ЧIИКIАСА ГОХIИЛАЗУЛ МЕСЕДУЛ МУХIАМАДИЛ ШИГIРИЯБ ИРС.\nХIХ гIасруялъул кIиабилеб бащалъиялда ватIан тун ГIусманиязул империялде гочарал магIарулаз цадахъ босун ана жидерго бечедаб рухIияб культураги: рахьдал мацI, фольклор ва адабият, миллиял гIамал ва гIадатал, квералъ хъварал къиматал тIахьал ва гь.ц. Гьеб рухIияб бечелъиялъ гьезие кумек гьабулаан апараглъиялъул захIмалъабиги къварилъабиги раччизе ва хIехьезе, чияр ракьалда жидерго тIабигIатги, хаслъиги цIунизе. Умумузул пасихIаб кечI - бакъан, бечедаб щигIру, гIагараб рахьдал мацI гьезие букIана къо ккараб мехалъ жалго цIунизе квербакъулеб къуватлъунги Дагъистаналде букIараб бухIараб хIасрат чучизабулеб дарулъунги. ВатIаналъул унтиги хIасратги хутIана мугьажирзабазул рекIелъ сунцаниги ва сунданиги лъикIлъизабизе кIвечIеб ва кIолареб абадияб ругъунлъун. Къваридаб рекIел хIал, апараглъиялъул кьогIлъи, къисматалъул пашманаб хIакъикъат, рикIкIада тараб ватIаналдехунги гIагараб халкъалдехунги рокьи мугьажирзабаз загьир гьабулаан ва жакъаги загьир гьабулеб буго, тIоцебесеб иргаяда, жидерго ракIалдещвезабиязулъги, тарихиялгун адабиял асаразулъги. Цо-цо мехалъ ватIаналде ритIулел кагъталцин гьез хъвалаан шигIруяб къагIидаялда, жидер рекIелъ бугеб унтиги хIасратги жеги якъинго ва загьирго бихьизабизе гIололъун. Мисалалъе, ХХ гIасруялъул 30-абилел соназда гIажамалъ хъвараб гьединаб кагъат битIун бачIана жунгутдерил жамагIаталде, Дагъистаналда жанисеб рагъ байбихьараб мехалъ, Турциялде лъутарав ва гьенив 1946 соналда Аллагьасул къадар щварав ЯхIия-хан абурав чияс:\nКъалам кодоб босун, кагъат цебе лъун,\nНужехъ урхъараб ракI къалмида чучун,\nРекIел бухIи хIаллъун, хIайранлъарав дун,\nРокьарал вацазде дир салам буго.\nДир гьари нужеда: дун кIочон тоге,\nСалам-кагъат хъвазе гIемер кватIуге,\nНужехъ гIинтIамурав дун рехун тоге,\nГьарун, хIелун хъвараб дир салам буго.\nНужер хабар бицун, ракI гIорцIуларо,\nРугьалил харбие чи вихьуларо,\nУнтараб дир рекIел бухIи чIоларо,\nДие сабаб гьарун, дир салам буго…\nЦогидазде дандеккун, магIарул чиясе, киб гьес гIумру гьабулеб бугониги, кидаго хасиятаб букIана гIагараб кечI-бакъаналъул, адабияб шигIру-каламалъул къимат гьаби, гьеб тIадегIанаб даражаялде бахинабун, магIарул кочIолаб хазинаялъул унго-унгояб мисаллъун бихьизаби.\nМугьажирлъиялда гьарурал ва гIурал магIарулазда гьоркьоса рахъана кIал пасихIал, рагIи-калам камилал, махщалида шигIру-кечI гьабизе ва ахIизе бажарулел шагIирзабиги кочIохъабиги. Гьединазул цоявлъун ккола ЧIикIаса ГохIилазул Меседул МухIамадги (1904-1995).\nАллагьас насиб гьабуна дие гьев мубаракав инсангун лъай-хъвай гьабизе. 1993 соналда Турциялда щвараб мехалъ, цо чанго сагIаталъ гьевгун гара-чIваризе рес щвана дие. Гьеб мехалъ гьев цIакъ унтун вугоан. Гьуинаб, гIинтIамизе бокьилеб каламалъул чи ватана дида гьев херав магIарулав. ТIубараб гIасруялде гIумру гIагарлъарав гьесда, цIакъ лъикI лъалеб бугоан ВатIан тун арал магIарулазул кьогIаб ва пашманаб тарихги къисматги.\nМухIамад гьавуна Турциялъул бакъбаккул рахъалда бугеб Муш вилаяталъул магIарулазул Акпинар (гьелъул цоги цIар ккола Ахбар) абураб росулъ. Гьев ккола ЧIикIаса ХIХ гIасруялъул 90-абилел соназда ГIусманиязул империялде гочарал «ГохIилазул» абураб тухумалъул ГьитIинав ХIасанилги Меседулги вас. Турциялде гочун вуго МухIамадил кIудияв эмен ГIабдулкъадир. Гьесул вукIарав ункъо вац цо къоялъ чIван вуго Дагъистаналда, гIурусалгун ккараб рагъулъ. МухIамадица бицанахъе, Шамил имамасул рагъал лъугIун хадуб, гьезул тухум ИчичIали росулъа гочун буго ЧIикIабе «ГохIил» абураб бакIалде.\nХерасул баяназда рекъон, Акпинар (Ахбар) букIун буго курдазул росу. Гьенире магIарулал рачIараб мехалъ, турказ, курдалги цогидаб бакIалде гочинарун, гьеб кьун буго тIаде рачIаразе. Гьеб росулъ гIумру гьабулеб букIун буго гIицIго чIикIасезул 40-50 хъизамалъ.\nТурциялде гочунаго, цIакъ къо бихьун буго магIарулазда. Гьелъул хIакъалъулъ пашманго бицана дие херас. «ВатIаналдаса, Дагъистаналдаса рахъарал Турциялде щвезегIан руго, дир вас, магIарулазул хабал», - ян абуна гьес шакърахинаго. Ва хадубго жубана: «КIудиял чагIи рукIана, дир вас, нижер умумул. Гьезул цо балагьараб бер гIолаан курдазеги цогидазеги». ГIемерго захIматаб букIун буго Турциялда живго МухIамадил лъимерлъиги балугълъиги.\n1915 соналда ТIоцебесеб дунялалъул рагъул заманалда гIурусаз Бакъбаккул Турция, хасго, Муш вилаят бахъараб мехалъ, гьитIинав МухIамад, эбел-эменгун ва цогидаб гIагарлъигун цадахъ цIорораб февраль моцIалда гочун вуго Урфа вилаяталъул Халфети росулъе.\n1919-1920-абилел соназда гьев, гIагарлъигун цадахъ, цIидасан тIадвуссун вуго жив гьавураб ва гIураб Акпинар (Ахбар) росулъе. I923 соналда хун вуго МухIамадил эмен ХIасан. Жиндасаго цо соналъ кIудияв вац ТIалхIатгун цадахъ, хъизан-рукъ хьихьизе гIололъун, гьев лъугьуна хIалтIизе. Гьабун буго цIулал устарлъиги, къадахъанлъиги ва гь.ц.\nГьитIинго цIалун буго МухIамадица хирияб Къуръан. Инсудаса ругьунлъун вуго магIарул гIажам хъвай-хъвагIаялдеги. Гьебго заманалда бижун буго МухIамадилъ магIарул кечI-бакъаналде, шигIру-каламалде ва адабияталде рокьиги.\nМухIамадица цIакъ берцинго, бечедго, хасаб гугьаргун бицунаан рахьдал мацI, гьесда лъикI лъалаан магIарулазул кIалзул гьунар, халкъияб адабият. Умумуздасан рагIун, гьес цIунун ругоан гIемерал халкъиял шигIриял асарал. Херас ахIулаан халкъиял рокьул, кьалул, церехъабазул, Шамил имамасде, Кавказалъул рагъул багьадурзабазде гьарурал кучIдулги, диниял туркабигун назмабиги. Дихъе щварал МухIамадил асаразда гьоркьор ратана нилъер гьанир, Дагъистаналда, кIочон тарал цо-цо асаралги, масала, «Мусал ГIадалав» абураб церехъабазул кочIол цо вариант, магIарул машгьурав шагIир ЧIикIаса Расулил рокьул шигIраби. Гьединго МухIамадида лъалел ратана Удуратил, ХIажидибирил ва СалтIаса Узун-хIажил диниял туркабиги Хьаргабиса МухIамад-бегил тарихиял кучIдулги.\nГьелдаго цадахъ Меседул МухIамадица жинцагоги хъвалаан шигIраби ва ургъулаан гьезие бакънал. Гьесул квералъ хъварал асаразул чанго мажмугI хутIун буго нахъе. МухIамадица хъварал кучIдузда гьоркьор руго батIи-батIиял жанразул асарал: магIарулазул машгьурал гIадамазул хIакъалъулъ поэмаби («ГъазимухIамад-паша хвеялде», «Шарапудиниде», «МухIамад-Загьид хвеялде» «Шигьабудиниде»); тарихиял лъугьа-бахъиназул бицунел балладаби («Хъораялда турказ чиназулгун гьабураб рагъ»)1; диниял назмаби («Дир бер гIамалият гьабураб2 мехалъ ахIараб»); рокьул кучIдул («ЧIужуялъе росас жийго йиччазе бокьи», «Эбелалъ гьабихъе йитIарай яс») ва гь.ц.\nХIХ гIасруялъул кIиабилеб бащалъиялда ГIусманиязул империялда машгьурал гIадамазда гьоркьов вукIана Шамил имамасул вас ГъазимухIамадги. Турказул аскаралда хъулухъалда вукIарав гьесие щун букIана пашал, ай генераласул цIарги. Гьес бетIерлъи гьабулаан 1500 магIарулав-мугьажирасдаса гIуцIун букIараб рагъул полкалъеги. Гьеб полкгун гьев вагъана гIурусазде данде Карс-хъала бахъулагоги. Гьеб гуребги, имамасул васас кIудияб кумек гьабулаан мугьажирлъиялда ругел жиндирго ракьцоязеги. МагIарулазул кидаго чIухIиги, мугъчIвайги, божилъиги букIунаан ГъазимухIамадида. РакI жахIдаял гIадамаз гьабураб мацIалъул хIасилалда 1882 соналда ГъазимухIамад, маршаласул цIарги кьун, султан ГIабдул-ХIамидица губернаторлъун витIана Мадиянаялде, ва гьенив хвезегIан чIезеги гьавуна гьев. Хирияв имамасул васасул хвел магIарул мугьажирзабазе лъугьана кIудияб камилъун. Гьев, къадруяв инсанасул хвелалъ аза-азар бусурман чиясул, гьезда гьоркьор мугьажирзабазулги ракIал къварид ва пашман гьаруна. Гьеб пашманаб хIужаялъ мугьажирлъиялдаги Дагъистаналдаги чанги магIарул чи тIамуна батIи-батIиял жанрабазул шигIриял асарал гьаризе: назмаби, туркаби, магIаби. Гьедин хъвараб буго Меседул МухIамадил «ГъазимухIамад-паша хвеялде» абураб назмуги.\nГъазимухIамадил хвелалъ бесдал гьаруна Дагъистаналъул халкъ, ватIан тун къватIир рукIарал магIарулал, тIолабго бусурман уммат. Гьеб буго асаралъул аслияб пикру. ЧIухIарал эпитетал, сипатал, къиматал рагIаби хIалтIизарулел руго авторас халкъияв багьадурасул къадруги къиматги бихьизабизе гIололъун: «дунялалда машгьурав паша», «халкъалъул ракI бахъарав имамасул вас», «кьалул барти», «гIарабгун гIажамиял жиндие мукIурлъарав», «чIухIараб гъалбацI» ва гь.ц. Гьелдаго цадахъ гьенир ракIалдещвезарулел буго ГъазимухIамадил гIумру, гьес росарал бергьенлъаби, гьесул бахIарчиял ишал:\nЧIухIарал улкабазде, квер биххун, тIаде арав,\nЦIороб, Гуржистаналда азнавурзаби течIев,\nЧIухIарал ханзабазул мусудал асир гьарун,\nРан, жанир хьихьун, жавгьар-якъут босарав,\nГъазизабазул паша ГIаршалде ахIун арав,-\nГIаршалъул кIалгIабазда низамлда ватила.\nАхиралдаги шагIирас абулеб буго:\nГьанже Дагъистаналъе цIар гуреб жо хутIичIо,\nЦIар бугел имамзаби гIукъбаялде руссана.\nЦинги магIарулазе мугъ базе бакI хутIичIо,\nПадишагьасул арслан МухIамад-паша гурев.\nЖиндирго гIумруялъул аслияб вазипалъунги налъилъунги Меседул МухIамадица рикIкIунаан БетIергьан Аллагьасда иман лъей ва хвезегIан гьесие гIибадат гьаби. Гьеб пикруялъул асаралда гъоркь хъвараб буго херасул «Дир бер гIамалият гьабураб мехалъ» абураб туркиги.\nГьелъул байбихьиялда шагIирас бицунеб буго жиндирго къварилъиялъул – берзул канилъи босун иналъул ва гьелда бан, гIумруялъул нур свиналъул, жинде бачIараб балагьалъул. Гьенибго гьес баян гьабулеб буго жив беццлъиялъе ккараб гIиллаги – «берзул канлъи анин квалквадилаго»:\nГIинтIаме, гIинтIаме, ахIизин дица,\nКверзул махщел тараб рекIел къварилъи.\nБерзул канлъи анин квалквадилагун,\nБосун араб канлъи кодоб щвеларо.\nАмма гьев цIакъ сабуралда, гIодовиччан вуго, щай гурелъул жиндие ккараб жо Аллагьсул хIукму букIин баян гьабулеб буго гьес. ХIатта, гIайибцин жиндаго гьабулеб буго шагIирас («Мунагь гIемер бугин, чуре дир, Аллагь»). Гьес лъидениги хитIаб гьабуларо, гьесие лъидасанго кумек хIажалъуларо. ЦохIого цо БетIергьан Аллагь вуго гьесул мугъчIвазеги ракI чучизеги кумек бугеб къуват:\nМун гурев гурхIаян хIелхIедиларо,\nДур гуреб цIобалде хьулго лъеларо.\nХIалимав Аллагьас квербакъичIони,\nКвер лъица бакъилеб дун гъаримасе.\nНазму цIализе байбихьарабго, ракIалде ккола гьениб шагIирас жиндрго унтул бицине бугилан абун. Амма, гьеб цIалулаго, жанивегIан гъварилъараб мехалъ, баянлъула шагIирасул нигат батIияб букIин. Гьеб, дидактикияб къагIидаялда хъвараб кочIол аслияб пикрулъун ккола насихIат: инсан, бусурман чи кантIизави, гьесда жив лъица вижарав, ва жив щиб гьабизе гьаб дунялалде вачIаравали ракIалдещвезаби. Назмуялъ муъминчи ахIулев вуго Аллагь вокьизе ва гьес жинда тIад лъураб налъи тIубазе:\nАллагьасул абун, лагъ ватанани,\nЛагълъи тIубазабун, тIагIат гьабилеб.\nАллагьасде гIишкъу дур батанани,\nГIишкъуялъин машукъ ватулев дуда.\nМухIамадил назмуялъе къимат кьолаго, абизе ккола, гьелъие магIарул динияб адабияталъ асар гъабун бугилан, щайгурелъул гьениб бихьулеб буго нилъер машгьурал диниял шагIирзабазул къагIидаги, хатIги ва стилги загьирлъун букIин. Гьелдаго цадахъ, абизе бегьила МухIамадица жиндирго назму турк динияб шигIруялъулги асаралда гъоркь хъвараб бугилан, щайгурелъул мугьажирзабазда гьоркьор кидаго машгьурал рукIана Аллагьа-Авараг реццарал, гьезие сайигъат гьарурал турказул диниял асаралги.\nМагIарул кочIол хIакъалъулъ Меседул МухIамадгун гара-чIвари гьабулаго, гьес дие бицана умумузе цIакъ бокьулаанила кечI-бакъанилан. Сунцаниги кеп гьабулароанила жиндиеян абуна кIудияс, бан мугьги, хъван пандурги ахIараб магIарул кочIоцаги ва кьерилаз гьабулеб букIараб ихтилат-кепалъги гIадин. Ахбар ва сверухъ рукIарал магIарул росабалъ доб заманалда рукIун руго машгьурал кочIохъаби: ЧIикIаса ГохIилазул МуртазагIали, ГIашурал Шамил, ХIайбулагьил Исуб, КIудияв Алхас ва Заренг росулъа машгьурав кочIохъан Хубаралдаса Рустам ва гь.ц. МухIамадил вас СагIидица дихъе бачIараб кагътида инсул хIакъалъулъ хъвалеб буго гьадин:\n«Лъун бисмиллаги, гьес пандур кодобе босараб мехалъ, хасго хераб гIелалъе щолаан кIудияб кепги шавкъги. ЦIакъ берцинаб гьаракьги букIана гьесул. Живгоги вукIана дурусаб гIамал-хасияталъул чи. Гьес киданиги абулароан инсан цIакъго веццараб ялъуни какараб рагIи. Цо гIодов чIун кIикъоялда анцIго, лъабкъого шигIру рехсолаан гьес рекIехъе.\nБертабалъ, сухIбат-кеп бугеб бакIалда гьес ахIулаан «АхIулгохI», «Нохъода хутIарав», «Мусал ГIадалав», «ГъазимухIамад», «Бидулав», «Исубил» ва гьел гурел цогидалги магIарул халкъиял кучIдул.\nРосу-жамагIаталда жанив рекъарав, камилав чи вукIана Меседул МухIамад. Яс гьаризе витIаниги, лъимада цIар лъолеб бугониги, маслигIат-хIал гьабизе ккананиги-кибго батулаан гьесул гIакъилаб пикруги, берцинаб ва сабураб рагIиги, лъикIаб гIамалги. Жиндирго хъизан-лъималазе тарбияв, мадугьал-къоногун рекъа-решарав вукIана МухIамад. Гьесул гIумруялъул ахирисеб анцIго сон ана Аллагьасе гьабулеб гIибадаталда. Лъабго къоялда жаниб Къуръан цIалун лъугIизабулаан гьес».\nМеседул МухIамад хвана 1995 соналъул 27 ноябралда, 91 сон бараб ригьалда. Гьев вукъун вуго Ялова шагьаралда аскIоб бугеб Чифтлик абураб росдал хабалазда. Гьесул лъади РахIимат жеги чIаго йиго.\nТIадехун абухъе, Меседул МухIамадица ахIулел магIарул халкъиял кучIдузда гьоркьоб батана «Мусал ГIадалав» абураб тарихияб кечIги. Жанралъул рахъалъ гьеб уна церехъабазул кучIдузде гъорлъе. Амма гьеб асар дида киданиги я басмаялда бахъун бихьун букIинчIо, я кочIохъабаз ахIулеб рагIичIоан. Дир хIисабалда, гьеб батизе ккола Дагъистаналда кIочон тараб, амма мугьажирлъиялда цIунун хутIараб вариант. Щайилан абуни, «Мусал ГIадаласул» кочIол, батIи-батIиял вариантал нилъер гьанир цIунун хутIун ругелъул. Гьезул цоялъул хIакъалъулъ гIелмиял баянал кьун руго машгьурав гIалимчи А. А. Ахлакъовасул «МагIарулазул бахIарчиялгун тарихиял кучIдул» абураб техьалда3.\nМеседул МухIамадица ахIулеб «Мусал ГIадалав» абураб тарихияб кочIолъ бицен гьабулеб буго ГIумма-ханил бетIерлъуда магIарулаз Гуржиялъе гьабураб чабхъеналъул хIакъалъулъ. Гьелъул байбихьудаго, магIарул ханас абураб магъалоги кьун, гуржиязул ГьерекIли-ханас къасд бала ахIичIого вачIарав гьоболги гьесул къукъаги нахъ руссине гьаризе. Амма гьелда разилъуларо бодул цевехъан Мусал ГIадалав. Давла сабаблъун ГIумма-ханидаги Мусал ГIадаласдаги гьоркьоб ккола дагIба-къец. БакIарун жиндирго къукъагун, балахьунисес цIидасан чабхъен гьабула Гуржиялъе. Гьеб гьукъизе бажаричIев ГIума-ханица, балъго кагъат битIула ГьерекIли-ханасухъе Мусал ГIадаласул хIакъалъулъ ва кьварун лъазабула гуржиязул ханасда, гьев цевехъанеги гьесул къукъаги Гуржиялъа чIаго рорчIизе тогейилан:\nХъван кагъат анила дов ГIумаханас,\nКъацандун ГIадалав ЦIоров аравин,\nРорчIизе тоге чидал аб къукъа…\nТушбабаз сверун ккурав Мусал ГIадаласул бицен гьабулеб бакI ккола кочIол бищун хIалуцараб бакIлъун. Гьенив балахьунисев вихьизавун вуго унго-унгояв бахIарчилъун. Живги жиндир гьалмагъзабиги тушбабазухъа рорчIулареблъи лъанеги, жинда кIал гьикъулев вугев ГьерекIли-ханасе гьес кьолеб буго гьадинаб кьварараб жаваб:\nБидуца ццулъарал дур таватиял,\nТуманкIуй гIоларин гIолохъабазе.\nГIаркъица мехтарал азнавурзаби,\nХвалчае гIоларин церехъабазе…\nМусал ГIадаласул хвел лъугьуна халкъалъе кIудияб камилъун. «ЦIор сверун бегулеб цIарил аздагьо», «зоб сверун рехулеб меседил рахас» абурал сипатаз-эпитетаз бихьизабулеб буго магIарулазул гьесдехун букIараб адабги рокьиги. Гьелдаго цадахъ кочIолъ какулеб буго ГIума-ханицаги гьесул сверухълъиялъеги Мусал ГIадаласе гьабураб хIиллаги хIалихьалъиги:\nМун кагътида лъурав Хундерил къади,\nГIажалалъул би чIван, ЧIарахъго хварав.\nДуй хIилла гьабурав КIудав ГIума-хан,\nЛъикIаб къоги бихьун, гьевги хвеларев.\nЦохIо магIарулазда гуреб унтулеб бахIарчияв цевехъанасул хвел. Гьелъ пашман гьаюла, хIатта, ГьерекIли-ханасул ясгицин:\nГIадаласулилан бетIер бачIиндал,\nГъалал къотIанила ханасул ясалъ:\n– Щайхо, эмен, чIварав бодул цевехъан,\nКиниялда лъимал дур хъвехъаниги.\nТарихияб кочIол ахирисел рагIабазулъ загьирлъун буго машгьурав бодул цевехъан гIагараб халкъалда киданиги кIочон тезе гьечIилан, гьев халкъалъул рекIелъ абадиялъ хутIизе вугилан абураб пикру. Гьесул цIарги бахIарчиял гьунаралги хадусел наслабазе мисаллъун хутIизе букIиналда хьулги лъолеб буго гьениб:\nКвешаб хвелалъ хвечIев бодул цевехъан,\nЩваги шапагIалъи гьалмагълъиялъе.\nКочIол тема чабхъадул хIакъалъулъ бугониги, амма гьеб гуро гьелъул аслияб пикру. Щайилан абуни, дол рикIкIадал, кьварарал, кьогIал гIасрабазда чабхъен гьаби букIана магIарулазда гьоркьоб билълъараб ва реццаб гIадатлъун. Чабхъаде инчIев, гьениса давла босун вачIинчIев гIолохъанчиясул я хIурмат гьабулароан, я къимат букIунароан кьерилазда гьоркьоб. Гьеб вахIщияб, гIалхулаб, диналъги жамагIаталъги какараб жо бугин абураб пикру гIадалъе босулев чи доб мехалъ дагьав гурони вукIинчIо. МагIарулаз жидерго мадугьалзабазухъе гьарулел рукIарал гIадин мадугьалихъ рукIарал халкъазги гьарулел рукIарал Дагъистаналде доб мехалъ чабхъеналги рагъулал сапаралги. КочIол аслияб пикрулъун ккола магIарулазул бахIарчилъиялъеги гьунаралъеги, бажариялъеги рецц гьаби, иш бажарарал, рагIи билълъарал, цIар рагIарал церехъаби кIодо гьари, гьезул мисалалда гIун бачIунеб гIелалъе тарбия кьей. Гьеб букIана доб захIматаб, жидедаго гурони магIарулазул божилъиги мугъчIвайги букIинчIеб заманалда халкъ цолъизе ва гъункизе гьабулеб, гьелъие рухI ва къуват кьолеб идеологиялъун.\nГIенекке, нужейго хабар бицинин,\nБудун-дибирасул хабарги гуреб,\nХвалчадул балада би бетаразул.\nГIинтIаме, тIолалго, сарин ахIизин.\nРокьи ккаралазул саринги гуреб,\nСангаралда нахъа рагъун хваразул.\nГIумахан4 къокъарав жаниб ЦIоралде,\nЦIал кIутIун Дагъистан цадахъги бачун5.\nАлазанги къотIун, Къарбиги6 бегун,\nКъарбидул рагIалда рештIун рукIаго,\nЧи витIун вачIана дов ГьерекIлица7,\nЧу цIун багIармесед давлаги босун8.\nГьаб давлаги босун, гьел боял рачун,\nГьаб нухалдаги мун нахъ вуссайилан.\nГьеб давлаги босун, гьал боял рачун,\nГьаб нухалдаги дун нахъ вуссинилан,\nНахъе къачадана КIудав ГIуммахан.\nБатIалъун кIанцIана Мусал ГIадалав9,\nГIуммаханил давла дие щайилан.\nДавла къваригIарал дунгун къачIаян,\nГIадалав къвекъарав Жаниб ЦIоралде10,\nДавла къварегIараб къукъаги бачун.\nГIемераб давлагун, дагьаб къукъагун,\nАлазанги къотIун, Къарбиги бегун,\nУлкабиги квекун, капурлъи мерхьун,\nКвер тураб бакIалда рештIун рукIаго,\nРорчIизе тогея чидал аб къукъа.\nГьадаб къукъаялъул чи ворчIанани,\nДидаса гIайиб те, дол таватиял11.\nКъукъагун цевехъан ворчIизе тани,\nЦингиги гIайиб те, хIама ГьерекIли.\nТIолго таватиял дандеги ахIун,\nКагъат цIаланила дов ГьерекIлица.\nЦIалараб кагътида жал божичIила,\nЖидей хIилла гьабун хъван батилилан.\nКагъат цIалун гуржи биххун инчIого,\nГIадаласул: “ХIал!”– ан, ахIи канцIана.\nАхIдезе лъугьана хIама ГьерекIли:\n– Жа, таватиял, азнавурзаби12,\nВорчIун ине гурин Мусал ГIадалав.\nДидаса гIайиб те, дол таватиял.\nКъукъадул цевехъан ворчIизе тани,\nЦингиги гIайиб те, азнавурзаби.\nБидуца ццулъарал дол таватиял,\nТалагьизин ана гIолохъабалъе.\nКвекизейин ана церехъабалъе.\nГIадаласул къукъа сверунги босун,\nКIалал гьикъанила таватияца:\n– Ва, Мусал ГIадалав, лъикIав бахIарчи,\nЖакъа къуркьилелин дур гIолохъаби,\nЖакъа къуркьичIони дур гIолохъаби,\nКъуркьуларел лъала таватияда.\nВа, Мусал ГIадалав, бодул цевехъан,\nЖакъа чучилелин дур церехъаби,\nЖакъа чучичIони дур церехъаби,\nЧучуларел лъала азнавуразда.\nАхIана ГIадалас Гуржистаналде:\n– Кидаго къуркьичIел дир гIолохъаби,\nЖакъа къуркьунилан къадарлъиларо.\nКидаго чучичIел дир церехъаби,\nЖакъа чучунилан, гIайиб щвеларо.\nАхIана ГIадалас гIолохъабаде:\n– Хонжроца гIуру ссун, сунгрулги къайин,\nСангаралда нахъа хъун чуялги лъе.\nМеседил кьалазул цIаял ракана,\nГьаб Гуржистаналъе бицаде тезе.\nСунгруде вахана Мусал ГIадалав,\nАхIана ГIадалас дов ГьерекIлиде:\n– Ва, хIама ГьерекIли, гуржиязул хан,\nВачIаха, ГьерекIли, дунгун хвалчаде,\nДов Мусал ГIадалав дудаго лъазе.\nВачIая, ГьерекIли, дунгун тункIиде,\nДун, бодул цевехъан, вихьун вукIине.\nМунго хIинкъанани, витIе тавати!\nГъозулги ахIдана хIама ГьерекIли:\n– Мунгун хвалчаде дун кинан вачIинев,\nХвалчен дуца дие тола бугелъул.\nТуманкIуй тавати кинан витIилев,\nТуманкI таватие кьола бугелъул!\n– Телеб дица дуе чарамул хвалчен,\nРукьал рекизегIан кьабураб мехалъ,\nКьер гьечIеб гьурмада тIасаги босун.\nТуманкI таватие кьелеб батила,\nЧахъма тIетIезегIан кьвагьараб мехалъ,\nКIала мухъаги ккун, гIадалъги кьабун,\nМа, хIама гуржиян, кодобе кьелеб.\n– Бидуца ццулъарал гьал таватиял,\nТалагьеян гъелищ гIолохъабалъе,\nКоквейин тIамилищ церехъабалъе.\nАзулги ахIдана Мусал ГIадалав:\n– Бидуца цулъарал дур таватиял,\nХвалчае гIоларо церехъабазе.\nТалагьеян гъуна гIолохъабалъе.\nКоквейин тIамуна церехъабалъе.\nЦоцада кIал гьикъун къацандилаго,\nКъеркьезе лъугьана дол гIолохъаби.\nГьеб мехалъ ахIула Мусал ГIадалас:\n-Аман, Аллагь, анищ кIиго хьиндалав13,\nГьаб бода гьабилеб дида бицине.\nЦингиги анищан кIиго гIаркьухъев14,\nТIогьилал чухъбузул къвалалги къотIун,\nЖакъа дир къварилъи, бикьун босизе.\nЖакъа къваридаб къо, мугъ бекараб къо,\nМугъ чIвазе бакI гьечIеб, чи камураб къо.\nЦевехъанасулан, чухъа бачIиндал,\nЧухъа ретIанила Дидул Парица15.\nГIадаласулилан, бетIер бачIиндал,\nГъалал къотIанила ханасул ясалъ16.\n-Щайхо, эмен, чIварав бодул цевехъан,\nЧIвазе кинхо кIварав Мусал ГIадалав,\nКванарабаб ракьхъвай дур хъухъаниги.\nДун кьун кин хьихьичIев Мусал ГIадалав.\n– Киниялда лъимал дир хъвехъи гурищ,\nТаватияв хъвехъун, дун къварид гьави.\nКванарараб ракьхъвай дир хъухъай гурищ,\nЦIоралъул мусудул асир гьарунин.\nЧIваниги кIваричIо Мусал ГIадалав,\nТаватияв хъвехъун, бил ихх биччарав.\nТечIони кIваричIо бодул цевехъан,\nЦIоралъул мусудул асир росарав.\nЦIор сверун бегулеб цIарил аздагьо,\nЧIван чIалал рахъана таватияца.\nЗоб сверун рехулеб меседил рахас,\nГIекIун ун ракьалда тей баянлъана.\nДунги вугин абе жамагIаталда\nТаватиял хъвехъун, бил ихх биччала.\nЦинги вугин абе дой Тамарида17\nЧол магьдикь гуржиял мерхьинарула.\nГIажалалъул би чIван, ЧIарахъго18 хварав.\nДуй хIилла гьабурав КIудав ГIумахан,\nЯ, Аллагь, къо ккайги ГIумаханасде,\nГIадалав къваригIун, жив къиркъидулеб.\nКъварегIинев дуе Мусал ГIадалав.\nЦIоралъул мугIрузда нухал къосиндал,\nЩвайги шапагIалъи гьалмагълъиялъе.\nАхIмад МуртазагIалиев, филологиял гIелмабазул доктор