Гьаб цо боголил как дир кватIиладай? » MaгIарухъ - Авар Басмабазул Цолъи\nХIамзатил Расулил хIакъалъулъ пикраби ва ракIалдещвеял\nИсана ХIамзатил Расул гьавуралдаса 95 тIубала. Расул ХIамзатов. ХIамзатил Расул. Гьеб цIар абидал, цо улка цебе бачIуна. ЦIадастан. Бергьун ракI цIалеб, беричаб, гьайбатаб улка.\nУргъичIого бачIа гьеб, бадибе магIу гIадин…\nМагIарулазе, Дагъистаналъе чара гьечIого хIажатав инсан вуго Расул. Гьев вуго дунялалъулго халкъияв шагIир. ГIадатияб халкъалъе гIадатиявлъун лъугьана гьев. Гьединлъидалин гьесде гIадатияб куцалда ва къокъго, инсул цIарцин рехсечIого, гIемерисеб мехалда Расулилан абун толеб.\nДица кечI гьабуларо, дица кечI ургъуларо,\nУргъичIого, бачIа гьеб, бадибе магIу гIадин, –\nгьедин хъвана Расулица. Гьеб кIиго мухъ ккола литератураялъул, поэзиялъул, творчествоялъул гьумер, сурат, кьучI, формула. Гьересиял, хIалгьабун лъугьинарурал мухъазул кучIдул, поэмаби, къисаби лъугьунаро. РакI ва гьунар жанир лъурал асаразул асар тIадегIанаб букIуна.\nРасул ХIамзатовасул асарал руго ракIалъ хъварал, жаниб гьалдолеб гIумру бугел, цIалдолезда кIочон толарел. Гьесул гIумруги букIана гьединаб – унго-унгояб, гвангъараб, гьелчолеб ралъад гIадаб. Расулил гIумру ана киналго дунялалъул, улкаялъул, Дагъистаналъул ва магIарул халкъалъул лъугьа-бахъиназда бакьулъ. Гьев рикIкIине бегьула XX гIасруялъул унго-унгояв вакиллъун.\nСССРалъул заманалда пачалихъалда бугеб цIогьалъулги хъвана Расулица, ритIухълъи гьечIолъиялъулги хъвана. Цоги хъвадарухъабазда кIвечIел темабазда кверги бана гьес. КIудияб мегIер гIадин, кьуричIого, къадруго эхетун буго Расул ХIамзатовасул литературияб ирс.\nХIамзатил Расулица рекIелъан биччачIеб дунялалъул унти, гIузру, суал, масъала хутIун батиларин ккола. Атомалъул гIасруялъул васас, гьес хъвана гьеб атомалъул бомбаялъ ва цоги вах\_шияб ярагъалъ инсанияталъе кьолеб бугеб хIинкъиялъулги, политиказул хIалихьалъиялъ халкъазе кьолеб бугеб гIакъубаялъулги.\nМагIарул росдал гIумруялдаса байбихьун, дунялалъулго, космосалъул даражаялде щвезегIан, Расулица кьолочIеб тема къанагIат буго. Гьес жиндир поэтикияб диваналде цIана тIолабго дунял-гIалам, гьес ахIи бана, яхI борчIизабизе кколилан ва гIадамазулъ гIаданлъи цIилъизабизе хIажат бугилан.\nРасул ХIамзатовасул кIудияб, бечедаб, гIемаррахъазулаб ва гIемержанразулаб литературияб хазинаялда жаниб цохIониги чIамучIаб мухъ батуларо. Гьесул руго бергьун гъваридал, пикру кIудиял, чIагоял сипатаздалъун рессарал поэзия ва проза.\nКубаялъул тетрадь, Бейруталдасан кагъат…\nРасул ХIамзатов, цого шагIир ва хъвадарухъан гуревги, ккола кIудияв пачалихъияв ва маданияв хIаракатчиги. СССРалъул ТIадегIанаб Советалъул Президиумалъул член, анцI-анцI жамгIиял идарабазул вакил Расул ХIамзатов гIумруялъ вукIана гIадамазул ургъалида, гьезул суалал тIуралев, гьезие кумек гьабулев. Амма бищун аслияб хъулухъ гьес гьабуна адабияталъе, кIудияб искусствоялъе, художественнияб рагIуе.\nНилъеда ХIамзатил Расул вихьула Япониялдаги, гьеб улкаялда атомалъул гьужумалъул хIасилалда хварал лъималазул рухIелалъ «ХъахIал къункъраби» абураб хадубккун машгьурлъараб кечI хъвалевги, Бейруталъул кьвагьи бахъарал къватIазухъан къаламцояв Чингиз Айтматовасухъе поэтикияб, пашманаб ругьел битIулевги, Латиназул Америкаялъул инкъилабазул байрахъал Фидель Кастрода ва Эрнесто Че Геварада аскIов гIодов чIун, гьезул гъуждузде магIарул буртина рехулевги, Индиялъул нухмалъулей Индира Гандилгун пачалихъиял гара-чIварияздаги…\nРасул ХIамзатов лъугьана дунялалъулго вакиллъун, гIаламатлъун, таватурлъун. Нилъее, магIарулазе, гьес тараб аслияб жо ккола, авар мацIалъул цIар цIуни ва нилъер халкъ дунялалдаго машгьур гьаби. Расул ХIамзатов вуго цо чи. Амма гьев Чи гьечIевани, цIакъго загIиплъилаан ва мискинлъилаан нилъер миллат. ГIемерлъаги нилъее гьунарал ва лъикIлъи тIаса унгеги нилъер халкъалда.\nМун вакил гьавуна мугIрул улкаялъ\nГIаламат вукIине гьелъул даималъ\nРасул ХIамзатовасул хIакъалъулъ ракIалдещвеязул бицани, гьел щивасул батIи-батIиял руго. Диеги рес ккана гьев къанагIатав инсангун гIодов чIезе, гьесулгун гара-чIвариял гьаризе, гьесда дандчIвазе. Бадиве кIанцIун, Расулил адаб тун, гьесул заман хвезабун, шагIирасулгун дандчIваял ралагьизе лъугьинчIо дун. ЦIадаса ХIамзатил ва Расулил хъизаналъул гьарадирил гIадамаздехун бугеб хасаб бербалагьиги лъалаан дида. 1922-1923 соназда ЦIадаса ХIамзатица дибирлъи гьабуна нижер Бакьулъ Гьарадирихъ росулъ. Гьеб хIужаялъ жеги гIагар гьавуна диеги цоги гьарадирие Расул. ГьабсагIат Бакьулъ Гьарадирихъ аслияб къватIалъе Расул ХIамзатовасул цIарги кьун буго.\nХIамзатил Расулилгун тIоцебесеб дандчIвай ккана гьеб заманалде диргун гьудуллъи бижарав магIарулазул цоги машгьурав шагIир, дол соназда Дагъистаналъул Хъвадарухъабазул союзалъул авар секциялъул нухмалъулевлъун хIалтIулев вукIарав МухIамад АхIмадовасул хIаракаталдалъун.\nКучIдул хъвалев гIолохъанчи вачIун вугин союзалдеян абун, Расул ХIамзатовасул кабинеталде ракIарана. Чанго магIарул хъвадарухъан данделъараб бакIалда гьенир дирго цодагьал мухъал цIалана. Хъвазе бегьулищ дицаян гьикъидал, ХIамзатовас жаваб кьуна хъвазе кколилан.\nХадуб Расулилгун хабар-кIалалда лъикIаланго заман бана. Гьес ракIалде щвезабуна Гьарадирихъ росу, жиндирго умумузул гьалбал, жив гьенив гьавунилан абуна ва кидаго гьениве щвезе анищ букIаниланги бицана.\nГьеб букIана 2002 соналъул хасалихълъи, 17 сентябрь. ЛъагIалидасан Расул камуна. Гьеб лъугьа-бахъиналъ къварид гьавурав дица хъван рукIана гьадинал рагIаби:\nДоб кIочон толареб хаслихълъидул къо,\n«Къо лъикI, Расул!», – илан къварид Дагъистан.\n«Къо лъикI, сахав вас!» – ин гIодулеб ВатIан.\nГIурус театр цIун Поэтасухъе\nАхирисеб нухалъ къокъунеб гIалам.\nМагIулъун щущалеб буго сверухъе\nЦере рахъаразул пашманаб калам.\nКерен-ракI ссудулеб панаяб бакъан,\n«ХъахIал кьункърабазе» Яница хъвараб.\nМали гъежда лъуна халкъалъ, ракIбакъван,\nХIакъикъияб ХIикмат жинда хIалхьараб.\nХьолбохъ эхетарай цо берцинай яс\n«Расул, нух битIаги!», – абун гIодана.\nВатIаналъул чIухIи дагъистанияз\nТаргъу мегIералъул каранлъ букъана.\nУлкаялъ ритIарал тIугьдузул гораз\nГвангъизе гьабуна хабал цIияб ракь.\nКьижана ХIамзатов азарил соназ\nГIазизаб тIалъидал зобалазда гьоркь.\nКьижана ХIамзатов. ХIухьел цIаларо.\nЦIорораб ракьда цун рокьул цIураб ракI.\nТIокIаб киданиги гьеб кIетIеларо,\nЧIваларо кочIоца нахъегIанлъи, рекIкI.\nГIодулел рагIула хъахIал къункъраби,\nХъахIилал зобалахъ магIирукъ гьабун.\nУгьдулел рихьула тIогьал, кIкIалаби,\nРекIее хирияс жал танин абун.\nАсият, Кумари руго чIегIер бан,\nХерав магIарулав – бералги хIачан.\nНакIкIул тIагърал рахъун, гIунун чIун мугIрул,\nКечI магIулъун лъугьун буго хIанчIазул.\nЧIегIер бан буго халкъ, дунял, тIабигIат,\nТIолазго цоцазда бала зигара.\nАмма чIегIер бачIеб хутIана уммат,\nДаличIо байрахъал кирго гIодоре.\nДагъистан кодоб ккун гIезе гьабурав\nГьелъул эмен индал, кечI ахIулебдай?\nКиналго халкъазе гьаб ракь рагьарав\nГьелъул шагIир хведал, бачIеб чIегIер щай?...\nРасул... Щив гьев? Вакил! КочIол цIураб зоб,\nАзарил гIасрабаз цо кьолев гений.\nРокьул Америка рагьарав Колумб,\nГьайбатлъидул космос квегъарав Юрий.\nГIаламат вукIине гьелъул даималъ.\nДуца гьелъий кьуна аслияб магIдан,\n«Дир Дагъистан», – илан карандаги хъван.\nМун вакил гьавуна СССРалъ\nРакьалда кIалъазе жиндирго рахъалъ.\nБищунго кIудияб пачалихъалъул\nРуль ккуразда гьоркъов – ХIамзатил Расул.\nМун вакил гьавуна, халкъаз цIар щурун,\nХиросимаялъул цIумур бухизе.\n“Ysla de muxeres” ракь гьабугеян,\nГьаб гIумру цIунеян гIакIа ахIизе.\nМун вакил гьавуна, Бичас амру кьун,\nИнсанасул рекIелъ лъикIлъи бекьизе.\nКIудияб, даимаб РагIиги абун,\nМун ана, бакъги кьун бецIлъукь ругезе.\nАна Расул. Къалам гIодой къулана,\nМагIида магIарул пандур гIодана.\nПашманаб гIаздаца бацана Парнас,\nБадиб магIу ххулун хугIана Пегас.\nПулеб буго гьури. Хварал, чIагоял\nРуго эхетун чIун Расулил зонохъ.\nМугIрузул тIогьаца угьула цIаял,\nЦIакъ квешаб къварилъи рещтIанин рагьдухъ.\nКверкьовуда буго кочIол дуниял,\nКаламалъ рухI гъолел РагIул судиял:\nШекспир, Гете, Бальзак, беццав грекав,\nПушкингун Лермонтов, Толстойгун Чехов.\nАраб гIасруялъул шагIирин абун\nРималъ Расулида тIогьол таж лъуна.\nПетраркагун Данте – гьелго тажалгун,\nГьелгун ХIамзатовги парахалъана.\nАна Расул. Хадуб гIодана гIумру,\nГIодана ритIухълъи, гIодана шигIру.\nРакьулъ вукъун вуго, къанал тIадги чIван,\nРакьул шар кинигин кIудияв инсан.\nЦIиял, батIиял, жеги гъваридал ва хIикматал кьерал загьирлъана ХIамзатил Расулил асаразулъ XX векалъул 80-абилел ва 90-абилел соназда ва XXI гIасруялъул байбихьуда, кIиго къарнуялъул, кIиго азарго соналъул гIорхъода.\nСвери лъугIилалде лъутулеб щунгъар,\nЛъугьараб щиб дуе, къоабилеб век?\nКъо ун бахъиналде бачIараб сордо,\nСалам, накIкIилъ бугеб рикIкIадисеб цIва.\n…Дун жеги дидаго гурхIарав гуро,\nГьанже гурхIун вуго – гуккараб божи,\nРоржарал соназде семулев гуро,\n…Хинаялъ белъараб багIараб магжилъ\nГьанже щибаб сардилъ цеве чIола гьев\nХIамзатил Расулил адабияб ирсалда жаниб саламатаб бутIа ккола тарихияб темаялъ, КIудияб Кавказалъул рагъул хIакъалъулъ хъварал кучIдуз, назмабаз, поэмабаз ва цоги асараз. ГIолохъанаб заманалда гьеб темаялда хъвадарулаго, ккараб гъалатIалдаса пашманлъун, «Дир ракI мугIрузда буго» абураб поэмаялда 1956 соналда ХIамзатовас гьадинал мухъал тун руго:\nБуго дир каранда кутакаб ругъун –\nКигIан мех баниги, гьеб лъилъиларо.\n…ГьитIинго рагIараб магIарул чIухIи,\nБахIарчилъиялъул мисалги цIарги, –\nЦIигьулдерил тIохахъ къаси рицунел\nКъисабалъ, маргьабалъ вукIунаан гьев.\n…ХъахIаб чалмаялъулъ, чергесаб ратIлилъ,\nЧарамул хвалчада квегIаб кверги лъун,\nХерав имамасул гIагараб сурат\nСонаца букIана нижер рокъоб бан.\nХъахIаб къададасан къадруяб гьумер\nКъойил дун ворчIигун, балагьулаан.\nХадуб кIочонареб цо рогьалида\nРагъде тIовитIана гьес дир кIиго вац.\nГьесул танкабазе, квердаса рахъун,\nКурхьаби, баргъичал кьуна ясаца.\nКьалда дир мугIрузул гIолохъабазда\nГIемерав ракIалде вачIана Шамил.\nКIудияв багьадур! Гьесул хIакъалъулъ\nЧан хIайранаб назму хъвараб инсуца!\nАмма ахирияб гьесде гьабураб\nПоэма бахъичIо, нахъе бачIана.\n…Гьеб хабар бачIиндал, унтана эмен,\nУргъалабаз къвал бан, къварилъиялъ цIун.\nКъанщана гъос берал ахираб нухалъ,\nИмам сверухъ кивго какулеб мехалъ.\nДирги гIайиб ккана, унтула керен,\nКакана дицаги, уян ккун, Шамил:\n- Англичаназул гьудул вугилан,\nГьайбатал мугIрузул тушман вугилан.\nГьанже щибаб сардилъ цеве чIола гьев –\nЦин АхIулгохIалъул гучав рагъухъан,\nЦин Гъуниб бакIалда кIудияв асир.\nХунжрузул, хучдузул анцIила ичIго\nУнтарал ругъналги рихьизе гьарун,\nГьезухъ валагьула гIемераб мехалъ,\nГIайиб бугев дида абула гьадин:\n– АнцIила ичIабго ругънада тIаде\nКъоабилеб ругъун дуца лъунилан.\nКъоло щуго соналъ рагъ гьабуниги,\nГьанже дуца гIадин, дун лъукъичIилан.\n… ХIажимурад гIадин, тIаса лъугьаян,\nТIадвуссун вачIунев вуго гьесухъе.\nГучав имамасул чармилав наиб,\nЧияр хьуцIилъе ккун, чIвана доб мехалъ.\nДир щибдай букIинеб? Шамилихъе дун\nБатIияб чода тIад вуго вачIунев.\nБатIияб мех буго, цIияб нух буго,\nБокьун гьечIо дие хьуцIилъе ккезе.\n…Амма гьари буго, мугIрул гIадамал,\nДир гIайибалдаса нуж тIаса лъугьа!\nОгь, тIадегIанаб халкъ, васас гуккарав\nЭмен кинигин, мун дихъ балагьуге.\nГIицIал тIулбуздаги тIугьдул раккула,\nГIумрудул сонаца ругънал седола.\nДир унтараб керен ахIдолеб буго:\nБокьулин кьварараб Шамилил халкъан!\nЦIадул вулкан гIадинаб АхIулгохIалъул сурат…\n«Къолохъанасул бетIер къотIараб ханжар» абураб поэмаги ккола гIемерал мацIазде буссинабураб ва машгьурлъи щвараб асар:\nМагIарухъ аби буго\nАварав гьев жегиги\nТIубан аварав гурин.\nЦогиги бицен буго\nГIешдерил Щулалъул гохI\nЩущалареб си бугин\nХасаб медаль букIана\nЖеги гьеб босилалде\nСардарас хIадур гьабун.\nАмма мугIрул гъулдузда\nГъаримал чурхдул хутIун,\nЧан азар медаль кьураб\nЯги къварид хутIарал\nГьезул цояб дий кьуна:\nКъалъуда бакъукь чIварав\nДир кьолбол солдатасул\nСайгъат бугин гьабилан».\nБерзукь цIилъун бачIана\nЦIадул вулкан гIадинаб\nРасул ХIамзатовасул тарихиял поэмабазда жаниб нилъеда бихьулеб буго заманги, бакIги, багьадурзабиги, хIалуцараб гIумрудул кьабиги. ШагIирас нилъее рагьулеб буго 1839 соналъул бухIараб риидал гIарададул чIей гьечIеб цIадакь гъазават гьабулел рукIарал магIарулазул сипат-сурат.\nКIудияб Кавказалъул рагъул темабазда хъварал Расулил чIахIиял асарал рахъана советияб заманалдаги, гьелдаса хадубги. Тарихиял асарал къватIире рачIана 1981 соналда ункъазарго тиражгун биччараб «МагIарул къиса» абураб тIехьалдаги, хадусел соназда рахъарал «Щуго си», «Киниги гъанситоги» ва цогидал мажмугIаздаги.\n«ХIажимурадил бетIер» абураб кочIолъ руго гьадинал мухъал:\nВалагьун вуго жакъа –\nБида босараб тIалъи\nТIамулеб буго цебе.\nРихьула дида кIкIуйдулъ\nВалагьун вуго къварид –\nОгь, гьадинаб хазина\nХвалчабакье кин ккараб?\nДида кIалъалеб буго\nВатIаналде нух къосун,\nКъисмат гьадинаб кканин.\nРасул ХIамзатовасул буго кIудияб ва дунял асир гьабураб творчество. Гьесул асаразул цо-цоязул хIакъалъулъ бицен гьабуна гьаб макъалаялда. ШагIирасул жиндирго рагIабаздалъун лъугIизе толеб буго гьаб цIех-рех: – Дун вукIана чанги батIи-батIияв, хутIила ракIазулъ цохIо хIажатав; цогиял нусгояз хисизе гьечIев, дицаго бакараб дирго чирахъгун. Гьединавлъун хутIана ХIамзатил Расул миллионазул ракIазулъ.\n» ХIалихьалъиялда данде вагъулев\n» Рахьдал мацI - халкъалъул рухI