ХъахӀабросолъа МахӀмуд — Википедия\nсентябр, 1919 (47 сон)\n1-й: ХъахІабросолъа Рабият\nХъахІабросолъа МахӀмуд, яги ТІайибил МухІамадил МахІмуд (1872, ХъахІабросо, Дагъистаналъул вилаят — 1919, Игьали, Дагъистаналъул вилаят) — аваразул кІудияв шагІир, "Марьям" абураб машгьураб поэмаялъул автор.\n1.1 Гьавураб заман ва хъизан\n1.3 ГІолохъанлъи ва Муи дандчІвай\n1.4 ТІоцебесеб дунялалъул рагъулъ гІахьаллъи\nГьавураб заман ва хъизан[хисизабизе | код хисизабизе]\nМахӀмуд гьавуна 1872 соналъ Дагъистаналъул вилаяталъул ХъахӀабросолъ (гьанжесеб Дагъистаналъул Жумгьурияталъул Унсоколо мухъ). Гьев гьавиялъул заман батІи-батІиял иццазда рехсон буго батІи-батІияб. Лъалеб жо буго ТІоцебесеб дунялалъул рагъ байбихьигун, жиндиего бокьун армиялде хъвалев МахІмудица живго гьавураб сон хисизаби (40-ялдаса цІикІкІун сонал рарал хъвалел рукІинчІо, МахІмудие абуни 1914 соналъ букІана 42 сон). Дагъистаналъул пачалихъияб архивалда цІунун бугеб 1886 соналъ ХъахІабросоялъул халкъалъул къадар рикІкІараб документалда рекъон, гьеб заманалъ букІун буго 14 сон, гьесул вац ГІумарие — 5 сон, гьезул эмен ТІайгибил МухІамадие — 50.\nМахІмудил эмен ТІайгибил МухІума (МухІаммад) вукӀана рохьоб тӀурччи бухӀун, гьеб Хунзахъ базаралда бичизе хьвадулев чи. Лъай-цІали бугев гьес малъула МахІмудидаги гьесул вац ГІумаридаги. къуръан цІализе. МахІмудил эбел йикІана Бекьилъа ГІашурай.\nГІумар бетІербахъиялъе къватІиве ун вуго ва араб бакІ лъачІого тІагІун вуго, нахъе кІиго ясги тун.\nМутагІиллъи[хисизабизе | код хисизабизе]\n1879 соналъ МахІмудил эбелалъул рахъалъан имгІал Хъандулал МухІаммадица яцалъе кумекги гьабизе МахІмудие лъайги кьезе вачуна жиндихъего Бекьилъе. МахІмуд цІализе ккола исламияв гІалимчи ХІайдарил МухІаммадихъе ва цІалула гьесда цеве 1884 соналде щвезегІан. Гьелдаса хадув МахІмуд цІалула Хьиндаллъиялъул гІалимзабаздаги, Аваристаналъул цогидал росабазул гІалимзабаздаги цеве. ГІаммго цІали халат бахъуна къогогІан соналъ (1879–1899 гг.).\nМахІмудги, ХарачІиса ХІаскъилги ИнквалитІаса Шахулисламги цІалулел рукІун руго машгьурав гІалимчи, Дагъистаналъул имам Нажмудинил эмен ХІоцоса Доногъо МухІаммадида цере. 1886 соналъ МахІмуд ана ГІашилтІа росдал мадрасаялде КъурбангІалида цеве цІализе. Гьениб лъугьуна МахІмудил гьунаралъе цІакъ кІудияб асар гьараб лъугьа-бахъин — гьев дандчІвана Аваристаналдаго цІар рагІарав шагІир ва гІалимчи БакьайчІиса ЧІанкІагун. Гьев живгоги цІалулев вукІана КъурбангІалида цеве, гьитІинал мугІалимзабазе дарсалги лъолаан гьес. МахІмудие букІана гьеб заманалъ 14 сон, ЧІанкІае — 21.\nГІолохъанлъи ва Муи дандчІвай[хисизабизе | код хисизабизе]\n1899 соналъ Шураялда имамлъиялъул ва мугІалимлъиялул имтихІанги кьун хадув МахІмуд вачІана дибирлъун ХъахІабросолъе ва 1906 соналъ-лъагІан гьенив хІалтІана. 1899 соналъ ььес ячана ХъахІабросолъа РапигІат абурай яс, амма 5–6 соналдаса, лъимал рукІинчІолъиялъ, гьел ратІалъана. МахІмуд вахъана Бекьилъе; гьенив будунлъун вукІаго дандчІвала гьесда Муъминат (Муи), лъабго соналъ цеве Герейавлахъалда чуялъ гъоркье рехун рос хварай гІадан\nМуи гьаюн йиго 1882 соналъ Сулейманилазул МухІамадгІалилги ПатІиматилги (ГьотІо) хъизаналда. Гьелъул йикІана жеги кІиго яцги — СалихІат ва Загьидат. 16 сон барай Муи кьуна росасе гІурус армиялда хъулухъ гьабулев вукІарав ХІасанил КъебедмухІаммадие, гьезие гьавула кІиго вас — ХІасан ва МухІаммадгІали.\nМахІмуд вукІана Муил васазул мугІалимлъун, гьес кумек гьабулаан Муие рукъ-цІа бачине. МахІмудилги Муилги рокьи ккола, ва гьезда ракІалда букІуна ригьин гьабизе, амма Муил гІагарлъи цІакъ данде чІола гьелде ва рагІи кьола Муихъа лъимал рахъизе, гьей МахІмудие росасе ани. Гьедин МахІмудги Муиги ратІалъана. МахIмудица жинцаго абухъе:\nБорхатаб магIарда кIиго гIадрал тIегь\nЦоцазде щапула, данде щоларо.\nЦоцалъе чваххула, гъорлъ жубаларо.\nМахІмуд нахъе ана Бекьилъа 1907 соналъ ва рещтІана ЦІатанихъ. Гьенив будунлъун хІалтІулаго (1907–1909), гьес эбел-эмен данде чІун рукІаниги, ячуна Жамилат абурай яс. Ригьин букІана битІ гьечІеб, МахІмудица лъади йиччан тола. 1910 соналъ МахІмуд ана Бакуялде. КІиго соналдаса нахъвуссуна. Гьелдаса хадуб Муил разилъиги щун, МахІмудида, гьей хъамураб хвел гьабун, ракІалде ккола Муи ячине. 1913 соналъ гьев Муигун ва гьудулзабигун вачІана ГІашилтІе. Данде бахъараб гІагарлъиялъ МахІмуд чІвалилан хІинкъалабиги кьун нахъюссинаюла гьей. МахІмуд чІвалилан ва жинхъа лъимал рахъилилан хІинкъарай Муица инкар гьабула гьесие росасе ине. Муи, бицараб рагIиги хвезабун, ун ятидал абун руго МахІмудица хадур машгьурлъарал рагІаби:\nМеседил лъималъул кьерги тІад гьабун,\nПахьул букІун буго бицараб рагІи.\nГІарцул хъал тІад жемун, жаниб тІухьи лъун\nЙижун йикІун йиго ракІалъул гьудул.\nТІоцебесеб дунялалъул рагъулъ гІахьаллъи[хисизабизе | код хисизабизе]\nБитІ ккечІеб рокьи захІмалъарав МахІмудица нигат гьабула рагъде ине. 1914 соналъул риидал гьев жиндирго росуцоялгун ана Хунзахъе рагъде унезул сияхIалде живгоги хъвазавизе. Рагъулгин тарихиял архивазул хъвай-хъвагІаязда гьев хъван вуго Магомаев Махмуд гІадин. Рагъул хъулухъ гьабуна гьес 1914 соналдаса 1917 соналде щун, гьесул гIелму-лъаялъухъги ралагьун гьев тIамуна Дагъистаналъул 2-б полкалъул къадилъун, гьеб букІана командирасул хисунчиясулалде бащад гьабураб хъулухъ. Гьес хварал-чIварал бусурбаби, мусру жемун, исламияб къагIидаялъ рукъулаан.\nМахІмуд ккола австриялъулаб фронталде (Карпатазде). Гьев чанцIулго рагъул тIоцебесеб кьерда вагъула, 1915 соналъул 10 январалда лъукъула. Рагъул бахIарчийилан гьесие Георгиясул хъанч бугеб медаль щвана (1916).\nМахІмудил гьунаралъул бищун машгьураблъун, бищун лъикІаблъун рикІкІуна гьес Карпатазда вукІаго (1916) хъвараб «Марям» поэма, жинде букІараб рокьи тІагІинчІей ва тІокІалъ жий йихьичІей Муихъе ругьел. Муи хвана МахІмуд рагъда вукІаго.\nОктябралъул революциялдаса хадув МахІмуд тІадвуссуна гІадлу-низам биххараб Дагъистаналде (декабрь, 1917). Порт-Петровскалда (гьанже МахІачхъала) гьев вищула полкалъул комитетаталъул гІахьалчилхун, амма полк биххигун гьев нахъвуссуна мугІрузде. Унсоколо МахІмуд дандчІвала дагъистаналъулаб революционияб хІаракаталъул цевехъан ДахІадалазул МахІачгун.\nЧІвай[хисизабизе | код хисизабизе]\nМахІмуд чІвана 1919 соналъул сентябралда. Гьев чІваялъул гІайибиявлъун рикІкІарав Магьдил МухІаммадица абухъе, МахІмуд чІвай букІун буго лъачІого ккараблъун.\nМагьдилав, Игьаливе жиндирго унтарай гІагарай чІужуялъе цІолбода хадув МахІмуд вачІун вукІин лъаравго, гьесда гьболасда гІадин дандчІвай гьабизе ун вуго. Росдал имамгун ватула гьесда МахІмуд мажгиталъув. МаркІачІул какил заман гьеб букІиндал, какалги ран, гьел кІиялго ун руго Магьдиласдахъе. Гьебго заманалде гьесухъе гьоболлъухъ вачІун вуго ЧІикІаса кІиго гьобол гІи гочинабиялъул суалгун. Цоясда цІар букІун буго Хасбулатил Даци. Гьел гьекъон рукІун руго, цадахъги бачІун буго гьел гьекъезе жо.\nГьалбадерие саламги кьун буго МахІмудица, ругъун бугилан, гьекъолеб жоялдасаги инкар гьабун буго. Магьдилас гьев цогидаб рокъовехун ахІун вуго хабар-кІалалъе, амма Хасбулатил Даци рекІее гІун гьечІо гьедин МахІмудидехун гьабураб адаб-хІурмат. Чанго нухалъ гьес рагІиледухъ абун буго МахІмуд гІодовегІан гьаризесел рагІаби.\nХІурматалде ва лъикІаб бербалагьиялде ругьунав МахІмудие гьеб рекІее гІун гьечІо ва гьев къватІтиве ине вахъун вуго. Рукъалъул бетІергьанасе гьабураб гьоболлъиялъухъ баркалаги кьун, гьес къо лъикІ гьабун буго ва абун буго имамасухъе ине кколилан. Гьенир рукІаразул цояс абун буго дугІа гьабеян, амма МахІмудица инкар гьабун буго, гьел гьекъаразе щибго кумек гьабуларин абун, ва цІалун буго махсарояб экспромт:\nМехтарав чиясе гІадлу гьабиги,\nГІадалаб гьоялда тІил кьаби буго.\nГьекъарав чиясе хабар бицинги,\nХарил гьорда цебе цІа баки буго.\nГьеб рагІарав гьекъарав Даци лъугьун вуго иш хІалуцинабизе ва МахІмуд кьалде цІазе. МахІмудир сабру лъугІун буго гьекъарас гьев бихьинчи вукІун гьечІин абидал. Кьурун нахъги вуссун МахІмудица бихьинлъиги бихьизабун абун буго бокьун бугищилан дун бихьинчи вугищ, гьечІищ лъазеян ва чанго нухалъ хъатица кІал чІван буго Дацил. Хадусеб лъугьун буго лахІзаталда жаниб. Магьдилав кІанцІун вуго МахІмудидаги дандиясдаги гьоркьов вахъине, Даци къватІибе таманчаги бахъун лъугьун вуго ахІдезе МахІмуд чІвалилан.\nМагьдилас махІкаматалда абуралда рекъон, гьес Дацил кодоса тамача бахъун буго ва къотІнобехун кьвагьун вуго. Амма гьес хадуб жиндирго васасе ва гІагарлъиялъе бицаралда рекъон, МахІмуд чІван вуго Хасбулатил Дацица, ва Магьдилас, рукъалъул бетІергьанас гІадин, гІайиб босун буго жиндего тІаде.\nМахІмудида ругъун щвана нахъехун бетІералда, гулла къватІибе бачІун гьечІо. Гьеб ахІи-хІуралда гъорлъ бикъун ун буго шагІирасул рачелги таманчаги, гьебго сордоялъ тІагІуна гьениса кІиявго гьоболги.\nЛъукъарав МахІмуд вачана ХъахІабросолъе, гьесул инсухъе рекъел гьабиялъе битІун бачІана делегация къурбаналъе оцги бачун. Амма вас чІаго хутІилилан вукІарав ТІайгибил МухІамадица дияталдаса инкар гьабула. Лъукъун хадуб МахІмудица бала ичІго къо. Гьесие кумек гьабизе рачІун рукІана Хьиндаллъиялъул бищун лъикІал тохтурзаби, Муил гІагарав чи, Бекьилъа Давудцие. МахІмуд чанго нухалъ гІакълуялде вачІун вукІана, гьесде раккизе рачІарал гІадамалцин лъан руго гьесда, амма кІалъазе кІун гьечІо. Хвана МахІмуд 1919 соналъул сентябралда, гьев вукъана ХъахІабросоялъул хабзалалъ.\nАбула, МахІмудица холелъул абунин гьадинал рагІабиян:\n«…Меседил гІадалнах гІарцул гвангвара,\nгІадада хвелилан хиял букІинчІо…».\n↑ МахІмуд гьавураб къо-моцІ мухІканго лъалеб гьечІо.\n↑ Анасил МухІаммадилан рехсон вуго цо-цо хІалтІабазулъ.\n↑ МахIмудида аварги гІарабги мацІалги гурелги, лъалаан гIурус, лъарагI, татар мацIалги.\n↑ 5,0 5,1 http://dagpravda.ru/specproekty/moe-nadgrobe-privlechet-vljublennyh/\nАвар миллаталъул некІо заманаялъул харбалги батІи-батІиял кучІдулги данде гьабураб мажмугI / бакІарарав чи: ГІабдулатІип Шамхалов. — МахІачхъала, 1929.\nАвар адабияталъул мажмугI / данде гьабурав Р. ДинмухІамаев. — МахІачхъала: Дагъгизалъул басма, 1933.\nАваразул поэзиялъул антология. — МахІачхъала: Дагъистаналъул тІахьазул басмахана, 1958.\nГьудуллъи. 1978. № 3–4.\nЛитературияб альманах. — МахІачхъала: Дагъгиз, 1940.\nМахІмуд. Тӏасарищарал кучІдул / данде гьабурав Я. Сулейманов. — МахІачхъала: Дагъкнигоиздат, 1966.\nХъахІабросулъа МахІмудил кучІдузул мажмугI / данде гьабурав ГI. Шамхалов. — Буйнакск, 1926.\nХъахІабросулъа МахІмудил кучІдул / данде гьабурав ГI. Шамхалов. — Шура, 1928.\nХъахІабросулъа МахІмуд. ГІищкъул рукъ / данде гьабурав З. Хӏажиев. — Махӏачхъала: Дагъгиз, 1940.\nХъахІабросулъа МахІмуд. Рокьул асарал / данде гьабурав Ш. МикагІилов. — Махӏачхъала: Дагъгиз, 1948.\nХъахІабросулъа МахІмуд / данде гьабурав ГI.-XI. Шахтаманов. — МахІачхъала: Дагкнигоиздат, 1956.\nХъахІабросулъа МахІмуд. Асарал / данде гьабурал: М. Рамазанов, ГI.—XI. МухІамадов, ГІабасил. М. — МахІачхъала: Дагъкнигоиздат, 1974.\nХъахІабросулъа МахІмуд. ШигІраби / данде гьабурав М.XI. ХІасанов, редактор К. Сулейманова.— МахІачхъала, Дагкнигоиздат, 1989.\nХъахІабросулъа МахІмуд. Панаяб хІухьел / данде гьабурав М.XI. ХІасанов, редактор ГI. Малачиева. — МахІачхъала: Юпитер, 1993.\nХъахІабросулъа МахІмуд / данде гьабурав М.XI. ХІасанов. — МахІачхъала, 1998.\nШигIраби / данде гьабурав А. М. МуртазгІалиев -МахIачхъала, 2019.\nБосараб бакӀ — «https://av.wikipedia.org/w/index.php?title=ХъахӀабросолъа_МахӀмуд&oldid=75395»\nАхирисеб нухалъ гьаб гьумералъул хиса-баси гьабураб заман: 18:21, 2 юл 2021.