МагIарул тарих цIараздалъун, Январь 01, 2014\nГъагъалъа ГIалибег – гIандадерил шамхал\nХVII гIасруялда аваразул нуцалаз дагь-дагьккун Чачаналъуб жидерго кверщел цIикIкIинабулеб букIана. Гьеб рекIее гIолеб букIинчIо бакIалъулазе ва гьединго гIурусазул армиялъул церехъабазе.\nМусал ГIадалав – ХVIIIабилеб гIасруялъул «наиб ХIажимурад»\nТарихияб гIелмуялъул ва гIадамазул пикрабалъ бищунго бахIсал ва дагIбаял гьарзаяб хIужалъун рикIкIине бегьула нилъер умумуз мадугьалихъ ругел халкъазе гьарулел рукIарал чабхъенал. Гьеб тарихалъул рахъалъ цо хасаб мухъалъул, бакIалъул лъазабизе нилъ лъугьани бищунго чабхъадулал гIемераб бакI батулеб буго Хиндаллъи. ХVIII абилеб гIасруялда гьез Гуржи-ЦIоралъул ва Азербажаназул гIезегIан ракьазде гьужумалгун чабхъенал гьарун ругоан.\nКъелеса ГIали. Рагъухъан, политик ва гIалимчи\nХVII гIасруялъул бащалъуда ГьитIинаб Кьенсерухъ (гьанжесеб Рутул районалда ругел аваразул росаби) гIадамазе исламияб бичIчIи кьеялъул, гьезул рухIияб рахъ цебетIезабиялъул масъала букIана цебечIун. Гьелъул гIаксияб масъала букIана доб заманаялъ Кавказалда кIудияб асар гьабулеб букIараб Сефевидазул (азербайжанал-шиитал) пачалихъалда цебе. Гьез дагь-дагьккун дагъистаниял шиитазде руссинариялъул масъала рикIкIунеб букIана аслияблъун. Гьедин хъвалеб буго XVII гIасруялъул турказул автораз.\nЖидецаго гIумруялда жаниб гьабичIеб жо сабаблъун тарихалда хутIарал чагIи гIемер ратиларо. Гьедин къанагIатав ва гIажаибаб биографиялъул, гьелдасаги гIажаибго гьелъ литератураялда лъалкI тарав чи вуго Илисуялдаса ХIажиагъа.\nXVIII абилеб гIасруялъ персазул рагъулал чабхъеназда дандечIей гьабулаго дагъистанияз босараб бищунго кIвар бугеб бергьенлъилъун рикIкIине бегьула Надир-шагьасул вац Ибрагьим-ханасул рагъулаб аскар щущахъ биххизаби.\nПагьму цIакъго битIарав Рочиса Хъазахъилав...\nГIемерисезда Хъазахъилав хIисабалда лъалев Рочиса МухIамадамин ккола хIакъикъиял гIелмабазде кIвар кьолеб гIелмияб школалъе Дагъистаналда кьучI лъурав гIалимчи.\nГъенеколоса МахIал Давуд\nГуржиязулгун гIорхъода гIумру гьабулел магIарулазул кидаго щулияб культурияб, политикияб, магIишатияб бухьен букIана гьезулгун. ГIорхъода ругел районазул рукIа-рахъиналъул хал гьабурабго бигьаго букIуна гьел цере рукIарал бухьенал ричIчIизе ва церечIезаризе. Гьеб рахъалъ киназулго интерес бугеб бакIлъун ккола АваргIурул байбихьи – Джурмут гIоралда сверухъ ругел ракьал. Гьел ракьазе цIакъго кIвар бугеб хIужалъун ккана ХV-ХVII гIасрабаз гьениб ислам тIибитIи ва гьелда хадур Гуржиялъулгун хисарал гьоркьорлъаби. БатIияб дин бачIарабго, гьоркьорлъабиги батIиял лъугьана. Замана хисигун гьелдаго цадахъ раккана цIиял бахIарзалги. Гьезул цояв – Гъенеколоса МахIал Давудил хIакъалъулъ бицине буго гьаб макъалаялда.\nШаргIиял масъалаби токIкIинарулев МачIадаса ХIадис (1689-1770/71)\nЖиндир баракат нилъее щваяв кIудияв шейх Багинуса ШугIайб-апандияс Дагъистаналда рахъарал жидеего щвараб гIелмуялда гIамалги гьабун цойгиязда гьебги малъун БетIергьан Аллагьасукьа хIинкъун шаргIалъул нухда варагIалда жал хьвадиялдалъун Гьесде гIагарлъарал ва Гьесдехъун рокьи–шавкъги цIикIарал гIалимзабазул цIарал рехсолаго цересел мухъазда кьолеб буго МачIадаса ХIадисил цIарги.\nГьаркIасуниса Асилдар шайих\nXIV гIасруялъул динияв ва жамгIияв хIаракатчи. Буйнакск районалда бугеб магIарулазул ГьаркIасуни росдада тIадехун, ЦебемугIрул цояб хьибилалда Гъоркьиябхъала абураб некIсияб шагьаралъул хутIелал руго. Гьелдаса тIадегIан руго цоги шагьаралъул жеги щулиял галаназул ва сангаразул чIваднал. Гьеб кIиабилеб шагьаралде бакIалъул гIадамаз ТIасиябхъалайилан абула. Рекъав Тимурил таманал боязда данде рагъулаго, Гъоркьиябхъалаялъ щуго къоялъ дандечIей гьабун бугилан бицуна гьаниса харабаз.\nКIаратIаса МухIамад Титалав – жиндир заманалъул гIалим ва гIарабист\nЦересел гIасрабазул гIалимзабазе къимат кьолаго кIочон тезе бегьуларо, гIадамаз гьезие къимат кьолеб букIин гьезул гIелмуялъул гъварилъуде раккун гуреб, жиндир заманалда гьеб гIелмуялъ халкъалъул гIумруялда, гьезул ракIазулъ ва пикрабалъ тараб лъалкIалъухъ балагьун. Цо-цо мехалъ гIалимчиясе къимат кьола гьесул киналго хIалтIабазухъ балагьичIого, цохIо бищунго кIвар бугеб хIалтIухъ балагьун.\nАваразул халкъияб фольклоралъулъ гьесул таватур тIибитIана «Гету-ШагIбан», «Ших-ШагIбан» абун, ХVIII гIасруялъул авалалда Турциялъул жасусас гьесде абулеб буго «Бидулав ШагIбанилан» («Канлы-ШагIбан»), Персиялъул ханзабазул тарихчи МухIамад-Казимица гьесул хIакъалъулъ хъвалеб буго «ХIажи ШагIбан», «Мулла ШагIбан» абун, ХVIII къарнуялъул ЧIарлъиялъул къади МуртазагIалицаги гьесул цIар рехсолеб буго «ХIажи ШагIбан» илан.