Гъенеколоса МахIал Давуд халкъиял биценазулъ ва кочIолъ » MaгIарухъ - Авар Басмабазул Цолъи\nГьесухъе нилъ жеги тIадруссина, тIоцебе къокъго бицина доб заманаялъул хIакъалъул ва цIияб диналъ ЧIурмут гIурул жамагIатазда ва гьезулгун гуржиязул гьоркьорлъабазда гьарурал хиса-басиязул хIакъалъулъ. ХV гIасруялда Аваристаналъул централдаса бакъдал рахъалде ислам тIибитIизе байбихьана. Гьелъие нугIлъи гьабула Анкьракьалда ратарал исламалъул церехъабазул хобазул заназ. Гьезда жанир руго бакIалъулал гъазизаби гурел, къватIиса рачIаралги, гIемерисеб мехалъ Шамалдаса (Сирия), цо-цо мехалъ Мисриялдаса (Египет) ва ХIижазалдаса (СагIудия). Рехсезе бегьула ТIалцухъ (Лъебел бо) вукъарав ХIасанил ИсмагIил 900 соналъ хварав (1494-95 с.); ЛъаратIа росулъ вукъарав СултIан 1480-л саназда хварав. Исламги босун хадур диниял церехъабилъун лъугьаралги руго. Мисалалъе, ЧIорода росулъа (ЧIурмутI бо) Учил Сами хвана гьижраялъул 887 (1482) соналъ, хоб буго росдал рагIалда.\nБакIалъулаз бицухъе, Сами вукIана бищунго гъираялда ислам тIибитIизабулев чи. Херазул биценазда рекъон, кIудияб гIел кутакалда дандечIун букIун буго цIияб диналда ва бищунго кIудияб дандечIей гьабулеб букIана гьесул эмен - насранияв Учица. Хваразул хIакъалъулъ гьарурал хъвай-хъвагIаязде балагьарабго бичIчIулеб буго цIияб диналда данде букIараб къеркьеялъул кутак.\nГIажаибаб хъвай-хъвагIай буго гьижриялъул 1071 соналъ (1660-61 с.) хъвараб, ГIулгьеб росдал мажгит цIигьабун свериялъул хIакъалъулъ. Гьелъ бицунеб буго рехсараб заманалда ЧIурмуталда ислам гIезегIан тIибитIун букIанин. Ислам тIибитIулеб букIана Хунзахъа ва Гъумекиса (Кьенсерухъа сверун).\nГьединлъидал, ЧIурмуталъул байбихьуда ислам тIибитIун буго ХV гIасруялъул ахиралда. Анкьракьалъул гъоркьияб мухъалда ислам босун буго жеги цебе - 1475-76 саназда. Нилъеца гьоркьоб лъураб темаялъе кIвар бугеблъун рикIкIине бегьула амир ГIалибегица Анцухъ жамагIаталде хъвараб кагъат. Тарихчи Тимур Айтберовас рикIкIунеб буго гьеб хъван бугин XV гIасруялъ. Гьале кагъат: «Дида ракIалде ккола нужеца дин босизе инкар гьабулел кидероялъулаздаса (Кидеро) лъазабилин гьел ислам къабул гьабизе ва жидеего дибир восизе хIадур ругищан. Ислам босани гьезда ниж хъвазе гьечIо, босичIони – дица дандечIун бажарулареб аскар бакIаризе буго гьезда дандеян лъазабе».\nЧIурмутIалъул байбихьуда ислам тIибитIиялъул иш гIажаибаб къагIидаялъ унеб букIана. ЧIурмутIалъул жамагIаталъул (ТIомурал) микьго росдал (ЧIорода, Салда, ГIулгьеб, Гъоркьнуб, Белъелда, Гъерел, Гъенеколоб, Къамилухъ) лъабгояб гIуцIана ислам босулаго Болъогьен абураб хъаладухъа гочарал гIадамаз. Болъогьеналъул жамагIаталъул насранияб дин (христиан) букIун буго. Гьенисан рикIкIад гьечIеб бакIалда, гIурумухъ ккун эхебе (Салда росдада цебе, гьабсагIаталда гьениб рагъулазул паж бугеб бакI) буго Гьамал гьатIан абураб бакI. Салда, ГIулгьеб, Гъоркьнуб росабазул (гьеб лъабго росу буго Болъогьеназул жамагIаталъ гIуцIараб) харабаз бицухъе, щибаб соналъ ихдал ЦIоралдаса гIалаялда рекIун вачIунаан Гьама абурав гуржияв ва чанго анкьалъ бакIалъулал гIадамазе насранияб дин малъулаан. Гьесул цIар лъун буго гьатIаналдаги.\nЛеван хун хадуб Кахеталъул ханлъун вахъана гьесул вас Александр КIиабилев (1527-1605). Гьесул заманалда ЦIоралъул магIарулаз гIезегIан рагъ гьабуна гуржияздаса эркенлъизе. Жиндиргун Анкьракьалъул жамагIатазул гьоркьорлъабазул хIакъалъулъ Кахеталъул хан Александрица хъвалеб буго 1594 соналъ ГIурусазул хан Борис Годуновасухъе: «нижее къварилъи гьабулеб буго мугIрузул гIадамаз: балъго нижер ракьалдеги рачIун… ва нижер гIадамал чIвалел руго… Дудаги лъалеб батила: нижер ракьалда аскIоб мугIрузда буго гьитIинабго ракь, Лъебелазул абураб: дун ине вуго аскаргун, гьелгун вагъизе». С.А. Белокуров абурав гIурусазул тарихчияс 1889 соналъ къватIибе бачIараб жиндирго тIехьалда бахъун буго гьеб кагъат: «нам чинитца теснота великая от горских людей: приходят они в нашу землю украдом… и наших людей побивают и в полон емлют… И то ведомо тебе: близ нашие земли в горах есть землица невеликая, Тебельская земля словет: ино можно будет, и яз пойду сам с своею ратью воевати их».\nЧIурмутIазул цевехъан вукIана гьеб мехалъ Гъенеколоса МахIал Давуд. Къамилухъ росулъа тарих лъазабулев вукIарав, мунагьал чураяв ГIумаров МухIамадица ракIарарал баяназда рекъон, гуржиязул рагъулал къокъаби Билканалда кIийидеги рикьун кIанцIун руго кIиго батIияб рахъалдаса. ТIоцебесеб: АхIлъимал – МагIалараса – Гъенеколоб ва кIиабилеб: Гъубалъ – Лъимсвери – Салда. Гуржиязул аскарал халатал читIирал гьарун цIалел рукIана ГIурахъ мугIрулги (КIудияб Кавказалъул бал) рахъун мугIрузде. МагIала-раса ва Лъим-свери абурал бакIазда рукIана риидал гIи хьихьулел ракьал. ГIемерисеб мехалъ гьенир ругел гIухьбуздаса лъалаан гуржиял рачIунел рукIин. Гьез жидерго боцIиги бахчун, кIудияб магIардеги рахъун цIа бакулаан. Гьелъул магIна букIана хIинкъи бугин абураб.\nБищунго вахIшияб рагъ ккун буго МочIол-лъар абураб бакIалда. Гьениб гуржиязде данде чIун букIана Гъенеколоса МахIал Давудил къокъа. Биценазда рекъон, гьеб рагъулъ цIакъ гIемер гуржиял гъурун руго. Гьесул росуцояс рагъул кор боркьарабго ахIун буго: «МахIал Давуд, цIакъав бахIарчи, яхI бахъе!»,-ян. Гьеб мехалъ гуржиязда бичIчIун буго цIар рагIарав белади (гуржи мацIалъ цевехъан абураб жо) МахIал Давуд гьенив гIахьаллъун вукIин ва жеги тIадеги кIудияб къуват реххун буго. МахIал Давуд гьеб рагъулъ чIван вуго. Гьениса дагьалъ рикIкIад РогьногIоралда аскIов чIвана гьесул вас АмирхIамза.\nГьебго заманалъ ккуна МахIал Давудил ясалги, Дамалда абураб магIарда гIачиязда хадур рукIарал. Дамалда буго кIудияб гуреб мегIер, росдада дандбитIун цебе бугеб. Нахъе цIунун хутIун буго халкъалъ цоцахъе кьун МахIал Давудил ясазул магIу.\nМахIал Давудил ясазул магIу\n…ЧIегIер берал данде къан, къасда кьижун йикIаго.\nДида макьилъ бихьана зоб рорцIагу цIад банаб.\nРадал тIаде яхъана, тIох рагIалде йилъана,\nРосу цIунулел гьуби цIед рухIулел ратана.\nБагIар ролъил рал балел чIегIер ракьул гьоцIабахъ\nГIолохъабиги хъвехъу бидул хIирал ратана.\nХъахIал маккал рещтIулел дир инсул рукъзал\nХъахIилал цIаял рекIун цIед рухIулел ратана.\nДамалда тIад яхъана, нахъе сверун балана,\nБидул хIирал рихьана бухIараб Гъанаколоб.\nЭбелалда бихьичIеб хIан-гIарцулаб дир керен,\nКунта бихъун бихьана тушдил гIолохъабазда\nКвешадие кIвекIула чилъи гьечIев кашишас.\nГIолохъбизулъ цIар арав АмирхIамза – дирго вац\nРогьногIорул кIалида хвалчад къотIун ватана.\nЧакма рет1ун чIухIарал МахIал Давудил ясал\nХIатIал гIицIго йилъана Дамалдаса гIодое.\nПицIигIлу гьоцIо чIамун Гъанаколоб рукIарал\nПурчIинадул чIер швечIо чIарисазул къватIазухъ.\nХер инсулго букIараб аят меседил Къуръан\nИяхI гьечIев кашишас чоди кьонклой чIван буго.\nМажгит цIурал къуръанал къватI-къватIазухъ рехана,\nКъватIал цIурал гIолохъби гарбал къотIун тIамуна.\nБуго цоги батIияб къагIидаги гьеб кочIол:\nЯц-ваццасда рихьичIел чиллалъул дир гъалал,\nГьули г1ай ва Чари, дур чехь бихъаяб\nГьули гIай чари-къвали, къуйла нелъераб талихI\nТIадехун дица рехсарал баянал руго аслияб къагIидаялъ Къамилухъа ГIумаров МухIамадица ракIарарал. Гьел хIакъикъиял рукIиналда щаклъизе бегьилаан, гуржиязул тарихчи Вахушти Багратионицаги гьединалго баянал кьечIони. Гьесул баяназ кумек гьабулеб буго гьел лъугьа-бахъиназул заман чIезабизеги. ТIоцебе гьес рехсолеб буго 1667 соналъ Кахетиялъул ханлъун вукIарав Арчила Багратионил бертин, хадуб бицунеб буго гьес Телавиялда гьундул раялъул, хадуб магIарухъе букIараб гьужумалъул, ахиралда рехсолеб буго 1674 соналъ букIараб цоги лъугьа-бахъин. Гьедин, абизе бегьула ЧIурмутIалде гуржиял кIанцIун рукIанин 1667-1674 соназ.\nГьеб гьужум гIезегIан гуржиязе хIасил кьураб букIаниги, гьеб букIана ахирисеб. Гьеб 1674 соналъ ккараб рагъ букIана гуржиязул къокъаби Кавказалъул бал бахъун рачIараб ахираб рагъ. ТIадеги, XVII гIасруялъул 70-лел соназ гуржиязул кашишас гIурус хан Федор Алексеевичасухъе хъвалеб буго, цониги къо унеб гьечIин лекIаз щив вугониги викъун вугин ялъун чIван вугин рагIичIеб. ГIасруялъул ахиралде ЦIоралъул магIарулазул ракьал тIубанго эркен гьарун рукIана гуржияздаса.\n» «Нурул ислам» казият. МахIачхъала