Добавил(а): istina от 9-06-2017, 09:56\n1741 соналъул 27 сентябралда ГIандаллъиялъул ракьалда Дагъистаналъул халкъаз Надир-шагьасул аскарал щущахъ риххизари ккана, Кавказалда ва Россиялда гуребги, Европаялъул улкабаздагицин жинде кIвар буссинабураб тарихияб лъугьа-бахъинлъун.\nТIоцевесев Сам-мирза МагIарухъе вачIана Дагъистаналдаса лъутизе ккарав Надир-шагьасде данде къеркьей 1743-1744 соназда Северияб Азербайжаналда, хасго Ширваналда, гьоркьоса къотIизе толеб букIинчIо. Гьеб къеркьеялъулъги гIахьаллъулел рукIана Гъазигъумекдерил Сурхай-ханги Хайдакъалъулги уцуми АхIмад-ханги. Гьеб заманалда Ираназул шагьасде данде вахъана жал Сефевидазул тахида рукIине кколел ирсилал ругин, Надирица бикъараб жидер умумузул тах гьесул кодоса бахъичIого чIеларин лъугьарав лъабго чи: Сам-мирза I, Сам-мирза II ва Сам-мирза III. Гьайгьай, гьел цIаралги рукIана ургъун рахъарал.\nГьезул цояв - тIоцевесев Сам-мирза 1743 соналъул байбихьуда вачIана МагIарухъе. Гьес бицана жив вугин Сефевидазул ирсилав, цин Гуржистаналде лъутун, гьенисаги Крымалде ун, вахчун чIун вукIун, рекIее рахIат-хIалхьи лъугьинчIого, Надир-шагьас араб умумузул тах гьесухъа бахъизе къасдалда къватIиве вахъарав чи.\nСефевидазул гьересияв ирсиласул - ТIоцевесев Сам-мирзал къеркьеялъе байбихьуда битI ккана. КватIичIого гьесда цадахъ къажаразда данде рахъине къачIаразул 20 азарго чи гIуна. Гьесул аскаралъул къадар жеги цIикIкIана, гьес урду чIвараб бакIалде вачIун, жинца дуе кумек гьабилин Сурхай-ханас рагIи кьуралдаса хадуб. Гьелдаса пайдаги босун, ТIоцевесев Сам-мирза, 50 азарго чи вугеб бодуе бетIерлъи гьабун, гъазигъумекдерил Сурхай-ханасда цадахъ Ширваналде ана. Гьелъул гIадамаз ракIразилъун, лъикIго къабул гьаридал, гIемерго захIмат бихьичIого кверде босизе кIвана ЦIияб Шамаха. Гьелъул халкъ хвасар гьабуна Надир-шагьас тIад къотIун букIараб магъалоялдаса.\nАмма гьедин бигьаго щвараб бергьенлъиялъул хIасил халат хутIичIо. Их гIагарлъидал, Надирил гьоркьохъев вас Насруллагь-мирзал бетIерлъиялда шагьасул аскараз Шамахаялде гьужум гьабуна ва, Ширваналъул расалъиялда букIараб гIасияб рагъулъ лъукъун, асирлъуде ккарав ТIоцевесев Сам-мирза чIвана. Сурхай-хан гьениса Дагъистаналде ворчIана.\n"МегIер къотIарав" Сам-мирзаца къеркьей къотIизе течIо 1743 соналъул ахиралдехун Ширваналъул ракьалда Надирил кверщелалде данде къеркьеялъе бетIерлъи гьабизе тIаде босана Сефевидазул ханлъиялъул гьересияв ирсилав КIиабилев Сам-мирзаца. Гьев вукIана Турциялдехун щибго хурхен гьечIев, гIадатияб халкъалда гьоркьоса вахъарав, Ардебил шагьаралдаса чи. Гьесги хурхен-бухьен гьабуна Дагъистаналъул вилаятазул бутIрузулгун. Гьесул къасд букIана Надир-шагь тахидаса рехизе ва Сефевидазул ханлъи рукIалиде ккезабизе. Амма байбихьуда къеркьеялъе битIккечIо. КватIичIого гьев кквезе щвана ва, тамихIалъе мегIерги къотIун, нахъе виччана, "МегIер къотIарав" абураб тIокIцIаргун. Гьурмада къабихIаб гIуж лъун бугониги, къеркьеялъе бетIерлъи гьабичIого чIечIо КIиабилев Сам-мирза. Гьев Дагъистаналде ана, гьениб гьесие кваранаб кверлъун лъугьана Сурхай-ханасул гьитIинав вас МухIамад-хан. Гъазигъумекдерил ханас гьев рикIкIана Сефевидазул ханзабазул кьучIав ирсилавлъун. Гьедин, живго чIараб бакI щулалъидал, КIиабилев Сам-мирзаца байбихьана, Азербайжаналде, Югалъулаб Дагъистаналде ва Ираналъул севериял вилаятазде ахIи бан, кагътал хъвазе, зулмуяв шагьасде данде жиндир байрахъалда гъоркь рагъизе рахъайилан. ЧIахIиял, хIурматиял тухумазул гIадамазда гьоркьоса гьесул рахъалде рачIине разилъана Дербенталдаса бегавулзаби Хуршид-бегги Сефи-бегги. КIиабилев Сам-мирзал кагътазе жаваб гьабун, гьаз гьев божизавулев вукIана жал гьесул рахъкквезе хIадур ругин, Дербенталде вачIайин, Дербенталъул султIан МухIамад ГIали тахидаса рехизе кумек гьабилин. КIиабилев Сам-мирза вачIинегIанго чIечIого, Хуршид-бегица хIалбихьана султан балъго тахидаса махIрум гьавизе, амма гьев кквезе щвана ва чIвана. Дербенталда гьединаб лъугьа-бахъин ккун бугин рагIидал, Надир-шагьас ЦIияб Шамахаялъул бетIер ХIайдар-хание амру гьабуна бер къапизегIан чIечIого Дербенталъул султанасе кумекалъе айилан.\nАмма гьеб амру тIубазабизе ХIайдар-ханида кIвечIо: Дербент ва Ширван шагьаразда гьоркьоб бугеб бакIалда ккараб рагъулъ ширваналъулаз гьесул аскар гъурана, живгоги рагъулъ чIвана. Гьелдаса хадуб дандечIараз Ширваналъул центр Агъсу кверде босана ва КIиабилев Сам-мирза гьениве ахIана, къеркьеялъе цебехъанлъи дуца гьабизе бокьун бугилан.\nГьелъ рахIат хвезабурав Надир-шагьас Насруллагь-мирзае ва жиндирго чIужуялъул вац ПатагIали-ханасе амру гьабуна дандечIаразул къуват чIинтIизабейилан. Амма гьаб нухалдаги бергьана КIиабилев Сам-мирза. Гьанже тIубанго ццин бахъарав шагьас 10 азарго чи вугеб аскаргун Насруллагь-мирза витIана дандечIаразул бо гъурейилан тIадкъайги кьун.\nАгъсуялда гIагарлъухъ ккараб рагъулъ КIиабилев Сам-мирзал бо хIакъикъаталдаги тIубангойин абизе бегьуледухъ гъурана. ХутIарал дагьал рагъухъабигун гьев Гуржистаналдехун ана. Гьенив Кахетиялъул хан Теймуразица, асирлъуде восун, гьев Насруллагь-мирзахъе витIана. Гьесги 1743 соналъул 29 декабралда гIазаб-гIакъуба кьун хвезавуна. Лъукъарав МухIамад-ханги Дагъистаналде тIадвуссана.\nЛъабабилев Сам-мирза рагъул майданалдаса лъутана КIиабилев Сам-мирза хун хадуб, шагьасда дандечIарал Ширваналдаса рагъухъабазул къокъаби цолъана Лъабабилев Сам-мирзада сверухъ. Гьев вукIана Турциялъ хIадур гьавурав Сефевидазул ирсилав вугин абун чIарав чи. 1743 соналъул ахиралда - 1744 соналъул байбихьуда, Ширваналда дандечIей бищунго хIалуцараб заманалда, Турциялъул армиялда цадахъ гьев вачIана Ираналъул гIорхъоде. Истамбулалда Сефи-мирза вукIана турказул МахIмуд I султIанас, жинде хIажалъидал пайда босиялъул мурадалда, хасаб квербакъи-къайимлъиялде гъоркье вачарав чи. Гьев Ираналъул шагьасул тахиде вахинавилин рагIиги кьун, султан МахIмудица Лъабабилев Сам-мирза Карсалде витIана, 70 азарго чи вугеб аскаралъул бетIерлъуда гьенив вукIарав АхIмад-паша Жамал-огълида аскIове. Лъабабилев Сам-мирза Карсалде вачIараб мехалда, АхIмад-пашаца султан МахIмудил цIаралдасан кагътал ритIана Хайдакъалъул уцуми АхIмад-ханасухъе, Сурхайил вас МухIамад-ханасухъе, Табасараналъул кверщелчагIазухъе, гьединго Дербенталъулги Ширваналъулги чIахIиял, хIурматиял гIадамазухъе, Лъабабилев Сам-мирзае кумек гьабейин. Истамбулалъ "вижизавурав" Сефевидазул тахалъул ирсилав Лъабабилев Сам-мирзае Дагъистаналъул ва Ширваналъул кверщелчагIаз кумек гьабичIо. Ахирисеб чабхъенги шагь разияблъун лъугьинчIо Кавказалда хурхараб жиндир политикаялъе хIинкъи букIин бичIчIарав Надир-шагьас цIидасан хIаракат бахъана Кавказалда, хасго Дагъистаналда, кверщел щулалъизабизе. 1744 соналъул декабралда 30 азарго чи вугеб аскаргун, гьев Дербенталде вачIана. 1745 соналъул байбихьуда Дагъистаналде гьабураб гьеб ахирисеб чабхъеналда къажаразул аскараз щущазаруна Гъарабудагъкент, Губден ва Буйнахъ росаби.\nДоб заманалъул тарихчагIаз хъвана Надирил гIумруялъул ахирисел сонал рукIанин кIалалъ бицунги къалмикье босун кагътида хъванги баян гьабизе бажарулареб, ракьалдаго жужахIалъул мисаллъун лъугьараб хIалалда. Гьелъул хIасилалда, сверухъ ругез 1747 соналъул 20 июналда чIвана Надир-шагь. Би тIуралъуб тIегь баккичIолъиялъ мурадги тIубачIого, ватIалъана гIумруялдаса дунялго кверде босизе къасд букIарав шагьзабазулги шагь.\nПайда босана Б. Б. Ханарслановалъул "Надир-шагь щущахъ виххизави ва гьелъул хадусел хIасилал" макъалаялдаса.\nАвтор: МухIамадкамил ГЬИМАТОВ\nКавказалъул гьалдолел къоял"Нилъераз хъвалеб гьечIолъиялда ццин бахъана…"Маккаялъул имам, Дамаскъалъул къадиХIамзат имам цIунулелБагъарана гъажар ГIандаллъиялде