Залму Батыровалъул пагьмуяб рагIи | Культура | Киназего гIаммаб Россия\n© из личного архива З. Батыровой\nЗалму Батыровалъул пагьмуяб рагIи\nМагIарул классикияб поэзиялъул аслияб темалъун рокьиги кьалги букIараб батани, цIияб заманалъул поэзиялъ байбихьана рорхизе цогидал суалалги, гьезда гьоркьоб ахлакъиябгун философияб темаги. ЦIадаса ХIамзатица Расулихъе, гьес хадусел рагIул устарзабазухъе мадиро гьабун кьун, жакъаги цIубалеб буго магIарул философияб лирика.\nКъанагIатцин хутIичIо гьелъул асаралде гъоркье ккечIев, гьеб темаялъулъ жиндирго хIалбихьичIев магIарул рагIул устар. Амма киназухъаго гуребха бажарараб гьениб мустахIикъаб рагIи абизе, асараздалъун гьеб камил ва бечед гьабизе. ХIамзатил Расул, ГIабдулмажид Хачалов, Машидат Гъайирбегова, Фазу ГIалиева, ГIадалло, ГIабасил МахIамад, ГIумар-ХIажи Шахтаманов, МухIамад АхIмадов, ЖабрагIил ХIасанов, МухIамад ХIамзаев гIадал авторазул гьунаралъ борхизабуна магIарул философияб лирика цIияб даражаялде, бечед гьабуна гьелъул тематикияб ва хIасилалъулаб рахъ. Гьениб жиндирго хасаб, пагьмуяб рагIи абуна Дагъистаналъул халкъияй шагIир Залму Батировалъги.\nЩивав хъвадарухъанасул букIуна адабияталде жаниве вачIиналъул жиндирго хаслъи, нух. Гьеб бихьула гьесул тIоцересел асарал цIалараб мехалда. Залмул адабияб гьунаралъул байбихьиго букIана ахлакъиябгун философияб. Гьелъие нугIлъи гьабула 1961 соналда бахъараб "Гьудуллъи" альманахалъул номеразул цоялда "ГIолохъанал поэтал" абураб рубрикаялда кьураб чанго авторасул кочIода цадахъ бугеб "Вугевани нижгун" абураб Залмул асаралъ. КочIол цIаралда гъоркь кьураб "Дир кIудияв инсуе сайгъат гьабула" абураб мухъалъ мухIкан гьабулеб бугеб гьеб асар авторалъ лъие сайгъат гьабураб бугебали. Гьелдаса нахъе ана 55 сон, амма доб, бащдаб гIасруялдаса цIикIкIараб мехалдаса цебе хъвараб кечI цIаларабго, бихьулеб буго кинаб нух, щал пикраби, щиб гьунаралъул устарлъун хадуйккун Залму яхъине йигеяли.\nКIудиял инсудасаги эбелалдасаги хириял, гьуинал гIадамал инсанасе рукIунаро. Гьезул тIабигIат, гьумер-сипат, хьвада-чIвади, гьезул тIингъилъеги лъугьун, гьездасан рагIарал маргьаби, биценал, харбал, кучIдул, насихIатал абадиялъ хутIула щивасул рекIелъ, гьез гIажаибаб асар гьабула инсанасул хадусеб гIумруялъе. Залмуца жиндирго шагIирасулабгун инсанасулаб нухлул байбихьудаго дахIададал сипаталдехун кIваркьей, гьесдехун хитIаб гьаби, гьесде анищ лъей ккола цо хасаб, хадубккун гьелъул поэзиялъе, адабияб гьунаралъе божи бугеб хIакъаб нух тIасабищизе квербакъараб ишаралъун.\nЖакъаги ва кидагоги хIажатаблъун бихьула наслабазда гьоркьоб бухьен букIине кколеблъи, гьеб щулаго, камилго чIезабизе хIажат букIин. Гьелъ кIочон тезе биччаларо халкъалъул араб гIумру, гьелъул бечедаб ва гвангъараб тарих, маданият, гIадат-гIамал ва гьелдасан кумек букIуна жакъасеб гIумру гIуцIизеги букIинеселде ракIчIун гали тIамизеги:\nАна чанги сонал, гьечIо мун аскIов,\nЖакъа дие бищун\nхIажат вуго мун.\nКIудияй гIуниги, гIумру лъаниги,\nГIемераб жо дида бичIчIулеб гьечIо.\nКIудияб гIел, херал чагIи цереса араб мехалда гурони бичIчIуларо инсанасда, халкъалда гьезул къимат, гьездаса гIемераб жо босичIеблъи, кинаб бакI гьез кколеб букIарабали гIумруялъулъ, гьезул кIодолъиги жиндирго мукъсанлъиги. Гьединлъидал гьел чIаго ругебгIан мехалда гьезухъ гIинтIамизе ккола, гьезул пикрабазда, насихIатазда хадур рилълъине ккола, гьезул гIумругун хIалбихьи хутIизе ккола хадусел наслабазе дарслъун. Гьединал пикрабазде ячIуней йиго Залму жиндирго поэзиялъулъ. Гьеб ахлакъиябгун философияб суалалъ гьениб кколеб буго кIвар бугеб, аслияб бакI, хIатта гьеб гьелъул аслулъун бугин абунигицин мекъи букIинаро. Гьеб философияб темаялдехун бер рехичIеб, гьелде кIвар кьечIеб асар къанагIатцин гьечIо шагIиралъул гьунаралъул хулжалазулъ. Амма цо-цо шигIрабазулъ гьеб бихьулеб буго батIаго гвангъун, цIакъго хIалуцараблъун. Гьединаллъун ккола, масала, "Эбелалъул васият", "КантIи", "КIочонге", "ЧIунтараб росу", "МухIу, ина сонал, сверила заман…", "Жакъа ХIамзатанищ", "Рагъул гIел лъугIараб гIумру бачIани", "Аманат", "Унтараб суал", "Салам нужеде", "Васигат", "Бигъараб наслу", "Абадияб рокъой паракъат кьижа…" абуралги цогидалги кучIдул.\nЦIалулаго, цIакъ бигьаго бичIчIулеб, рекIелъе бортулеб мацIалъ хъвараб буго "Эбелалъул васигат" абураб кечI. КIудияб, философияб даражаялда рорхун, загьир гьарун руго гьенир гIадатал, амма инсанасе гьечIого гIоларел суалал: гIумруги хвелги, иманги гIаданлъиги, кIудиязул гIумру, гIакълу, малъа-хъваял хутIарал наслабаз гIибрат босизе мустахIикъаб, бечедаб хазина букIин:\nДир берал къанщунин,\nГIадан гьобол вугин гьаб дунялалда.\nМех щварал рачIунел,\nкъо щварал унел,\nКъадаралде данде чи вахъунарин.\nГьел камилал рагIабаз исбат гьабулеб буго гIумру цIакъ хирияб, амма хехго унеб жо букIин, гьединлъидал щибаб лахIзаталъ гьелъул къимат гьабизе кколеблъи. Гьелдаго цадахъ эбелалъул рагIабаздалъун лирикияв багьадурас жиндирго миллатцоял ахIулел руго цоцазул къимат, къадру гьабизе, гьудуллъи, вацлъи цIунизе, наслабазда — дунялалдаса араздаги дунялалда хутIараздаги гьоркьоб бухьен щулаго цIунизе, гьелъул тIалаб гьабизе, гьеб цоцазухъе кьезе. Амма эбелалъ жиндирго лъималазе гьабулеб бищунго кIудияб васигатлъун ккола Аллагь рекIелъ цIуни, щайгурелъул гьев ккола дунялалъулго бетIергьан, тIолабго махлукъат бижарав ва гьелъул гIумруялъулги ахираталъулги хважаин. "Аллагь ккурав, Аллагьасги ккола", — ян абураб пикру буго гьениб авторалъ кьочIоего босун, махщалида загьир гьабун:\nГьумер, цIарги цIунун,\nЦIакъ дагьаб жо бугин\nАллагь рекIелъ цIуне,\nДос лъураб рухI бугин\nгьеб дур черхалда.\nЭбелалъул цIаралдасан, гьелъул гьайбатаб сипаталдалъун васигат гьаби — гьеб ккола Залмуда батараб рекъонккараб шигIрияб къагIида. Жийгоги яслъун йикIарай, кIудияб хъизаналъул эбеллъун яхъарай, жакъа дахIабабал хIурматияб даражаялда йигей гьелда лъидасаго лъикI бичIчIула щиб жо кколебали наслабазда, улбуздаги лъималаздаги, кIудияздаги гьитIиназдаги гьоркьоб бугеб бухьен, гьелъул къимат ва къадру. Гьединлъидал гьелъ жиндир ботIролъ ругел пикрабиги, рекIелъ бугеб бухIиги, чорхол хIалги цIалулесда бичIчIизабизе, гьесухъе гьеб щвезабизе гIоло пайда босулеб буго инсанасе бищунго хирияб сипаталдаса. Эбел, эбелалъул калам, гьелъул рагIи, гьелъул хитIаб — щиб бугеб гьелдаса къиматаб, бечедаб ва гучаб алат инсан кантIизавизе гIоло ахIараб, гьев рекIетIе ватизавизе, гьесда цебе гIумруялъул къимат бичIчIизабизе бажарулеб!\nБащдаб гIасруялдаса цIикIкIараб заманалъ, цо нухалъ тIасабищараб шигIрияб рагIуе ритIухъайлъун хутIун, биччалеб гьечIо кодоса бегIераб къалам Дагъистаналъул халкъияй шагIир Залму Батировалъ. Жакъа гьелъул поэзия ккола бечедаб, гIемержанралъулаб, лъиданиги релълъинчIеб, жиндирго хасаб хатIги, хасиятги, гугьарги бугеб, магIарул чиясул гIумруялъул киналго рахъазул пикру гьабун хъварал, гьесие васигатлъун сайгъат гьарурал асарал жанире рачараб миллияб адабияталъул гучаб чвахилъун.