1914 сон.Дагъистаниязе бараб ахIи.\nДагъистаналъул гIалимчи, тарихиял гIелмабазул доктор Доногъо ХIажи- Мурадица абулеб буго, жиндир бищун кIудияб интерес бугин гьадинаб суалалъул: кин ва кинаб асар Дунялалъул ТIоцебесеб рагъул хIасилалъ гьабураб инсанасул къисматалъе ва кин гьелдалъун хисанин гьесул бербалагьи.\nДоногъо ХIажи- Мурад: «Дунялалъул тIоцебесеб рагъда дагъистанияз гьабураб гIахьаллъиялъул цIех-рех гьабулаго, дица тIоцебесеб иргаялда хIисабалде босула инсанасул къисмат. Гьелъул буго дир бищун кIудияб интерес. Кин гьав ялъуни дов чи рагъда аравали, кин гьес вагъулев вукIаравали, жиндирго гIумрудул тIалаб-агъаз гьабичIого, сундухъ гьесие шапакъатал кьолел рукIаралали, яги кин гьев асирлъуве ккаравали.\nГьале гьадинал суалазда тIад дица ургъел гьабула кидаго. ГьабсагIат дир хиял буго гьадинал къокъал къисаби хъвазе доб заманалъул Дагъистаналъул бахIарзазул хIакъалъулъ».\nДунялалъул ТIоцебесеб рагъда дагъистанияз гьабураб гIахьаллъи - гьеб бугин тарихалда хъахIаб ланг, ян абулеб буго ХIажи-Мурад Доногъоца. ГьабсагIат гьес хIадур гьабулеб буго архивазул документазул мажмугIги. Гьеб кватIичIого къватIибе бахъине бугин, абулеб буго гьес.\nДоногъо ХIажи- Мурад: «ГIемерал доб рагъул гIахьалчагIи 1930-абилел соназул репрессиязул заманалде щвезегIан чIаго рукIана. Масала цIакъ кIудияб интерес баккулеб буго тумазул Гъумек росулъа Лачуев Ширванил къисматалда бан.\nГьев кколаан гIурус-Японазул рагъул гIахьалчилъун. МустахIикълъана гIемерал шапакъатазе. Хадуб ана Дунялалъул ТIоцебесеб рагъдеги. Доб заманалда Темир-Хан Шураялда къватIибе биччалеб "Жаридату Дагъистан" газетаялъул цо номералда бахъараб сияхIалта гьесул цIар батула араб бакI лъачIого камуразда гъорлъ.\nДобго сияхIалда рехсон руго чIваразул ва лъукъаразул цIаралги. Хадуб баянлъана гьев асирлъуде ккун вукIараблъи. Халатаб заман гьес бана асирлъуда. Рагъ лъугIун хадуб кIиябго рахъалъ жидерго асирал цоцахъ хисулаан. ТIад вуссана ватIаналде Лачуев Ширваниги. Амма гьесул гIумрудул ахир пашманаб букIана.\n1937 соналда НКВД-ялъ гьев ккуна ва гьелдаса нахъе хIакъикъаталдаги камуна гьесул лъалкIал. Гьадинал хIужаби гIемер руго. Дица кIодо гьабичIого абила -Дунялалъул ТIоцебесеб рагъда дагъистанияз гьабураб гIахьаллъи - гьеб бугин тарихалда хъахIаб ланг.\nЖакъа къоялде щвезегIан гьечIо гьелъул цониги фундаменталияб гIелмияб цIех-рех. Цониги монография гьечIо. ГIага-шагарго 15 соналъ цебе гьеб темаялда хурхун хъвараб цо кандидатияб даражаялъул диссертация гурони.\nГьабсагIат басмаханаялда хIадур гьабулеб буго гьелда хурхарал Дагъистаналъул архивазда цIунулел цо-цо документазул мажмугI. Ва хьул буго гьелъ халкъалъе дагьа-макъаб гIаги лъай кьезе букIиналда. Гьеб буго Дагъистаналъул тарихалъул гвангъарал тIанчIазул цояб».\nХIажи-Мурад Доногъоцаго гIадин Дунялалъул ТIоцебесеб рагъ ва инсанасул къисмат абураб тема хIалтIизабулеб буго ГIабашил ГIабдулмажидицаги. Хасго гьес цIех-рех гьабулеб буго Сугръалъа Хуршил Багьавудинил гIумрудул тарихалъул.\nХуршил Багьавудин (квегIса) гьалмагъзабигун. Темир-Хан-Шура.\nГьев вукIана ГIурус пачаясул армиялъул полковниклъун, хадув вахъана Польшаялъул армиялъул Генералияб Штабалъул полковниклъун.\nГьесул хIакъалъулъ нижеца мухIканаб бицен гьабуна «Кавказалъул Къилбар» абулеб нижер цо программаялда.\nГIабашил ГIабдулмажидица доб бицаралде тIаде гIемерал цIиял хIужаби журалел руго.\nХуршил Багьавудинил аскарияб карьера байбихьана ГIурус пачаясул армиялда. Хадув гьев вахъана Шималияб Кавказалъул МугIрулазул Цолъараб Республикаялъул рагъулаб бутIаялъул бетIерлъун. Гьединаб республикаялде данде чIун вукIана ХъахIаб Гвардиялъул бетIер генерал Антон Деникин.\nХасго гьесул хIаракаталдалъун рехсараб лъидаго бачIеб республика нахъе бахъун, Дагъистаналъул бетIерлъун тIамуна генерал МинкагIил Халилов. Хуршил Багьавудиницайин абуни, ватIан тун гочун ана къватIивехун. Амма гьес исибалдаги хIурмат гьабулаан генерал Халиловасул.\nГенерал МинкагIил Халилов ва МустIапа Кемал-паша Ататюрк\nАслияб суаллъун гьай-гьай букIине ккола – Дунялалъул ТIоцебесеб Рагъда гIахьаллъи гьабурал дагъистаниязул къадар. Гьеб мухIканго чIезабизе захIмат бугониги, абизе ккараб буго, гьеб къадар хIат ххун кIудияб букIана. Ян абулеб буго ХIажи-Мурад Доногъоца.\nДоногъо ХIажи- Мурад: «Дагъистаналъул Чол бодул кIиабилеб полкалъул биценалде тIад буссани, тIаде жубазе ккола гьадинаб хIужа. Гьелъулъ хъулухъ гьабиялде ункъго соналда жаниб щуго нухалъ ахIи бан букIана. Щай гурелъул рагъда кIудиял камиял рукIиналъул ва хваразул бакIазде цогидал рачIине кколелъул.\nГьединаб мурадалда Дагъистаналде сапарал рухьулаан офицераз ва гIадамаз ахIуд рахъулаан, агитация гьабун. ТIоцебесеб ахIуд рахъин чIахIияб букIана. КIудияб къадаралда гIадамал ахIуд рахъун рукIана кIиабилеб, лъабабилев ва ункъабилеб нухалда.\nАмма щуабилеб нухалъ хIалица гIадамал ахIуд рахъун рукIана архивазул документазде божани. Фронталдеги инчIо гьел гIадамал. 1917 соналда пачалихъияб хиса-свери байбихьана Россиялда».\nПарижалда хIалтIулев гIалимчи Вачагаев Майрбегица абулеб буго Дунялалъул ТIоцебесеб рагъ кавказиязе чияр рагълъун букIун гьечIин. Гьелъ Кавказ халкъазул миллияб бичIчIи борчIизабун букIанин.\nМайрбек Вачагаев: «Узухъда, гьаб рагъалъ аслияб асар гьабуна киналго кавказиязе, гьабичIого тезе ресги букIинчIо. Шималияб Кавказалъул халкъазе гьеб рагъ рикIкIадаблъун букIун гьечIо. Рагъ унеб букIана гьаниб, Жанубияб Кавказалда. Кавказалъул фронталъул мухъ жакъасеб Гуржистаналъул ва Армениялъул гIурхъи бугеб бакIалда букIун буго.\nГьединлъидал мугIрул гIадамазда гьеб бихьулеб букIана, хIехьолеб букIана ва гьез гIахьаллъи гьабулеб букIана гьеб рагъда. Доб рагъул гIахьалчагIазда Россиялъул пачалихъалда ккараб хиса-басиги цебеккунго бичIчIана.\nМугIрузул Эркенаб Республикаялъул тIадтараллъун хасго доб рагъул гIахьалчагIи рахъана. Ай - ГIрус пачаясул армиялъул офицераллъун рукIарал кавказиял. Масала довго ГIабдулмажид (Тапа) Чермоев.\nГъов вахъана МугIрулазул Цолъиялъул Централияб комитеталъул тIоцевесев бетIерлъун, хадув вахъана премьер-министрлъун. Нилъеда лъала гъов гIурус армиялъул штабс-капитанлъун вукIараблъи.\nВосе довго генерал МинкагIил Халилов. Ялъуни цогидал генералал. Гьез гIуцIараб республикаялъе кьучI лъун букIана хасго доб рагъда. Гъозие кIудияб политикияб хIалбихьи щун букIана, гъозул кIудияб къадру букIана ва Шималияб Кавказалъул халкъаз гъозул хIурмат гьабулаан.\nГъозда лъалаан кин ва кинаб асар Россиялъул империялда ккарал хиса-басияз гьабизе бегьулеб халкъазул букIинеселъе. Доб заманалъул феноменлъун рикIкIине ккола гьадинаб хIужа. Россиялда тарбия щвараб кавказалъул элитаялда империя бихха-хочараб ахIвал-хIал бичIчIулаго ва жидерго халкъазул тIалаб-агъаз гьабулаго, гIамал гьабуна жидерго эркенаб пачалихъ базе.\nГьале аслияб гIилла Россиялъул рахъ ккун букIараб элитаялъ жидерго эркенаб республика гIуцIизе бахъараб хIаракаталъе. Байбихьуда хиял букIана гьеб цIияб республика цIияб Россиялде гъорлъе ине, амма гьединаб пикру хехго хисана.\n1917 соналъул август моцIалдаса нахъе жибго гьеб элитаялъги кIибикьана. Цояз тIалаб гьабулеб букIана лъидаго бачIеблъи, цогидазе бокьилаан Россиялд гъорлъе ине. Гьединал шартIазда политикияб элитаялъе хIалае бусурбабазул элита гIедегIана. Ай шаригIаталъул партия. Гьелъги тIалаб гьабулеб букIана эркенаб пачалихъ бай. ХIасилукалам - Дунялалъул тIоцебесеб рагъалъ тIубанго хисана кавказиязул миллияб бичIчIиги, пикрабиги, жибго мугрIулазул жамагIатги. Гьедин ккана 1917 соналда».