Дагъистаналъул мелиорация: жакъа ва метер\n2020 соналъул 24 сентябралда ДРялъул Халкъияб Собраниялъул дан­делъиялда кIалъалаго, ДРялъул хIукуматалъул председателасул заме­ститель ГIабдулмуслим ГIабдулмуслимовас абуна: «Дагъистаналъул экономикаялда аслияб бутIа ккола агропромышленнияб комплексалъ (АПК) – гьелъул цебетIеялда бараб буго росабалъ гIумру гьабулел гIемерисел дагъистаниязул», - ан.\nГьаб макъалаялда бокьун буго «Мелиорация – Дагъистаналъул АПК цебетIезабиялъул стратегияб рахъ» абураб темаялда гьабураб ГIабдулмуслим ГIабдулмуслимовасул кIалъаялдаса аслиял бутIабазул баянал кьезе.\nРеспубликаялда росдал магIишат цебетIеялъе руго захIматал тIабигIиял шартIал: бекьулеб ракьул 75 процент буго ракъдаллъиялда, 16 процент – цIадал къанагIатаб ва лъалъазе кколеб ракьул ва гIицIго ичIго процент – дагьа-макъабниги тIабигIияб регьел щолеб ракь. Гьеб­го заманалда, Дагъистан буго лъел рахъалъ бечедаб бакI. Гьединлъидал республикаялъул росдал магIишат цебетIезабиялъе цIакъ санагIатаб иш ккола мелиорация. ГьабсагIаталда республикаялда ракьал лъалъазе са­найил хIалтIизабула цо миллиардгун микьго миллионалдаса цIикIкIун ку­бометр лъел.\nРоссиялъул лъалъалел ракьазул гIаммаб хIисаб гьабидал, Дагъи­станалъ ккола 8,5 процент, СКФО­ялда ругезул – 40,2 процент. Ме­лиорациялъул кумекалдалъун хIалтIизабула республикаялъул росдал магIишаталъул ракьул 395,6 азарго гектар, гьезда гьоркьоса 65 про­цент ккола бекьулеб ракь (Россиялда – гIицIго микьго процент). Республи­каялъул росдал магIишаталъул ракьул гIицIго 12 процентлъун ккола лъалъ­алеб ракь, амма гьенир хIадурула хурухъанлъиялъул нигIматазул 70 проценталдасаги цIикIкIун (гIарцул хIисаб гьабун, гьеб ккола 45 миллиардгIанасеб гъурущ).\nРакьал лъалъазе къваригIунел каналал Дагъистаналда рана араб гIасруялъул 50-60-абилел сона­зда. Рана гьел, инженериял ро­ценалги хIисабалде росичIого. Гьезул гIемерисел гьабсагIаталда бакI-бакIаздаса риххун ун руго, гье­динлъидал, проекталда бихьизабу­ралде данде ккун, 50-60 проценталъ дагьлъун буго гьезул пайда. Кана­лазда рукIине кколел гидротехни­киял алаталги, нормативазде данде ккун, лъабго нухалъ дагьал руго. Гьелъие гIилла - араб гIасруялъул 90-абилел соназдаса байбихьун, лъалъалел ракьазе биччалеб букIараб гIарцул къадар гIезегIанго мукъсанлъи.\nХIинкъараб хIалалде ккун буго Гъизляралъул мучIдузулги ЧIегIер ракьазулги (1519 азарго га) экологияб ахIвал-хIал. Гьениб хасало хьихьула кIигогун бащдаб миллион бет1ер гIиял. Рехсарал ракьазул 90 процент чIунтун руго ва гьабсагIаталда 70 азаргоялдаса цIикIкIун гектар сверу­леб буго салул авлахъалде. ХIажат буго гьеб масъалаялдеги кIвар кьезе ва ракьаздаса гIакъилго пайда боси­зе.\nМасъалаби тIуразаризе ресал\n2014 соналда къабул гьаруна «2014-2020 соназда Россиялъул рос­дал магIишаталъул ракьазул мелио­рациялъул цебетIей» ва «2012-2020 соназда Россиялъул Федерациялъул лъелгун магIишатияб комплекс цебетIезаби» абурал федералиял про­граммаби. Гьел хIалтIизариялъул хIасилалда дагьабго лъикIлъана би­цен гьабулел ракьазда бугеб ахIвал- хIалги.\nРехсарал программабазул кьучIалда ва «АПКялъул нигIматазул экспорт» абураб федералияб проек­талда рекъон чIезаруна мелиорати­вияб комплексалъе пачалихъияб ку­мек гьабулел тадбирал. Гьел ккола:\n- магIишатазда гьоркьосел кана­лал цIигьари;\n- ихдал цIадал цIикIкIиналъул хIасилалда щварал гIораз каналазул рахъал риххизарунгутIиялъе ва рос­дал магIишаталъул ракьалгун роса­би лъелъ гъанкъунгутIиялде данде тадбирал гIуцIи;\n- субсидиялги кьун, росдал магIишаталъул кооперативазегун пред­приятиязе кумек гьаби: магIишатазда жанисел каналал раялъухъ, къачIаялъухъ, цIи гьариялъухъ ва тех­никиял алатаздалъун хьезариялъухъ 70 процент; чIунталиде ккарал ра­кьазда агролесомелиоративиял, фи­томелиоративиял, ай ракь цIилъулел тадбирал гIуцIаралъухъ - 90 про­цент; рехун тарал ракьал цIидасан хIалтIизаризе байбихьиялъул му­радалда лъалъазе санагIатал бакIал цIуладасагун чIахI-къулалдаса, ганчIаздаса ва цогидал жалаздаса эркенги гьарун, гьенибе сали-ракь баччун, гьеб бухъун-бегун, хурзал гьариялде харж гьабураб гIарцул – 90 проценталъ; мучIдузда артезиан бухъиялъухъ араб гIарцул - 70 про­центалъ.\nАхирал соназда регионалда гIураб хIалтIи гьабуна мелиоративияб ком­плекс нормативазде рекъонккеза­биялъул мурадалда. Пачалихъияб кумекалдалъун, ахираб щуго со­налда жаниб росдал магIишаталъул нухмалъулез рана ва къачIана магIишатазда жанисел каналал – гьезул лъеца лъалъала 69,33 азарго гектар ракьул; 35,33 азаргоялдаса цIикIкIун гектаралда цIи гьаруна ва рана пиринчI бекьулел чекал.\nСалул авлахъалде сверунгутIиялъул мурадалда 10,25 азарго гекта­ралда гIуцIана фитомелиоративиял тадбирал 8653 гектаралда гьабуна культуриябгун техникияб хIалтIи. Гъоркьиса мучIдузда бухъана анлъ­го артезианалъул гъуйги.\nГьединал хIасилазе квербакъана аслияб къагIидаялда пачалихъияб кумекалъ. Ахираб 30 соналда жа­ниб тIоцебесеб нухалда гъоркьиса республикаялъул бюджеталдаса ме­лиорациялъе кьун букIана 500 млн гъурущ. Гьеб гIарцухъ гьарурал тад­биразул хIасилалда рекъон, кIиго- лъабго соналдаса гьел ракьаз кьезе буго лъикIаб бачIинги. Пачалихъияб кумек щвана 178 магIишаталъе - гьел ккола пиринчI бекьизе цIиял ракьал хIалтIизарурал Гъизляр ва Тарумов­ка районазул ракьал.\nГъоркьиса 21 азарго гектарал­даса бакIарана 95,2 азарго тонна пиринчIалъул. Масала, 1987 сонал­да бакIарун букIана 89 азарго тон­на. ТIоцебесеб нухалда къват1ибе битIана пиринчIалъул 1,2 азарго тон­на.\nИнвестициял ва гьезул хIасил\n2019 соналда мелиорациялде кьу­на инвестициязул гIарцул кIиго мил­лиардгун микьго млн гъурущ: цо­гун бащдаб млрд гъурущ - ДРялъул Росдал магIишаталъулгун кванил нигIматазул министерствоялъ (282 млн гъурущ федералияб ва 500 млн гъурущ республикаялъул бюдже­таздасаги ва росдал магIишаталъул нигIматал хIадуриялде - 771 млн гъурущ) ва «ДРялъул Мелиораци­ялъулгун лъел магIишатазул мини­стерство» абураб ФГБУялъул рахъ­алдаса - цо миллиардгун лъабнусго млн гъурущ.\nИсана мелиоративияб комплексалъе ДРялъул Росдал магIишаталъулгун кванил нигIматазул министерствоялдаса кьезе буго 550 млн гъурущ. Гьезухъ республикаялъул росдал магIишаталъул нигIматал хIадурулел предприятиязе бецIизе буго мелиоративиял хIалтIабазухъ гьез харж гьабураб гIарац: 5860 гек­таралда рана ва цIигьаруна каналал, росдал магIишаталъе цIунана 3000 гектар, 4000 гектаралда гьаруна фитомелиоративиял тадбирал, 700 гектаралда хIалтIизаруна сурсатал цIунулел технологиял.\nГидромелиоративияб хIалтIи цIи гьабулеб буго «ДРялъул Минмелиоводхоз» абураб ФГБУялъги. ХIалтIизарулел руго гьелъул мура­далда федералиял программабиги. КъачIан бахъунеб буго Сардапкен­талъул лъим бикьулеб пункт. Гьел­далъун Сулейман-Стальск районалъул Карчагъ авлахъалде чвахизе буго лъим. Гьелдалъун рес щвезе буго ток тIокIлъизабизеги лъалъалеб ра­кьул 2500 гектар хIалтIизабизеги. Байбихьун буго ахал гIезариялъул проект гIумруялде бахъинабизеги. Жакъа къоялде 120 гектаралда чIун руго пихъил гъутIби.\nГидрометеорологиялъул хъулухъалъул Дагъистаналъул централъул баяназда рекъон, ахираб 40 соналда жаниб 30 проценталъ дагьлъана Се­верияб Кавказалъул мугIрузда бу­геб цIер; ахираб 5-10 соналда жаниб 0,3-0,5 градусалъ багIарана Дагъи­станалда гьава-бакъ ва 15-30 про­центалъ дагьлана ралел цIадазул къадарги.\nСоветияб заманалда хIалтIизабулаан цIадхIалаб заманалда ва их­дал гIазу-цIер биараб мехалда лъим данде гьабиялъул къагIида (ирри­гация). Гьелъ лъалъалаан ракьалги. Советияб улка биххаралдаса нахъе ирригациялъул объектазе техники­яб хъулухъ гьабичIо ва гьел рехунго тана.\nГьабсагIаталда республикаялда буго 33 ирригациялъулаб хIор: 23 – магIишатазда гьоркьосеб ва 10 – пуланаб магIишаталъул балансалда бугеб. Гьезул цо-цоял ран руго да­гьалъ цере, гьанжезаманалъул тех­нологиязул кьучIалда. 33 хIориниб данде бакIаризе бегьула 94 млн лъел кубометр ва гьелъ лъалъазе рес щола 10 азаргоялдаса цIикIкIун гек­тар. Гьоркьоса къотIичIого ракьал лъалъазе гьеб лъим гIоларо. Гьедин­лъидал Югалъулаб Дагъистаналда 2012 соналдаса нахъе балеб буго Шурдере абураб ва 50 млн кубоме­тра унеб лъел хIор. Гьеб цIезабизе буго Самур гIурул лъиналъ. Гьелъ рес кьезе буго тIолабго лъагIелалъ 25 азаргоялдаса цIикIкIун гектар лъалъазе. Шурдере хIоралда све­рухъ щунусгогIанасеб гектаралда гьанжеялдего чIун буго цIолбол гъабуги.\nПрочитано 95 раз\tПоследнее изменение Понедельник, 12 октября 2020 11:55\nДругие материалы в этой категории: « Алмахъ: цебе ва гьанже\tГьитIинаб наялъул кIудияб хIалтIи »\n14:56, 23 ноября 2020, 72\n14:55, 23 ноября 2020, 65\n14:54, 23 ноября 2020, 62\n14:54, 23 ноября 2020, 66\n10:53, 23 ноября 2020, 121\n10:48, 23 ноября 2020, 110\n10:36, 23 ноября 2020, 132\n10:20, 23 ноября 2020, 116\n09:54, 23 ноября 2020, 130