Хъирималъул хъирмал » MaгIарухъ - Авар Басмабазул Цолъи\nСимферополалда буго гIаммаб хоб…\n2018 соналъул 16-20 августалда Хъирималда (Крымалда) тIобитIана Халкъазда гьоркьосеб адабияталъул данделъи. Гьеб бащдаб чIинкIиллъиялда бугеб ахIвал-хIалалъул дагьабго бицен гьабулеб буго гьаб макъалаялда, 2014 соналдаса дунялалъулго кIвар буссараб ва гIемер рехсараб масъала кколелъул. Нилъеда рагIаралдаса батIияб бугищ хIакъикъат? Гьеб суалалъе жаваб кьезе хIаракат бахъулеб буго гьаб макъалаялда. ГIаммго босани, Хъирималъул ракьалда нухал ва бакIал раялъул хIалтIаби тIадран унел руго. Машгьураб Хъирималъул кьоги эхетун буго. Амма лъадал, электроэнергиялъул ва цоги бутIабазул рахъалъ жеги кIудиял захIмалъаби ругоан гьенир. Ралъдахъабилъун ва бакIал ралел чагIилъун хIалтIулел гIезегIан дагъистаниялги, магIарулалги дандчIвана.\nРиидалил заманалда Россиялда гражданиял самолетазул фирмабазул хважаинзабаз гIадамал хIулун рехула. Самолетазул билетазухъ зодобе бахараб багьа чIезабула ва гьеб хIужаялда сверухъ цIех-рехчагIаз, низам цIунулез, монополиялда данде къеркьолез гьабулеб хIалтIи бихьулеб гьечIо. ГIемерал гIадамаз риидал тIаса бищула гьаказул транспорт, автомобиль. Дагъистаналдаса Хъирималде хьвадулел руго кIиго батIияб нухалда автобусал: Дербент – Евпатория ва МахIачхъала – Ялта. «Петербургалдаса Москваялда сапар» абураб асар хъварав Александр Радищевасда бихьарабщинаб мискинлъи ва нахъегIанлъи бихьичIониги, жакъасеб Россиялъул гIолелги гIоларелги рахъал тIатуна нухда.\nСамолеталда рекIине кьолелда дандеккун, Дагъистаналдаса Хъирималде автобусалъухъ кьолеб 3000 гъурущ гIемер гьечIо. Амма нухда вахъунесда лъазе кколаха къайиялъухъги, квен-тIехалъухъги, хIатта хIажатханалъухъги гьесул гъурщал унеллъи… Кавказ тарабго, квине рекъараб жоги къанагIалъула, парччи бугеб хIажатханги батуларо, гьенибе гьабураб «чабхъадухъ» багьаги 10 гъурущалдаса 15-ялде бахун батула… Квеш-лъикI, цере къирула гьакал. Вамамма, Шималияб Кавказалъул щибаб республика бахиндал, пачалихъияб гIорхъода рукIунел таможниялги кIочон тарал щулалъаби, постал, чIухьбаял, халгьабиял дандчIвала. Автобусал цIурал гIадамазда гъорлъа гIолохъаби рахъинарула къватIире. Нахъаса къотIичIого, паспортал риччала цо алаталдасан. Цо бугони гIоларищ Шималияб Кавказалда постали лъаларо, щибаб сагIаталдасан гъобго чIухь байбихьула. Герзелалъул пост, Осетиялъул кIиябго гIорхъода кIиго пост, цинги Кабардагун Балкариялда бугеб пост – гьелгощинал сангарал регизе ккола пакъирав нухлулас. Зулму-кьалалдаса, терроризмалдаса цIунизеян гьабулеб хIалтIи батила гьеб. Амма цIакъго гIемер ва гIорхъолъа ун бугин ккола. Гьел гъеждакIичIал рарал чагIи хьихьун хутIун буго гIадатияб халкъ. Цоги регионазда гьечIо гьедин гIемерал постал, Кавказалда гурони.\nЦо посталъул хъаравуласда гьикъана: «Гьадин, боцIи гIадин, гьанир чIаян, дора чIаян абун, эркенал гражданал хъинтIизе бегьулищ? Щибаб регион тедал, посталищ хIажалъулел? Нилъ цо пачалихъ гурищ? Европаялда гьедин гьечIо…», – абун тIадеги жубан букIана. Европаялда «хъахIилалги» къануналъ тасдикъ гьарун ругилан абуна хъаравулас. Гьединго абула МахIачхъалаялъул токалъул ва лъадал бутIрузда тарал хъулухъчагIазги: «Ургъел гьабуге, фашистаз сверун ккураб Ленинградалда жеги квеш букIана», – абун. Валлагь, кутакаб юморги бергьарал жавабалги руго.\nГьел автобусалъул бетIергьаби ва гьокочагIи нилъер миллаталъул ратула гIемер. 15 августалда 14.00 МахIачхъалаялдаса къватIибе бахъараб автобус 16 августалда 20.00 щвана Хъирималъул бакътIерхьул рагIалдегIан бугеб Саки абураб шагьаралде, 30 сагIат нухдаги бан. Автобусалъул хважаин вугоан магIарул чи. Дагъистаналъул сиясатги гIемер лъикI лъалеб батана гьесда. Доб аваразул халкъияб маргьудулъ гIадин, нух теялъе чанги хабарги бицана нижеца. Гьесул гIагарав гIолохъанчи вуго Севастополалъул флоталда. Рагъулал гумузда чанцIулго Шамалъул рагIалдеги щун вуго гьев. Кьоял, нухал, минаби ва цоги ралел бакIазда хIалтIулел ругин дагъистаниялиланги бицана гьокочи МухIамадица.\nХъахIабросулъа МахIмудил кочIохъего, «Хъирималъул кьодукь хутIанила Россия, кьодул сакги тIун», – гьединаб гIадаб магIнаялъул биценал тIиритIизарун рукIана исана риидал цо-цо улкабазда. Гьокочи МухIамадица абулеб бугоха, цIакъ щулаго бараб кьоги бугила, Украинаялъул цо-цо политиказе бокьухъе, ралъад багъарунилан ва чвахунцIад банилан, гьеб кьо босун унарила, бацIие бокьухъе хIама холарилан. 16 августалъул (хамиз къоялъул) бакъанида рахана гIемер рехсараб Хъирималъул кьоде. МагIарул шагIирзабаз гIемер хъвана кьоязул хIакъалъулъ. «СиратIалъул кьо» абурабги бахъун букIана тIехь. Хъирималъул кьодул кIалтIа цIидасанги «бартудаса» (автобусалдаса) рещтIинаруна нухлулал. Паспорталги иргадулаб халгьабиялде рачана, гьаб нухалда гьоркьов чиги течIо – я руччаби, я хараби, я лъимал. Гьеб кьоялда ракета речIчIизе кколилан абулел цо-цо американал ва украиналги ругеб мехалда, цIуничIого телищ Россиялъ, миллиардалги хвезарун, бараб гьеб кIодоч!\nЛъикIаланго сураталги рахъана кьодул. Автомобилазул кьоялда аскIосан балеб буго маххул нухлул кьоги. Автомобилазул кьо рагьана Россиялъул бетIер Владимир Путиница исана 15 маялда, жинцаго КамАЗги бачун. Паромалда (гIатIидаб гама гIадаб жоялда) раччулел руго къайи босулел машинаби, гIадамал рекIунеб транспорт гурони, жеги биччалеб гьечIоан Хъирималъул кьодасан.\nХъирималъул татаразул талихI къосараб къисмат\n1944 соналъул 18-20 маялда Хъирималдаса Узбекистаналде, Казахстаналде, Тажикистаналде ва цоги ракьазде гочинабуна нус-нус соназ гьениб гIумру гьабулеб букIараб кьолболаб халкъ – хъирималъул татарал. Совет Союзалъул кIицIулго БахIарчи Амет-Хан Султанил (1920 – 1971 сс.) эбелцин гочинаюлей йикIун, гьесул рагъулал гьудулзабазул кумек щун, хутIун йиго. 1956 соналда тIадруссана гочинарун рукIарал чачанал, ингушал, гъарачаял ва цоги халкъал. Хъирималъул татаразе изну кьечIо Гьоркьохъеб Азиялдаса жидер ватIаналде руссине. СССРалъул генсек Никита Хрущевас Хъирим Украинаялъул ССРалда гъорлъе бачана ва татарал нахъе риччачIо.\nХъирималда ратарал татаразулгун гьарурал накъитаздасан ва цIех-рехаздасан якъинлъана гьеб халкъалъул къисмат жакъаги пашманаб букIин. Дунялалдаго риххун руго гьел. ГIицIго XX гIасруялъул 90-абилел соназда, СССР биххун хадуб, байбихьун буго татараз Гьоркьохъеб Азиялдаса жидерго бащдаб чIинкIиллъиялде тIадруссине. Амма, тIадчагIаз гIемерал квекIенал гьариялъ, гIемерал гIадамал гочинаруралъурго хутIун руго. Украинаялда гъорлъ рукIаго, Киевалде ва цоги шагьаразде жалго яшав гьабизе ун руго аза-азар татарал. 2014 соналда Хъирим Россиялда гъорлъе бачиндал, гьел гIадамал тIокIал жидер ватIаналде риччалел гьечIо.\n2014 соналдаса Россиялъул цоги регионаздаса гIамадал гIумру гьабизе рахъине лъугьун руго Хъирималде. Гьедин тIаде рачIаразул къадар чанго нусго азарго бугилан абулел цIех-рехчагIиги дандчIвана.\nХабада эхетун буго чармил танк…\nЦIадаса ХIамзатил Расулил «Россиялъул солдатал» абураб поэмаялда руго гьадинал мухъал:\nСимферополь ккола Хъирим Республикаялъул тахшагьар. Гьениб бугеб танкалъе бараб памятникалда цIар хъван буго Совет Союзалъул БахIарчи, КIаратIаса МухIамадзагьид ГIабдулманаповасулги. КIиго миллионалдаса цIикIкIун чияс гIумру гьабулеб буго гIага-шагарго гьеб бащдаб чIинкIиллъиялда. Россиялъул империялъул ва Совет Союзалъул тарихалда жаниб кIицIун сверун ккун букIана Хъирим ва Севастополь шагьар. Гьанжесеб сверун кквей лъабабилеб бугилан абулел чагIиги дандчIвана. 2014 соналда, референдумги гьабун, Россиялда гъорлъе Хъирим бачаралдаса, Украинаялъ киналго рахъаздасан гьеб ракьалъе «хIухьел къазе» байбихьана. Днепр гIоралдасан бахъараб каналалъ лъалъалеб букIараб Хъирим, Украинаялъ гьебги къан, хъвархъвалеб хутIана. Нухал къана. Токалъул станцияздасан электроэнергия къотIизабуна. Гьанже дагь-дагьккун Россиялъ гьеб ракьалда гIумру лъикIлъизабиялъе ишал гьарулел руго.\nСаки шагьаралда аскIоса гIебеде ругел росабалъа татараз бицана, гьанже лъадал суал бугин цIакъго захIматабилан. Канал хIалтIулеб мехалда, азбаралде биччан букIунаанила лъим. Гьанже ракьуда гъоркьа лъим кьабулеб бугила (скважинабазухъа), амма гьедин гьабизегицин гьукъун бугила, гьеб реччел цIунизе кколилан. Кубаналдасан, материкалдасан бачун буго Хъирималде ток. Гьединго бачине хIисабалде босун буго лъимги. ЦIиял нухал гьарулел руго киса-кирего, бухъ-бухъун бан буго гьеб бащдаб чIинкIиллъи.\nМиллияб лъабго телеканал\nДагъистаналда тIоцебе басмаялда тIахьал къабизе байбихьарав МухIамад-Мирза Мавраевасул биографиялда хъван буго басмаханаялъул алат, печаталъул станок гьес Хъирималдаса босанилан. XX гIасруялъул авалалда Мавраевас бергьун кIудияб хIалтIи гьабуна Дагъистаналъул адабият ва маданият церетIезериялъе. Гьесие кумекалъе батун буго Хъирималъул халкъалъул печаталъул тIагIел. Жакъа Хъирималъул татарал тIалъиялда дагь гурони гьечIилан бицуна гьезул вакилзабаз. Низам цIунулел идарабазда, диваназдва ва цоги пачалихъиял хъулухъазда къанагIат гурони ратулел гьечIо татарал. 2014 соналде щвезегIан,10-15 татаразул миллияб школа рагьун буго, 2014 соналдаса цониги рагьизе течIилан бицана гьезул хIаракатчагIаз. ГIадатиял школазда кьолел руго гIурус, украинаялъул, татар ва ингилис мацIал. Амма татар мацI малъиялъул даражаялдаса рази гьечIоан чангиял. «Ассаламу гIалайкум!», – илан абизе гурони малъуларила татар мацIалъул дарсазда ва хас гьарурал татар школаздаян абулелги ругоан.\n2014 соналде щвезегIан немцал, полякал ва цоги Европаялъул улкабаздаса гIадамал гIемер рачIунел рукIун руго Хъирималде хIалхьи гьабизе ва сахлъи тIалаб гьабун. Хъирималда руго даруял лъим, цIам, хIарщ. Хъирималда буго Александр Пушкиница поэмаялда хъвараб Бахчисараялъул фонтан. Хъирималда, Ялта шагьаралда, 1945 соналда фашизмаялда данде къеркьолел пачалихъазул бутIруз къотIи-къаял гьаруна рагъда хадусеб дунялалъул хIакъалъулъ. Хъирим фашистаздаса эркен гьабулаго, араб бакI лъачIого тIагIана ЦIадаса ХIамзатил вас Ахилчи. Хъирим буго кIудияб стратегиялъул кIваралъул, некIсияб тарихалъул ракь. Щибаб къойил гьенир зодор роржанхъулел рукIуна рагъулал самолетал, Севастополалда буго Россиялъул ЧIергIерралъдал флот. БакътIерхьул улкабаз санкциял лъеялъ, чанги захIмалъабиги руго хъирималъулазе. Амма Сахалиналдаса, Якутиялдаса гIунтIун, туристал рачIунел руго гьенире. Туризмалъ, бича-хисиялъ хьихьун гIемерисеб халкъги буго.\nЦебесеб эраялдаго некIсиял греказул шагьарал рукIана Хъирималда. Археологаз чIезабулеб буго Саки абураб шагьаралда аскIоб бугеб Хъара-Тобе абураб щулалъи цересел греказул хъала букIанилан. Гьенибеги сапар бухьине рес щвана. ЦIакъ чIахIиял ганчIаз бараб щулалъи бугоан.\nХъирималъул татаразул мацIалда чIечIого хIалтIулеб лъабго телеканал бугилан бицана. МагIарулазул жеги гьелде иш щун гьечIо. Гьел телеканалал рагьарав, мажгитазе квербакъарав, жиндир халкъалъул маданият цебетIезабиялъе сурсатал риччарав чи Бутыркаялда вугин чанго моцIалъ жанив тIамуниланги баян кьуна.\nБигьаяб заман батиларо нилъ жанир ругеб гIасру. 1937 сон жеги захIматаб букIун батила. Аллагьас лъикIаб бихьизе хъван батаги ва нухал ритIаги.\nДагъистан - Хъирим\n» МагIарул гIораз кьолеб канлъи киб бугеб?