ЧIиркъатIаса Бакъи | Эксклюзив | Киназего гIаммаб Россия\n© Постоянное Представительство Республики Дагестан при Президенте РФ\nКиналго ясазул гIадин кIилкIал разе Бакъил гIундул рорлъичIо, гьелда васазул гурони ретIел ретIинчIо, гьей кидаго васазда гьорлъ йикIунаан, гьарулел хIаял-расандабиги васазул рукIунаан. ГIолохъанлъул гIужда Бакъи ругьунлъана лъедон гlop бахине, чода гьунарал гьаризе, гIужда туманкI-таманча реIчIизе ... Къоло щуго соналъ росдал бегавуллъи гьабурав КъунахIаца хирияй ясалъе кьолокь басандулеб тIогьилаб юргъачу, ханжар, хвалчен (гьеб жакъаги нахъе цIунун росдал музеялда буго), биун тIурабгIанги гьелда рекъараб гужгат, хурайсен тIагъур босун букIанила. ЧIухIараб ретIел ретIарай, щват бугеб лагаялъул ва берцинаб гьумералъул Бакъи сверухъ росабалъго машгьурлъун йикIана. Араб гIасруялъул 70-абилел соназ МелъелтIаса ригь арав чи Михъал чIахIияв ГIумарица бицунаан ЧIиркъатIаса Бакъи ячIиндал МелъелтIа унго-унгоял къецал тIоритIулаанилан. ГьитIинаб къоялдаса нахъего къаркъала куцарай Бакъица киналгIаги къецазда чIел босулеб букIун буго. Цо нухалда Шурае чода уней Бакъи цо рекIарасда хадуй гъун йиго. Шагьаралде щведал гъов нухлулас бицун буго цо ЧIиркъатIаса гIолохъанчи хадув гъун, жив гьесда цадахъ вачIанин. Бакъи чIужугIадан йикIиналде щаклъунцин гьечIо гьев.\nЧIиркъатIаса ригь арал гIадамаз бицунаан АхIулгохI бахъун хадуса, тухумазда, гIагарлъиялда, эбел-лъималазда гьоркьоб магIишат сабаблъун дагIба-рагIи гIемерлъанин. Масала, ДихIимал ГIада абулей гIаданалъул кинабго гIагарлъи АхIулгохIда тIагIун, гьезул ах-хур алде буссун букIун буго. Гьей хвараб мехалъ гьелъул буголъи васазе щун буго, ва гьелдаса нахъе гIемерал соназ вацазда гьоркьоб дагIба лъугIун гьечIо. Гьеб заманалда ЧIиркъатIа дибирлъун ЛъаратIаса Жамалдин вукIун вуго. Рузманалда вагIза гьабулебгцинахъе гьес ракIбекун ахIулаанила: «Ле, чIиркъ! Нужехъа бажарунин абун АхIулгохIда бетIергьаби тIагIарал хурзал ккоге! ГIадан хIакъир гьавуге! ГIадан хIакъир гьавурасда хIакъираб къо чIелин буго хIадис».\nКъунахIал ЧIиркъатIа тушман вукIинчIо, тушманлъи ккана гьесул боцIи сабаблъун, гьебги жиндирго кIудияв вац ГIабдулатIипилгун. Вацазда гьоркьоб тушманлъи бижизабула гьезул лъудбуз, ГIабдулатIипил чIужу ХIурия Аргъваниса, КъунахIал чIужу Халумеседо ЧIиркъатIаса йикIана. Вацазда жидерго лъудбузда гьоркьоб гьуинлъи бижизабизе кIвечIо. КIиябго хъизаналда гьоркьоб замана анагIан цIа гьелегьунеб ва гучлъулеб букIана ва вацаздеги гьеб рокьукъаб унти бахунеб букIана. КъунахIаги ГIабдулатIипги дагIбаялда ругеб мехалъ гьелъ сунде рачунелали бичIчIарав гьоркьохъев вац Солиманица жиндирго рокъореги ахIун гьезде абунила: «ХIурияца мунги Халумеседоца гьавги цIадаре рехулел руго. Нуж росдада суричIого вацал гIадин рукIа!» - ян.\nКIиявго вацасул жидее гIунги тIокIабги бечелъиги букIана, гьелъие хIужалъун цоги биценги рехсон тезин. МелъелтIаса ГIабдусалам абулев бечедав чи, чIекъдерил магIарде гIиги щвезабун, гьениб сордоги бан, вачIун радалго росдал годекIанив вукIун вуго. ТIаде щварав КъунахIаца хъваш-баш гьабун хIажат цIехедал, жиндирго гIемераб гIиядаса пахрулъарав мелъелтIисес абун буго дургун бечелъи багъизабизе вачIанин. Гьоболасул рагIи рекIеда хIунчаниги, сордо базе рокъове щай вачIинчIеван гьикъун буго КъунахIаца. Сордо дица магIарда банин гьоболасги абун буго. Жеги дида бихьичIеб магIарда дуца сордойищха базе ккарабин КъунахIаца асго гIадаб чIухIараб жаваб кьун буго. Гьелъул магIнаги букIанила дир магIарде битIизе гIи гуребги, гьелда цадахъ ритIизе ва ккани сордо базеги чагIи ругин абураб. Гьеб рагIиялъе ГIабдусаламица «мун бергьана, КъунахIа»-йин жаваб кьунила.\nЦо къоялъ, гъоркьа тIаде вачIунев ГIабдулатIипги тIаса гъоркье вачIунев КъунахIаги, къотIнор дандчIван руго. КъунахIаца щибго кIалъачIого: «УхI!» - анги абун гужгат рекъезабун буго. Дун сан гьавичIогогIаги гуревищ мун ухIдулевинги абун, ГIабдулатIипица КъунахIада ханжар чIван буто ва гьелъ КъунахIал бохалъул ракьанда бугеб кIудияб бидурихь къотIун буго. ТIаде ккарав КъунахIал рахьдал вац Аваласул ГIалистаница тIаде цIалун вахъиналде гьесул pyxl босун буго. Рукъалъул къадал гьаргьадулеб гIоди, мокърукь бакI бахъулеб гIадаб магIирукъ, росдал руччабаз гьарулел ракI бекарал магIаби... Гьеб букIана I9I9 соналъул ихдалил ахир.\nГIемерал къварилъаби рихьараб росулъ лъиде щиб абилебали лъалареб, тушманлъи лъилгун кквелеб, рецIел лъидаса босилебали лъалареб питна гьеб къоялъ гурони бихьичIо. ЧIван росдада цеве лъуна гIорхъи тун жамагIаталъ адаб гьабулев, 25 соналъ бегавуллъиги гьабун жидер мурадал цIунарав чи, Бакъи «васлъидал», гьелъ магIирокъоб бер биччичIо. Гьелъ росдал агьлуялъе ва гIагарлъиялъе сабру кьолеб букIана вацас чIварав вацасда хадур гIодизе кколарин. МагIирокъоса гIадамалги ун, жидерго эбел-яцал хутIараб мехалъ ургъел бикьизе ва рецIел босизе вац гьечIей Бакъица бадиса магIуги гирулаго инсул жаназаялдехун абула: «Огь, пакъир дада, гъарин дада! Нижеда лъалеб гIайиб кидаго ккечIев дада! Гьаб къо кIочани ва рецIел босичIого тани, хIулагиха дир къунщби». Гьелъ къунщбуздаса тIун чанго рас инсул жаназаялде тIаде реххула. Инсул жаназаялда цебе Бакъица рецIел босизе гьа бана ва гьеб тIубай гIицIго заманаялъул иш букIана. ГIадамазда йихьулеб бакIалда яхI гьабуниги, жийго йигеб бакIалда Бакъи гIемер гIодулаан. КъунахIахъ гIодуларев чи росулъ вукIинчIо.Гьале гьитIинав вацас кIудияв чIвай хIехьезе ккарай гьезул яц МахIмутIил Узул магIу:\nВац чIварав ГIабдулатIип. Болъихъ кIиго моцIалъ чIезеги гьавун, виччан вачIарал къоял рукIана гьел. Дие нух битIагиян гьарейин эбелалдаги абулаго, ретIун буртинагун Бакъи кавудахъа къватIие ана. Кидаго ракIчIарал галаби росулаго уней Бакъил рилълъиналъулъ цо кинабалиго бицине лъалареб хиса-баси бихьарай эбел Халумеседол ургьиб цIа рекIанила ва черх сорозе лъугьанила...\nЦо щибалиго балагьулел гIадин хурайсен тIогърода гъоркьан жендулел Бакъил беразда гъутIбузда гьоркьосан ахикье тIерхьунев бидул тушман имгIал вихьанила. Нахъасан речIчIизе Бакъие къабуллъичIо. Ахикьа тушман тIадвуссинегIан соролеб черхалъе сабру гьарана. КватIичIого, тIадал гулги къвалакь ккун, ГIабдулатIип гъутIбукьан ваккана. Гьев аскIове щолаго Бакъица буртинаялда гъоркьа туманкI къватIибе бахъана. Гъуждул сородулел рукIун, ишан босизе гьелъухъа бажарулеб букIинчIо. Гьав имгIал гуревги, эмен чIварав тушманги вукIин лъаларогойищ нуж сородулелан абун Бакъица хIанчIараб жиндирго гьажалдаса би бецIцIулеб букIана.\nКьвагьараб тункIил гъугъаб гьаракь росулъго тIибитIана. Ццидаца хIаладаса ятIа гьаюрай Бакъи дагьай алхана. Лъукъарав ГIабдулатIип аскIоб букIараб Баширил рагьдухъе кIанцIизе хиялалда къадахъа тIаде харулев вукIана. «Доб къойищ, имгIал, жакъа къойищ?» - ан абулаго Бакъица нахъеги кьвагьана, хвалилаб гулла щварав бидул тушман къедаса гъоркье вортун гьалда цеве тIивитIун лъуна. БукIараб бакIалде буртинаялде жанибе туманкIги ккезабун Бакъи Макъачиласул ХIажимурадил минаялъуе лъугьуна. Гьезул щивниги чи рокъов ватуларо. РецIел босизе щун мурад тIубарай гьай къечалъ ургьий юхIулей йикIана. Рагьда батула гьойдуе тIураб чурул цIураб раса. Бакъица лъикI хIохь бан чури гьекъола. Гьеб букIана I9I9 соналъул роол ахир. РецIел босун хадусеб къоялъго Бакъи Болъихъе диванханаялде уна.\n(Баян: I934 соналде щвезегIан Дагьистаналда Совет хIукуматалъул суд букIинчIо. ХIалтIулаан шаргIияб суд - диванхана.)\nБолъихъаги гьей Шурае диваналде йитIула, гьениб букIана Дагъистаналъул тахшагьар I922 соналде щвезегIан. Тахшагьаралъул диваналда рецIел боси битIараблъун рикIкIуна, Бакъие жийго цIунизе хвалченги таманчаги кьола ва цIодорго хьваде, лъиданиги божугейинги абун рокъое йитIула.\nГьеб заман жеги Дагъистаналда хIурият щулалъичIеб заман букIана. Бакъица бид йиххун росу тезе ккола, щуго моцIгIан заманалъ Хъараний инсул гьобол Жалилил ХIажил бакIалда йикIуна. Хадуб, лъагIелгIан заманаялъ, ЦIобокьа гьобол ХIажияв Дадал гъоя йикIуна. Гьелдаса хадуй росулъе тIадюссиндал гIадамаз Бакъил кутакалда къимат гьабулаан, кина-кинавниги бихьинчияс борхулареб къо борхарай яс хIисабалда. ЧIиркъатIаса цIар рагIарав речIухъан ИсмагIелица Бакъил лъай-хъвай гьабунила машгьурав революционер Унсоколоса МахIачилгун. «Ярагъги борчине, чуги рекIинейин мун инсуца васлъун тун йикIарай», - ян абулаанила Бакъиде гIадамаз.\nГIемер ЧIиркъатIе щолев вукIарав ХъахIаб росулъа МахIмудица чIекъдерил ясазде чанги кучIдул гьарун рукIун руго. Бертин яги гвай бугебщиналъуб, гIадамазул гьари къабул гьабун, Пашал МухIамадица гIемер ахIулеб букIун буго Бакъиде гьабураб кечI. Гьеб кечI ракIалда бугоан умумузул тарих ва адабият жинда лъикI лъалев ва жиндицагоги цо-цо саринал хъвалев ГIалил Солиманида.\nГьес ракIалдасан бицун хъвараб МахIмудица Бакъиде гьабураб кечI буго гьаб:\nХункар-короласул тепси гIадинан?\nКочIолъ ратулел цо-цо ричIчIуларел рагIабазе баян:\nФатхIа - «а» гьаракь лъугьинаби.\nКасра - «и» гьаракь лъугьинаби\nМинар - лажбар.\nБaxlpy къулдум - гIараб мацIалда Красное мореялде цIар.\nБайтуллагъ - Аллагьасул рукъ.\nТепси - кванил цIураб стол.\nНавсарашал - хIулидул къандалъаби.\nХIавраазул - хIурулгIинзабазул.\nХалилат - гьудул.\nКагьро - янтарь.\nБакъил ахирисеб божилъи ва анищ гьелда къокълъула. ЛъикIго умумузул тарих лъалев ЧIиркъатIаса Саратил МухIамадица бицунаан лъукъарав МахIмудица килщица хIуралда хъван букIун бугин Магьдиласда гIайиб гьечIин, рецIел босулайин рукIунгейин. Цоги чиги чIван I0 сон туснахъалдаги бан Магьдил МухIамад хведал гьесул руччабаз:\n«ЦIулакьо чIвалеб гlep гIарцул гьабурав. ГIеч бетIизе гарас меседил чIварав», - ян игьелдерие хасиятал пасихIал рагIабиги абулаго гьев ахирисеб сапаралъ нухда регIула.\n(Лит. Дагъистан, №2. I990 с. 57-59 гьум.).\n«ХъахIбаца чIван хварав хIасратав эмен», - абун.\nКъунахIа-ханасул Бакъи меседо -\nБахъанин цIохIама гьанже гьагIизе.\nХадуб щиб Узуца абилеб букIарабали нилъеда лъаларо, Чакар гьелда тIад речIчIула, цоцазул рас бетIулеб, гьурмал хачалеб рагъалъ магIирукъ биххизабула...\nБакъил тушбаби гьелда нахъаса ричIулел рукIинчIо, амма щибаб нухалда Бакъида гьезул къорикьа йорчIизе бажарулаан. Къуваталдалъун Бакъидаса бергьинчIо тушман, бергьана макруялдалъун. Гьеб ккана гьадин.\nГIабдулатIипил гIагарв чи Идирис жиндирго ах лъалъалев вукIана, гьебго заманалда гьесдаса лъикIаланго добегIан бугеб жиндирго ахикь хIалтIулей Бакъиги йикIана. Бакъица чIварав ГIабдулатIипил гIагарай гIаданалъ, Идирисида нахъасан лъим Бакъил ахикье бегула. Лъалъадулаго лъим къиндал, лъеда хадув арав Идирисида жиндихъ букIараб лъим Бакъил ахикье бегун батула. Хурул рагIалда йигей Бакъида жиндир ахикье лъим бачIун букIинцин лъалароан. ГIабдулатIипил гIагарав вукIиналъ, гъоркьгоги Бакъилгун тушманлъиялда вугев Идирисида дида нахъасан лъим щай бегарабинги абун Бакъил горболъ бел кьабун буго.\nТушманасде бугеб ццидаца унти кIочарай Бакъица, хъантIан кидаго рачлихъа камулареб хонжроде квер бегьула, амма гьеб лъалиниса бахъун бачIунаро. Ахирисеб нухалъ чархида ккун хадуб бацIцIинчIого, биччилаго лъалиниб къазабураб гьеб, кьавуялъ лъалдехун рекIинабун букIун буго. Хонжрода квал-квалей Бакъиги йихьун, гьелъ ханжар бахъани жиндир къоял лъугIулеблъи лъалев Идирисица хех гьабун Бакъида кIицIул тIатIала ханжар къазабула. Хун йигин тун, бида ецIцIулаго, туртида лъун рокъое йосулей Бакъица Идирисил рукъалда аскIоре щвараб мехалъ ахIула: «ГIай хъахIба, Идия! Гьадин хвелин ракIалда букIинчIоха. БетIергьанасул хIукму адин букIун буго!» - ян. КIалдиса бидул полопги пунхъулаго, хварайин тарай Бакъил ахирисеб хIохьелалъ хъир-хъириялда тушманасде гьабулеб калам рагIидал, риххун хутIарал гIадамал гIодоб турутги лъун, гьабизеги абизеги жо лъаларого палгъан хутIанила.\nБергьарав ругъназул устар вукIанила ЧIиркъатIаса Чукил ХIажихIма. Гьес лъабго сордо-къоялъ аскIоса вахъинчIого къачIала Бакъил ругънал. Амма лъабабго къоялъ тушманасул ругъназ кутакалда гIазаб чIамизабурай бахIарчияй магIарулай ункъабилеб къоялъ абадиялъго къанщула. Гьеб букIана I924 соналъул рии. Тарихалъулъ гIелазе мисаллъун хутIана кьогIаб къисматалъ бахIарчияб гIамал куцарай, тIокIай жинда релълъарай Дагьистаналда йикIинчIин абизе бегьулей бахIарчияй магIарулалъул бицен.