Хьиндахъ — Википедия\n42°39′37″ с. ш. 46°34′33″ в. д.HGЯOL\nХьиндахъ росдал совет\n510 чи (2010)\nХьиндалав, хьиндалай, хьиндал\nХьиндахъ — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалъул Нахъа-Хьиндаллъиялда бугеб росу. Коло росдада цадахъ Хьиндахъ росдал боялде гъорлъе уна ва гьелъул административияб марказги ккола.\n3 Географияб сипат-сурат\n3.1 Бугеб бакI\n3.2 Ракьлъай (геология)\n4 Халкъалъул къадар\n5 Росдал гӀуцӀи\n6 Росдал бакӀал\nРосдада цIар бачIараблъун рикIкIуна «хинаб» абураб рагIудасан; гьеб ритIухъ гьабула Хьиндахъ росу бугеб бакI хинаб букIиналъ. Гьединго буго цоги пикру: росдал цӀар «хьин» абураб рагIудаса бачӀин, гьелъие гӀиллаги, росдал биценазда рекъон, буго некIо заманалъ Хьиндахъ росдада цере рукIун ругел хIуцIалъ гьеб хер гьарзаго бижулеб букIин, ва росдал гӀадамаз хӀалтӀизабулеб букӀин.\nРосдал тарих лъазе гьабиялда тIад кинаб-букӀаниги гIелмияб хIалтIи гьабун гьечо. КъучIаб къагIидаялъ лъаларо, росуялъе чан сон бугебали. РикIкIине бегьула росу Ислам бачIиналдего букIараб бугилан, щай гурелъул гьелъие нугIлъи гьабулеб буго росдада аскIор ратун рукIарал хобаз. Гьел хобазда жанир гIадамал рукъун ратун руго исламияб къагIидаялъ гурел, гIадамазда цIадахъ рукъун ратун руго хъубиги пахьул цIарагIги. Батизе бегьулеб жо буго гьеб заманалда, аваразда гьоркьоб гIадин, росулъ политеизм букӀараблъи.\nГьанже бугеб росдал тарих байбихьула ГьацIалухъ росулъа рачIарал гӀадамаз ЦӀалъ абураб бакӀалда росуялъе кьучӀ лъуралдаса (гьецIел-хьиндалилан буго абиги). Росдае кьучӀ лъуразул цӀарал цӀунун хутӀун руго, гьелги руго: ГIаликIо, Сайид, ГIумардибир, ГIабдулмуъмин, Чакар, Залихай, ГIашурай, ГьитIинагIали; гьезул тухамалъул цӀарги букIун буго ГIалкIал абун. Жакъа къоялъги гьеб ЦIалъ, басрияб росу букIараб бакIалда, руго рукъзабазул хутIарал кьучӀал, жеги ратизе бегьула гьенир цIа бакулел рукIараб бакIазул лъалкIал.\nXVӀӀ гIасруялъул ахиралда ЦIалъ букIараб росуги тун, гӀадамал рахъун руго гъоркьегIан, гьабсагIат бугеб росдал Гьажукь авал бугеб бакIалде. Биценал руго, рахъиналъе гIилла букIанин ЦIалъ борхьал гIемерлъи, гьез лъимал гъанкъи. Цоги гIилла букIун батизе бегула ЦIалъ лъим мукъсанлъи. Гьеб ритIухъ гьабизе бегьула гьабсагIат бугеб росдал Гажукь авалалъул бищун басрияб рохен лъаралде аскIобе кколедухъ бан букӀиналъ. Росдал анкьгоялде гIунтIун рукIун руго хабзалаби, амма гьабсагIат цо гурони гьечIо. Гьеб хабзалалъ батараб бищун басрияб заниялъе буго лъабнусидаса цIикIкIараб сон. Гьелдаса формалго рикIкIине бегьула гьабсагIат бугеб росдае ругел санал.\nЦIалъ бакI тедал, гIадамаз цIияб росу бана лъаралда аскӀоб, гьабсагIаб бугеб Гажукь авалалдаса гъоркегIан; абула, габсагIат бугеб мажгиталда гъоркъехун 50 рукъ букIанин (гьабсагIат буго 3–4 рукъ). 1845 соналъул риидал кIудияб лъар бачIун, рукъзалги, гьениб букIараб мажгитги хвезарун руго. ЦIияб мажгит бан буго 1847 соналъ (гьедин хъван буго мажгиталда жаниб), мажгит буго жакъа къоялъги.\n1830–1835 саназда росулъ байбихьун буго батӀатӀ (картошка) гIезабизе. ТIоцебе гьеб байбихьун буго Чупалав абулев чияс; гьесие картошка битIун бачIун буго Хунзахъа Хъайтмаз абулев гьоболас, гьес, живго вачIун, малъунги буго картошка хIалтIизабизе.\nХьиндахъ росу букIана Авар нуцаллъиялъул гIадатияб росу. Росдаца нуцалзабазе кьолаан ккураб къадаралъул магъало; хасаб гьабун росдада лъураб магъало букIана цIулакьудал цIулал рахъу, жибги чередизе хIалIизе гьабулеб букIараб. Росулъ букIун буго кIудияб квенд, жаниб цIул бухIун рахъу бахъулеб.\nБатараб хъвай-хъвагIиялда буго: гьижраялъул 1310 соналъ (1889 сон) росулъ ракь багъарун, гIемерал чагIи хванин.\nКавказалъул рагъда Хьиндахъа гIахьаллъун руго Чондотилавги Чухъилдибирги (гьел шагьидлъун руго АхIулгохIда). Имам Шамилги муридзабигун вачIун вукIун вуго Хьиндахъе; гьениб шаригIаталъе кьучIги батун, Шамил нахъвуссун вуго ЦIатанихъе.\nИмаматалъул заманлда Хьиндахъ росу букӀана буго Нахъа-Хьиндалъиялъул наиблъиялде гъорлъ.\nХьиндахъ росу чангIо нухалъ бухIун буго. ГIемераб тунка-гIуси букIун буго ГIоротIа росдалгун. ГIарадерица дагIба балеб букIун буго Хьиндахъ росдлал ракьазда. ДандбитIун бугеб рахъалдасан Дидиколо аблеб магъил хIалтIулел чагIазде гулла балеб букIун буго гIарадерица, гьелъ хурзал рекьизе кколел рукIун руго къасе мехалъ, оцазул лъурдузда нартил чирахъалги ран. Рес къотIараб бакIалде ккараб мехалъ, хиндахъа руччаби ун руго рузман къоялъ Унсоколое, тIаса кIазалги рахъун гьарун буго гьезул жамагIатплда кумек гьабеян. Унсоколоса Хьиндахъе рачIун руго 50 рекIарав; гьез лъазабун буго гIарадерил жамагIаталда росдада хъвагеян.\nРосдал бегавуллъун КIудив НухIи вугеб заманалда, гIарадерица дагIба бан буго Дергъвани ва Иццухъ ракьазда. КIудияв НухIица маслигIаталъе ахIун вачIун вуго Шураялдаса губернатор. МаслигIат гьабун, хьиндадерихъ жалго бетIергьанал ракьал хутIун руго. Амма XӀX гIасруялъул ахиралда гIарал цIидасан рахъана Дергъвани ракъ бахъизе. ГIарадерица ургъун буго хIила: хьитазде жаниб жидерго ракьги бан, гьел Къуръанги кодоб ккун гьедизе лъугьун руго жидер хIатIида гъоркь бугеб ракь жал бетIергьанаб бугилан. Амма гьезул хIила лъан буго, цинги хIатIида гIицIго гьедизе тIамун руго — гьезда кIун гьечIо гьерсидалъун гьедизе. ПалхIасил, ракьал хутIун руго хьиндадерихъ.\nГраждан рагъул саназ росдаца большевиказде дандечIей гьабуна. 1919 соналъ большевикал рачIана МагIарул рагIалде, гьенисен росдаде тIаде базе байбихьана гIарадул гулла. ГIадамал росуги тун гочана Килалъе ва гьенир рукIана кӀиго моцIица. Большевикал лъугьана чIобоголъараб росулъе, росу тун инчIого ратарал гIадамалги чIван, бата-кIвараб жоги бикъун, гьез росу чIунтIизабун тана.\n1920 соналъ росулъ байбихьана цIадул унти. 1920 − 1922 саназда росулъ лъуна Совет низам. ВЦИКалъул 1921 соналъул 20 январалъул декреталдалъун гIуцIана Авар округалъул ЦIатIанихъ участокалде кколеб Хьиндахъ росдал шура. 1928 соналъ Хьиндахъ росу ана цIияб гIуцIараб Хунзахъ мухъалде гъорлъе. 1930 соналъ росулъ рагьана школа. 1936 соналъ гIуцIана Калининил цIаралда бугеб совхоз; гьениб букIана 148 цIараки, 35 гектар мегъалъул, 45 гектар ахазул, 125 хIайван, 220 чахъу-цIцIеги. ВДНХялъул знамяги, чанго орденги босун букIана колхозалъ.\nКIудияб ВатIанияб рагъде Хьиндахъаги Колосаги ана 68 чи, гьезул 36 чи нахъ вуссинчIо.\n1948 соналъ росулъ рагьана анкьго соналъул школа-интернат, гьенир цIалулаан Колоса, Гьарадерихъа, ГIочIлоса лъимал.\nП. В. С. ДАССРалъул 1954 соналъул 18 августалъул потановлениялдалъун Хьиндахъ сельсовет къана, росу рехана ГIоротIа сельсоветалде тIаде. 12 соналдаса гьебго П. В. С. ДАССРалъул 1966 соналъул 17 январалъул постановлениялдалъун Хьиндахъги Кологи гъорлъеги унеб Хьиндахъ росдал шура гIуцIана цIидасан.\n1965 соналъ кIиябго росдада гьоркьоб рагьана цIияб школа. Гьеб школа гьоркьохъеблъун лъугьана 1975 соналъ. 2010 соналъ бана цIияб кIитIалаяб школа.\nГеографияб сипат-сурат[хисизабизе | код хисизабизе]\nРосу буго Бакълъул мухъалъулгун гIорхъода кколеб Хунзахъ мухъалъул шималияб бакътIерхьул рахъалда. Хунзахъа 17 км рикIкIад. Хьиндадъ росдал гIорхъи буго Хунзахъ мухъалъул ГIоротIа, МочӀохъ, ГIочIло росабигун, шималияб рахъалда гIорхъи буго Бакълъул мухъалъулгун.\nРосу шартIияб къагIидаялъ бикьула кIиго бутIаялде — цIияб (ГьаматIа авал) ва басрияб рахъалде. Басрияб рахъалъ ккола къиблаялъул бакъбаккул рахъалдехун бугеб экспозицияги ва тIубанго гуреб лъар ккун эхебе бугеб лъарал ракьул кьерги. ГьаматIа авал буго росдадаса лъар ккун добехун, бакъбаккул рахъалде дагьабго гьетIи бугеб гохIда.\nКьер буго кIкIалахараб; руго иццалги. Тектоникияб планалда росу ккола ЧIалда синклиналалъул шималияб бакътерхьул кваркьиялде. Росу бугеб бакIалъул ракьбагъариялъул буго 7 балл. росдада цебесан чвахулеб ГIандигIоралъул гIаркьеллъун жиб кколеб лъар. Лъар буго силияб, ай, цIадал райдал, кIудияб лъар лъугьунеб. Лъараца бахъула рагIаллъи; рачIунел ганчIал рукIуна 2 метралде щолелги.\nРосдал шималияб бакъбаккул рахъалда буго 300 метра бугеб гьитIинаб лъар, гьелъулги кIудияб цIад байдал лъугьуна саламатилабго их.\nХьиндахъ росу уна Сулахъалъул жаниблъиялде.\nХунзахъ тӀалъиялде дан ккун, тIабигIат гIемер бечедаб буго. Хинаб Хьиндалъиялда букIиналъги, регьелал букIиналъги, росулъ ахал гIезари цебе тIураб буго. РукIуна батIи-батIиял пихъал: гIеч, гени, курак, микьир, кокон; камуларо цIибилги багIли-жагаги; букIуна цIулакьо (руго нусго сон барал гъутIбиги).\nРосдадаса къиблаялъул бакъбаккул рахъалда буго накIкIил рохь. Хонлъуда бугеб рахъалда данде чIвала чIчIвад, мах. Росдадаса шималияб рахъалда буго чIегIерцIулал рохь. Цогидал гъутIбузул даднде чIвала микк, рицI, ботI.\nХъонлъуда данде чIвала батIибатIиял хурдул, гьезда гьоркьор даруял хурдулги. Хъархъазул данде чIвала сани (барбарис), гIонхъори (жимолость), цIцIени, гIинтIи. Бакъда аслияб къагIидаялъ данде чIвала хIет,\nГIалхул хIайваназул данде чIвала гIанкIал, цурдул, гIанграл, бацIал, болъонал, гIандокьал. ХIанчӀазул: цIумал, хъарчигъаби, гъудул, мокъокъал.\nХьиндахъ росу ккола бацIцIадаб магIарул росу.\nРосдал гӀуцӀи[хисизабизе | код хисизабизе]\nХьиндахъ росу бикьула ункъго авалалде: Гажукь, Бакьулъ авал, Онсоди, ГьаматӀа.\nГажукь авал буго росдал бакътӀерхьун рахъалда, Гажула абулеб гохӀалда гъоркь. Гьеб ккола росдал бищун басрияб авал. Гьениб бугеб къватӀ — "Заречная".\nБакьулъ авал буго бищун кӀудияб, гьениб буго мажгит; къватӀалда цӀар — "Центральная". Бакьулъ аваладаги Гажукь авалалдаги гьоркьоб буго кӀкӀал.\nОнсоди авал буго бакъбаккул рахъалда; гьениб буго "Онсодинская" къватӀ. Лъар ккун эхебе буго "Речная" къватӀ.\nГьаматӀа авал буго лъар ккун цогияб рахъалда, гьебго цӀар бугеб гохӀда. Гьеб буго цӀияб авал; гьениб буго школаги администрацияги. КъватӀалда цӀар — "Школьная". \nРосдал бакӀал[хисизабизе | код хисизабизе]\nРосдада аскӀоб бугеб рохь\nРосдал цӀияб школа\n↑ "О результатах инженерно-геологического исследования села Хиндах" из администрации сельского поселения "Сельсовет Хиндахский"\nБосараб бакӀ — «https://av.wikipedia.org/w/index.php?title=Хьиндахъ&oldid=78516»\nАхирисеб нухалъ гьаб гьумералъул хиса-баси гьабураб заман: 15:41, 3 април 2022.