Бахтика, МухІамад-нуцалил яс — Википедия\nБахтика, МухІамад-нуцалил яс\n(«Бахтика» гьумералдасан гьаниб битӀана)\nгІага-шагарго 1767 с\nХунзахъ, Авар нуцаллъи\nвасал: Ханлар, АхІмадхан\nБахтика, падар. Bikə ağa (гІага-шагарго 1762 с., Хунзахъ, Авар нуцаллъи — ?) — МухІамад-нуцалил IV яс, жиндирго вац КІудияв ГІумаханица гъарабагъазул хан Ибрагьим-ханасе чІужулъун кьурай. «Бахтикал кечІ» абураб машгьураб магІуялъул автор.\n1.1 Гьаюраб заман\n1.2 Шушу ханаса росасе кьей\n2 Бахтикал кечІ\nГьаюраб заман[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]\nБахтикал гьаюраб ва росасе араб къо-моцI мухIканго лъалеб гьечIо, гIага-шагарго чIезабун гурони. Гьелъул вац КIудияв ГIумахан гьелдаса ригьалъ кIудияв вукIана ва гьев гьавуна 1761-абилеб соналъ. 1767-абилеб соналъ МухIамад-нуцалил лъади, Бахтикал эбел Баху хвана. Бахтикаца жиндирго кIудияв вас гьавуна 1785 абилеб соналъ. Гьевги гьавуна жеги Бахтикал гIумруялъул 20 сонцин букIинчIеб мехалдда. Биценазда рекъон, Баху хун йиго Бахтика гьаюлаго, яги гьей гьаюн хадуй унтун. Гьелда рекъон Бахтика гьаюн йиго 1767 соналъ.\nГиничукьа ХIайдарбегица хъвалеб буго: «Бахуца МухIмаднуцалие гьаруна ункъго лъимал – цо васги, ункъго ясги. Цо ясалда цIар букIана ХъистIаман. Хадуй гьей росасе кьуна Жунгуталдаса ХIасанханил вас ГIалисултIанханасе. ХъистIаманица ГIалисултIанханасе гьавуна кIиго вас: ХIасанхан ва СултIанахIмадхан. МухIмаднуцалил кIиабилей ясалда цIар букIана Аймесей. Гьей кьун йикIана Гъазигъумекиса Шахмарданил вас МухIамадхание. Гьесие Аймесейица Арсланхан.\nЛъабабилей ясалда цIар букIана Бахтика. 1784 соналъ, 17 сонил ригьалда кьун йиго Гъабагъалъул хан Ибрагьимханасе (1726-1806). КIикъогогIан соналъ кIудияв вукIун вуго гьев Бахткадаса. Гьеб цIех-рехалъ мекъиияблъун гьабулеб буго Б.Карапетянил «Бахтика 14 сонил ригьалда кьуна Ибрагьимханасе» абураб хъвай-хъвагIай.\nШушу ханаса росасе кьей[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]\nБахтика Ибрагьим-ханасе кьеялда разилъуларого йикIун йиго. ГIуммаханил вазир ГIалискандида кьунилан гIайиб гьабун буго. Живго Ибрагьим-ханги гьев чIарав бакI — Шушаги какун руго. Жиндирго хварал-чIваралги рехсон, гIайибал чIван жийго кьунилан.\nП.Г. Бутковас хъвалеб буго, 1786 соналъул апрелалъул ахиралда КІудияв ГІумаханас ячанин Ибрагьим-ханасул чІужу, хадуб Дербендалъул ФатагІали ханас шушаханасул яс ячине.ГIумаханица Ибрагьимханасул яц ячун йикIинчIо, гьелъул гIаксалда дос ячана ГIумаханил яц Бахтика, гьеб жо къосун гъалатI гьабуна Бутковас. Амма Бахтикал кIудияв вас Ханлар 1785-абилеб соналъ гьавунин абураб хIужа битIараб батани гьаб пикруги мекъаблъун кколеб буго. Гьенив автор мекъи ккеялъе гIиллалъун ккун батизе рес буго ГIумаханил батIияб ригьин. Гьебго 1785-абилеб соналъ гьес асир гьаруна гуржиязул гиназ Евгена Абашатдзел ясал, гьездаса цояй Дарижа (Дареджан) ГIумаханица жиндиего чIужулъун ячана. Гьеб ишги ккана Гъарабагъалда, гьеб ригьин къосун батизе рес буго Бутковас, Ибрагьимханасул яц ячанин. Бертин букIун буго маялъул ахиралда, яги июналъул тIоцересел къояз. Хунзахъе цIияй бахIарайгун ГIумахан вуссуна 1786-абилеб соналъул 27-абилеб июналда. Бахтикал Ибрагьимханасулгун букIараб ригьнадаса гьавула кIиго вас — Ханлар ва АхIмадхан, яс Султанат. 1805-абилеб соналъул хъвай-хъвагIаязулъ Ханларил букIана 20 сон, АхIмадханил — 10 сон.\n1791 соналъ Ибрагьим-ханасе Агъа МухІамадиде данде рагъ гьабизе кумакалъе гьесго ахІун Гъарабагъалде щола КІудияв ГІумахан. Гьеб заманалда хIинкъигьечIолъи цIуниялъул мурадалда Бахтика ва лъимал ритIула Авариялде. Авариялда йигеб заманалда Бахтикаца ва лъималаца гIумру гьабуна ЗагIиб, гьенир ран рукIана хасалил рукъзал, гьединго рукIунаан Гьолокьги. Цо-цо Хунзахъеги щолаан. ЗагІиб тIаса бищиялъе гIиллалъунги букIана гьава-бакъ хинаб бакI букIин. Гьенир ран рукIана Бахтикае рукъзал, гьарун рукIана ахал, гIезабула Гъарабагъалъул пиринчI, хIалтIулаан Бахтикада цере тарал хIалтIухъаби.\nГьенир ругеб заманалда жаниб Бахтикал яс Султанатида ва васал АхIмадханида ва Ханларида лъала авар мацIги. Гьениб гIумру гьабуна гьез 1791 соналдаса 1797 абилеб соналде щвезегIан. Гьенир ругел гIалимзабазда цере цIалун лъималазе щола авар ва гIараб мацIалъул лъайги. ТIад юссун Шушаялде Бахтикагун лъимал уна АгъамухIамдханги чIван гьениб парахатаб гIумру лъугьарабго. 1797 абилеб соналъ хаслихъе аваразул аскаралъул ва чанго нусго жиндир рекIаразул кумекалдалъун тIад буссинабула Ибрагьимханас жиндирго Гъарабагъалда букIараб ханлъи.\nГIумаханида жиндирго яц Бахтика ахирисеб нухалда йихьула 1800 абилеб соналъ Иори гIурухъ рагъ ккун хадуб. 2000 гIан чи вугеб аскар гьес хасел тIамизе ритIула Шушаялде гьениб гьезие рукIа-рахъиналъе кванил шартIал чIезарула Ибрагьимханас. 1801 абилеб соналъул 22 марталда ГIумахан нуцал хун хадуб Гъарабагъалда ахIвал-хIал квешлъула ва лъабго соналдаса Ибрагьимханас гьеб кквезе кIвеларин гIурсазда гьарула жидерго къайимлъиялда гъоркье босе Гъарабагъ ва живгоян.\nГьебго заманалда Ибрагьимханасул васасе щола гIурусазул полковникасул чин, Гъарабагъалъул ханасул вас хIисабалда. Амма гьесдехун ГIумахан-нуцаласул чагIазул ва гIагарлъиялъул букIана рокьукъаб бербалагьи. 1806 абилеб соналъул июналда Шушаялъул риидалил хIухь бахъулеб рокъов мацIал гьариялъул хIасилалда Д.Т.Лисаневичасул егераз хучдуца чIвала Ибрагьимхан. Гьесдаго цадахъ чIвала хъизаналъул чагIиги. Инсуда цадахъ чIвала гьесулгун Бахтикал яс Султанатги, гьеб букIана Бахтикаде бачIараб кIудияб балагь. Гьеб заманалда эменгун вукIарав Ханлар лъутун ворчIула ва уна Персиялде. Амма 1807-абилеб соналъул 16-абилеб апрелалда Гъарабагъалдеги вуссун гIурус пачаясе ритIухълъиялъул гьа бала.\nГьеб заманалда Бахтикал ахIвал-хIалалъ рахIат хвезабурав аваразул нуцал СултIанахIмадханас бухьен гьабула Кавкзалда кIудиявлъун гIурусаз тарав И.В.Гудовичасгун, Бахтика ватIаналде тIад юссинайизе рес кьеян. «Бокьун букIана ункъачо ва лъимал жиндихъего рачине».\nБахтикал ва гьелъул лъималазул кверщаликь рукIана 20 росуги 948 хъизанги (578 рукъалъ гьезие магъало кьолаан, 370 кьолароан). Гьездаса 869 хъизан букIана бусурбаби, 79 — эрмениял.Гьенир ругел гIурусазул ритIунчагIаз кидаго провокациял гьарулаан, ханасул бечелъиялдаса жидеего жо тIезабизеян. Гьединал гьужумал рукIана Ханларидеги. 1827 абилеб соналда гьесул кверщаликьа бахъана 23 хъизан Шушаялда. 1822-абилеб соналъ Ермоловас хIалбихьана гьев Россиялъул хиянатчилъун вихьизавизе ва магIишат бахъизе.\nХанлар хвана цо-цо баяназда рекъон 1831-абилеб соналъ, цогидазда — 1833-абилеб соналъ. 1837 абилеб соналда Ханларида цере рукIарал эрмениязул 14 хъизаналъ хъулухъ гьабулеб букIана гьесул гьитIинав вац АхIмадхание.\nАхIмадхан гьавуна 1793 яги 95-абилеб соналъ, гьес ячана Шамшадилазул Юсупханил яс Гюриджагьан, 1820-абилеб соналъ гьаюрай. Гьезул йикIана гIицIго цохIо яс, Бахтика (Бике-ага) абураб цIар бугей. Гьей ана генерал ХIасанбек Агъаларовасе росасе. Гьезулги вукIана цохIо вас — Давудхан Агъаларов-Джеваншир.\nЖийго Бахтика хвараб заман мухIканго лъалеб гьечIо.\nБахтикал кечІ[хисизабизе | вики-текст хисизабизе]\nБахтикал хIакъалъулъ магIарулазухъе щварал хIужаби руго халкъияблъун лъугьараб, гьелъ жинцаго гьабурабин абулеб «Бахтика» кочIолъ ругел баянал. Адабияталъул махщелчагIазул къиматалдалъун гьеб асар рагIула аваразул кIалзул гьунаразулъ бищунго тIадегIанаб даражаялъул асарздаса цояблъун. Гьелдаго цадахъ загьирлъулел руго Бахтика хIалбихьи бугей политик йикIиналъул рахъалги, гьелъул гIумруялдаса цо-цо хIужабиги.\nЖийго Шушуханасе кьеялъе рази йикІинчІей Бахтикаца гIайибияллъун рехсолел руго вац ГIумахан ва гьесул вазир ГьоцIалъа ГIалисканди (ХIамзат имамасул эмен. Гьединго какулеб буго Бахтикаца жийго унеб Шушаги ва жиндирго росги. КочIолъ Бахтикаца магIу тIолеб буго эменги, имгIал МухIамадмирзаги гьесул вас Булачги чIаго рукIаралани жий Шушаялде йиччалароанин. Дое кьоелей йикІин бачIараб рокьукъаб хабарги, росулъ ханазабазул ссиги бихьизабулеб кочIолъ байбихьудаго руго :«Меседил гьаркьица гъалал халаго, хабар бачIанила Шушаялдаса» - абурал мухъал. Авар халкъалъе халкъияблъун лъугьараб Бахтикал кочІол буго чанго батІияб батияб къагІида , аслияблъун буго хадусеб кечІ:\nХабар бачIанила Шушуялдасан.\nГIарцул саргъасалъуй дун чвердолагун,\nЧапар гIунтIанила гъарабагъазул\nХъатир-хъулухъилан, - бихьинав-цIуяв,\nЦIер гIадин эхетун хIатIида чIана.\nЩурщун гIемерлъана дир гIолилазул\nХIалай захIмалъарай КIилъилай щвана,\nЩапун, магIилги тIун, бицана гIодун\nГьал рачIарал гьалбал, ГIумма-ханиде,\nГьарун мун кьейилан Шуша-ханасе.\nБицарабго рагIи, гьабураб къотIи.\nКъачIай ле, хазина, гьанже къокъине.\nКъваридай, чучизе чи тIагIинин дир.\nЧорхол чара хварай, дарман тIагIаралъ.\nТIад речIчIун КIилъилай гуюгун рехун,\nКIицIулго тирана байтулманаб рукъ.\nКъварилъи ракIалъул! КIоларо чIезе:\n«Кьоге, вац ГIумма-хан, дун Шушуялде,\nЦIарго лъикIаб гьечIин Шушу-ханасда.\nКIанцIизе кьуруни, гIела борхалъи.\nГIасияб хвел босзе бокьулеб гьечIо.\nЙитIуге, яц хваяв, Гъарабагъалде,\nИнсул тушманасул улкайин кколеб».\nКьечIого кин гIелей мун Шушуялде,\nГIуммаханил кIалгIа гIарцуца цIедал.\nГIелищ йитIичIого Гъарабагъалде,\nГьоцIдерил чIункIбузда дарай ретIиндал.\nНусго яс гьаеги ГIалискандие,\nГIарац къваригIиндал гIарцухъ ричизе.\nГIарцул лал тIамаги хундерил ТIалтIа,\nДирго вац ГIуммахан гIарцуд гIорцIизе.\nДун йичун босараб меседгин гIарцул,\nПурций махал гьаре хундерил бое.\nНахъе хутIаралъул, тIад-хIебдалазе\nХарицелал къотIе къваригIел ккедал.\nДун кьуралъухъ кьураб мирзай-хамалъул\nЛъагIилухъ тукен лъе, вац дир ГIуммахан.\nКиниса киниги дун толарелъул,\nКъолоца бай гIарац магIарулазе.\nКигIан гьараниги, дир гьариялъе\nГьечIин къабуллъулев, къвакIун чIанин мун.\nКъалица кье харай хундерил бое,\nИгилъа гIодое дун уней мехалъ.\nХадув валагьизе ГIуммахан анищ,\nГъое ЗагIиехун дун тIавагьиндал.\nАман, горсан ваккун ГьитIинав Булач,\nБерцинав Булачил хъалиян бухIун.\nХъабалайги ретIун, тIалу кин телеб.\nГьаб тIалугIанасеб тIухьиги кьвагьун.\nКьалда хваралазул хиял кIоченищ,\nТIалтIа бараб сигIан, гьир харил бухIун.\nХIиллаялъ чIваразухъ чIегIер бахъани,\nЧIвалел гIайибазул ургъелго гьечIо.\nУргъалаби гъунел гъваридал кIкIалал,\nГъарин дун яхунел рорхатал щобал!\nДунял хIарамлъаги ХIебдал боялъе,\nАхIи бан аниги, аман гьабичIо.\nИнсул къайи чIвалеб доб Къарбиялда,\nМеседил щуб ккаги, щварас босизе.\nСвакарал рещтIунеб доб АхIлъималда,\nГIарцул полоп баги, банин гьоболлъи.\nЦинги танин абе Илусуялда,\nХъурмил хIулабаде ругьулайги ран.\nГьанже йигин абе Гъарабагъалда,\nРоржунел хъурмузда хадуй ялагьун.\nГIазу балеб къоялъ къватIий яккани,\nКапураб махI буго росдадасанго,\nГьури пулеб къоялъ гортIе яккани,\nКвешаб махI бахъула авалалдаса.\nГьекъезе лъинилан дун зигардани,\nХъаба цIун бачIуна лахIчIегIераб жа.\nКакичуризелан дун гаргадани,\nПарчи цIун бачIуна болъоназул би.\nКакикь жойин абун дица абидал,\nБехъерхъула цебе болъонил цIоко,\nИбрагьим абидал уйилан ккана,\nГIадатIа кар тарав кашиш ватана.\nХанилан абидал, божун йикIана,\nКилищ-малъ къуларав хIама-къажарав.\nБосараб бакӀ — «https://av.wikipedia.org/w/index.php?title=Бахтика,_МухІамад-нуцалил_яс&oldid=69860»\nАхирисеб нухалъ гьаб гьумералъул хиса-баси гьабуна: 18:10, 30 Октябрь 2019.