БакьагьичIиса ЧIанкIа (Тажудин)\n( I866 – I909 сс.)\nЧIанкIа гьавуна I866 соналъ БикьагьичIиб росулъ. Гьесул эмен МухIамадгIали хвана гьев гьитIинав вукIадго. ЧIанкIае гъоб заманалъ 8 – 9 сон гурони букIинчIо. Гьединго мискинаб хъизамалъе гьавурав ЧIанкIаги ва гьесул яц, Аваристаналда магIихъан хIисабалда машгьурай Хважаги ккана эбелалъул цIобалде. ЗахIматал къояздалъун эбел Хъатуница гIезавуна вукIинисев аваразул машгьурав шагIир.\nЧIанкIал гIумруялъул анцIгоялдаса цIикIкIун сон бахъула мутагIиллъуда. МутагIиллъиялъул заманалъ гьев цогидал мутагIилзабазда цадахъ щола росулъа – росулъе. Цогидал мутагIилзабазулго гIадин захIмалъиялда бахъула гьесул цIалиги. ЦIалул заманалъ гьес лъай босула гIараб гIелмуялъул, хIисабалъул, ва гьединго адабияталъул. Бищунго рекIее гIураб, ва гьесул рокьи бижараблъун ккола адабият. Жинцагоги гьес дандрала гIемерал халкъиял кучIдул, жиндие гьезул гьарула кверзул мажмугIал. Гьев цIикIкIун хурхаравлъун лъугьуна халкъияб адабият. Гьединлъидал абизе бегьула гьесул кучIдул гIагарал ругин «халкъияб кIалзул хазинагун».\nКучIдул гьари исламалъ гъукъараб букIиналъ ЧIанкIа цIакъ хIинкъун вукIун вуго гьеб халкъалъе баянлъиялдаса. Амма гьеб тIатула, дибирзабаца гьев рокъове витIула мадрасалдаса. ЧIанкIаца жиндир рокьул бицун гьарурал гурел, руго чияр рокьул бицун кагътил куцалда хъварал кучIдулги. Гьелъие сабаб – гIилла ккола гIолилал, рокьи ккарал, рокьи битI ккечIел ясаца ва васаца гьесда гьарулеб букIин. Амма ЧIанкIа живго вукIана рокьул гIашикъ. КIиго нухалъ рокьи кканиги, кIиябго рокьулги гьесул битI кколаро. ТIоцее гьесие йокьула Ках росулъа Гулишат абурай яс, ясалъул эбел – инсуца разилъи кьун гьеч1о, гьесулгун жидер магIишаталъул рахъ рекъараб гьечIин. Амма ЧIанкIада гьей хехго кIочон тола. Росулъа йикIарай ясги эбел – инсуца кьола чидае. Амма гьаб рокьул цIа гIумруялъго сунаро гьесул. ЧIанкIал кучIдул ракIарун мажмугI гьабурав ва гьелъие цеберагIи хъварав, хъвадарухъан Г. ГъалбацIовас чIезабулеб буго ЧIанкIаца гIумруялъго, жаниб цIар рехсечIониги, гIишкъу ккарай ясалде гьарулел рукIанин кучIдул.\nХъахIабросолъа МахIмудги ЧIанкIаги рукIана гьудулзабилъун. Гьезул цоцазде якъинлъи цIикIинабулеб жоги букIана кIиялго рокьул шагIирзаби рукIин. Цо – цо гIалимзабаца МахIмудил мугIалимлъун рикIкIунев вуго ЧIанкIа.\nШагIирасул гIумруялъул ва хъвадурухъанлъиялъул бицунаго кIвар бугеб суалалъул цояблъун ккола гьесул цIаралъул масъала. Гьанже бицен гьабулев шагIир, лирик нилъеда лъала Тажудин гIадинги, ЧIанкIа гIадинги. Кинабха гьелъул битIараб? Гьанжесеб заманалъул цIар рагIарав гIалимчи С. ХIайбуллаевас жиндир «МагIарул адабияталъул Тарих» (История аварской литературы, с. 478.) абураб тIехьалда хъвадарухъан Г.ГъалбацIовасул рагIабиги кьучIлъун росун хъвалеб буго гIалимчи Исхакил МухIамихъе рачун рукIанин кIиго вас гIелму лъазабизе. Гьезул цояв ЧIанкIа, цоявги ТIинчIав вукIуна. МухIамие къабуллъуларо гьезул цIарал, гIантал цIарал ругин жинцаго ургъула гьезие цIарал: ЧIанкIа – Тажудин, ТIинчIав – Жамал. Гьединго хутIулин ЧIанкIае Тажудин абураб цIар, амма жив гьавураб росулъ гьесда гIадамаца эбел – инсуца кьурабго цIар абула.\nС.ХIайбуллаевас хъвахъе абуни, ЧIанкIа вукIана исламалъ велъарав, гьеб гъварилъиялдалъун лъалев, сагIтал, къоял, сардал кIухIаллъичIого къуръан цIалулаго бахъизабулев хIалимав, дурусав, чидай лъикIлъи гьабизе цIакъав чи. Гьесул рос хварай яц Патуч уна цогидасда хадуй, ва уна гьесие росасе. Гьеб заманалда гьеб букIана магIарул гIадатаздалъун кIудияб рогьо кьолбое. МагIарул гIадатазул тIалабазда рекъани вацас чIвазе кколаан гьединай яц. Амма исламалъ рекIелъ хIеренлъи цIезабурав, иман – инсап лъалев, рахIму цIикIарав ЧIанкIахъан бажарулароан яцалда квер борхи.ЧIанкIаца тIаса бищула цогидаб, жеги гуманияб нух. Гьелъие цогидаб сабабги ккола гьесул исламалда жеги жанивелъун вахъизе бокьун букIин. Гьес тIаса бищула росу тун къватIиве ин. Гьев щола хIежалде унаго Турциялде. Амма нухда, Вади – Фатима абураб бакIалда, унтун хола ЧIанкIа I909 соналъ.\nШагIир жив чIаго вукIаго басмаялда гьесул рахъинчIо цониги асарал. Гьев гьаб дунялалдаса гочун гIеме – гIемер соназ хадуб къватIире рахъана гьесул кучIдул. ТIоцебесеб гьесул асаразул мажмугI къватIибе бахъана I963 соналъ, кIиабилеб I99I соналъ. ГIурус мацIалде гьев вуссинавуна Я.Козловскияс…\nЗарбу варакъулаб хIежалъул къуръан,\nРукьбал меседилаб, сан маргъалулаб\nКуркьбазда варакъул накъищ угьараб\nСабруяб ракIалъул гIакълу хисана.\nГIаданул беразул низам биххана.\nУнго, инсандай мун, сипат гуребдай,\nДир сабру лъугIараб гIажаибаб рухёI.\nВахIай, хIурулгIиндай, малаикциндай,\nДир хIалал рихьизе цее тIамурай.\nВавабай, ассиллъи, унго, чIурканлъи,\nЧIегIерлъи беразул, берцинлъи гьурмал.\nГьай, гIужбу – карамат, камиллъи чорхол,\nЧергеслъи, хIадурлъи, хIатIил тIадагьлъи.\nУнго, логол битIи, тIад рекъей ратIлил,\nКъвалзукьа чергеслъи, чорхол къагIида.\nЛугбал инсанилай, сан маргъалулай,\nСон рикIкIун чапана мун дир чорхолъе.\nСипат хIавраияй, хIетI тулпарулай,\nХIайванги херлъила, дур хIисаб гьабун.\nГIурусазул пургон, гьорол машина,\nМашааллагь, бечед, чорхол чIурканлъи.\nМеседил карапин, кибритул ахIмар,\nКинанха, йокьулей, йокьилей цойги.\nБерцинлъи, тIадагьлъи тIасан борчIарай,\nЧIурканлъи,камиллъи бергьун босарай,\nАл ясазул сайгид, мусудузул хан,\nХиялго бугодай, унго ракIалда.\nИхтияр кодоб кьун, кверщел духъго тун,\nДуего бокьухъе йижун ятила.\nНахъе анищалъул асар течIого,\nЭбел тIаде тIамун, чIаран ятила.\nЧIухIарал, рекъарал къагIидабазул\nКъадру ассилияб сипат течIого,\nСси бугел, реццулел тIабигIатазул\nТIокIай кмиллъизе кинан рес бугеб.\nГьурмадул бугеб сси, сверухъ бугеб нур –\nНахъе анищалъул асар тун гьечIо.\nАл ясазда гьоркьой мун чIараб мехалъ,\nХьухьикьан баккулеб бакъилан ккола;\nЯчIун гьезда бакьулъ мун гIодой чIедал,\nДир гIакълудул асар босун лъугIула.\nДудехун гаргазе гIашикъаб дир мацI\nЦабзада бухьуна мун йихьарайго.\nЙихьизе урхъараб ургьиб гьинал ракI\nЖаниб гьалаклъулла, гьаракь рагIигун.\nДунял берцинлъана, заман чIухIана,\nМун йижаралдаса ракI пахрулъана.\nБоялда нур барай, улка гвангъарай,\nГуберня къалъарай къутIпудул хIуби;\nЮссунеб руссада сверун балеб нур,\nЛайлатул къадирдай дур къвалакь бугеб.\nКъватIий яккулаго, дунял гвангъулин,\nБакъ – моцIалъул нурдай дур гьурмалъ бугеб.\nТIокIай гьариларо, гьадинай гIела,\nДур гIамал босарай яс йижиларо.\nЖавгьаралъул хIара, хIанил гъажаби,\nЛуълуалъул килщал, каржинул гьумер;\nГьуинал рагIаби, гIисинал цаби,\nцо кIалъай кIалалъул – кIарччамаб калам,\nКIиябго бералъул берцинаб балай –\nГьанже дунялалда, Дагъистаналда\nДур гуреб сси гьечIо гьаб улкаялда.\nЦинги росабазул сверухълъиялда\nСси дуде буссана тIолго ясазул.\nЯхси, Чачаналда, Чергес ракьалда\nДуда чин бащадай яс ятиларо.\nШураб хъалаялда, губерниялда\nДуде сси бахараб сурат бахъичIо.\nСси бугел ясазул округ командир,\nДуе час кколарев гIадан ватичIо.\nГIарб басмаялда меседил аят,\nЯсазул сси хола, мун цее чIани.\nЧIурканаб черхалде чергес хъабало,\nЧанги махлукъ буго дуца гвангъараб.\nЧергесал лугбазда лъарагIаб ретIел,\nЛъаларо дур кхимат – къватIул хабарал.\nБохда цIумур бараб цIар берцинаб хIинчI,\nХIалада лъаларищ дий бугеб балагь.\nХIираъ меIералде магIдинаб гIанса,\nГIайибан кколарищ дун гьадин тезе.\nГIиракъ, Мисриялда сардил явакъит,\nСаламниги битIе, ракI гIатIилъизе.\nСидратуллагьалде ахIдолеб гагу,\nГурхIа, гьудул, дида, дун холев вугин.\nГIадамал хIайранаб, хIайван гIодулеб\nГIазаб буго дие, мун лъаралдаса.\nГIишкъуялъул купи карандеги къан,\nКапураб гьаваялъ гьаглъулев вуго.\nГьаб хIалалъ мунилан холев дунги тун,\nХиял лъиде бугеб, дур хIал боххаяй?\nХIайванал гIажизаб гIумру дийги кьун,\nЛъиде юссинедай къасд лъолеб бугеб?\nУнго, гIайиб чIвалищ гIишкъу ккунилан,\nГьаха, чIвазин хатIа, хал гьабе гьелъухъ,\nгьагъаб гьумералъухъ, гьаб лагаялъухъ,\nНусабго саналъухъ, сипат – куцалъухъ.\nКинха гIайиб чIвалеб гIамал – тIабгIалда,\nТIаде жийго йиччан, рищун ругелъул,\nДур рагIул гьуинлъи, гьурмал берцинлъи,\nБицунеб каламалъ кеп гьабулеб куц!\nКурмузул гургинлъи, горбол халалъи,\nХъахIал щвемещалъухъ шавкъ бергьунеб куц!\nМунгун калам бицун, керен чучизе,\nКиса, эб даража дие щвеларо.\nЧерхалда квер хъвайни киб гурин дие,\nКвер битIун баизе мун лъихъе щолей?\nГьекъон унеб шараб щокъроса гъоркье\nЩибаб къатIра – тIири тIасан бихьула.\nТIад ретIунеб ратIлил пардав гьечIого,\nГьаналъ бугеб ракьа, гьоркьоб бугеб нах –\nНусабго логолъан гвангъун бихьула.\nЖибго инсанияб сурат гурони,\nСверун рагIад гуро, гIадан хъваларо.\nГIадан – инсаилан яти гурони,\nРакьда хIетIе гуро, хIурда лъакI гуро.\nГьурмадул нур буго, бакъул нур гIадаб,\nБакъуде рехарал хьухьал риунеб.\nЧорхое сан буго, сардилъ моцI гIадаб,\nДагъистан гвангъарай Гулишат – бикал.\nЗодил тIавус бачIун тIавап гьабурай,\nтIогьилаб явлухъалъ ракI бахъун ана.\nТIад чIараб тахбакIалъ тасбихI гьабурай,\nдуде хIасрат бергьун, гьаглъулев вуго.\nМагIарда чанилги чара бухIарай\nЧиновникасул яс йосана гIадахъ.\nГIурус падишагьас алапа хъварай\nАпцерасул ясалъ сагьвил гьавуна.\nВакъарав гIорцIила гIишкъуялдалъун,\nбецлъарал беразда канлъи бихьила,\nкамилаб гьурмаде валагьанани.\nБакараб кан гIадаб, канаб моцI гIадаб,\nБечIчIараб рахь гIадаб, бахьинаб гьумер.\nЯ мун лъаралдаса, лъарагIай бика,\nЛъавудаса ана, гIакълу босана.\nГIиприт хIайранлъулеб хIатIил росада\nДур свери бихьидал, дир сабур хвана.\nЦIулал кининялда, кварил рущада,\nкеп чIван чIурканлъараб лага дур буго.\nАлжан баркун, пирказ кодобе кьеяй,\nКидаллъагIан телев дун гьаб хIалалда?\nГIаршул рухIманасе сужда гьабеяй,\nСабаб гьабиларищ гьаб рокьиялъе?\nКигIанго кIалъазе намуслъаниги,\nКIолеб гьечIин чIезе, гIинтIамун бихье.\nГIадамаца хатIаб дида чIваниги,\nХолев вукIин лъазе, кIалъан вихьизин.\nЖаниб цIа бакула керен судула,\nСабру тIагIун буго гьанже черхалъул.\nЧергесаб дур логол хIисабги гьабун,\nХIал бергьунеб буго гьинал ракIалъе.\nОгь, ячIинчIей анищ ЧIалда росулъе,\nЧIунтараб рекIее балагь гьабизе.\nХар, сверичIей анищ дир свериялде,\nСабру лъугIараб серх чапун биине.\nМаргъалул черхалде лъарагIаб ретIел,\nЛъачIей анищ дида гьаракIунисей.\nНугъай авлахъалде хъурайсен кьегIер,\nДун гIадал гьавизе йихьичIей анищ.\nЗабру меседил шал гIадатIаги чIван,\nЧIухIдае сверула, керен судизе.\nОгь, байтулман дунял, дида бугеб хIал,\nХIал бергьараб гIишкъу гIадалъги щущан.\nВай, гIашикъаб гIумру инеб бугеб куц,\nТIулада кор боркьун, каранда цIа лъун!\nДуй сипат гьабизе ракI сагьвиллъула,\nБадиб балагьани, мацI кIочон тола.\nЙихьани, балагье, берзул нур унин,\nСипат – гьаяталъул гьайбаталдаса.\nГьанже элде щварай яс йижиларо,\nТIолго элъий буго, элдасан буго!\nМашааллагь, бечед, черх буго элъул,\nЖибго хIавраияб, хIур тIад чIолареб;\nХIалкIолеб бетIергьан, гьурмал бацIцIалъи,\nЦIердал матIу гIадин, гвангъун чIун буго.\nЛахIчIегIерал кьунсрул, гургинал берал,\nКагътида нун гIадин, росун лъун руго.\nМисри хвалчен гIадаб чалухаб мегIер,\nБегIерлъи рекъараб, гвангъи берцинаб.\nГордал цIоролгIанги цIваки камилаб,\nЦIцIуйзе гъира ккараб кIиябго гIоно;\nГIамбарул тIегь гIадаб, би – рахь жубараб,\nЖийго цо ясалъул багьаяб щвемещ.\nГIарцул куцаз къарал къарбиял курмул,\nКъвалакь чалу ккураб чараб пулуша;\nБагIармачуязда гIарцул чалаби,\nМесед тIад бекьараб хъахIилаб тIажу.\nРекъаншинаб ретIел, тIад чIвалеб кверлъин,\nКинсанго меседилъ сукIун лъун йиго.\nГъункарасул пайтон, цIадул машина,\nЦIа рекIуна рекIелъ кIилкIил гьаракьалъ.\nБаргъичал гIемерал къаламул килщал,\nКъвал дуда барав чи, унго хвеладай?\nКъутIпудал нур гIадаб чIурканаб лага,\nКвер дуда хъварав чи киса херлъулев.\nДур берцинаб гьаракь, гьуинаб бакъан,\nЭл дур калимаби, кочIол къагIида,\nКинавниги киназ, инаралзаби\nЭлъул пасахIатал паналъун руго.\nЛъаргIи чергесайги чалухлъиялъухъ\nЧи цеве ккеларо дир гьудулалда.\nТIолго бугеб ссиго сверухълъиялда\nДудасан куцала киналго ясаз.\nКинабго тIабигIат, тIолго пишаби\nЭлъул рикъун руго къоролзабаца.\nДир ракI божуларо жегиги элда,\nЭбелалъ гьаюрай яс ятилилан.\nЖийго инсанасул сурат гурони,\nСверухъ лъугьаниги, черх бихьуларо.\nЧирахъалъул гIадаб гвангъи гурони,\nГIадан – инсанасул рагIадго гьечIо.\nРосу гьогьомизе, дун паналъизе,\nГохIдузда рештIунеб тIавус батила.\nСабру лъугIарав дир хIалал рихьизе,\nХIурулгIин ятила, сурат бихьулей.\nДийго щвечIониги, щукру гьабила,\nГьоболлъуданиги рещтIун йигелъул.\nКъадар хъвачIониги, воххун вукIина,\nРакIалде щвеялъе рокъое щведал.\nДур баракат щваяй, щибха гьабилеб,\nРокьул гьава бугин гьаб балагь дие.\nШапагIалъи щваяй, дун кIочон тоге,\nДунги дурго гьудул махIрум гьавуге.