CCCP/Чачанлъи--Чачаназул депортация, 1944 сон\nСталин заманалда депортация гьабун букlана анцl-анцl халкъазе. Гьезда гьорькор руго Совет Союзалда гlумру гьабун рукlарал немцалги, грекалги, месхетал туркалги, крымалъул татарал ва кавказалъул цо-цо халкъал. Исана 23 февралалда тlубана 63 сон чачаналгун гъалгъаязе депортация гьабуралдаса.\nЦо сордо-къоялда жаниб гочинабула цебе Чечено-Ингушетия республикаялда гlумру гьабун рукlарал чачаназул ва гъалгъаязул халкъазул цlикlкlунисеб бутlа. Жеги цо-кlиго къо уна республикаялъул мугlрул росабалъа гlадамал гочинарулагоги. Гьел киназего депортация гьабула Гьоркьохъеб Азиялде.\nХапизе щвараб гурони кодоб течlеб гьеб халкъалъул гlемерав чи хола нухдаги, ритlараб бакlалде щун хадуб ракъунги, гьава-бакъ рекъечlогоги.\nГьел кьоязул Эркенлъи Радиоялъе бицана 1944 соналъ чачаназе депортация гьабураб мехалда 10 сон букlарав Гъазиханов Мухlамадица.\nГъазиханов Мухlамад: «Ниж гочинаризе рачlарал солдатаз, гочинарулеб къо тlаде щвезегlан абулеб букlана жал хlухьбахъизе рачlарал ругин абун. Гьез гьарун, нижеца гьезие ханал, ханжу, риди кьолеб букlана.\nАмма ниж гочинаризе нижер рокъоре рачlараб мехалда, ниж лъалареб ххвел гьабуна гьез. Дир кlудияв вац унтун бусада вукlана. Солдатазда гьеб лъалебги букlана, гьез гьесие дару бачlунаан. Амма гьеб къоялъ гьез гьесда абуна: «Тlаде вахъа! Дуца ххвелал гьарулел руго»-ян.\nДида течlо хьитал ретlине. Балеб гlаздакь, хlатlида гlицlго вачана дун. Дида хадув вилълъунев вукlарав солдатас тункlил тlогьиб къазабураб нус хlенчlезабулеб букlана дир мугъалда: «Тушманасул куц, чlезабе гlоди!»-абун.\nПоездазда рекlинарураб мехалда лъимал, руччаби, бихьинал цоцалъ гъункун гlодорчlун рукlана вагоназда жанир. Шартlал гьенир рукlана хlайваназе гlадал. Сордо-къоялда жаниб цо нухалда толеб букlана тlагlарталъе ине. Лъимги кьолеб букlана цо нухалда. Гlун-гlечlого гьебги букlунаан. Нухда хварал росун лъолел рукlана гlаздада тlад ва гьанир толел рукlана».\nГьоркьохъеб Азиялде депортация гьабун чачанал рачlунеб заман ракlалде щвезабуна Эркенлъи Радиоялъе Хъиргъизиялъул Талас мухъалъул Пенсионеразул Щураялъул нухмалъулев Мамбеталиев Мунурица\nМамбеталиев Мунур: «Гьел ккана кьварарал шартlазде. Гьезухъ букlинчlо хинаб ретlел, юргъаби.\nЧачанлъи – Депортация гьабурал ва Дунялалъул Кlиабилеб рагъул Кlудияб Терроралъул къурбаназе гьабураб мемориал россиялъул рахъ кколеб т1алъиялъ гочинабиялалде цебе, Грозный\n1944 соналъул хасел букlана цlакъ цlорораб ва гlазу гlемераб. Лъималги чlахlиялги рукlана гьезул унтун. Гьезул гlемерисел хвана гочун дагьаб заман иналдего. Амма абизе ккола бакlалъул гlадамаз гьезие кlудияб кумек гьабунин.\nРукlана гьезие гlака, бечlчlулеб цlцlе кьурал гlадамалги. Нижер гlадамазул кумекалдалъун ва жидерго жигаралдалъун гьезул гlумру тlасияб их щвелалде лъикlлъана. Хlалтlи бокьулел рукlиналъ, гьезул гlумрудул шартlал лъикlлъана хадусеб 5-6 соналда жанибги».\nЧачанал гочун хутlарал ракьазде витlула Дагъистаналъул мугlрул мухъаздаса аза-азар чи. Гlодилаго, умумузул хабалги, жидерго рукъзалги тун ине ккола гьеб халкъ чияр ракьалде.\nЧачаналде гочинарураб мехалда 25 сон букlун буго Цlумада мухъалда гьаюрай Иманова Кипаятие.\nИманова Кипаят: «Къоло щуго соналъулай йикlана дун гьение араб мехалда. Дие чlунтараб рукъ щвана гьениб. Чlорогоял рукъзал рукlана гьенир. Халкъ букlинчlо. Годилаго ана дун гьение. Магlарухъ лъикlаб гlумру букlана дир. Росги рагъде вачун ун бесдалайгlадин хутlана дун гьеб чияр рокъой. Хlалица ритlана ниж гьенире.\nИнчlони, магlарухъ рукъзал рухlулел рукlана нижер. Магlарухъ лъикlаб яшавалда рукlарал нижер Чачаналъе гочинарун хадусала бащдаб халкъ хвана бакl рекъечlого, кваназе жо щвечlого. Дир яс хвараб къоялъ, ниж рукlараб бакlалда жеги ункъго хвел ккун букlана цо къоялъ. Гьедин гlакъуба-къварилъиялда рукlана ниж гьенир. Колхозалъ хур бекьараб мехалда, тlощел бакlарун хутlараб мугь бищун бетlер-бахъи гьабулеб букlана нижеца.\nГьеб бищизецин риччалел рукlинчlо ниж бригадирас. Хур-хер бекьизе лъалеб букlинчlо. Чlахlги кванан чанги къо бахъана. Гениги бакъвазабун, гьелъул тlехх гьабун кваналеб букlана. Гьанже цониги чи хутlун гьечlо дир. Дунго цохlо хутlун йиго. Киналго хвана. Цохlо хутlун, гlабдал гlадин йиго дун. Мадугьалзабаз кумек гьабула дие, тlокlаб кумек гьабизе чиги гьечlого йиго дун».\nЖакъа Кипаятица гlумру гьабулеб буго Дагъистаналъул Гъизляр шагьаралъул сверухълъиялда бугеб мархьиялда, хьорол рукъалда жаниб.\nГьеб буго Чачаназул Шелковской мухъалъул Бороздиновская росулъа 2005 соналъ лъутизе ккарал гlадамаз ине бакlги гьечlого лъураб мархьи.\nГьеб 2005 соналъул ункъабилеб июналда гьеб росулъе рачlарал жал щалали бицинчlел гьурмазда маскаби хурал чагlаз чlвала гьенив цо чи, бухlула чанго рукъ ва гьеб къоялъ росулъа виларав 11 чиясул хабар жакъаги лъалеб гьечlо.\nГьелда рази гьечlел гlадамаз росу тун ккураб мархьиялъул нухмалъулев Мухlамадов Мухlамадица нижее бицахъе 1944 соналъ чачаналъе гочинарурал магlарулазул гlемерисел тlад руссун руго 50-билел соназул ахиралда чачаназе реабилитация гьабун, гьел жидерго Ватlаналде тlадруссине лъугьараб мехалда.\nХадуб 1990-билел соназ чачаналъа гlурусал нахъе гочине байбихьараб мехалда, гьез учузго ричулел рукlарал рукъзалги росун цlунтlисел ва цlумадисел гочун руго жидерго ракьцоял рукlарал росабалъе. Гьедин Бороздиновская абулеб гlурус цlар бугеб росулъ гlумру гьабулеб букlун буго магlарулаз.\nУмумузул росабалъе тlад руссине бокьун гьечlо гlодоблъиялда гlурал гьезие, амма гlодоблъиялда росу кквезе ракь гьезие кьолеб гьечlо Дагъистан республикалъул нухмалъиялъ, республикалда ракь гьединги дагьаб бугин абун.\nГьез материалияб ва моралияб зарал бецlизелъун Россиялъул диваназде хъварал гlарзабиги кlиго нухалда нахъ чlвана Москваялъул диваназ ахирал моцlазда жаниб.\nЖидерго Ватlаналде тlад руссине рес щварал 50-билел соназул ахиралдаса байбихьун цlидасан гlуцlизе ккола чачаназ жидерго магlишат.\nДагъистаналда жидер букlараб Гъавухъазул мухъ цlи гьабун гlуцlизе бокьун буго республикаялда ругел чачаназеги. Гьелда бан республикаялъул нухмалъиялде гьез хитlабал гьарулеб бугелдаса буго 15-16 сон.\nГьедин бицана нижее цебе Гlавухъ мухъалде кколеб букlараб гьанже Казбек мухъалъул Калининаул росулъа жамгlияв хlаракатчи Гилимов Султlаница.\nГилимов Султlан: «Гlавухъ мухъ гlуцlун букlана 1944 соналъ. Ниж гочинаризе анлъго моцl хутlун букlараб заманалда. Гьениса гочинарун рукlарал гlадамаз жакъа гlумру гьабулеб буго Хасавюрт, Бабаюрт, Цlияб лак, Казбек, Гъизилюрт ва цоги мухъазда. 15-16 сон унеб буго нижер хасаб мухъ гьабеян ва бакlазде цере рукlарал гlавухъазул цlарал кьеян республикаялъул нухмалъиялде нижеца хитlабал гьарулел ругелдаса. Амма Гlавухъазул мухъ жакъаги гьечlо».\nЧачаназул рукlарал ракьазда гlумру гьабичlого жидеего рукlине бакl республикалъул нухмалъиялда гьарулеб букlана ва буго гьенире гочинарурал тумазги магlарулазги.\nКазбек мухъалъул Алмахъ росулъа гlадамал гочинарун рукlана чачаназул Ахъташгlавухъ ва Юртгlавухъ росабалъе ва гьезул цlаралги Ленинаул ва Калининаул абун хисизарун рукlана.\nГьеб хlужжаялъул нижее бицана Калининаул росулъа 76 сон барав Басиров Насирица.\nБасиров Насир: «Москваялде, ЦКаялде, Верховный Советалде, Министразул Советалде хасал гlадамазул гъулбасалги гьарун ритlун рукlана хитlабал нижее гьаб ракьалда рукlине бокьунги гьечlо, гьаб пуланаб бакlалде гочине нижер росдае ракь кьеян абун.\n1989 соналда Верховный Советалъул бетlерлъун Махlамадов Мухlамадгlали вукlараб мехалда нижер росулъа вакилзаби ун рукlана гьесухъе гьеб суалалда тlасан, нижее кумек гьарун.\nМухlамадгlалица рагlиги кьун букlана нижеца бицен гьабулел ракьазул цlех-рех гьабизе, даимго колхозазда хадур щула гьаруралдай руго, кинал ракьалдай руго абун. Цинги гьес ахlараб мехалда, хlасил ккечlого ниж нахъеги ритlана, цинги пачалихъги биххана».\nКалининаул росулъе гочинарураб мехалда Насирил букlун буго l4 сон. Гьеб заман гьесда лъикl ракlалда чlун буго.\nБасиров Насир: «Алмахъазул росу букlана чlахlиял кулабазда гlумру гьабулеб росу. Гьениб букlана ункъго колхоз. Щибаб колхозалда букlана l00-ll0 цlараки. Рагъул заманалда гъачагъаз халкъалъулги, цолъарал магlишатазулги гlи-боцlиги, тlощелги бикъун течlого 1942-1943 соназ дол кулаби киналго гочинаруна ракьулъ рухъун гьарурал блиндажал-хиндакъазде жанире.\nРосулъа 400 ялдаса цlикlкlун чи рагъде унги вукlана гьеб мехалда. 1944 соналъул март моцlалда хlалалда гочинаруна цинги нижер лъабго колхоз Чачаназул рукlарал Ахъдаш-гlавухъ ва Юрт-гlавухъ росабалъе. Аслияб къагlидаялда гьеб халкъги букlана руччаби, лъимал, херал, унтарал.\nГьанире гочараб заманалда бакъул унтуца унтун цlакъ гlемерав чи хвезеги хвана. рукъизе эрга щвечlого нахъисеб къоялде хутlулелги рукlана рукъизе. Захlматаб, ракъараб, рагъул заманги букlана гьеб.\nТlад руссине лъиениги ихтиярги букlинчlо. Лъиеха бокьилеб умумузул ракьги тун чияр ракьалде ине. Дида жеги ракlалда руго, росалги гьечlел, лъабго-ункъго лъимергун кодоб гьанире гочарал гlодулел руччаби.\nРосабалъги нижеда ратана печалги риххарал, чlорогоял рукъзал. Кинаб букlаниги къайи гьениб жаниб тун букlинчlо. Чачанал гьениса гочинарун хадуб росулъе бачlараб армиялъ гьениб букlараб кинабго нахъе босун букlана. Солдатаца печалги риххун рукlана, росулъ хутlараб рухlчlаголъиги букlинчlо. Гьанире щведал хlукуматалъ колхозазе цодагьабго кумек гьабуна тlощалидасан. Щибаб хъизамалъе кьуна анлъ-анлъ пуд цlоросаролъил».\nГьедин цере рукlарал хисун цlияб бакlазда магlишат дагь-дагьккун буццинабулел рукlарал гlадамазул гlумруялда жаниб цlидасан хиса-басиял ккола. Жидерго Ватlаналде тlадруссине бокьарал чачаназе гьединаб рес доб мехалда улкаялъе нухмалъи гьабулев вукlарав Иосиф Сталин хведал щваниги, жидерго рукъзабахъе лъугьине рес щварал гlемерал рукlинчlо.\nБасиров Насир: «1950 соназда тlадруссун гlавухъал рачlараб мехалда республикалъул нухмалъиялда вукlарав Даниялов Гlабдурахlман живгоги вачlун, нижеда абуна нужеца тlаде босизе кколин 25 цlараки абун. Цогияз тlаса бищун бугила Хасавюрт мухъалда ругел ракьал абун. Нижеца гьел гlадамал росана цинги тlаде».\nЖал тlаде росарал гlадамал цо-цо росуцоязе рекlее гlолел рукlинчlин рикlкlунеб буго Гилимов Султlаница. Жал къабул гьавурав жидер умумузул гьобол чанго нухалда сельсоветалде ахlун, гьевгун жал нахъе ритlеян хабар гьабун букlун бугин бицана гьес.\nШималияб Казахстаналде гьезул хъизам гочинабураб мехалда гьесие букlун буго кlиго сон. Гьеб заман щвелалде рагъда тlагlарал абун кагътал щун рукlун руго гьезухъе Султlанил инсул ва имгlаласул хlакъалъулъ.\nГилимов Султlан: «Ниж Дагъистаналде тlадруссана 1957 соналъул ноябрь моцlалда. Ниж рукlана Дагъистаналде тlадруссарал чачаназул тlоцересезда гьоркьор. Калининаул росулъе ниж рачlине бокьун букlинчlо гьенир рукlарал цо-цо гlадамазе.\nНиж къабул гьарураздеги гlемераб абулеб букlана гьез. Ниж къабул гьаруна гьеб росулъ рукlарал нижер умумузул гьалбал-магlарулаз. Гьев гьобол чанго нухалда ахlун вукlана сельсоветалде гьеб мехалда ниж нахъе ритlичlони, дуда жидеца гlакlа лъезе бугин абун.\nАмма гьев вукlана унго-унгояв бихьинчи. Жив гьениве ахlулев вугин цониги рагlи абичlо гьес нижеда. Жиндир ахирал къоял щвезегlанги, доб мехалда жинца битlараб гьабунин абураб пикругун вукlана гьев».\nЖидерго рукlарал росабалъе тlад руссине рес щвечlелги дагьал рукlинчlин чачаназда гьоркьор, гьел жидерго рукlарал минаби рихьизегицин риччалел рукlинчlин бицунеб буго Султlаница.\nГилимов Султlан: «Казахстаналда, Хъиргъизстаналда рукlарал чачанал Дагъистаналде рачун рукlана хlалтlухъаби хlисабалда. Гьезие рукlине бакlалги бихьизабуна Хасавюрт мухъалда.\nЖидерго гlагарал росабалъе жидерго рукъзаде аскlорегицин риччалел рукlинчlо гьел. Кинаб хlалалда жидер рукъзал ругелали рихьизегицин риччалел рукlинчlо росу тун 15-16 сон унеб букlаниги».\nАмма кин бугониги, гьанже цо росулъ гlумру гьабун ругел Султlанил ва Насирил рагlабазда рекъон, чачаназда ва магlарулазда гьоркьоб рагьараб рокьукълъи гьечlониги «би жубай» гьечlо.\nГилимов Султlан: «Нижер росулъ букlунаро цоцаздехун рокьукълъи загьир гьаби. Цоцалъ лъикlги рукlуна, цоцазе кумекги гьабула. Амма абизе бегьула гьан жубаниги тlубараб «би жубай» букlунарин.\n...абизе бегьула гьан жубаниги тlубараб «би жубай» букlунарин\nЦоцазда гьоркьор ригьналги цере цlакъ къанагlат гурони гьарулел рукlинчlо. Гьанже дагьал цlикlкlунел руго гьединал ригьнал, амма гlемерал ругин абизе бегьуларо».\nЧачаназе депортация гьабун хадуб Цlияблак мухъалде гочинарурал тумазе Махlачхъалаялда аскlобегlан росу кквезе бакl бихьизабун букlаниги, гьелда хурхун хlукуматалъул программа бугониги, гочине бокьарал тумазул гьединаб рес гьечlо. Кинабго буссунеб буго гlарац гьечlолъиялде яги бюджеталдаса гьеб программалъе биччараб гlарац гlолеб гьечlолъиялде. Гьедин бицуна гьеб программалдехун хурхен бугел хъулухъчагlазги жалго тумазги.\nГьаб программа Эркенлъи Радиоялъул эфиралда букlана 2007 соналъул февраль моцlалда.\nЧачаназул депортация, 1944 соналъул февраль