Конституция: пачаясул чIужуйищ, пачалихъияб къанунищ? » MaгIарухъ - Авар Басмабазул Цолъи\nКонституция: пачаясул чIужуйищ, пачалихъияб къанунищ?\n26 июль гIодобкъолъун лъазабун буго. Гьеб къоялъ къабул гьабун буго «Дагъистан Республикаялъул Конституция». Москваялда бикьизе ришватги яхI-намусги баччиялъ ва дагъистаниязул мурадазе хилипаб сиясат бачиналъ МугIрузул Улкаялъул тIалъуде ккараб цо-цо царал агьлуялъ жидерго зурма-къолохъе кьурдизабуна гьеб «аслияб закон», «аслияб документ» - конституция.\nТIадчагIазе бокьун буго 26 июль Дагъистаналъул миллияб байрамкъолъун лъугьине. Амма гIадатиял гIадамазе, гIемерисел дагъистаниязе чIегIербараб къолъун ккола гьеб. Нилъер республикаялъул цIикIкIанисел разияб документ гьеб батани, щайха кагътидаго хутIун бугеб, гIумруялда билълъанхъулареб?\nРачIаха цоги нухалъ цIализин гьеб «аслияб къануналда» хъвараб жо (бокьанщинахъе тIадчагIаз гьелда жанир гьарулел хиса-басиялги гIадахъ росун, ахирисеб тексталъул халгьабилин).\n11 бетIер буго Дагъистаналъул конституциялъул. Цо-цо мехалда гьел бутIрул, аздагьодул бутIрул гIадин, дагъистаниязде цIа пунхъизе журала, квешезего гьеб законалъе гIаксияб куцалда «хIалтIизе» тIадчагIи лъугьиндал. Гьанже рехсезин конституциялъул цо-цо бутIрул ва нусиялда щуябго статьяялъул бищунго гIемер хвезарулел.\n«Инсан, гьесул ихтиярал ва эркенлъаби бищун тIадегIанаб хазина ккола. Инсанасул ва гражданинасул ихтиярал ва эркенлъаби рикIкIин, гIумруялде рахъинари, цIуни пачалихъалъул борч ккола» (лъабабилеб статья).\n«Дагъистан Республикаялда кверщел гьабула гьелъул гIемермиллатазул халкъалъ…Халкъалъул кверщелчилъи бихьизабулел бищун тIадегIанал гIаламатал ккола референдум ва эркенал рищиял. Дагъистан Республикаялда тIад кверщел хIалгьабун жиндихъего бахъизе лъилниги ихтияр гьечIо» ( ункъабилеб статья).\n«Милллаталъул» гьаб номер цIаларазда бихьила Дагъистаналда инсанасул ихтиярал цIунулин аби кIудадал маргьа букIин. Гьаниб халкъалъ нухмалъи гьабулеб бугилан абурасдаги нилъер халкъалъ бадибе твизе буго. Рищиязул багьа-къиматги киназдаго лъала.\nРачIаха бер щвезабилин цоги статьябаздеги.\n«Дагъистан Республикаялъул пачалихъиял мацIал ккола гIурус ва Дагъистаналъул халкъазул мацIал. Дагъистан Республикаялъул киналго халкъазул щулияб ихтияр буго рахьдал мацIал цIунизе, гьел лъазаризе ва церетIезаризе шартIал гIуцIизе» ( анцIила цоабилеб статья).\n«Дагъистан Республика социалияб пачалихъ ккола, гьелъул сиясат буссараб буго лъикIаб, мустахIикъаб гIумру букIинабиялъе ва эркенго чи цеветIеялъе шартIал гIуцIиялде. Дагъистан Республикаялъул экономика социалияб нухдасан унеб буго, экономикияб хIаракатчилъиялъе эркенлъи буго ва ритIухъаб дармил къецалъе шартIал гIуцIулел руго».\n«Рахъа, хъуру-хъара, нухал гьаризе!» - абун хъван букIана къо бухIарав шагIирас. Кутакаб социалияб ритIухълъи буго Дагъистаналда, учителасул моцIрол харж щуазарго гъурущ бугеб, керимоваз чIинкIиллъабиги, республикабиги, материкалги ричун росулеб! КватIичIого моцIродасаги бахъила гьез чIегIернарт, дораги рала «санта-барбараби».\n«Щивасул ихтияр буго гIумру гьабизе»(къоло лъабабилеб статья). Бихьулищ? Аллагьас вижарав чиясе гIумру гьабизе ихтияр кьолел руго гьал. Амма беркъапичIого чиги чIвалев вуго. Гьеб 23-абилеб статьяялда хъван буго чиясе хIал-зулму гьабизе бегьуларилан. Къуваталъул идарабазда лъалебдай Россиялъул ва Дагъистаналъул конституциял рукIинцин? Гьоркьохъел гIасрабазда хъанчил чабхъенал гьарулеб тIури щвараб Европаялъул гIадал гIасиял инквизициялъул къагIидаби хIалтIулел руго гьабсагIат Дагъистаналда.\nРоссия абураб пачалихъалда халкъалъул къимат киданиги букIинчIо. Гьединлъидал 1905 соналда гурони Россиялъул империялъ конституцияги къабул гьабичIо, парламентги бищичIо. Гьебмехалъги гьел хиса-басиял рукIана холев чиясда кIалдибе лъим тIинкIи гIадаб жо. ТIатIала ккана пачалихъ ва хадуб билбагIараб бидуца цIуна къоабилеб гIасру.\nДекабристал лъугьун рукIана кIинусгогIан соналъ цере Россиялда конституция билълъанхъизабилилан. Унго-унголъунги цIакъ рикIкIад рукIана гьел халкъалдасаги тIадчагIаздасаги. Сенаталъул байданалде жидеего мутIигIал солдатал рачунелъул, декабристазул церехъабаз гьезда абулеб букIун буго нилъ законияв пача Константинил ва конституциялъул рахъккун къватIире рахъунел ругилан. Лагълъуда ругел лъавукъал мужикъаздаса «куцарал» солдатазда конституция щибали лъалищха, гьел пакъиразда ккун буго конституция Константинил чIужу йигилан. Гьелдаса кIиго гIасру сверулеб бугониги, пачаясул (улкаялъул бетIерасул) чIужулъун хутIана Россиялда конституция, гIурус ракьалда билълъухъе, бухулеб, кьабулеб букIуна гьеб «росас», гьоркьо-гьоркьоб цадахъ гьекъезе-мехтизеги гьабула.\nДагъистаналъул конституциялъул цогидал статьябазда щиб хъван бугебали къокъго бицани, гьениб абулеб буго республикаялда чIорого цIалиги сахлъи цIуниги чIезарун рукIине кколилан, лъабабго тIадчилъиялъул тартиб-низамги рехсон буго, бетIергьанал рукъзал рукIинеги изну бугила, гьединго рагIуеги дин бищизеги ихтиярал кьолила, чияда рачIел, эркенал ва ритIухъал диванбегзабиги ругила, тарихги маданиятги цIунизе щивасда тIалъулила.\nКIикъоялда анцIила анкьабилеб статьяялда гьадин хъван буго : «Дагъистан Республикаялъул ракь цогояб буго, гIемермиллатазул Дагъистаналъул халкъалда гьикъичIого, гьелъул гIорхъаби хисизаризе бегьуларо». Гьеле гъоб вахIго-вахI. Лезгиязул Храх-Уба ва Урьян-Уба росаби нилъеда цIехонищха къажаразе кьун рукIарал? КвергIатIидал, сахаватал чагIини рихьула дагъистаниял, азарил соназ гIураб ракь цIунун рагъарал нилъеца гьадин бигьаго гьеб бокьа-бокьаразе «сайгъат гьабулеб» батани.\nУнкъоялда лъабабилеб статьяялда хъван буго Дагъистаналъул президентасе импичмент абураб операция гьабулеб куцалъул. Сунат гьабиги гьеб гуро, хъулухъалдаса яризави буго. Халкъияб Собраниялъул лъабго бутIаялъул кIигоялъ цевеса тIагIаян абуни, мугъ берцин гьабизе кколеб буго президентас. Лъаларо, нилъер депутатазулъ гьединаб жан-жигар батизего батилищали.\n«Дагъистан Республикаялъул тахшагьар ккола МахIачхъала» ( нусиялда цоабилеб статья). Ахираб къого соналда жаниб Дагъистаналъул официалияб гуреб тахшагьар Лаваша бугилан абулелги руго. Щиб лъалеб, Питерги Москваги гIадин, нилъерги кIиго батизе бегьула тахшагьар.\n«Миллаталъул» гьудулзаби! ЦIале Дагъистаналъул Конституция! ЦIале хасго лъимал кьижулел гьечIони – гьеб маргьаялъ хехго макьу речIчIизабила гьезда.\n» Улка-ракь гIемерав квер гьечIев Сурхай цо къо къалъилелде кверде восана