ГЬИТ1ИНАБ РОСДАЛ К1УДИЯБ ТАРИХ - 27 Ноября 2017 - Хунзахская Газета "Сельский труженик, Росдал захIматчи"\nВоскресенье, 21.10.2018, 11:55 | RSS | Приветствую Вас Гость\nГлавная » 2017 » Ноябрь » 27 » ГЬИТ1ИНАБ РОСДАЛ К1УДИЯБ ТАРИХ\nГЬИТ1ИНАБ РОСДАЛ К1УДИЯБ ТАРИХ\nГ1азу бан, ц1ер гуреб,\nЦ1ад бан, х1арщ гуреб,\nЦ1ада г1адаб росу\nМуг1рузда нахъасан бигьа-гьабун баккун бач1унеб буго баг1араб бакъ. Гьелъул гвангъарал ч1ораз г1анкъизарулел руго рорхатал муг1рузул т1огьал, дагь-дагьккун гьел ч1орал щолел руго Ц1ада росдал минабазул гордахъеги. Гьел т1оцересел бакъул ч1ораца, рак1алде кколаан, расандулаго, т1убараб росуго борч1изабулеб бугилан. Гьале раг1улеб буго нуц1бузул къир-къири, мадугьал Изах1атица г1ачи къват1ире гъолеб сас, цояб раг1алдасан раг1ула харицел бухулеб кварт1а-рачалъул к1ут1-к1ут1и. Дагьаб заманалдасан росу т1убанго борч1ула: г1адамал жиде-жидер х1алт1уде г1едег1ула, раг1ула ясли-ахикье унел гьит1ичазул ч1иргъи-хъуй. Буго росу жиндирго г1адатияб г1умруялда, жиндирго рохелгун, пашманлъигун ц1и-ц1иял лъугьа- бахъиналгун, харбалгун. Къоязда хадур къоялгун, моц1азда-хадур моц1алгун, соназда хадур соналгун, наслабаца наслаби хисун.\nКинабха гьеб г1умру бук1араб, кин гьеб байбихьараб ва кинаб чвахиялда гьеб араб жакъа къоялде щвезег1ан? Гьеб суалалъе жаваб кьезе г1олеб г1елалъе бигьаго гьеч1о.\nРач1аха гьеб тарихалъул пардав борхизин ва ка­нал бераз к1вар кьун нахъа тараб г1умруялъухъ балагьизин.\nЦ1ада росу бижун бач1иналъул х1акъалъулъ буго чанго бицен (леген­да). Гьел киназдасаго бищунго бит1араблъун ва х1акъикъияблъун дида бихьула гьаб бицен, гьаб лъугьа-бахъин ккун буго г1ага-шагарго 300 соналъ цебе.\nХунзахъ росулъа г1ухьби рук1ун руго Г1акаро маг1арда г1и кваназабулел, бук1ун буго ц1акъ бигъараб сон. Квачалеб бук1ун буго г1иги гьел хьихьарал г1ухьбиги. Гьезда рак1алде ккун буго бакъ щун бихьараб мохъалдехун гочине. Г1ухьбузда бихьун буго гвангъараб бакъ ч1варал муг1рул щобал ва кьурабазул сиртал. Г1иги цебе къот1ун, Чудах1ги Угъузги гьенире щун руго. Бакъул ч1ораз жалгоги хинлъун руго, г1иядаги ц1а реч1ч1ун буго. Жалго ч1араб бак1алда гьез Ц1ада абун ц1арги тун буго. Г1и жанибе гъезе, Х1амзатица абухъе: «Щибаб роол моц1алъ ц1игьул х1ебт1улеб, ц1ад байдал г1екколеб Г1инохъо, ник1к1ил х1ал бергьиндал х1айван к1анц1изе, канлъи бихьулареб Бец1ох1ор, нахъеги ратун руго. Амма гьекъезе лъим босизе гьел хьвадизе кколел рук1ун руго Жорини к1к1алъахъ бугеб зам-замг1ан т1ок1к1араб лъим бугеб Царахъ ицухъе. Боц1и гьекъезе Тобтит1е хьвадулаан, хадуб «росдалго гонгазул рец1ц1ел буссараб басрияб мах1 ч1вараб» - х1орги гьабуна жамаг1аталъ.\nУгъузилазул бах1арчилъиялъул бицун буго «Надиршагь щущахъ виххизави» -ян абураб кеч1алда. Гьединаб тухум Хунзахъги буго. Цогидал росабазул жамаг1атго г1адин, Хунзахъ т1алъиялда лъугьунел ишаздаса ц1игьулги бат1ат1ун хут1ич1о. Цин гьит1инаб кули, цинги хадуб лъеберго- к1икъого ц1араки бугеб гьит1инабго росдал г1адамал г1ахьаллъана Кавказалъул рагъаздаги, Япониялъулгун бук1араб рагъулъги, х1уригат бахъиялъулъги.\n1867 соналъ Тобтил раг1алда г1урусаз бана маг1арулал кверщаликь т1ирщизе риччач1ого ч1езаризе к1удияб хъала. Гьелда абула Хунзахъ хъалайилан. Г1адатго гьелда абула Хъаладухъ абун. Гьединал хъулби ран рук1ана дол соназ Гъунибги, Болъихъги, Ахтиялдаги. Хунзахъ хъалаялда сверун бижун бач1ана гьит1инабго росу. Гьеб Ц1ада росдадаса г1емер рик1к1ад гьеч1о. Гьеб заманалда Ц1ада бук1ун буго г1ага-шагарго 50 ц1араки. Хъаладухъ щибаб анкьидасан лъолаан к1удияб базар, гьеб базаралде рач1унаан киса-кирего сверухълъиялдасаго г1адамал. Гьенисан лъалаан Дагъистаналда, рик1к1адаб Петербургалда, х1атта дунялалда ругел лъугьа-бахъиназул. Базаралде рач1унел ва гьениса унел гьалбал сордо бан Ц1ада рещт1унаан. Нагагь коч1охъан росулъе вач1ани, ц1игьул гьесда сверухъ рак1арулаан. Гьединав урхъарав гьоболлъун ц1игьулдерил вук1унаан доб заманаялъ Хъах1абросулъа Мах1муд, Игьалиса Г1арашил Г1умар, хадуб Гьарадерихъа Юсуп, Парзула ва гь.ц.\nРоссиялъул лъугьа-бахъиназулъ г1ахьаллъи гьабула ц1игьулдерил г1олохъабаз. Зарал ккеч1ого япониязулгун бук1араб рагъдаса т1ад руссана Юсупил Саг1ит, Х1амзатил вац Ахилчи, Патах1 Мух1амадов, Г1абдулат1ип Г1абдулат1ипов. Х1уригаталъул соназ 13 баг1арав партизан вахъана Ц1ада росулъ.\nЦ1ияб г1умру г1уц1иялъулъ ц1игьулдерица жигараб г1ахьаллъи гьабуна. Х1уригат ккелалде цебехун 1913 соналъ Ц1ада бана к1ит1алаяб мажгит, гъоркьияб т1алаялда рагьана мадраса, ахирисеб, ай 1924 соналъ гьеб мадраса къала, гьенир ц1алулел рук1ана 34 г1ан мутаг1ил бат1и-бат1иял росабалъа. Гьезие муг1алимлъи гьабулаан Ц1адаса Х1амзатил яцалъул вас Юнусдибирас. Лъик1аланго соназ дибирлъи гьабуна Ц1адаса Х1амзатицаги. Ахирисел мутаг1илзаби лъугьана ц1ияб г1умруялъул х1аракчаг1илъун: Къурамух1амад учительлъун, Г1ободаса Г1абдукъадирил Мух1амад -колхозалъул бухгалтерлъун, Хважал Мух1амад - колхозалъул председателасул заместительлъун, живго Юнусдибирасги колхозалъе бухгалтерлъи гьабуна. Бач1унеб г1умруялде бит1араб бербалагьи бук1иналъ 34 мутаг1иласул цонигияв репрессиялда гьоркьове ккеч1о.\nБат1и-бат1ияб заманаялъ Ц1ада бук1ана колхоз. Гьеб бук1ана 1938 сон. Гьеб соналъ росулъе бачана лъим, лъим турбабаздасан чвахараб къоялъ хъвана Х1амзатица «Ц1ада росулъе лъин бахъи»-ян абураб кеч1. Гьебго соналъ Сергей Бланкил х1аракаталдалъун росда цебе ч1ана берцинаб пихъил ах, гьале 80 г1ан соналъ гьев баракат бугев инсанасул квералъ ч1арал гъут1буздаса пихъ кваналеб буго ц1игьулдерица ва гьезул гьалбадерица.\nДол К1удияб Ват1анияб рагъул зах1матал соназ Ц1ада ро­сулъа рагъде ана 45 г1олохъанчиги. Къоло щугояв рагъул майданалда хут1ана. «Ц1игьулдерил хабал» т1олго Россиялдаго руго: Балашов шагьаралда вукъун вуго Х1амзатил вас Мух1амад, дир имг1ал Мусал Мух1амад лъун вуго Анапаялда г1аммаб хабалъ.\nРосу бечедаб буго гьунар бугел г1алимзабаздалъун, вахъана Северияб Кавказалда цо гурони гьеч1ев академик Х1ажияв Х1амзатов, гьесул хъизан филологиял г1елмабазул доктор Чакар Юсупова. Мунагьал чураги гьезул. Г1елмабазул кандидаталлъун рахъана Мух1амадов Зайирбег, Шахшаев Х1амзат, Юсупова Пат1имат, Къурамух1амадов Мух1амад, Юсупов Юсуп, Х1амзатов Х1амзат, Х1айбулаева Наида, руго аспиранталги.\nДагъистан жиндаса ч1ух1арав Расул Х1амзатовасул х1акъалъулъ г1емераб хъвана, г1емераб бицана, гьев вук1ана нижер ч1ух1илъун, рух1ияб дугълъун. Расулил асарал ц1аларав чиясда бич1ч1ила кинаб к1одолъиялъул чи гьевали!\nЦ1адаса Х1амзат-авар адабияталъул бищунго к1удияб борхалъиялда кенч1олеб ц1ва. Х1амзатица т1егьазабуна авар адабияталъул мац1. Маг1арулазул цебесеб г1елалда Х1амзатил г1емерисел асарал рек1ехъе лъалаан. Гьединал гьунар бугел хъвадарухъаби гьит1инаб росулъа рахъиялъе цо шарт1лъун буго ц1игьул бег1ераб раг1иялъул, камилаб каламалъул устарзаби рук1ин.\nГьезул махсараби ц1игьулдерида аск1ове ккеч1ев чиясда рич1ч1уларо. Гьел махсараби хас гьарун данде гьаруни, т1убараб мажмуг1 г1елаан. Гьениб нилъеда ватилаан махсарочи Иссайги, Мусаги, Нурмух1амадги, кинабго к1очонарев К1удияв Г1алиги.\nЦ1игьулдерил бицунелъул рехсеч1ого г1оларо Саг1идов Мух1амадги. Мух1амад вук1ана гьунар бугев шаг1ир ва таржамачи. Г1емер соназ авар радиоялда ва ц1алдохъабазе т1ахьал рахъулеб басмаханаялда редакторлъи гьабуна гьес.\nЖакъа къоялъул г1умру ц1игьулдерилги цогидазулго г1адаб буго. Амма лъугьараб зах1малъиялдаса рорч1изе ч1аголъи гьабулеб буго. Умумузул заманалъго г1адин хурулал культураби рекьун, боц1и-панз хьихьун, гъутаналда маг1ишат цебе т1езабун яшав гьабу­леб буго ц1игьулдерица, амма гьел жеги т1убанго бича-хисиялъул къаг1идаялде ругьунлъун гьеч1о.\nХ1АЙБУЛАЕВА Марина, Ц1ада росу.\nПросмотров: 447 | Добавил: NiGMaT | Рейтинг: 0.0/0