Каламалъул бутІа: ЦІар

Авар мацІалда цIар (субстативияб цІар)  ккола жиндир грамматикияб формаги бугеб, сундул букІаниги магIнаги бичIчIизабулеб каламалъул бутIалъун; магIнаялде балагьун, цIарал щив? щий? щиб? щал? абурал суалазе жаваблъун рачIуна; цIаралъе сифаталдалъун гьабизе бегьула сипат-сурат.

ЦІарул гІаламатал

ЦIаралъул руго хадусел грамматикиял гIаламатал:
 Хассалги гIаммалги рукIин. Хасал цIаразде гъорлъе ккола гIадамазда (хасго), хIайваназда, бакIазда лъурал цIарал: МухIамад, ГIали, Москва. ГIаммал цIаразде гъорлъе уна хутIаралщинал: лъар, бетIер, зоб, ракь, мегIер;
 Цолъул ва гIемерлъул форма букIин: бетIер — бутIрул, ракь — ракьал, мегIер — мугIрул;
 Чиясул, чIужуялъул ва гьоркьохъеб жинс букIин. Авар мацIалда рагIаби жинсазде рикьула гьел щив? щий? щиб? абурал суалазда рекъон: чиясул жинс (щив?) — вас, эмен, вац; чIужуялъул жинс (щий?) — яс, эбел, яц; гьоркьохъеб жинс (щиб?) — хIалтIи, ракь, гIор.
 ИгІрабазда рекъон свери: вац — вацас — вацас ва гь. ц.

Классалъул (жинсалъул) категория 
Авар мацІалъул цІарал рикьула лъабго классалде. I классалде гъорлъе ккола бихьинчиясда хурхарал цІарал: бихьинчи, эмен, вас, вац, устар в. ц. Цолъул формаялда гьеб класс бихбизабулеб гІаламатлъун ккола В () гьаракь: лъикІав, лебалав, вачІарав ва ц. II классалде гъорлъе уна чІужугІаданалда хурхарал цІарал: чІужугІадан, лъади, эбел, яс, яц ва ц. Цолъул формаялда гьеб класс бихбизабулеб гІаламатлъун ккола Й/Я () гьаракь: лъикІай, лебалай, яачІарай ва ц.  ХутІарал цІарал, чІагоял рукІа, чІагоял гурел рукІа, гъорлъе уна III классалде, класс бихьизабулеб гІаламат — Б (). ГІемерлъул форма бихьизабулеб гІалматлъун ккола Р/Л (/).

ГІемерлъул формаялъул категория 
Авар мацІалда цІаразул буго цолъул ва гІемерлъул формаби. Руго цІарал, жал гІицІго цолъул формаялда гурони рукІунарел, гьезде гъорлъе уна абстрактивиял цІарал (рокьи, яхІ ва ц.), бищун цересел гІасаразул цІарал (дада, баба, даци, ада), гІемерисел хасал цІарал ва цадахълъи бичІчІизабулел цІарал (ярагъ, чехь-бакь ва ц.). 

Руго цо-цо pluralia tantum рагІаби: кагътал (хІай, цолъул формаялда кагъат — жинда тІад хъвадаризе хІалтІизабулеб жо), цІороберал, цІадираби. Гьабго тІелалде гъорлъе рачине бегьула рос-лъади, эбел-эмен гІадал рагІабиги. Гьенирго руго батІи-батІиял росабазул гІадамазде абулел цІаралги, щай гурелъул гьезул корреляталлъун цолъул формаялда рукІуна адъективал, жал топонимаздаса лъугьарал (балагье Авар росабазул гІадамазда абулел цІарал).

Цо-цо цІаразул цолъул формаялъул рукІине бегьула цадахълъиялъул магІнаги: гамачІ — цо яги гІемерал цадахъ, материал хІисабалда.

ГІемерлъул формаялъул суффиксал

Авар мацІалда гІемерлъул форма лъугьунел суффиксал рикьизе бегьула кІиго тІелалде:

 Продуктивиял:
 -аби (ахиралда рагьарал ва суффиксалиял -н, -л ругел, ахирисеб рагьараб [+н] тІагІуна): дару — дар-аби, рагІи — рагІ-аби, хІалтІухъан — хІалтІухъ-аби;
 -заби — гІадамазда хурхарал цІаразулъ: чапар — чапар-заби, гІалим — гІалим-заби, гьудул — гьудл-заби;
 -ал — рагьукъаб ахиралда ругел рагІабазулъ: бис — бис-ал, бер — бер-ал, кІул — кІулал; авар мацІалъул жиндирго журарал аслу бугел рагІабазулъ (тІадецуй бугеб суффиксалъулъ) аслуялъул кІиабилеб рагьаралъул лъугьуна редукция: гудур — гудр-ал, лъимер — лъим-ал, лъим — лъин-ал; къанагІат суффикс -ал дандчІвала ахиралда рагьараб бугеб битІараб аслуялъулъ, жиндие гІемерлъул формаялда редукция лъугьунеб: гьобо — гьабал; гІурус мацІалдаса рачІарал рагІабазулъ суффикс ккола тІадецуй гьечІеб ва редукция лъугьунаро: трактор — трактор-ал;
 -ял — цожубараб CV аслу бугел рагІабазулъ: къо — къо-ял, цІа — цІа-ял, чу — чу-ял, амма ца — ца-би, цІва — цІва-би, чІва — чІва-би;

 Продуктивиял гурел:
 -зал (цожубарал рагІабазулъ): лагъ — лагъ-зал, нугІ — нугI-зал, хур — хур-зал;
 -дул, -ул (аслуялъул вокализм хисула V > у): гъадаро — гъудр-ул, кету — кут-ул, тІегь — тІугь-дул;
 -и (аслу хисиялъул низам гьечІел): тІинчІ — тІанчІ-и, хIинчI — хIанчI-и, гIака — гIач-и; гьабго цоцаца хиси хутІула цо-цо жубараб аслу бугел рагІабазулъ, жидер кІиабилеб бутІалъун -чи компонент бугел: захІмат-чи — захІмат-чагІи, гІолохъан-чи — гІолохъ-аби;
 -би (аслуялъул вокализм хисула V > у): кIветI — кIутI-би, гIанса — гIунсби, квартIа — куртI-би.

ГІемерлъул форма лъугьунеб супплетивияб къагІида бихьизабун буго чІужу — руччаби параялда. Гьединго дандчІвала цо-цо рагІабазул гІемерлъул форма лъугьунеб кІи-кІи къагІидабиги: хабар — хар-бал/хабарал, кету — кут-ул/кат-ал, хоб — хобал/хабал/хабзал ва ц. Гьениб параллелияб формабазул цояблъун ккола ударение гьечІеб суффикс -ал, жинца цо ккураб къадар бихьизабулеб, гьебго заманалда гьелъул корелляталъ бихьизабула къадар гьечІеб букІин: дагьалго рукъал — гІемарал рукъзал. Цо-цо нухалда плюралисалъул батІи-батІияб формация гьабиялдалъун лексикияб магІна хисула. Жибго гІемерлъул формаялъул категория гуребги, авар мацІалда буго дистрибутивияб гІемерлъи бихьизабиялъул къагІидаги (цІарул аслу такрарлъиялдалъун): рокъо-рокъоре, рахъ-рахъалде.

ИгІрабалъул категория 

Авар мацІалда кинабниги буго 24 игІраб, гьезул ункъго ккола гІадатаблъун, хутІараб 20 — бакІалъул игІраблъун. ГІадатал игІрабазде гъорлъе уна аслияб, жиб цІаралъул битІараб аслулъун кколеб, актив, хаслъул ва кьовул игІрабал, жал хъвалсараб аслуялдаса лъугьунел.

Аслиял игІрабал

БакІалъул игІрабал 
БакІалъул игІрабал рикьула хадусел тІелазде:

 локатив яги чІовул игІрабал, жидеца бугеб бакІ бихьизабулел, цо хӀалалда сасиналъул, чӀеялъул магӀна бичӀизабулел;
 аллатив яги рачІул игІрабал (суффикс -е), жидеца кибехун букІаниги рачІин/ин бихьизабулел (букІине бегьула -хун бутІагун);
 аблатив яги ратІалъул (суффикс -са/-а), жидеца сундаса букІаниги киса букІаниги батІалъун ин бихьизабулел;
 транслатив (суффикс.-[с]а-н), жинца сунда жанисаниги ин бичІчІизабулеб.

Гьелги жеги рикьула щу-щу сериялде, жидер игІрабал суффиксал хъвалсараб аслуялда хурхун ва локализация бихьизабулеб гІаламат тІаде жубаялдалъун лъугьунел:

БакІалъул игІрабазул гьединго руго бакІазул магІнаялда гуребги, цогидаб магІнаялда хІалтІизабиги. Мисалалъе, I сериялъул локатив хІалтІизабула:

 рекІее асар лъугьиналъул фигІлабигун субъект бихьизабизе: васасда гьеб бичІчІана, дида кинабго жо кІочон тана;
 адресатияб ва цогидал тІадежубаял рихьизаризе: АбутIалибица авар мацIалда дие жиндирго цIияб кечI цIалана (ХІ. Р.)
 физикияб асар гьабиялъул фигІлабазул объект гьабизе: дос таманча речIана долда;
 дандекквеялъул объект лъугьинабизе: гьев вукІана вацасдаса къуватав вуго.

ЦІаралъул свери 

Авар мацІалъул цІарал, жидер актив игІрабалда букІунеб ахиралде ралагьун, рикьула лъабго свериялде; I свериялъул ахиралда букIуна суффикс -с, II свериялъул — -лъ, III свериялъул — -ца.

I свери 

ТIоцебесеб свериялда рекъон рачIуна гIемерисел чиясул жинсалъул гIаммал цIарал, чиясул жинсалъул жидер ахиралда жинсияб гІаламат бугел хасал цІарал (-ав ахиралда ругел авар хъизан-цІаралги), гьединго -ов, -ев ахирал ругел гІурус фамилиялги, .

II свери 

КIиабиле свериялда рекъон рачIуна чIужуялъул жинсалъул гIаммал цIарал ва цо-цо, жидер ахиралда жинсияб гІаламат бугел, хасал цIарал, гьоркъохъеб жинсалъул гІезегІан гIаммал ва хасал цIарал. Аслияб игІрабалда -ия, -ие абурал ахираздалъун лъугIулел батIиял мацIаздаса рачIарал цIарал игІрабазде сверулаго, ахирияб -я/-е гьаракь гьоркьоса тIагIуна, амма руго гьоркьосарахъиялги, мисалалъе, школа, аптека гІадал рагІаби

III свери 

Лъабабилеб свериялда рекъон сверула чиясул ва чІужуялъул жинсалъул хасал цIаралги гьоркьохъеб жинсалъул гIезагIанго цIаралги. Лъабабилеб свериялда рекъон рачIунел гьоркьохъеб жинсалъул рагIабазул кьибилалъулІ лІугьуна флексия: ракІ — рекІе-ца, цо-цо рагІабазул актив игІрабалда -д бачІине бегьула, гІурус мацІалдаса рачІарал рагІабазул ахиралдаса тамахаб ишара тІагІуна.

ГІемерлъул формаялъул свери 

ГІемерлъул формаялда ругел цІарал игІрабазде сверула хадусеб куцалда.

ХІужжаби

Адабият

МугъчІваял 

Авар мацІ
Авар мацІалъул грамматика
ЦІар (лингвистика)