерижи багъаризабуна конференциялда. Чехиялдаса ва цогидал улкабаздаса нижер коллегаби абулеб букIана гьединаб интерес бакканин жидеда Дагъистаналъул ва Шималияб Кавказалъул хIакъалъулъ дагьаб гурони тIокIаб щиниги лъалеб гьечIолъиялъ.\nГьез нижее кIудияб баркала кьуна доба бугеб бакIаб ахIвал-хIал нижеца бичIчIизабун букIиналъухъ. Гьеб темаялда тIаса кIудиял бахIсал гьаруна Россиялъул ГIелмабазул Академиялъул гIалимзабазги.\nЖидерго рагIи абуна социологазги. Гьез абуна къватIисел улкабазда гуребги - жибго Россиялдаги гьеб проблема бичIчIулеб гьечIин гIемерисезда».\nЭР: - Дагъистаналда бихьулеб миллияб бичIчIиялъул кризис абулеб рагIабазул магIна щиб? Щиб гьеб кколебали? Бегьулищ абизе цогидал республикабаздаги гьадинаб кризис бугин?\nЯрлыкапов АхIмад: «БитIараб абуни - тIолго Шималияб Кавказалда цебе гьадинаб масъала буго. Нижеца гIадахъ босула миллияб хаслъиялъул чанго даража: этникияб, динияб ва гIаммаб гражданияб.\nВа гьалго щинал даражабазда захIматаб кризис бихьула. Мисалалъе этникияб, миллияб бичIчIи Дагъистаналда бищун тIадегIанаб даражаялда букIана кидаго. Жакъайин абуни гьелде данде динияб хаслъи чIезабун буго.\nГьединаб бичIчIи тIоцебесеб бакIалде бахунеб буго. Гьеб кризис гъваридаб буго хасго гIолохъанал дагъистаниязда гъорлъ. Гьелъие гIиллалъун ккун буго мацI лъангутIи. Ай, жиндирго рахьдал мацI лъаларев тумав вукIа, магIарулав вукIа, ялъуни цогидаб миллаталъул вас вукIа - жинца жив жиндирго миллаталъул вакиллъун вихьизегIан - бусурбанчилъун вихьизе ва вихьизавизе бокьилаанин.\nГьадинаб бербалагьиялъ гъозие рес кьола жал гIатIидаб, кIудияб жамагIаталъул вакилзабилъун рихьизе ва рихьизаризе, ай - цо миллард щунусго миллион чи вугеб тIолго дунялалъул бусурбан миллаталъул вакилзабилъун.\nЭР: - Гьедин батани гIурусалъ гуреб - гIараб мацIалъ кIалъазе ккеларищ?\nЯрлыкапов АхIмад: «Гьебги ккола миллияб бичIчIиялъул кризисалъул аспектазул цояб, щай гурелъул мацIалъул суал хIакъикъаталдаги баккулеб буго ва гьеб сан гьабичIого тезе ресги гьечIо.\nГьеб суалги гIадтIидго дандбалеб буго. Масала гIолохъанал бусурбабаз жидерго интернет-форумазда рагьараб къагIидаялда абулеб буго гIурус мацI тун, Исламалъул ахирисеб гIусманияб халифаталъул мацI, ялъуни гIараб мацI хIалтIизабизе кколин.\nГьел киналго процессаз ниж ургъалида тIамун, нижеда цере гIемерал масъалаби раккизарулел руго.\nЦIакъ квешаб кризисалде рехун буго гIаммаб гражданияб хаслъиги. Жал россиялъулал ругин абизе кьучIги гъираги бугел гIадамазул къадар дагьлъулеб буго соналдаса соналде.\nГьадинаб цIаралде разиял гIадамазе нух къалеб буго ахирисел соназ бахъараб вахIшияб кавказовфобиялъ, ай миллияб рокьукълъиялъ. Ва гьелдалъун гIолохъабаз батIиял нухал рала-гъалагьулел руго».\nЭР: - ГьабсагIат цIидахъан гьоркьоб лъун буго паспорталда миллат бихьизабиялъул хIужа. Кин дуда кколеб, гьелдалъун пайда букIине бугищ?\nЯрлыкапов АхIмад: «ГIаксалда, гьелдалъун жеги кIудияб зарал швелин гьанжелъагIан гIуцIичIеб гIаммаб гражданияб хаслъиялъе дида ккоухъе. Дир хIисабалда паспорталда миллат нахъеги бихьизаби - гIантаб ищ буго. Лъалеб букIахъе тарих кIиго нухалъ такрарлъула. ТIоцебесеб нухалъ гьеб букIине буго - фарс, ай махсароде релъараб жо.Унго-унгояб фарс»!\nЭР: - Щиб дуца абилеб мактабазда тарих малъулеб цIияб тIехьалъул хIакъалъулъ. Дуда лъалеб батила - дагьалъ цебе кIудияб ахIи-хIур багъаризабун букIана татаразул хIаракатчагIаз цIияб тIехьалда гъозул умумул вахIшиял, гIурусазул лъимал кваналел гIадамаллъун рихьизарун рукIиналъ.\nЯрлыкапов АхIмад: «Дир пикруялда гIадамаз ризго гIантал жал гьарулел руго кигIан берцинал анищал ругониги гъозул. Гьединлъидал гьаб рехсараб цолъарабилан абулеб тIехалда сверухъ бугеб гъалмагъиралде, гьеб иш тIубалеб куцалде балагьун абизе бегьула - гьеб кIудияб гIадаллъи бугин.\nГьединго абизе бегьула - гьеб букIине бугин дол советиял тIехьазда релъараблъун. Долги цолараллъун рукIана. Дида бихьухъе гьениреги журалел руго дол советиял тIехьазда рукIарал щинал гIантал гъалатIал.\nМисалалъе босани советияб заманалда абулаан Меседил Орда абураб татаразул пачалихъалъул кинабгIаги хурхен букIинчIин Россиялъул тарихалда, гIаксалда, гьеб букIанин тушманаб пачалихъ. Амма хIакъикъаталда Меседил Ордаялъ кIудияб роль хIана Россиялъул пачалихъ гIуцIиялда.\nСоветиял тIахьаздайин гьеб тарихияб хIужа нахъ чIвалеб букIана. Гьале гьаб цIияб цолъараб тIехьалъги гьебго позиция кквезе бугин, дида ккола.\nАмма доб советияб заманалда гIадамазе цорахъалъулаб гурони тIокIаб батIияб информация букIун гьечIони, жакъа гьеб бигьаго батизе бегьула.\nГьединлъидал, мактабазда тарих малъулеб гьаб цIияб цолъарабилан абураб тIехьалъ батIи-батIиял миллатазда гьоркьоб питна багъариялъе гIиллалъун ккезе буго.\nТарихалъе асар гьабурал, тарихалда гъваридал лъалкIал тарал цогидал халкъазул хIакъалъулъ рагIицин гьечIеб тIехьалъе кинаб къимат кьелеб гьел халкъазул гIадамаз?!\nБосе добго ГIурус-Кавказияб рагъдул тарих. Гьеб буго рахIат хвезабулеб суал. Гьединлъидал гьелда тIасан баянал цIодорго гьабизе ккола. Амма хIакъикъат гIадамазде бицине ккола доб, ялъуни гьеб рахъалдехун сверичIого рукIине рес гьечIониги.\nДир щаклъи буго гьаб цIияб тIехьалдаги цо-цо тарихиял хIужабазул хIакъалъулъ руцIун чIезе ругин авторал.\nЭР: - ГIурус миллатчагIаз ахирисеб заманалда ахIи балеб буго бакI-бакIалда ГIурусазул республикаби гIуцIиялде. Гьеб гуребги цо-цо политиказги абулеб буго Россиялъул Федерациялда ругел цогидал миллатазул бугеб гIадаб статус гIурус халкъалъеги кьезе кколин, ГIурус республика лъазабун.\nНугъай миллаталъул вакил хIисабалда щиб дуца абилеб жидерго автономияб статус гьечIеб дур миллатцоязда цере ругел проблемабазда бан?\nЯрлыкапов АхIмад: «РекIелъ гIагалигун абила дица пачалихъияб даражаялда нугъай миллаталъул къисмат киданиги дандбан букIинчIин. Сан гьабичIого тун буго гьеб проблема. Гьеб мекъи буго, дир хIисабалда, щай гурелъул гъоркьисан гьеб суал чIечIого борхизабулеб буго.\nАбулеб буго нугъай миллаталъул цониги статус гьечIин кибниги. Масала Ставрополь икълималда нугъаязул проблема гьанжелъагIан нахъ чIвалеб букIана тIадтараз, хIаракатчагIаз ахIи балеб ва гIарз гьабулеб бугониги.\nГьадинаб бербалагьи нахъеги халат бахъинабуни - квешаб гурони лъикIаб хIасил бачIинегIан балагьун чIезе рес гьечIо. Гьеб суал миллияб пашманлъилъун лъугьунеб буго».\nЭР: - Нугъай миллаталъул депутатазул къадар кIудиябищ?\nЯрлыкапов АхIмад: «Россиялъул Пачалихъияб думаялда нугъай миллаталъул депутатал гьечIо. Республикабазул парламентазда - Дагъистаналда ва Гъарачайгун Чергессиялда гьел руго.\nСтаврополь икълималда нугъай миллаталъул вакил тIамиялъул суал цебе лъун букIана, амма хIасил гьечIого хутIана гьеб жигар. ХIатта нугъай миллаталъул гIадамаз яшав гьабулеб букIарал Хъаясули ва Ачикулахъ мухъазул кьучIалда гIуцIараб Нефтекумск мухъалъул мажлисалдацин гьечIо нугъай миллаталъул вакилзаби.\nНугъай миллаталъул гIемерал хIаракатчагIазда лъикIалан бичIчIула гьеб проблема гIемерал цогидал регионазул интересазда хъинтIулеб бугеблъи. Ва гьабсагIат хъващтIан гьеб масъала тIубазабизе рес гьечIо.\nАмма гьел рехсарал регионазул тIадтараз гьелда жиндирго бербалагьи дагьабниги хисарабани - гIемерал цогидал масъалаби тIуразарилаан.\nУ, Нугъай Республика гIуцIи захIматаб ва цогидазе зарал гьабулеб ишлъун ккезе бугони, альтернативиял вариантал хIалтIизаризе щай бегьулареб?\nНугъаязул автономия гьечIого миллиял проблемаби тIуразаризе рес кьолеб диалогалде ахIи бан, мактабазда нугъай мацIалъул адабияталъул ва нугъай халкъалъул тарихалъул дарсал кьун. Гьелдалъун гIемерал суалал тIуразаризе бегьула».\nШималияб Кавказалъул республикабьазда миллияб бичIчIиялъул кризис бихьулеб бугониги дунялалъул бакI-бакIалда гIаксалда тIадтараз хIаракат бахъулеб буго гьединаб миллияб хаслъи гIуцIизе.\nМисалалъе Босниягун Герцеговинаялда. Динцояллъун кколел амма жиб-жиб мацIалъ кIалъалел дагъистаниязул мисалалъул гIаксалда гьенир гIумру гьабулел гIадамазул рахьдал мацI буго гIаммаб буго – ай – сербазулгун-хорватазул.\nАмма гьеб халкъ лъабго диналъ бикьун буго – гIисал диналъул ордодоксалияб гьаркьелалъ ай православиялъ, католизизмалъ ва ислам диналъ.