Новочеркасскалда казаказул кадетал, 22Янв2013\nАраб соналъул бакьулъа байбихьун жакъа къоялде щвезегIан россиялъул казаказда сверун кIудияб ахIи-хIур буго информалатазда. Гьеб байбихьун букIана Краснодаралда казаказул къватIазда хъаравуллъи гьабизе хасал къукъаби гIуцIиялдасан, хадуб гьезухъе губернатор Александр Ткачевас пневматикияб ярагъ кьеялда сверун хIукму гьабиялда ва гьанже доналъул казаказ жал халкъ ругин лъазабеян митинг тIобитIиялда ва улкаялъул нухмалъиялъухъе гIарза битIиялда.\nКазаказул багъа-башари цIи гьабизе байбихьун букIанин I989 соналда ва гьезул тIоцевесев атаманги коммунист партиялъул Централияб комитеталъул инструктор вукIанин бицана Эркенлъи Радиоялъе казак Левченко Сергейица.\nЛевченко Сергей: «Казаказул багъа-башари цIи гьабиялъул хIукмуго къабул гьабун букIана I989 соналда Коммунист партиялъул Централияб комитеталъул нахъ-рукъзабахъ. Советияб казаказул багъа-башариялъе нухмалъи гьабурав тIоцевесев атаман вукIана рехсараб Централияб комитеталъул инструкторлъун. Гьесул цIар гьаб сагIаталда дида ракIалда гьечIо.\nДоналъул Ростовалъул ракьалда бугеб Багаевская абулеб росулъ казаказул багъа-башари цIи гьабизелъун бакIарараб данделъиялда вукIана дун. Клубалде ракIарараз абулеб букIана рачIайин казакал ругин нижин сияхIал гьаризейин. Казакаллъун рижарал дун-тайпаялъул чагIаз абуна казакаллъун рижарал нижее гьелъул хIажалъи гьечIин. Цинги хIукму гьабуна гьенив вугевщинав чиясул цIар абизе, ракIараразе гьев данде кколев ватани "Любо!"-ян ахIизе, данде кколарев ватани "Не любо!"-ян ахIизе. Гьедин ахIун лъазабулеб букIана ниж казакал ругеблъи. Цо казакасул васасул васги вахъана жив казакин абун. Гьеб мехалда киназго ахIана "Не любо!"-ян. Щиб кинан цIехедал тIатана гьесул кIуда-эмен росдал килиса биххиялъулъ гIахьаллъун вукIиналда бан казакалъа нахъе къотIун вукIин, гьединлъидал гьев чи жидерго кьеразулъ казаказ рикIкIунев вукIинчIо. Амма хадуб маслигIат гьабун восана гьевги казаклъун».\nКазакасул лъимадул лъималги гьезул лъималги казакаллъун росизе кколаро. Гьезда абула казакаллъун рижаралин.\nКазакаллъун росиялъул церемония тIобитIула эбел яги эмен казакал ругел лъималзда сверун. Цебе гьеб букIана цIакъ кIвар бугеб церемония, гьанже абуни гьеб расандиялде сверун буго. Гьедин бицана Эркенлъи Радиоялъе казаклъун вижарав Левченко Сергейица. Гьесулго рагIабазда рекъон,\nказаклъун чи восулев мехалда цебе гьеб тадбиралде абулеб букIана «горсвери» ай «круговая» абун, гьениб горсверуде ракIарарал жамгIияталъул чагIаз казакаллъун росулезул лъаялъул хал гьабулеб букIана, масала христианазул какил жал ва гIадатал лъаялъул, гьелдаса хадуб гьес цо накуялдаги чIун баизе кколеб букIана бащдаб лълъалиниса къватIибе цIараб хвалчада, инжилалда ва хъанчида. Цинги хадуб гьесие кьолаан казакасул тIагъур.\nКазаклъун умумузул заманалда чи восулеб мехалда тIоритIулел рукIарал тадбиралги гьезул магIнаги гьанже тIубанго хвезабун бугин гIагали буго Сергейил.\nСергей Левченко: «Жакъа казаклъун чи восиялъул тадбир цо кинабалиго расандиялде сверун буго. Лълъалиниса бахъараб хонжрода тIад лъураб водкаялъул стаканги гьекъезабун лъабцIул гьев чиясул мугъалда цIалги кьабун, ракI бацIадго хъулухъ гьабеянги абун лъугIулеб буго гьеб тадбир. Казакаллъун росиялъул магIнаго хвезабун буго гьанже».\nКазаклъун восизе ккани пуланаб ригьаде чи вахине кколин абулебги мекъаб бугин бицана Левченкоца. 4-5 сон барал лъималги росулин казакаллъун, гьединлъидал казакаллъун росулеб мехалда гIаракъи гьекъейги цебе букIинчIеб ва мекъаб бугин абулеб буго гьес. ГIаракъи гьекъоларев яги гьекъезе бегьуларев чи казаклъун восичIогунищ гьеб мехалда тезе кколевин абураб суалги бижулеб буго гьесул.\nГьелде тIадеги казаклъун восизе бегьулин бокьарав чи. Гьесул умумул щалали ва гьесул динцин цIехоларин гьеб мехалда, гьес казаказда цадахъ гIумруги гьабулеб бугони, гьелгун гьесул гIамал-хасиятги рекъолеб бугони, казаклъун вукIинеги гьесие бокьун бугони-гьев чи казаклъун восулин бицана Левченкоца. Казакаллъун гъалгъаялги, калмыкалги, грекалги, циганалги-киналго абухъе миллатал къабул гьарулел рукIанин бицана нахъеги гьес.\nКазаказул кьалбазулъ тюрказул бутIаги букIанин ва хадуб цоял гьездаса ратIа тIунин цогиял гьезда гъорлъе журанин бицана ЭР Казаналъул Университеталдаса тарихиял гIелмабазул доктор ИсхIакъов Дамирица.\nИсхIакъов Дамир: «Казаказул нилъеца бицунеб мехалда кIочене бегьуларо гьезул кьалбалъ тюрказул бутIаги букIин. Цере казаказде гъорлъе унел рукIарал туркал гьезде гъорлъе журан гьенирго хутIана, цогиялин абуни, татаразул халкъалда гьоркьоб этникиял къукъабилъун цIунун хутIана».\nКазаказ жакъа хIалтIизарулел рагIабиги, жибго казак абураб рагIигицин тюрк мацIалдаса рачIарал ругин бицана гьес.\nИсхIакъов Дамир: «Узухъда, казаказ хIалтIизарулел аслиял рагIаби-жибго казак абураб рагIиялдаса байбихьун, есаул, атаман абурал рагIаби гьел руго тюрк мацIалдаса росарал рагIаби. Казакал батIа чIараб къукъалъун лъугьунеб Гьоркьохъел гIасрабазул заманалда тюрк мацIалъул кIвар кIудияб букIун батизе буго. Казаказул культураялда ва лексикаялда буго тюрказул кьалбал ругеб тIубарал хъатал».\nКазаказ Россиялъул империялда кколеб букIараб бакIалде ва жакъа гьезие кьезехъин бугеб бакIалдехунги хасаб пикру буго профессорасул.\nИсхIакъов Дамир: «ГIагалигун абизе кколеб буго империялъулаб Россиялда казаказ кидаго хIалеб букIанин цо хасаб роль. Гьезда абулаан империялъул кверщалил къаву-гьабиян. Гьел хIалтIизарулаан халкъалъул дандечIей къезабизелъун. Гьеб тарихалдасан нилъеда лъикI лъала. Гьанжесеб Россиялда империялъул гIаламатал цIигьаризе хIаракат бахъулеб мехалдаги казаказе гьез цебе хIалеб букIараб роль кьезе хIалбихьулеб буго. Узухъда, гьелъул букIине буго кIудияб квешлъи. Демократияб жамгIияталда кинго рукIине кколаро гьединал гIуцIаби. Дида ккола демократияб бербалагьи бугел гIадамаз гьелъул рахъги кквезе гьечIин».\nГьаб сагIаталда полициялда цадахъ Краснодаралъул къватIазда хъаравуллъи гьабулеб буго 1300гIан казакас.\nЖидеего бокьун, мухь кьолеб гьечIониги Краснодар шагьаралъул къватIахъ ва гьеб мухъалъул росабалъ хъаравуллъиялде вахъунев вуго жеги 2000гIан казак.\n-Дида гIемер гьикъула къватIахъ полициялъулал гурел, масала, казакал щай ругелин хъаравуллъиялда,-ян абулеб букIана гьеб данделъиялда Ткачевас.- Нилъер ракь казаказуллъиядал кколеб! Гьаб буго нужер рукъ, нужер къватIал, гьанир гIумру гьабулеб букIана нужер умумуз, гьанже гьаб ракьалда гIолел руго нужер лъимал. Дида ккола гьеб битIараб бугин,-абулеб букIана губернаторас.\nКазаказдаго цадахъ гьеб ракьалда гIумру гьабулел умумул цоги миллатазулги рукIин, гьезулги лъимал гьенир гIолел рукIин гебернаторас гьеб данделъиялда ракIалде щвезабулеб букIинчIо.\nЛевченко Сергей: «Краснодаралъул гебернаторасул нухмалъиялдалъун гьенир гьарулел ругел жал, битIараб бицани, дие рекIее гIолеб гьечIо. КъватIахъ яги цо бакIалда гIадлу-низам чIезабизе тарал хасал хъулухъал ругелъул-жанисел ишазул министерлъиялъул яги цоги къуватазул рукIа, халкъ гьабизе кколеб жо гурогури гьеб! Халкъалъ гьабилин абуни, гьабеха, амма цо халкъалъ цоги халкъалъе гуреб, киналго цадахъ рахъун къанун хвезабулезде данде. Ткачёвас гьабулеб бугеб жо дица рикIкIуна казаказул багъа-башари цIи гьабиялъе хилиплъилъун. Дица рикIкIуна казакал халкъ бугин, гьединлъидалъ халкъалъ халкъалъе хъваравуллъи гьабулеб бугин лъазаби-магIна гьечIеб жо буго.\nЩиб жо гьеб кколеб? Кин нужее бокьизе букIараб, масала, МахIачхъалаялъул хъватIахъе хъаравуллъи гьабизе, масала, даргиял рахъин? РукIинаан макъалабиги "Даргияз МахIачхъалаялъул къватIахъ хъаравуллъи гьабулеб буго"-ян абурал. Кин рукIинел рукIарал, гьединго, масала, Грозныялда хъаравуллъи гьабулел чачанал ва Ростовалда-гIурусал? Гьеб щиб жо кколеб? Кин бегьулеб хъаравуллъи гьабулезда казаказул хъаравулзабийин абизе?»\nГьедин бицана Левченко Сергейица.\nЖакъа гIемермиллатазулаб, щибаб лъагIалица риидалги хасалоги хIухьбахъи гьабизе гIадамазул миллионал рачIунеб ракьалда хIинкъигьечIолъи чIезабун бажарулеб гьечIо цохIо полициялда. Казаказ хъаравуллъи гьабизе байбихьарал тIоцересел моцIаздаго бажарана I70 такъсир къотIизаби. Гьедин хъвалеб буго Краснодаралъул ракьалъул администрациялъул официалияб сайталда. Гьеб къотIизабиялъул процесс кин унеб букIарабали гьез мухIкан гьабулеб гьечIо.\nГьенибго лъазабулеб буго казаказ къотIизабураб 30 азаргогIанасеб административияб гIадлу-низам хвезабиялъул хIужаялъулги.\n-Нижерги гIадамазулги гьанже ракIчIун буго гьеб хIукму битIун гьабун букIиналда, гьединлъидал гIагараб заманалда кIиго нухалда цIикIкIинабизе буго къватIахъе хъаравуллъиялде рахъунел казаказул къадар ва гьезухъе кьезе буго травматикияб ярагъ,-гьедин абулеб букIана Ткачёвас тIадехун рехсараб данделъиялда.\nЖибго Краснодаралъул къватIахъ хъаравуллъи гьабулел «казаказул полициялъул» вакилзабаз бицун буго информалатазе жидеца «бищунго цебе кIвар кьолин кавказиязул куц-мухъ бугел чагIазейин». Гьезие гьединго рекIее гIолел гьечIо, гьез абухъе «лъай бугелги» ай жидерго ихтиярал цIунун гьезда нуж щал кколеллин гьикъулел ва данде кIалъалел.\nКраснодаралъул губернатор Александр Ткачевас абухъе, «казаказул полициялъ» миграциониял суалазда тIад контроль чIезабизе кколеб рагIула ва гьес абухъе, «тIубараб поляналда кьварун низам чIезабизе» кколеб рагIула.\nЖакъа Краснодаралъул нухмалъиялъ казаказда сверун билъанхъизабулеб хасаб политика пачалихъалъул загIиплъилъиялъул гIаламатлъун бихьулин жиндаян бицана ЭР Каратаев Владимирица. Гьев ккола Адыгъеялъул Славяназул Цолъиялъул нухмалъулев.\nКаратаев Владимир: «Дида гьеб бихьула пачалихъалъул загIиплъилъун. Бюджеталъ хьихьун ругел официалиял идарабазда бажарулеб гьечIо низам цIунун. Гьел руго коррупциялъулъ къан ва гьезие жидеего нухмалъи гьабизецин бигьалъулеб гьечIо. Жалго казаказул абуни, дида гьеб бихьулеб гьечIо казаказул рахъалдехун лъураб галилъун. Субэтнос хIисабалда казаказе гьеб хъаравуллъиялдаса щибго швезе гьечIо. Я гьезул культура цIунизе ва цебетIезабизе, я гьезие кинал рукIаниги ихтиярал щвеялъул рахъалъ гьелъул кинаб букIаниги асар букIине гьечIо. Гьеб буго административияб даражаялда бугеб гIункIкIазул расанди. Гьебги хурхараб буго къойидаса-къойиде пачалихъалъул нухмалъи кверзукьа борчIулеб букIиналда бараб иш».\n26 январалда Доналда бугеб Ростовалъул казаказ тIобитIун букIана митинг. Гьениб гьезул аслияб тIалаб букIана казакал россиялъул миллатазул цояблъун лъазареян абураб. ЮНЕСКОялда казакал церего халкъ хIисабалда ругин ва казакал гьеб бакIалъул кьолболаб халкълъун лъазаризе кколин рикIкIунеб буго Зимовниковский юрт абулеб бакIалъул атаман Павел Сериковас. Гьеб митингалъул хIасилалда улкаялъул нухмалъиялъухъе битIун букIана гьединаб магIнаялъул гIарзаги.\nСергей Левченкоца бицухъе, гьеб гIарзаялда тIасан гьезухъе жеги жаваб бачIун гьечIо. Гьелде тIадеги гьес бицана гьанже цо-цо къуватаз хIаракат бахъулеб бугин «Казаказул партия» абуралгIадал къукъаби гIуцIун гьеб кинабго хIаракатчилъи контролалде гъоркье бачине. Гьанже гьел чагIаз гьабулеб бугеб жо казаказул жидецаго жидеего нухмалъи гьабизе ихтияр тIалаб гьабулеб багъа-башариялдаса рикIкIадаб бугин ва релъараб бугин 90-билел соназул авалалда казаказул атаманлъун партиялъул инструктор теялдайин абуна Сергейица.\nКаратаев Владимирица рахъ кколеб буго казакал халклъун лъазаричIони халкалъул тайпа-тухумлъунгIаги ай этнослъун лъазариялъул.\nКаратаев Владимир: «Дида ккола битIараб букIинаан казакал цIидасан тайпа-тухум хIисабалда лъазаруни. Гьеб мехалда цIи гьаризе ккола ракьалде ва жидеего нухмалъи жидецаго гьабизе гьезул рукIарал ихтияралги».\nАмма пачалихъиял хъулухъалгун рекъон, КраснодаралдагIадин казакал пачалихъиял суалал тIуразе рахъинари гьесдаги битIараблъун бихьулеб гьечIо.\nКаратаев Владимир: «Милиция жиндалъун хисулеб бугеб ва жинда гъоркь кинаб букIаниги социалияб кьучI гьечIеб казаказул багъа-башари-гьеб щибго гуреб муляж буго. Казакаллъун рикIкIине ккола казаказул букIарабгIадам гIумру-яшав гьабулел чагIи. Гьелъул магIна ккола-гьел росдал магIишаталда ва пачалихъалъе хъулухъалъе хIалтIизе кколин абураб. Гьединлъидал цебеги букIараб".\nЖакъа нухмалъиялда хадуб жидеца такрар гьабулеб бугин казаказул къадар 7,9 ва хIатта12 миллионцин бугин, амма гьеб гIемерго битIараб гьечIин рикIкIунеб буго Владимир Громовас. 1990-билелдаса 2007 соналде щвезегIан гьев вукIана Кубаналъул казаказул атаманлъун.\n1897 соналда гьабураб халкъалъул хъвай-хъвагIаялда рекъон, Россиялъул империялда вукIанин 4 миллионгун 500 азарго казак, хадуб Дунялалъул тIоцебесеб рагъ, гражданияб рагъ, ракъи, репрессиял, КIудияб ВатIанияб рагъ...Гьеб киналдасаго хадуб казаказул къадар киндила цIикIкIине рес букIарабин гьикъулеб буго гьес. Гьес абухъе, кубаналъул росабазда гIадамазул къадар 1930 соназда букIаралде бахун гьечIо.\nГьесул пикруялда казаказул къадар 4-5 миллионалдаса цIикIкIун батаниги, гьезул гIемермиллионал гьечIо.\nЖакъа президентги хIукуматги гурелги жалго казаказул атамалги божун ругин гьезул гIемермиллионал рукIиналда. Гьедин батани, партиял гIуцIизе кколин рахъун ругин цоял, амма партиял этникиял принципазде балагьун гIуцIулел жал рукIунарин рикIкIунеб буго Громовас.\nЦогиял лъугьунел ругин киналго казаказул гIаммав атаман вищизе кколин, цебеги гьедин букIанин абун. Цебе гьедин букIинчIин, цеве вукIанин «августейший атаман», гьевги вукIанин символ хIисабалда вищулев чи, казаказул гIумруялде гъорлъе лъугьинеги гьесул ихтияр букIинчIин кинал рукIаниги къануналги гьес къабул гьарулароанин бицун буго Громовас Кавполит сайталъе. Гьанже гьединав атаман вищани, нухмалъиялъул вертикаль хIисабалда къануназул ва буюриязул цIад базабизе бугин гьесин абулеб буго Громовас.\nКазаказулги кавказалъул халкъазулги гьоркьорлъабазул бицунеб мехалда Громов мукIурлъулев вуго тарихалдасанго кавказалъул халкъазда гьел колонизатораллъун рихьулел рукIиналъе. Гьединлъидал казаказул тIоцебесеб съезд бакIарулеб мехалдаги жал адыгъазул жамгIиял гIуцIабазул вакилзабигун данделъун рукIанин ва тухум-тайпаялъе кинал рукIаниги лъикIал шартIал яги цоги гьелда релъараб тIалаб гьабизеги жидеда ракIалде гьечIин абун букIанин ва гьез жидер рахъги ккун букIанин.\nГьанжеги цебегогIадин кавказалъул халкъазулгун лъикIал гьоркьорлъаби чIезаризе кколин рикIкIунеб буго Громовас. Гьелъиеги жалго казаказ гIун бачIунеб гIелалъе тарбия кьезе кколин. Казаказ пачалихъалъе гьабулеб хъулухъалъе кьолеб бугин аслияб кIвар ва гIадаталги, динги, культураги, тарбия кьейги кIочене толеб бугин. Гьанже кIочон бугин хъулухъ гьабизе вачиналде цин казак гIезавизе кколевлъиян абулеб буго Владимир Громовас Кавполиталъе кьураб интервьюялда.\nХъулухъ гьабизе вачиналде цеве казак цин гIезавизе ккола!