Редакциялда гьоболлъухъ » Официальный сайт газеты «ХIакъикъат» («Истина»)\nГлавная » Общество - ЖамгIият » Редакциялда гьоболлъухъ\n1924 соналда рагьана Дагъистаналда тарихалъул, археологиялъул, этнографиялъул институт. Цебесеб гIуцIиялъул заманалда СССРалъул гIелмабазул академиялъул Дагъистаналъул филиалалда гурони гьединаб гIелмияб цIех-рехалъул институт Северияб Кавказалъул республикабазда кибниги букIинчIо. БатIи-батIиял соназда гьелъие нухмалъи гьабуна улкаялдаго цIар рагIарал Расул МухIамадов, ХIажигIали Даниялов, ХIажи ХIамзатов, Хизри ГIамирханов гIадал машгьурал гIалимзабаз. Араб соналда Россиялъул гIелмабазул академиялъул Дагъистаналъул гIелмияб централъул гьеб институталъул директорлъун вищана 38 сон барав гIалимчи, тарихиял гIелмабазул кандидат, Ругъжаб росулъа МахIач Мусаев. Институталъул 92 сонилаб тарихалда гьев ккана бищун гIолохъанав директор. Институталда гьарулел гIелмиял цIех-рехазул, хIалтIул рахъазул бицун нижеца гара-чIвари гьабуна М. Мусаевасулгун.\n- МахIач, институталъул гIалимзабазул аслиял цIех-рехал цебесеб Дагъистаналъул тарихалда тIасан ратилаха...\n- Нижер гIалимзабаз щвалде щварал гIелмиялгун практикиял цIех-рехал гьарула Дагъистаналъул гуребги, тIолабго Бакъбаккул Кавказалъул нилъер эраялдаса цебесеб заманалдаса жакъасеб къоялде щвезегIан тарихалъул, археологиялъул, этнографиялъул бутIабазда.\n- Чан чи хIалтIулев вугев институталда, кинал хIалтIаби риччарал къватIире ахираб заманалда?\n- Институталда хIалтIулев вуго 25 гIелмабазул доктор, 35 кандидат, гьитIинал гIелмиял ва техникиял хIалтIухъабиги малъун, кинавниги нусиялда анцIго чи. Гьоркьохъеб хIисабалда нижер институталъ лъагIалида жаниб къватIибе биччала 8-10 монография, 4-5 некIсиял документазул ва гIелмиял макъалабазул сборникал, 250-300 гIелмияб макъала. Мисалалъе рехсела ахираб заманалда къватIире рачIарал тIахьал: Х. ГIамирхановасул "Северный Кавказ: начало, преистория", М. ХIажиевасул ва цогидалги авторазул "Страна москутов в западной Прикаспии", "Дербент в историческом процессе Кавказа и России" (халкъазда гьоркьосеб гIелмияб конференциялъул материал). А. Мансуровалъул "Дороги и их роль в социально-экономическом и культурном развитии Дагестана" ва гь. ц.\n- Тарихчияс хIалтIи хъвалаго аслияб мугъчIвай гьабулеб жо буго архивазул документал, цересел кагътал, хъвай-хъвагIаял. Нужер архивалъул фондаздаги гIемер ратила гьел. Ругел цIуниялъе, цIех-рех гьабиялъе щиб гьабулеб бугеб?\n- Институталъул квералъ хъварал документазул фондалда буго гIажам, гIараб, гIурус, фарси, тюрк мацIазда квералъ хъвараб 3500 документ. Гьелде тIадеги данде бакIарараб батIи-батIияб кIваралъул гIажам, гIараб мацIазда хъвараб анкьазарго кагъат. Гьезда тIад хIалтIи цо моцIалъул, цо соналъул иш гуро. Бугониги нижер дагьалго ругониги специалистаз гьезда тIад хIалтIи гьабулеб буго. Гьайгьай, гьенир ратулел гIелмуялъе кIвар бугел хIужабаздасан гIелмиял тIахьал хъвалелъул пайда босула. Гьаниб абизе ккола Дагъистаналъул тарихалъе кIвар бугел гIемерал документал тIагIанин хIурияталъул, граждан рагъул соназда, Буйнакскиялдаса тахшагьар МахIачхъалаялде бахъулагоги. Жеги кIудияб зарал ккана 1937-1938 соназда мажгитал къалаго гьенир рукIарал гIажам-гIарабалъ хъванщинаб жо бухIулаго, тIагIинабулаго. Тарихалъе, адабияталъе ва маданияталъе бергьун кIвар букIине букIарал нус-нус къиматал документаздаса, хъвай-хъвагIаяздаса абадиялъего махIрумлъана нилъ.\n- Нилъер тарихалъул, цебесеб гIумруялъул хIакъалъулъ гIезегIан документал ругин абула Гуржиязул архивазда. Гьезул цIех-рех гьабиялъе нужер институталъ, гIалимзабаз гьабулеб хIалтIи бугищ?\n- Грузиялъул архивал руго цIакъго бечедал. Лъалеб букIахъе, XIX гIасруялда Тифлис букIана Кавказалда Россиялъул империялъул сардарлъи жаниб букIараб шагьар. Гьенир ракIарун руго Россия Кавказалде бачIаралдаса нахъе бакIалъулал, халкъазул, гьелдаго гьоркьоб Дагъистаналда хъатIулебщинабги кинабго хъвай-хъвагIай, документал. Россиялъул ва Гуржиязул гIелмабазул академиязул грантал щун дун кIиго нухалъ ана Тифлисалде, рес ккана дагьа-макъалго документаздаса хъвай-хъвагIаял гьаризе. Цебе гIадин бокьараб документалъул копия бахъизе рес гьечIо. Капитализмалъул къагIида гIелмуялда гьоркьобеги бачIун буго. Тифлисалъул архивазда хIалтIизе ккани хIажалъула гIарац. ХIисаб гьабе, хIажатаб тIехь балагьизе босулеб бугони заказ гьабуралъухъ кьезе ккола гIарац, цо тIамчил ксерокопия гьабун гIарац, сурат бахъун гIарац, гьебги гIураб. РещтIараб гостиницаялъухъ, кванихъ, добе-нахъе рекIадухъ ва цогидалги хIажалъабазухъ гIарац. ПалхIасил, кIудиял харжалги гьечIев гIалимчиясе, гIураб гIарац гьединаб ишалъе кьезе рес къанагIатаб институталъеги гьеб бигьаяб жо гуро. Бугониги гIелмиял конференциязде индал, цо-цо дозул гIалимзабазулгун гьудуллъиялъулал гьоркьорлъаби лъугьиналъ дагь-дагьккун нилъер тарихалда хурхарал документал щолел руго. Хьул буго бачIинин заманги, рукIинин ресалги Гуржиялъа гуребги, Дагъистаналъул тарихалда хурхарал материалал ругел Азербайжаналъул, Турциялъул, Ираналъул, Армениялъул архиваздасаги гьел ралагьизе санагIалъи кколебги.\n- Республикаялда дагьал гьечIо пайдаял ишазе гIарцул рахъалъ кумек гьабизе рес бугел гIадамал. Ратилагури гьезда гьоркьорги гIагараб ракьалде, гьелъул тарихалде рокьи бугел, гIелмуялъе квербакъи гьабизе бокьаралги?\n- Рес бугел гIезегIан ратила, амма гIелмуялъе кумек гьабулел цIакъго къанагIат руго. Баркалаялъе мустахIикъав вуго Дагъистаналъул, магIарулазул тарихги, адабиятги, маданиятги хирияв, унго-унгояв патриот Сайгидпаша ГIумаханов. Гьесул кумекалдалъун чанго тIехь бахъана ва бахъулебги буго нилъер араб тарихалда хурхарал. Цойги гьединав чи ккола бизнесмен, машгьурав меценат Зиявудин МухIамадов. Нижер цебегосеб анищлъун букIана квералъ хъварал документазул фондалда ругел материалал электроннияб къагIидаялде бачине. Щайин абуни заман анагIан кагътилги, гьениб хъваралъулги качество холеб буго, цо-цо документал цIализе ярагьунаредухъги лъугьинехъин руго. З. МухIамадовасул "Пери" рахIмуялъул фондалъ тIаде босун буго гьеб рахъалъ нижее кумек гьабизе. Гьал къоязда рехсараб хIалтIи гьабизе Испаниялдаса босун бачIине буго электроннияб вариант документазул гьабизе хасаб аппаратура. Нижерал ругьун гьаризе цадахъго вачIине вуго махщелчиги. Испания буго бечедаб некIсияб культурияб ирс бугеб, гьеб цIунулеб ва гьелъул къимат гьабулеб улка. Гьезул оборудование, аппаратура буго дунялалда бищунго тIадегIанаб качествоялъул.\n- ГIалимзабаз, археологаз араб гIасруялъул кIикъоялда анцIабилел, лъабкъоабилел соназда гьарурал раскопкабаздасан бихьизабуна магIаруллъиялда ганчIил гIасруялдаса цебего инсанас гIумру гьабулеб букIараблъи. Ахирал соназда ГьоцIалъ ГЭСалъул лъеца гъанкъизе бугеб бакIалда гьарурал гурого магIарухъе археологиялъулал экспедициял рачIун рагIичIо. Гьенир археологиялъе кIвар бугел памятникал гьечIогойищ?\n- ТIоцебесеб иргаялда абуни, археологазул штатал дагьал рукIиналъ кибего ирга щоларого буго. МагIарухъ гьел гьарулел кIиго гIалимчи-археолог вуго - Рабадан МухIамадов ва ХIамзат Атаев. КIиявго магIарулав. ГьоцIалъ ГЭС балеб бакIалда раскопкаби гьаруна Рабаданил нухмалъиялда гъоркь. ГIелмуялъе гIезегIан кIвар бугел материалалги ратана гьенир. КIиабилеб, магIарухъ руго гIезегIан археологиялъул памятникал. Босилин цохIо Болъихъ район. Гьезул ракьалда буго 60 археологиялъул памятник. Гьел росун руго хасаб реестралде, руго пачалихъалъул цIуниялда ва бербалагьиялда. - Дида Болъихъ район лъала. Амма гьениб цониги бихьичIо пачалихъалъул цIуниялда гъоркь бугеб археологиялъул памятник бугилан хъвараб бакI.\n- Бихьизе ресги гьечIо, щайин абуни гьединал бакIал рихьизаруни цо-цо бакIалъулал "археологаз" жидецаго "раскопкабиги" гьарун гIелмуялъе кIудияб зарал гьабула. Гьединаб бакI бухъун мазгарул, маххул я шагIил букIа кесек, тIагIел батун нижехъе бачIани я музеязде кьуни, гIелмуялъе гьелъул щибго пайда букIунаро. Археологаз тIагIел батараб бакIалда цIехола ракьул гъатал, кин гьеб лъун батараб, бахъула бакIалъул гIаммаб сурат ва гь. ц.\n- Лъала, гIелмиял хIалтIухъабазул чIахIиял харжал гьечIолъи, чIахIиялги гIисиналги гIарцудехун гьесараб гьаб заманалда гьанжесел гIолилал гIелмуялда тIад хIалтIизе рачIунел ругищ? Институталда хIалтIулел гIолохъанал гIалимзабазда гьоркьор щал дуца рехселел?\n- Кин букIаниги умумузул тарихги бокьулел, гьелда тIад хIалтIизе гъираги бугел тIадегIанаб лъай бугел гIолилал гIемерал руго. Гьел лъугьунел руго аспирантураялде, руго соискателаллъунги. Гьеб рохизе ккараб жо буго. АбичIого гIоларо гьадинаб жоялъулги. ГIаммаб лъай кьеялъул школа лъугIун унез кьезе ккола ЕГЭ. Гьелъул хаслъи буго тестазе къокъго жаваб хъвай. Гьединлъидал школа лъугIулезул гьечIо жидерго пикру цокIалго, гIатIидго бициналда тIад ургъи, гьеб кагътиде боси. Нижеца гьелда абула "ЕГЭ мышление" абун. Гьеб рахъалъ гIолилал гIалимзабаз жидедаго тIад хIалтIиялъе хIаракат бахъизе кколеб буго. Нижецаги кIвараб кумек гьабула. ГIолохъанал гIалимзабазул цIехолеб бугелъул дица рехсела кIигоясул, ай гIолохъанал рукIаниги гIалимзабазда гьоркьоб Россиялъул даражаялда жидер цIарал лъалел. Гьел ккола востоковед-текстолог, гIараб хъвай-хъвагIаялда тIад хIалтIулев МухIамад ШейхмухIамадов ва археолог Артур Таймазов. РакIчIун абила, гIелмуялда гьезул кIудияб букIинесеб буго. Руго жеги нижер жидеде хьул бугел гIолилал - аспиранталги, гьитIинал гIелмиял хIалтIухъабиги.\nАвтор: Гара-чIвари гьабуна Пайзула Пайзулаевас.\nГIелмияб конференцияМухIканаб хIакъикъаталъул кьучIалдаГIисинккун тIинкIулебги лъим лъарахъе щолебГIисинккун тIинкIулебги лъим лъарахъе щолебСалатавия - бечедаб тарихалъул гьитIинаб ракь