Баг1араб байрахъ. 1991. 25 май. С. 14.
НУРМУХIАМАДИЛ МухIамад,
(ГьаракIуниса).

ИМАМ ШАМИЛ – ГIАЛИМЧИ
Шамилил кIудияв эмен Денга ккола ЦIумада районалъул Гьаквари росулъа ва гIумру гьабизе вачIана Генуве. Гьев вукIана гIадамаз кIудияб къадру гьабулев гIараб гIалимчи. Шамилил эмен Денгав МухIамад вукIана маххул къебед. Гьеб хIалтIи гьабун хьихьулеб букIана гьес хъизан. Шамилил збел Баху-Меседу ккола Унсоколо районалъул ГIашилтIа росулъа.
Анлъго сон барав Шамилида къуръан цIализе лъана имгIалас малъун. Гьесул тIоцевесев учительлъун вукIана, хадуса Дагъистаналъул тIоцевесев имамлъун тарав ГъазимухIамад. Шамилги ГъазимухIамадги чанго соналъ цIалана Дагъистан тун къватIирехунги машгьурав гIалимчи ГьаракIуниса СагIид-апандида цере. Хадув 14 соналъ тIатIала Шамил вукIаиа Рихьуниса ХIажи МухIамадил, Къудукьа Шайих СагIидил, ХIариколо росулъа гIалимчи Лачениласул, ГIахьалчIиса ГIумар (кIиабилесул), Игьалиса СагIидил, ГIашилтIаса ГIабдулагь Дибирил мутIалиблъун. Гьединго Шамил цIалана Унсоколо ва ТIанусив. Амма гьенир гьесул учительзабилъун щал рукIаралали чIезабизе кIвечIо.
Гьелъул цебеги бицун букIана. Дир гьаб макъала хъваялъул аслияб мурад ккола цIалдолезе Шамилица Имамлъун вахъиналде кинал гIелмаби ва тIахьал лъазарулел рукIаралали баян гьабизе. Гьале гьел:
1. Мухтасар – бусурбабазул теориялъул тIехь.
2. Тасриф Ал-ГIиззи-Ал-ГIиззил – гIараб морфологиялъул тIехь.
3. Шарх Ал-ГIиззи (Ал-ГIиззил баянал) Гьоркьохъеб Азиялъул
гIалимчи СагIадулагь Тафтазаниясул тIехь.
4. Динкъузи – гIараб мацIалъул морфологиялъул тIехь.
5. Амсилат – морфологиялъул упражненияби.
6. Миату ГIамил – ГIабдулкъагьир Ал-Журжанил тIехь.
7. Ажуррумият – синтаксисалъул тIехь.
8. Вафият – гIарабазул грамматика.
9. Шарх Ал-Унумузаж – тажиказул гIалимчи Аззи Махшарил жалго
жидедаго чIун гIараб мацI лъазабизе тIехь.
10. Азербайжаналъул БардагIи шагьаралдаса Хадаих СагIадудагь
БардагIил тIехъ.
11. Ал-фаваид Аз зияляят (Жами) – АхIмад Ал-Жамил гIараб
мацIалъул тIадегIанаб грамматика.
12. Тасриф Жалалайни – Къуръаналъе баянал кьеялъул кIиго
томалъул тIехь.
13. Анвар Аттанзил – Къуръаналъе бая нал кьураб квералъ хъвараб
кIиго том.
14. ФатхI-ал-мубин – Ал Гьайтами ИбнухIажарил тIехь.
15. ЖамигI ассахIахI – Ал Бухари.
16. Минхадж ат-Талибин Невавия.
17. МахIали – (Милхаджалъе баянал кьолеб ункъо томалъул тIехъ)
МухIаммадун Ал-МахIалща хъвараб.
18. ИбнухIажар – бусурбабазул правоялъул (законазул) 4 томалъул
тIехь.
19. ШархIул Силк ал-гIайни – тIоцебесеб том. Суфизм.
20. Къавлу АхIмад (АхIмадил рагIи) – философиялъул тIехь.
21. ШархIу Суллам. Логика.
22. Диван ал-Мажнун – поэзия ва кучIдул гьариялъул къагIидабазул
тIехь.
23. Алфу лайлатин ва лайлат («Азаралда ва цо сордо» тIехь).
24 ШархIу талхис ал-МифтахI (гIелмуби магIанивал – Баян).
25. ГIелмуби – калам (махщалида кIалъаялъул искусствоялъул тIехь).
Жеги гIолохъанго вукIаго Шамил лъугьана тIадегIанаб лъаялъул чилъун ва гьес гIей гьабулароан тIадехун рехсарал тIахьал цIалиялда. Гьесул гIелмабазде бугеб кIудияб рокьи киназего загьираб букIана. Гьев кинабго рахъалъ цеветIурав вукIиналъе нугIлъи гьабула халкъалъ ва гIадамаз Шамилида имаматалъе нухмалъи гьабизе тIадкъайги. РагIа-ракьанде щун гIараб грамматика Шамилида лъалеб букIиналъе нугIлъи гьабула анцI-анцI гьесул квералъ хъварал кагътаз. (Гьесул жеги печаталда бахъичIеб анцIгоялдасаги цIикIкIун кагъат дир библиотекаялда цIунун буго).
Имам Шамилие цIакъ хирияб букIана жиндирго библиотека. Гьеб кибго ва кидаго гьесда цадахъ букIунаан. Гьесул библиотекаялдаса хасго цIикIкIун тIахьал рилана рагъул заманалда ва Кьорошиса Гъуниве вачIунаго нухда. Россиялде унагоги гьесул аслияб къайи букIана тIахьал. Гьес кIудияб адаб-хIурмат гьабулаан гIалимзабазул, шартIал чIезарулаан диналъулспециалистазе, гIадамал сах гьарулезе, (тIабибазе) историказе ва гь. ц. Рагъул искусствоялда росарал бергьенлъабазги нугIлъи гьабулеб буго Шамил кигIан лъай бугев чи вукIаравали. Гьелъие мустахIикъаб къимат кьуна гIурусазул генералазги Россиялъул бутIрузги.
ГьабсагIаталдаги гIемеразда лъалеб батизе гьечIо имам Шамилие Генералисимус цIар кьун букIин. (Гьелъул хIакъалъулъ хъван буго К. Марксил хIалтIабазулъ).
ГIалимчи хIисабалда Шамилие кьун букIана Факъигьасул (бусурбабазул право – законал гIадатал лъалесул), философасул, мужтагьидасул ва цогидалги цIарал.
Москвалда, Киевалда, Калугаялда вукIаго Имам Шамилихъе машгьурал гIараб лъалел гIалимзаби хIисабалда гIемерал бусурбаби жалго рачIунаан ва гьесухъе кагъталги хъвалаан. Бусурбабаз гьарулаан гьесда Къуръаналъул сурабазул, шаргIалъул ва исламалъул цо-цо къучIазул жидее баянат кьеян. Кавказалда, Турциялда, Египеталда, ГIарабистаналда гьесда «Шейх Шамилилан», «Шамил-апандийилан» абулеб букIана. Гьеб кколаан Шамил гIалимчи хIисабалда кIодо гьавилъун. Гьесулгун бухьен букIана Татарстаналдаса машгьурав просветитель ва динияб гIелму цебетIезабулев чи Шигьабудин Маржанилгун. Шамил дандчIвана Алжиралъул Эмир ГIабдулкъадиргун, гьез цоцахъе кагъталги хъвалаан. Машгьурав востоковед, профессор Казимбекица ва имамас дагьал гьаричIо гара-чIвариял. Шамил адаб-хIурматгун къабул гьавуна гIелмияб центр Каиралъул университеталда.
Маккаялда вукIаго, Шамилихъе зияраталъе рачIунел рукIун руго бусурбабазул гIалимзаби, шайихзаби, мударисал ва гIадатал чагIи. Гьесул кIудияб адаб-хIурмат гьабуна Маккаялъул бутIрузги.
Гьединав машгьурав вукIана гIалимчи Шамил.