Ракьулъ бахчун буго цебегосеб тарих | Эксклюзив | Киназего гIаммаб Россия\nРакьулъ бахчун буго цебегосеб тарих\nЛъабго экспедициялда гьоркьоса дицаги мадугьалихъ бугеб росулъа курсцоясги тIасабищун букIана Дербенталде, Наринхъалаялде унеб археологиялъул экспедиция. Щаяли ниж хъван ратана МухIарамкент районалде унелда гьоркьор. Кин щибали цIехезе деканаталде индал, гьенив ватарав цIоробералги рарав лъазего лъаларев цояс магIарул мацIалда нижер бакълъадерил диалекталда абуна: жиндица хъванин нуж МухIарамкент районалде унеб экспедициялде, гьелъул нухма­лъулевги жив вугилан. Цинги лъана нижерго Кьурукьмухъалъул ЗанатIа росулъа, вугилан рагIун гурого вихьун вукIинчIев гIалимчи, археолог ГIумар Давудов гьев вукIин. ПалхIасил, нижеца чадирал чIвана МухIарамкент районалъул Мугерган росдада гIагарда, Самур гIоралде тIаде балагьараб майданлъиялда.\nТIоцебесеб къоялъ нижги хIал­хьиялда тун, Ахтиялдехун унеб шагьранухда тIадехун ругел гохI­кIкIалабазда, хъитIазда сверизе ана ГIумар. КIиабилеб къоялъ цо кIкIалахъе балагьараб танкел ккараб бакIги бихьизабун, гьаб бакIалда раскопкаби гьаризе байбихьизе бугилан абуна гьес. Газа-раххангун тIаделъана ракь бухъа-хъвазе. Чанго къоялдасан таманабго ракьул гъат нахъе хъван хадуб, газа-белалги гIодор лъун, щеткабигун, кисточкабигун, скальпелалгун, битIахъе операция гьабулел хирургал гIадин, хIалтIана гьенир. Кинабха букIараб нижер рохел дагь-дагьккун къватIир лъезе лъугьарал щагIил кескал, цIарагI, чIорбутIазул маххул цере­лъелал, мазгарул, маххул тIагIелал, хунжрул, хвалчаби, цогидалги алатал рихьараб мехалъ!\nГьеб бакI бухъизе тIамулелъул нижер букIараб божи гьечIолъиги, тIадагьаб бербалагьиги, тIаде рехун рачIарал алат-тIагIелаздаса гIажаиблъи бичIчIарав гIадин, ГIумар Давудовас абуна: — Археология буго ракьулъ бахчараб тарих цIехолеб, некIсиял умумузул гIумруялде, магIишаталде, рукIа-рахъиналде каву рагьулеб гIелму. Археологасе, гьеб гIелмуялъе къваригIуна кIвахI гьечIолъи, тIадчIей, гIодовиччай, халатаб сабру ва, бищун аслияб, тарихалде рокьи.\nГьанибго абун тела, хадуб нижеда лъана гьеб археологиялъул памятникалда ратарал экспонатал нилъер эраялде цересел, XII-IV гIасрабаз гIумру гьабулезул рукIараллъи.\n1960 соналда цIализе лъугьана ГIумар Дагъистаналъул пачалихъияб университеталъул историялъул факультеталде. Гьеб букIана Избербашалъул школа-интернаталда цIалулеб мехалдаго ГIумарил букIараб анищ. Университеталда цIалулаго хасаб рокьи бижана гьесулъ археологиялъул гIелмуялде. Гьеб анищ жеги щулалъизе ГIумарие квербакъи гьабуна преподавателаз — машгьурал гIалимзаби Расул МухIамадовас ва Вера Дзагуровалъ.\nРиидалил каникулазда курсцоял рокъо-рокъоре унаан, ГIумарин абуни Дагъистаналъул гIелмияб централъул гIалимзабазда цадахъ археологиялъул экспедициязде унаан. Машгьурал археологал Дибир Атаевасдаса ва Вадим Катовичасдаса археологиялъул гIелмуялъул гIемерал балъголъаби лъана ГI. Давудовасда. ЦIалул соназда жигараб гIахьаллъи гьабулаан студентазул гIелмиял кружоказда, конференциязда. Гьелъин университеталъул гIолилаз ГIумар вищун вукIарав жидерго гIелмияб цолъиялъул председательлъунги.\n1965 соналда тIокIлъиялда цIали лъугIизабурав ГIумар Давудов университеталъул нухмалъиялъ Москваялде СССРалъул гIелмабазул академиялъул археологиялъул институталде аспирантураялде цIализе вихьизавула.\n— БитIараб бицани, гIумруялъул нухда дие икъбал ккана мугIа­лимзабазул рахъалъ, — абун ракIалде­щвезабуна ГIумарица. Университе­талда цIалулагоги битIккана гье­­зул рахъалъ, аспирантураялда цIалулелъулги дир нухмалъулевлъун вукIана СССРалдаго машгьурав кавказовед, тарихиял гIелмабазул доктор, Ленинил премиялъул лауреат Е. И. Крупнов. Хадувккун гIелмуялда тIад хIалтIизе, махщел камил гьабизе гIемерал хIажатал дарсал щвана гьесдасан. Аспирантура лъугIун лъагIел иналде, «Скифазул заманалда Дагъистаналъул культура» абураб темаялда лъебералда кIиго сонил ригьалда тарихиял гIелмабазул кандидатлъиялъе диссертация цIунана ГI Да­вудовас. Доб советияб заманалда гIелмуялде, цIех-рехазде цIикIкIараб жавабчи­лъиги тIалабги бугеб заманалда, гьеб ригьалда, хасго археологиялъул бутIаялда, гIелмияб цIар щвей гIураб иш букIана. Абизе ккола тарихалъул гIелмуялда гьоркьоб археология ккола цIех-рехазе, цIирагьиязе бищун захIматаб бутIа. Археологаз цIехола ракьулъ ратарал материалиял тIагIелал, чIезабизе ккола гьезул заман, щиб мехалда, кинаб халкъалъ гьел хIалтIизарулел рукIаралали, гьеб халкъалъул магIишатги, рукIа-рахъинги, культураги, динги ва гь. ц. Кандидатлъиялъе диссертация цIу­наралдаса хадуб къоло кIиго соналдасан, 1991 соналда «Дагъистан нилъер эраялде щвелалде цебе III-IV веказул заманалда» абураб темаялда ГI. Давудовас цIунана гIелмабазул докторлъиялъе диссертацияги. Гьел арал соназда археологиялъул памятникал цIехолаго, гьенир раскопкаби гьарулаго, анцI-анцI экспедициял тIоритIана югалъул Дагъистаналдаса ЦIунтIа районалде щвезегIан къогоялдаса цIикIкIараб Дагъистаналъул районазул ракьазда.\nГьелъул хIасиллъун ккола Дагъистаналъул некIсияб тарих лъазабулезе пособие, справочниклъун лъугьараб «НекIсияб заманалдаса XV гIасруялде щвезегIан Дагъистаналъул археологиялъул карта» абураб тIехь. ГI. Давудовас хъвана ва печаталда бахъана 260 гIелмияб хIалтIи, гьездасан анцIила анкьго монография, цIалул учебник ва пособие. Гьес хIадур гьабуна ва редакторлъун вукIана къогониги фундаменталияб гIелмияб тIехьалъе, «Вестник института истории, археологии и этнографии» журналалъе. ГIумарил школалда куцарал руго институталда хIалтIулел гIемерисел гIолохъанал археологал. Дагъистаналъул ва тIолабго Кавказалъул мазгарулгун маххул ва Албаназул заманалъул тарих, археология лъазабиялъул рахъалъ ГIумар Давудов ккола Кавказалдаго рикIкIунев машгьурав гIалимчилъун — специалистлъун.\nКIикъоялда анцIгогIан соналъ Дагъистаналъул гIелмияб централда хIалтIулаго нахъа тана гьитIинав гIелмияв хIалтIухъанасдаса историялъул, археологиялъул ва этнографиялъул институталъул директорасул заместительлъиялде щвезегIан гIелмиябгун хъулухъалъулаб нух. ГIелмиял докладалгун гьев цевева­хъа­на Москваялда, Северияб Кавказалъул республикабазда, Грузиялда, Азербайжаналда тIоритIарал халкъазда гьоркьосел конференциязда. Бакуялда тIобитIараб конференциялда ГIумарица чIванкъотIун рихьизаруна некIсияб Албания пачалихъалъул гIорхъаби. Гьаниб абизе ккола, гьелдаса цебе Азербайжаналъул ва Дагъистаналъул цо-цо гIалимзабаз рикIкIунеб букIана Дербент шагьар тун тIадехунисеб рахъ Албания пачалихъалда гьоркьобе унеб букIинчIилан. МагIаруллъиялда ва цогидалги северияб рахъалда ругел бакIазда гьарурал археологиялъул раскопкабазда, гьенир ратарал материалиял ва рухIиял памятниказда мугъчIвайги гьабун, бихьизабуна магIарухълъиги гьеб пачалихъалда гьоркьоб букIараблъи.\nДагъистаналъул ва Россия­лъул гIелмабазул мустахIикъав хIа­ра­катчи, Россиялъул естество­зна­ни­ялъул академиялъул история­лъул бу­тIаялда член-корреспондент ГIумар Да­вудовас тIубана 80 сон.\nАхиралда рехсезе бокьун буго Да­вудовасул рахъалъ тарихиял гIел­мабазул доктор Юсуп Дадаевас абурал рагIаби:\n«ГIумар Давудов вуго Дагъистаналда гуревги, тIолабго Кавказалда машгьурав, Россиялъулго археологазда лъалев гIалимчи. Северияб Кавказалъул некIсияб тарих рагьиялъулъ лъураб бутIаялъул, хъварал гIелмиял хIалтIабазул рахъалъ гьесул даражаялъул археолог жакъа Дагъистаналда гуревги, Северияб Кавказалдаго гьечIо. Нилъер некIсиял умумузул араб тарих рагьиялъе, гьезул цебетIураб гIумру, культура, рукIа-рахъин, ай цивилизация букIараблъи гIелмияб кьучIалда бихьизабиялъе гьес гьабураб хIалтIи къимат кьезе кIоларебгIан кIудияб буго».