Машгьурав ва гIажаибав Паранг\nХIажu ГЪАЗИЕВ, Россияльул Журналистазул союзалъул член\nХIакъикъат №№88-91(17572-17575) 25 май 2009г.\nВукIана ЦIумада районалъул ТIинди росулъ Паранг МухIамад абулев, магIарулазе хасиятаб гуреб тIокIцIаралъул машгьурав чи.\nПаранг МухIамадил тухумго букIун буго сундул бокьаниги устарзаби. Цере французазулги рукIун руго гIемерал кьубдул, Гьесул гьезулгун кинаб бухьен букIарабали гьанже абизе кIоларо, Паранг МухIамадил рагъда чIварав кIудияв эмен ГIабдурахIманов МухIамадида абулаан Парсилилан (француз) ва гьеб сверана Парангалде.\nПаранг вукIун вуго бергьун кIудияв чанахъан. 1854 соналъ Шамил имам, Гуржиялъа тIадвуссун вачIунаго, рещтIун вуго Гьигьалъ гIурул рагIалда сордо базе. Къаси сардилъ гьесухъе Гъодобериса цIцIанавехь вачIуна кьурабазул квешаб нухдасан, Болъихъги МигIарсоги гIyрусаз кодобе босун бугин ва метеркъаси Гъодобери росулъе щвезе ругилан лъазабизе. Доб заманалда лъелазе нух букIана Болъихъан, Гъодоберисан ва ГьигьалъгIурухъ магIардасан. Имамас кьижарал рагъухъабазде ахIула нужер щив вугев лъикIав гIyжихъан абун. ХъиринтуманкIгун, гулла-хергун, тIохол цIураб къвачIагун ва цо кIудияб мохмохгун гьеб къоялъ имамасул бодулъ жуван вукIана МухIамад. «Дун вуго», - янги абун, МухIамад тIаде вахъана. Гьесда аскIов кIигоявги вахъун чIана нижги чанахъаби ругилан. Имамас амру гьабунила Гьигьалъ - гIурухъ къварилъухъ нух кквеян. Гьеб сордоялъ лъабавго ана нух кквезе. КIудияб ганчIида нахъа гьезда батана санагIатаб бакI. Рогьалил какги бан, лъабавго бахIарчи ганчIида нахъасан мугIруздехун ралагьун чIана. Гьеб букIана ихдалил хинаб къо, магIарда нахъасан баккун бачIана бакъ.\nПарангида вихьана дурнабаздасан гIурул жаниблъиялде валагьулев гIурусазул офицер. Myxlaмадица гьев гIужие восана. Нахъеги гьесда ракIалде ккана, дир вас ГIабдурахIманица бана микьго сон, гIypycaсулги ватила гьитIинав Иван, дица офицер чIвани, досул вас бесдаллъилаян. Нахъеги, дица дов чIвачIони дос дун чIвалаян пикруги гьабун, гьес офицер гIужие восана, мачIутуманкI чвархъизабуна ва, кьурулъа гъоркьеги вортун, гIypyc командир гIурул рагIалда МухIамадида цеве речIчIана. МухIамадица гьесдаса туманкIги дурнабиги рахъун цояб рахъалда лъуна. ГIурусав хун вукIинчIо. Гьев МухIамадил бадиве валагьана ва гьесухъе квер бегьана. Гьесда ракIалде ккун батизе бегьула лъица ва сундуе гIoло дун гьал кьурабалъе чудказ кваназе витIарав абун. Бачаралъуб квергун гIурусасул берал къанщун ана. Тушманасда ракI гурхIана Myxlaмадил.\nГьалмагъас ахIана лъоле гIурусалилан ва МухIамадихъе бегьун бачIана цIураб туманкI. Гьес кьвагьана, цоги тушман гIурул рагIалда речIчIана. Гьедин, гьалмагъзабаз цIун тункIал Myxlaмадихъе кьолаан, гьесул гулла алхунароан.\nЛъугIана гулла-хер, кьурда гъоркь лъугьана чIварал гIурусазул гъуни. МухIамадица ахIана хехго гулла-хералда хадур Шамилихъеян. Цояв нухда шагьидлъана, цоявин абуни имамасухъе ворчIана, бугеб хIал бицана. Шамилица данде аскар битIана, ккана рагъ, кIиязулго рахъалда гIурумухъ букIана бид белъун.\nТушманасул къуват цIикIкIана. Цебеккунго хIадур гьабун букIараб гIарщазул «кьодасан» кIвандерил рахъалде муридзаби риччана имамас ва, кьурабалъги рахчун, гIурусазда квешаб кьаби щвезабуна. Ихдалил щвараб гIop бахине кIвечIо гьезда. Доб гIарщазул кьоян абуни хвалчабаз къотIун гIурулъе биччан букIана. Рагъ гIодобе буссана кIиабилеб къоялъ. АхIичIого рачIарал «гьалбал» добго нухалъ Гъодоберирехун ана. ГIурумухъ букIана кIиязулго рахъалъан жаназабаз цIун. МухIамадил къаркъала батана бащдаб бухIун. Нусиялда хадув гъазаватчи вукъана Гьигьалъ ГЭС букIараб бакIалда нухда тIадехун...\n1954 соналда дун Агъвали школалда цIалулаго КIаратIаса ХIадис наибасул васасул вас, бергьарав учитель, авар грамматика бахъиялъулъ гIахьаллъарав, мацIги гьабун 10 соналъ Сибиралда вукIарав нижер авар мацIалъул учитель Гъазиявдибирица анкьабилеб классалъул цIалдохъабигун экскурсия гьабуна ГьигьалъгIурухъе. ТIиндадерил ахикь гIумру гьабулев МухIамадил вас ГIабдурахIманги вачун вачIана инсул хоб бихьизабизе. Гъазиявдибирица гьесда гьикъана дур чан сон бугебан. Гьес абуна, эмен чIвараб 1854 соналда жив вукIанила микьго сон барав чиян. ХIисаб гьабидал Гъизиявдибирица гьесда абуна дуца 106 сон бан бугилан. Гьеб мехалъги, лъилго кумек гьечIого, полуторка машинадул кабинаялъуса гIодове рещтIана гьев, кодоб гIансари букIинчIо. Хабалазул нуцIаги рагьун нижедаса цевеги ун, инсул хабада тIадеги валагьун гьес патихIа рехана. Гьеб мехалъ гьес нижеда бицана жинда лъарабщинаб жо. ГIараб къагIидаялъ зонода 1854 сон хъван бугилан бицана Гъазиявдибирица. ГIабдурахIманил вас Паранг МухIамадил гьеб мехалда букIанин ккола 70 сон. 110 сонил гIумруялда ГIабдурахIман хвана 1960 соналъ. Гьесул вас Паранг Myxlaмадица 1952 соналъ, инсул букIараб бакIалда, гIop бахун добехун бана мина, къебелъул рукъ, гьенибе босана инсул букIараб перелоги цогидаб алатги ва байбихьана гьенив хIалтIун щвараб кинабго гIарцухъ кьоял, къулгIаби разе, нухал рахъизе, иццал къачIазе. «Зубайрил колода», гIop щолареб бакIалда, кьуруги бекIкIун гьес бана рукъ, къотIана гIемераб хъарахъ, нахъе бана бицатаб муцIи, гьабуна цIа бакулеб, регарахъунеб бакI, лъуна нартичирахъ, хьагимахх, хьаг. Эхере-эхеде унел нухлулаз рокъоб гIадин эркенго сордо балаан гьениб.\nБаркала-киридахъ гIeмерал хIалтIаби гьаруна Парангица. Гьес бана маххукваразул 16 кьо, кьвагьун кьурулъан бахъана хIама-чу хьвадизе бегьулеб 15 километр нух, «Алъалъи» абулеб бакIалда гьабун колхозалъе кьуна кIудияб ах.\nПаранг МухIамадил xlaкъалъулъ хъвана «Правда», «Известия», «Дагестанская правда», «БагIараб байрахъ» газетаз. Гьесул суратгун кIудияб макъала бахъун букIана «Вокруг света» журналалдаги. Москваялдаса гIадамалги рачIун бахъун букIана «Там, где кончается асфальт» абураб киноги. Паранг вихьизавун вукIана Социалистияб ЗахIматалъул БахIарчи абураб цIар кьезе. Амма мурадалде щвечIо - мацIихъабаз партиялъул ЦКялде хъван батана гьев киридахъ хIалтIи гьабулев чи вугилан. Амма гьесие кьуна Ленинил орденги «Дагъистаналъул мустахIикъав бакIал ралев чи» абураб цIарги. ЧIобого чанго миллионалде хIалтIи гьабун букIана гьес.\n1960 соналда райцентралде ине Паранг рекIана раса бугеб машинаялда, гьелда тIад вукIана микьго чи. ГъоркьатIаде бахине кIвечIого машина нахъехун ана, кьурулъа гъоркье бортана, анкьго чи хвана. Хъарахъги ккун далун хутIула 65 сон барав Myxlaмад. Амма гьеб кьалбаз кколаро, кьурулъа гъоркье вортула ва цадахъ рукIарал киналго хун ратула. Парангида вагъаризе кIоларо - кIиябго бох гъурун букIана. ТIубараб лъагIалица больницаялда вегизе ккана гьев.\nСахлъун къватIиве виччарав Парангица нахъеги байбихьула добго хIалтIи гьабизе - нухал, кьоял, иццал къачIазе. КватIичIого нахъе рехана къвалакь чIварал тIилалги.\n12 соналъ гьесие хъулухъ гьабураб хIама кьурулъа гъоркье бортараб мехалъ, гьелда хадув вортула Паранг ва гьеб батула бохдулги гъурун. ХIамиде тIадеги валагьун гIодула гьев ва хъун рехула. Дица гьесда гьикъана щай хъурабилан. «ГIазабалда течIого, хекко хвезе», - абун жаваб кьуна Парангица...\nГьеле гьединав, гIажаибав ва машгьурав чи вукIана ТIиндиса Паранг МухIамад. ГIодобе гIетIги тIун гьес гьарурал лъикIал хIалтIаби сверана ракьалда тарал лъикIал лъалкIазде. Паранг хвана 96 сонги бан.