Программаби V-IX ва X-XI классазе Дагъистан Республикаялъул лъайкьеялъул ва гIелмияб министерствоялъ тасдикъ гьабураб\nИзтегляне 316 Kb.\nРазмер 316 Kb.\nШколалда авар мацI малъиялда церечIарал масъалаби.\nV – IX классазда авар мацIалъул курсалъул гIуцIи\nЦIалдохъабазул калам цебетIезаби ва гьел пасихIго цIализе ругьун гьари.\nКалам цебетIеялъул тIоцебесеб нух\nКалам цебетIезабиялъул кIиабилеб нух\nКалам цебетIезабиялъул лъабабилеб нухги\nАвар мацIалъул дарсазда цоги предметазулгун бухьен\nV класс (68 сагIат) Байбихьул классазда малъараб материал такрар гьаби (5 сагIат)\nСинтаксис ва пунктуация (18 сагIат)\nФонетика ва графика. Орфография (9 сагIат)\nЯ, е, ё, ю\nРагIи лъугьин ва орфография (5 сагIат)\nМОРФОЛОГИЯ ВА ОРФОГРАФИЯ Жалго жидедаго чIарал каламалъул бутIаби. ПРЕДМЕТИЯБ ЦIАР (5 сагIат)\nТакрар гьаби (1 сагIат) Калам цебетIезаби (12 сагIат)\nV классалъул цIалдохъабазул лъаялдехун ва бажариялдехун ругел аслиял тIалабал. ЦIалдохъабазда лъазе ккола\nЦ I алдохъабазухъа бажаризе ккола: орфографиялъул рахъалъан\nКалам гIуцIиялъул рахъалъан\nЛЕКСИКА ВА ФРАЗЕОЛОГИЯ (6 сагIат)\nРагIи лъугьин ва битIунхъвай (10 сагIат)\nПредметияб цIар (7 сагIат)\nПрилагательное (6 сагIат)\n(багIарав, багIарай, багIараб, багIарал). РикIкIен (7 сагIат)\n(5 бакI, 5 – 10 вас, 1941 – 1945 абилел сонал).\nТакрар гьаби (1 сагIат) Калам цебетIезаби (15 сагIат)\nV-IX ВА X-XI классазе\nДагъистан Республикаялъул лъайкьеялъул ва гIелмияб\nминистерствоялъ тасдикъ гьабураб\nООО «Издательство НИИ педагогики»\nПрограммаби хIадур гьаруна ГI.ГI.Тахо-Годил цIаралда бугеб Дагъистаналъул гIелмиябгин цIех-рехалъул педагогикияб институталъул мацIазул секторалъ.\nПрограммаби гIуцIана ХI.С. Вакиловас, А.Гь.ХIамзатовас\nПрограммы по аварскому языку для средних и старших классов дагестанской национальной школы. – Махачкала: ООО «Издательство НИИ педагогики» 2012. – 64 с.\n© ООО «Издательство НИИ педагогики», 2012\n...Школалъул цIакъго кIвар бугеб масъалалъун ккола гIун бачIунеб гIелалъе щулияб ва гъваридаб лъай кьей, гьезулъ гьеб лъай практикаялда хIалтIизабизе бажари ва ругьунлъи лъугьинаби, дунялалдехун материалистияб бербалагьи бижизаби.\nАвар литературияб мацIалъул кьучI ккола бол мацI, амма литературияб мацI бечелъизе кIвар бугеб магIданлъун ккола киналго диалектал ва наречиял. Цогидал мацIазго гIадин, авар мацIалъги гIаммаб куцалда тIолго магIарулазул рухIияб бечелъи жанибе бачуна.\nАхираб заманалда гIисинал миллатазул мацIал церетIеялде цIикIкIараб кIвар кьолеб буго. Гьел миллатазул рукIа-рахъин цебетIеялдаго цадахъ, гьезул мацIалги бечелъула, церетIола ва хадубккунги гьел церетIезаризе руго.\nАвар мацI школалда лъазабиялда церечIарал масъалабилъун ккола: цIалдохъабазул кIалзул ва хъвавул калам цебетIезаби, пасихIго цIали камиллъизаби ва каламалъул культура борхизаби.\nШколалда авар мацI малъиялъул мурад буго: цIалдохъабазе фонетикаялъул, лексикаялъул, рагIи лъугьиналъул ва хисия­лъул, грамматикаялъул, стилистикаялъул хIакъалъулъ лъай щвей, жам­гIияб гIумруялда жаниб гьелъул кIваралъул хIакъа­лъулъ баянал кьей, битIунхъваялъул ва лъалхъул ишараби лъея­лъул иш камиллъизаби, лъималазул рагIул нахърател бечелъизаби.\nРахьдал мацIалъул программаялда рекъон, V – IХ классазда цIалдохъабазда малъизе ккола фонетика, графика, лексика, рагIи лъугьин, грамматика (морфология, синтиксис). Гьединго цIалдохъабазда лъазе ккола стилистикаялъул ва мацIалъул хIакъалъулъ гIаммал гIелмиял баянал. ЦIалдохъаби ругьунлъизе ккола битIун хъвазе, битIун цIализе, калам гIуцIизе ва лъалхъул ишараби лъезе.\nАвар мацIалъул материал гьадин бикьун буго: V,VI ва VII классазда малъула фонетика, лексика, рагIи лъугьин, морфология ва битIунхъвай. Синтаксис лъазабула VIII – IX классазда. Амма синтаксисалъул ва лъалхъул ишарабазул хIакъалъулъ бищун гIадатал (авалиял) баянал V классалдаго кьола, морфологияб курс синтаксисалъул кьучIалда лъазабизе, калам цебетIезабиялъул ва пунктуациялъул хIалтIаби гьаризе рес букIине. Гьел церехун рехсарал рахъазул хIисабги гьабун, программаялда материал линейно-ступенчатый принципалда рекъон кьун буго. Гьединаб принципги кьочIое босун, «Лексика», «РагIи лъугьин», «Предметияб цIар» гIадал темаби V ва VI классазда, «Глагол» V,VI ва VII классазда кьун руго. «БитIараб ва хъвалсараб калам» абураб тема V ва IX классазда малъулеб буго. ХутIарал темаби цадахъго малъизе рихьизарун руго. Такрарлъулел темаби хадусел классазда малъула гъваридго ва гIатIидго. Гьединго программаялда дандчIвала байбихьул классазда лъималаз лъай-хъвай гьабурал темабиги. Гьединал темаби гIатIидго малъизе ккола.\nПрограммаялда тIолабго материал кьун буго лъималазул гIелазул хаслъабиги хIисабалде росун .\nПрограммаялда кьурал темабазе сагIтал рикьун руго мисалияб къагIидаялъ. Учителасул ихтияр буго мустахIикъаб­лъун бихьараб бакIалда сагIтазул хиса-баси гьабизе, ай, цо темаялдаса тIаса рахъун, хIажатаблъун бихьулеб цогидаб тема малъиялъе цIикIкIинаризе.\nШколалда авар мацI малъиялъ цIалдохъабазул логикияб пикру ва калам цебетIезабула.\nКалам цебетIезабиялъе цоцада хурхараб лъабго нух буго.\nКалам цебетIеялъул тIоцебесеб нух буго авар мацIалъул дарсазда лъималазул рагIул нахърател бечед гьаби.\nАвар мацIалъул дарсазда лъималазул рагIул нахърател бечед гьабула батIи-батIиял словариял хIалтIабаздалъун, учебникалда ругел ругьунлъиялъул хIалтIабазул текстаздалъун, кIалзул ва хъвавул изложенияздалъун, сочиненияздалъун. ЦIалдохъабазулгун словарияб хIалтIи гьабулелъул, гьел, жалго жидедаго чIун, ричIчIуларел рагIаби ратизе, гьезул магIна учителасда гьикъизе ругьун гьари, словараздаса битIун пайда босизе лъай – бищунго кIвар бугел хIалтIабилъун ккола.\nКалам цебетIезабиялъул кIиабилеб нух буго авар литературияб мацIалъул рагIаби лъугьиналъул, гьел дандрая­лъул, предложениял гIуцIиялъул, битIун цIалиялъул ва гь. ц. нормаби лъай. Гьеб рахъалъ программаялда жиб-жиб темаялъул кIиабилеб пункталда гъоркь чIванкъотIун бихьизабун буго щибаб классалда лъималазе щвезе кколеб лъайги гьезухъа лъугьине кколеб бажариги.\nКалам цебетIезабиялъул лъабабилеб нухги буго авар мацIалъул дарсазда батIи-батIияб темаялъул ва жанралъул материалазда тIасан цIалдохъаби кIалъазе ругьун гьари.\nКалам гIуцIизе цIалдохъаби ругьун гьариялъе лъикIалан заманги бихьизабун буго (Авар мацIалъе рихьизарурал сагIтазул щуго бутIа гьабун цо бутIа). Калам гIуцIизе ругьун гьари цIикIкIараб кIвар бугеб иш бугелъул, гьелъие мацIалъул программаялда жиб-жиб классалъе батIаго темабиги кьун руго.\nЦIалдохъанасда лъазе ккола тексталда тIад хIалтIизе, гьелъул аслияб пикру батизе, къокъаб ва гIатIидаб план гIуцIизе, гьелда рекъон материал тартибалдеги ккезабун, бицунги хъванги изложение тIобитIизе.\nАвар мацIалъул дарсазда кIвар кьезе ккола цIалдохъабазул кIалзул монологияб калам камиллъизабиялде. Гьелъие гIоло цIалдохъаби тIамизе ккола батIи-батIиял темабазда тIасан кIалъазе.\nТIолабго лъагIалида жанир гьарурал хIалтIабаздалъунги, изложенияздалъунги, сочиненияздалъунги цIалдохъабазулъ битIараб кIалзул ва хъвавул калам гIуцIиялъул бажари лъугьине буго.\nИзложениязе текстал ва сочинениязе темаби тIаса рищулеб мехалъ, гьел тарбия кьеялъул ва гIелмияб рахъалъан дандекколел рукIине ккола.\nЦIалдохъабазул калам цебетIезабиялъе бихьизабураб лъабабго нухалъ гьезул каламалъулъ дандчIвалел гIунгутIаби ва гъалатIал тIагIинаризе квербакъула.\nЦIалдохъабазул калам цебетIезабиялда бухьараб буго пасихIго цIализе лъазабиялъул ишги.\nПасихIго цIалиялъул ругьунлъаби камиллъизаризе, художествиял текстал (хабар, маргьа, кечI) росула.\nПасихIго цIализе лъимал ругьун гьариялъе синтаксис лъаялъулги кIудияб кIвар буго. Гьелъ рес кьола калам камил гьабизе ва цебетIезабизе.\nБитIунхъваялъул рахъалъ бажари борхизабула, батIи-батIияб тайпаялъул (гIинзулаб, берзулаб, кантIизариялъулаб, баян гьабиялъулаб, творческияб гIадал) диктантал гьарун.\nКонтролияб диктанталъе цо дарсил лъикIалан заман кьезе кколеб батани, битIун хъвазе ругьун гьариялъе ругел батIи-батIиял диктантазе дарсил цо бутIа кьуниги гIезе буго.\nДиктантазе росулел текстал къваригIарал орфо­грам­мабазул рахъалъ ­ бечедал рукIине ккела. Гьединаб къокъаб диктант, кIиго анкьида жиниб цо нухалдагIаги гьабуни, лъикI букIина.\nУчителасе кумекалъе программаялъул ахиралда хъвавул хIалтIабазул (диктантазул, изложениязул ва сочинениязул) къадар бихьизабураб таблица кьун буго.\nШколалда цIалдохъабаз аслияб куцалда лъазабула литературияб мацI. Гьединлъидал щулияб бухьен букIине ккола адабияталъул курсалъулгун. Гьениб кIвар кьезе ккола художествиял асаразде. Гьелъ рес кьола мацIалъул цо-цо хаслъи цебечIезабизе, рагIаби хIалтIизариялда, граммати­киял формабазда, батIи-батIиял синтаксисиял гIуцIабазда, текста­лъул бутIабазул ва предложениязул бухьеналъул къагIида­базда, калам хIалтIизабиялъул батIи-батIиял рахъазда хурхарал суа­лал баян гьаризе.\nКIудияб кIвар буго гIурyc мацIалъулгун бухьен кквеялъулги. Гьелъги рес кьола кIиябго мацIалъул грамматикиял гIаммал ва хасал рахъал чIезаризе, ай, цого классалда гьеб кIиябго мацI лъазабулелъул, гьезул дандекколелги кколарелги рахъазул хIисаб гьабун, дарс кьей чара гьечIеб методикияб къагIидалъун ккола. Гьебго абизе бегьула школалда лъазабулеб къватIисеб пачалихъалъул мацIалъул хIакъалъулъги.\nV класс (68 сагIат)\nБайбихьул классазда малъараб\nматериал такрар гьаби (5 сагIат)\nЛабиалиял гьаркьал ва геминатал. РагIул гIуцIи. Каламалъул бутIаби (предметияб цIар, прилагательное, глагол ва гьезул морфологиял гIаламатал; цIарубакI).\nРагIабазул дандрай. РагIабазул дандраязулъ аслиябги\nПредложение. Жидеца бицунеб жоялъул мурадалде бала-\nгьун, предложениялъул тайпаби: хабарияб, суалияб ва тIалабияб. Интонациялде балагьун, ахIул предложение. Предложениязул ахиралда лъалхъул ишараби.\nПредложениялъул бетIерал членал: подлежащее, сказуемое, битIараб дополнение.\nПредложениялъул бетIерал гурел членал: хъвалсараб дополнение, определение, хIалал.\nТIиритIаралги тIиритIичIелги предложениял. Тайпа цоял членалгун предложениял. Тайпа цоял членазда гьоркьоб запятая.\nХитIаб. ХитIабгун лъалхъул ишараби. ГIадатаб ва жубараб предложение. Журарал предложениязулъ ругел гIадатал предложениял союзаздалъунги союзал гьечIогоги цолъизаризе бегьи ва запятаялдалъун ратIа тIезари (авалияб баян).\nБитIараб калам ва лъалхъул ишараби. Диалог. Диалогалда цебе тире.\n2. Хабариял, суалиял, тIалабиял ва ахIул предложениязулъ битIараб интонация цIунизе лъай.\nДиалогал ругеб текст, орфоэпияги цIунун, пасихIго цIализе ругьун гьари.\nГIадатал предложениял цолъизарун, журарал предложениял гIуцIизе лъай.\nРагIабазул дандраял гIуцIизе, аслияб рагIудаса нахъбилълъараб рагIуе суал лъезе лъай. Цо тайпаялъул предложение цогидаб тайпаялъул предложениялде хисизабизе лъай. Суалал лъун, предложениялъул членал ратIа рахъизе бугеб бажари камиллъизаби.\nТIиритIичIел предложениял тIиритIараллъун гьаризе лъай. Тайпа цоял членалгун предложениял гIуцIизе, гьезулъ лъалхъул ишараби лъезе лъай.\n1. Каламалъул гьаркьал. Рагьарал гьаркьал ва хIарпал. Рагьукъал гьаркьал ва хIарпал. Лабиалиял гьаркьал ва геминатал.\nАлфавит. Я, е, ё, ю хIарпал. Ъ, ь хIарпал ва гьез тIубалеб хъулухъ.\nСлог. РагIи цо мухъидаса цоги мухъиде, слогазде бикьун, боси.\n2. РагIабазулъ рагьукъалги ва рагьаралги гьаркьал рихьиза­ризе лъай.\nЛитературияб нормаялда рекъон, рагьукъалги рагьаралги гьаркьал битIун абизе ругьун гьари.\nАвар мацIалъул орфографияб словаралдаса пайда босизе лъай. РагIаби слогазде ва гьаркьазде риххиялъул байбихьул классазда щвараб бажари жеги камил гьаби.\nАлфавиталъул тартибалда рагIаби лъезе лъай. ХIарпал гьаркьаздаса ратIа рахъизе лъай. Фонетикияб разбор гьабизе лъай (бицунги, хъванги).\nЛЕКСИКА (5 сагIат)\n1. Лексикаялъул хIакъалъулъ бичIчIи. Цо магIнаялъул ва гIемер магIнаялъул рагIаби. Омонимал (лъай-хъвай гьаби). РагIул битIараб ва хъвалсараб магIна. Синонимал. Антонимал.\n2. Авар мацIалъул аслиял словараздаса пайда босизе, тексталда синонимал ва антонимал ратизе лъимал ругьун гьари.\n1. РагIул аслу ва ахир. РагIул кьибил. Суффикс. РагIаби лъугьин:\nа) кIиго рагIи, яги кIиго кьибил жубаялдалъун;\nб) суффиксаздалъун (гIаммаб баян).\n2. РагIул гIуцIиялъул разбор гьабизе ругьун гьари. Кьибил цоял рагIаби ратизе ва гьезулъ ахир, аслу, кьибил, суффикс бихьизабизе лъай. Каламалъулъ гьединал рагIаби хIалтIизаризе лъай.\nМОРФОЛОГИЯ ВА ОРФОГРАФИЯ\nЖалго жидедаго чIарал каламалъул бутIаби.\nПРЕДМЕТИЯБ ЦIАР (5 сагIат)\n1. Предметияб цIар. ГIаммаб магIна, морфологиял гIаламатал, синтаксисияб роль.\nХасал ва гIаммал предметиял цIарал.\nХасал цIаразул (гIадамазул, географиял цIаразул, къва­тIазул, байданазул цIаразул, тарихиял лъугьа-рахъиназул ва пачалихъиял байрамазул цIаразул) бетIералда кIудияб xIарп. ТIахьазул, газетазул ва журналазул, суратазул, кинофильмаба­зул, спектаклязул, литературиял ва музыкалиял асаразул цIара­зул бетIералда кIудияб xIapп. Гьел цIарал кавычкабаздалъун ратIа гьари. Цо-цо гIаммал цIарал хасаллъун ккей.\nПредметияб цIаралъул гIемерлъул форма лъугьин. ГIемер­лъул форма лъугьунаго, аслуялъулъ кколел хиса-басиял.\n2. Жиндирго каламалъулъ синонималлъун кколел предме­тиял цIарал ратIарахъизе лъай, гьел хIалтIизаризе цIалдохъаби ру­­гьун гьари. Аслуялъулъ тIубанго хиси ккун лъугьунел рагIаби ­лъай. Цо-цо рагIул гIемерлъул форма букIунареблъи лъай.\nСуффиксазул кумекалдалъун цолъул формаялдаса гIемер­лъул форма лъугьинабизе лъай. Цогидал рагIаби предметиял цIаралгун жинсгун формаялъулъ рекъезаризе лъай.\nГЛАГОЛАЛ (8 сагIат)\n1. Глагол. ГIаммаб магIна, морфологиял гIаламатал ва синтаксисияб роль. Рухьарал ва тIадчIарал глаголал. Цо-цо глагол, лексикияб магIнаялде балагьун, бухьараблъунги тIадчIараблъунги букIине бегьи (кваназе, сверизе). Жинсиял ва жинсиял гурел глаголал.\nГлаголияб цIар. Глаголалъул заманаби: араб, бачIунеб, гIахьалаб, гьанже заман, гьел лъугьин ва гьезул буголъиялъул, гьечIолъиялъул форма.\n2. Жинсиял глаголал предметиял цIаралгун рекъезарун, ка­лам гIуцIизе ругьун гьари. Синонимиял ва антонимиял глаго­лал жидерго каламалъулъ хIалтIизаризе ругьун гьари. Рухьарал ва тIадчIарал (переходниял ва непереходниял) глаголал ратIа гьаризе лъай.\nЗаманиял формабазде глагол хисизабизе лъай. Ункъабго заманалъул гьечIолъиялъул форма лъугьинабизе лъай.\nТакрар гьаби (1 сагIат)\nКалам цебетIезаби (12 сагIат)\nКаламалъул стиль. Каламалъул гара-чIвариялъулаб ва гIелмияб стилалъул хIакъалъулъ дагьабго лъай-хъвай гьаби. Тема ва тексталъул аслияб пикру. Текстал рагIун, хехго. гъалатIал риччачIого, цIализе лъай. Интонацияги цIунун, батIи-батIиял тайпабазул предложениял цIализе ругьун гьари.\nЦIиял рагIаби битIун абизе ва хъвазе, гьезул магIна бицине, гьезие синонимал ва антонимал ургъизе лъай.\nБатIи-батIиял грамматикиял формабазда цIиял рагIабиги ккезарун, предложениял гIуцIизе лъай.\nСуалаздалъун предложениял тIиритIизаризе лъай.\nГIурусалдаса авар мацIалде 3-5 предложениялдасан гIуцIарал гьитIинал текстал руссинаризе лъай.\nСверухъ бугеб тIабигIаталда хурхараб темаялда тIасан гара-чIвари гIуцIизе бажари.\nЖидецаго ургъун, суалал лъезе, малъарал грамматикиял формабаздаса ва предложениязул тайпабаздаса пайдаги босун, гьезие жавабал кьезе ругьун гьари.\nГьитIинаб тексталъул гIадатаб план гIуцIи (бицунги хъванги).\nПредметазе гьабураб сипат-сурат цIунун, хабарияб текстал­дасан изложение хъвай.\nСуалазда ва планалда рекъон, цIалараб тексталъул тартибалда хIасил бицине (абунги хъванги).\nСюжеталъулаб сураталдасан сочинение хъвазе.\nЖиндирго хIакъалъулъ, дарсазда жинцаго цIалараб тIехьалъул хIакъалъулъ бицине лъай (абунги хъванги).\nТелевизоралдаги киноялдаги рихьарал фильмабазул бицине лъай (абунги хъванги).\nКагъат хъвазе лъай.\nБатIи-батIиял темабаздасан сочинение хъвазе лъай.\nV классалъул цIалдохъабазул лъаялдехун\nва бажариялдехун ругел аслиял тIалабал.\nЦIалдохъабазда лъазе ккола:\nрагIул битIараб ва хъвалсараб, гIемер ва цо магIна букIин, омонимал, синонимал ва антонимал;\nфонетикияб, морфологияб ва рагIул гIуцIиялъул разбор гьабизе;\nбатIи-батIиял тайпабазул гIадатал предложениял гIуцIизе;\nгIадатал предложенияздасан союзаздалъунги союзал гьечIо­гоги журарал предложениял гIуцIизе;\nучебникалда кьурал схемабазда рекъон, предложениял гIуцIизе;\nаслуялъулъ хиси кколел предметиял цIаразул гIемерлъул форма битIун лъугьинабизе.\nЦIалдохъабазухъа бажаризе ккола:\nорфографиялъул рахъалъан: гIадамазул ва географиял цIаразул; къватIазул, байданазул ва пачалихъиял байрамазул цIаразул бетIералда кIудияб xIарп хъвазе;\nтIахьазул, газетазул, журналазул, суратазул, кинофильма­базул, литературиял асаразул цIаразул бетIе­ралда кIудияб xIapп хъвазе ва кавычкаби лъезе;\nжурарал рагIаби битIун хъвазе;\nкули, нус, муч, хIуби ва гIop гIадал рагIаби битIун паде­жазде сверизаризе.\nПунктуациялъул рахъалъан: хитIабазулъ лъалхъул иша­раби лъезе; журарал предложениязулъ запятаял лъезе;\nтайпа цоял членазулъ ва битIараб каламгун предложения­лъулъ лъалхъул ишараби лъезе.\nгеминатал ва лабиалиял гьаркьал битIун рахъизе; бакIалъул диалекталде дандеккун литературияб мацIалъулъ ругел батIи-батIиял гьаркьал битIун рахъизе.\nКалам гIуцIиялъул рахъалъан:\nтексталъул тема ва аслияб пикру чIезабизе;\nхабарияб тексталъул гIадатаб план гIуцIизе;\nдурусго ва къокъго хабариял текстал рицине ва хъвазе;\nбихьизабураб темаялда тIасан сочинение хъвазе;\nжинцаго гьабураб хIалтIул хIакъалъулъ хабар хъвазе ва бицине;\nинформацияб тайпаялъул кагъат хъвазе;\nжиндирго пикру баянго, дурусго бицине, берцинго хъвазе, хIажат гьечIеб такрарлъи биччангутIизе, жиндирго каламалъулъ лексикиял синонимал хIалтIизаризе.\nVI КЛАСС (68 сагIат)\nАвар мацIалъул хIакъалъулъ къокъаб баян. Рахьдал мацIа­лъулги гIypyc мацIалъулги цоцаздехун бугеб гьоркьоблъиялъул хIакъалъулъ (1 сагIат).\n1. Лексикаялъул хIакъалъулъ V классалда малъараб материал такрар гьаби.\nКиназго хIалтIизарулел рагIаби. Диатектиял (бакIалъулал) ва пишачилъиялъулал рагIаби. Цогидал мацIаздаса рачIарал рагIаби. ЦIиял ва басралъарал рагIаби. Фразеологиял сверелал.\n2. Лексикаялъул разбор гьабизе ругьун гьари. Словаралдаса цIиял ва басралъарал рагIаби ратизе ругьун гьари.\nФразеологияб словарьгун лъай-хъвай гьаби.\nЦIиял ва басралъарал рагIаби, фразеологиял сверелал, цогидал мацIаздаса рачIарал рагIаби каламалъулъ хIалтIизаризе лъай.\n1. V классалда малъараб материал такрар гьаби. Морфологияб къагIидаялъ цIиял рагIаби лъугьин:\nб) кIиго рагIи яги кIиго кьибил жубаялдалъун.\nРагIул флексиялдалъун, ударениялъ бакI хисиялдалъун, цо каламалъул бутIаялъул рагIаби цогиялде свериялдалъун цIиял рагIаби лъугьиналъул хIакъалъулъ авалияб бичIчIи.\nЖурарал рагIабазул битIунхъвай.\n2. БатIи-батIиял суффиксаздалъун цIиял рагIаби лъугьина­ризе ругьун гьари.\nЖурарал, журарал къокъ гьарурал рагIаби кIалзул ва хъвавул каламалъулъ битIун хIалтIизаризе ругьун гьари.\n1. Предметияб цIар падежазде свери (цолъул формаялда). Предметияб цIаралъул гIемерлъул форма лъугьин. (Тема гIатIид гьаби).\nГIемерлъул формаялда предметиял цIарал падежазде свери.\nПадежазул ахиразул битIунхъвай.\nПредметияб цIаралъул суффиксазул битIунхъвай.\nЖурарал предметиял цIаразул битIунхъвай.\n2. Предметиял цIаразул морфологияб разбор гьабизе лъай. Суалаздалъун предметияб цIаралъул падежал рихьизаризе лъай.\nСуалазда рекъон предметиял цIарал падежазда лъезе лъай.\nБатIи-батIиял падежазул формабазда ругел предметиял цIарал жиндирго каламалъулъ хIалтIизаризе лъай.\nРагIабазулъ суффиксал рихьизаризе ва гьезул кумекалдалъун батIи-батIияб магIнаялъул предметиял цIарал лъугьинаризе лъай.\n1. Прилагательное. ГIаммаб магIна, морфологиял гIаламатал ва синтаксисияб роль. Прилагательное жинсгун формая­лъулъ предметияб цIаргун рекъонккей. Качествиял, гьоркьоблъия­лъулал ва бетIергьанлъи бихьизабулел прилагательноял.\nПредметияб цIарлъун хIалтIизарурал прилагательноял падежазде свери.\nЖурарал прилагательноязул битIунхъвай.\nГIурус мацIалдаса рачIарал прилагательноязул битIунхъвай.\n2. Синонимиял ва антонимиял гIаламатал рихьизарулел прилагательноял каламалъулъ хIалтIизаризе лъай.\nПредметалъул батIи-батIиял гIаламатал рихьизарулел прила­гательноял каламалъулъ хIалтIизаризе лъай.\nКинаб бугониги предметалъе прилагательноялдалъун харак­теристика кьезе лъай.\nПрилагательное жинсалъулъ ва формаялъулъ предметияб цIаргун рекъон ккезабизе лъай (багIарав, багIарай, багIараб, багIарал).\nРикIкIен (7 сагIат)\n1. РикIкIен. ГIаммаб магIна, морфологиял гIаламатал, синтаксисияб роль.\nГIуцIиялде балагьун гIадатал, журарал, составиял рикIкIенал ва гьезул битIунхъвай.\nКъадаралъул рикIкIен ва разрядал; цадахълъи бихьиза­булел, щаклъи бихьизабулел, тIолголъи бихьизабулел, бутIа бичIчIизабулел (дробазул); гьезул битIунхъвай.\nИргадул рикIкIен, гьеб лъугьунеб куц ва гьелъул битIунхъвай.\nКъадаралъул ва иргадул рикIкIеналъул цIар падежазде свери.\n2. Предметияб цIаргун рекъонккезабизе лъай. (5 бакI, 5 – 10 вас, 1941 – 1945 абилел сонал).\nБатIи-батIиял падежазул формабазда рикIкIен каламалъулъ хIалтIизабизе лъай.\nЦIарубакI (5 сагIат)\n1. ЦIарубакI. ГIаммаб магIна, морфологиял гIаламатал ва синтаксисияб роль. МагIнаялде балагьун, цIарубакIазул разрядал: гьумералъул, ишараялъул, баянлъул, баянлъи гьечIел, суалиял, абсолютиял (гьечIолъиялъул), жибголъиялъул.\nЦIарубакIал падежазде свери. ЦIарубакIазул битIунхъвай.\n2. ЦIарубакIал жиндирго каламалъулъ хIалтIизаризе лъай. Гьумералъул цIарубакIал ниж, нилъ, нуж битIун хIалтIизаризе лъай.\nПредметияб цIаралъул бакIалда цIарубакI хIалтIизабизе лъай. Баянлъул, баянлъи гьечIел ва абсолютиял цIарубакIал гIадатал падежазде сверизаризе лъай.\nПричастие (5 сагIат)\n1. Причастие – глаголалъул хасаб форма. Причастие лъугьунеб куц. Причастиялъул ва прилагательноялъул гIаммал гIаламатал. Гьезда гьоркьоб батIалъи.\nПредложениялда жаниб причастиялъул роль. Причастиял сверелал ва гьезулъ лъалхъул ишараби.\nПричастиялъул заманаби: араб, гIахьалаб, бачIунеб.\nПричастиялъул буголъиялъул ва гьечIолъиялъул формаби. Предметияб цIарлъун хIалтIизабураб причастие падежазде свери.\n2. Предметияб цIаргун причастие рекъон ккезабизе, хасго жинсиял глаголаздасан лъугьараб причастие предметиял цIаралгун рекъезабиялъул хаслъи лъай. Причастиял сверелал ратIа рахъизе ва гьезулъ лъалхъул ишараби лъезе ругьун гьари.\nГлаголаздаса лъабабго заманалъул причастиял лъугьинаризе лъай.\nДеепричастие (5 сагIат)\n1. Деепричастие – глаголалъул хасаб форма. Деепричас­тиялъул глаголалда ва наречиялда релълъарал гIаламатал. Предложениялда жаниб деепричастиялъул роль. Деепри­частиялъул заманаби: араб ва гIахьалаб; гьел лъугьунеб куц.\nДеепричастиял сверелал за гьезулъ лъалхъул ишараби.\n2. Деепричастиял лъугьинаризе ва гьел жиндирго калама­лъулъ хIалтIизаризе лъай, деепричастиял сверелал ратIарахъизе ва гьезулъ лъалхъул ишараби лъезе ругьун гьари.\nКалам цебетIезаби (15 сагIат)\nКаламалъул стилалъул, темаялъул ва тексталъул, аслияб пикруялъул хIакъалъулъ малъараб жо такрар гьаби.\nОрфоэпияги цIунун, текстал битIун, рагIун ва чвахун цIализе лъай.\nЦIиял рагIаби лъазари. Гьел битIун абизе ва хъвазе лъай.\nЦIиял рагIабиги гьоркьоре ккезарун, предложениял гIуцIизе лъай.\nКаламалъулъ синонимал, антонимал хIалтIизаризе бажари.\nЦо хасаб грамматикияб формаялъе кицаби ва абиял ракIари. 5 – 8 къокъаб предложениялдасан данде гьабураб текст\nгIурусалдаса авар мацIалде буссинабизе лъай.\nСуалазе жаваб гьабизе, жалго жидедаго чIун, суалал лъезе ругьун гьари.\nЖубараб план гIуцIи.\nПланалда рекъон текст, гьоркьор ругел глаголал заманаздеги хисун, бицин.\nСверухъ бугеб гIумруялъул, тIабигIаталъул, рукъ-бакIалъул хIакъалъулъ хабар гIуцIи.\nЦIалдохъанасул чIванкъотIараб лъугьа-бахъиналъул хIакъа­лъулъ хабар гIуцIи.\nСюжеталъулал суратазул хIасил къокъго ва гIатIидго бицине бажари.\nСверухъ ругел предметазул, цIаларал тIахьазул, гIагараб ракьалъухъ халкквеялъул, жидерго расандабазул, рекIелгъеязул, гьудул-гьалмагъзабазул хIакъалъулъ бицине бажари. Цинги суалазе жавабал хIисабалда хъвазе лъай.\nСочинениялъе хIажатаб материал тартибалде ккезаби. ГIадамазухъа ккарал ишазул хIакъалъулъ жиндирго пикру загьир гьабун, сочинение хъвай.\nТIабигIаталъул, рукъ-бакIалъул сипат-сурат гъорлъе кке­забун, хабарияб тексталда тIасан гIатIидго, къокъго яги тIаса бищун изложение хъвай.\nШколалъул газеталда батIи-батIиял темабазда тIасан макъалаби хъвай.\nЗахIматалъул темаялда тIасан творческиял сочинениял хъвай.\nГIарза, расписка хъвазе ругьун гьари.