КIочонарел цIарал » Официальный сайт газеты «ХIакъикъат» («Истина»)\nГлавная » История - Тарих » КIочонарел цIарал\nДобавил(а): istina от 14-04-2017, 12:30\nМашгьурав гIалимчи, философ, гъазаваталъул идеолог ва шагIир ХIажимухIамад ас-Сугъури (1812–1870) гьавуна Сугъралъ росулъ кIудияв динияв хIаракатчи, гIараб мацIалъул ва адабияталъул гIалим, имам Шамилил гьалмагъ ва насихIатчи, накъшубандияб тIарикъаталъул шайих Сугъралъа ГIабдурахIманхIажиясул хъизамалда. ХIажимухIамад вукIана гьесул лъабго васасда гьоркьов бищун кIудияв. Гьесдаса гьитIинал рукIана АхIмадхIажиги МухIамадхIажиги.\nХIажимухIамадил гIумруялъулги гIелмиябгун адабияб хIаракаталъулги хIакъалъулъ хъван ва къимат кьун буго Дагъистаналъул машгьурал авторазул хIалтIабазулъ: Къарахъа МухIамад-ТIагьирил, Алкъадариса ХIасанил, ГIали Каяевасул, Дургелиса Назирил, Мансур ХIайдарбеговасул, ХIажи ХIамзатовасул, МухIамад ГIабдулаевасул, Сиражудин ХIайбуллаевасул, Чакар Юсуповалъул, Самед Самедовасул ва цогидазулги.\nГьелдаго цадахъ абизе ккола, ХIажимухIадил хIакъалъулъ цIакъ мукъсанал гурони баянал кодоре щун гьечIин. Гьелъул хIакъалъулъ, масала, профессор М. ГIабдулаевас хъвалеб буго: «Гьев гьавураб сон чIезабун гьечIо. Гьединго мухIканал баянал гьечIо лъимерлъиялъулги цIалул соназулги хIакъалъулъ», – ан. Гьебго заманалда хъвай-хъвагIаязул цоялда кьун буго ХIажимухIамад гьавураб заманалъул мухIканаб тарих – 1812 сон.\nГьитIинго инсудаги цогидалги сугъулдерил гIалимзабазда (МагьдимухIамад ас-Сугъури) цеве цIаларав, хадув Мисриялда Ал-Азгьар абураб исламияб университет лъугIизабурав ХIажимухIамад жеги гIолохъанго машгьурлъана халкъалда гьоркьов лъикIаб лъаялъул, пасихIаб каламалъул, камилаб пикруялъул, гъваридаб мантIикъалъул гIалимчи ва инсан хIисабалда. Нахъе хутIарал, цIех-рех гьабиялъул хIасилалда кодоре щварал баяназда рекъон, ХIажимухIамад вукIун вуго жиндир заманалъул бищунго рагIарал ва пагьмуял гIалимзабазул цояв. Гьесда лъикI лъалел рукIун руго классикияб гIараб, парс, турк мацIал, гьес гьезда хъвалаан шигIриял асаралги философиял трактаталги. Гьединго гьес гъваридго лъазабун букIун буго гьоркьохъел гIасрабазул гIараб авторазул шигIрияб гьунар, тIадчIолев вукIун вуго гIелмабазда, гьезда гьоркьор дунявияздаги, цIакъ лъикI лъалеб букIун буго антикияб ва бакъбаккулаб философия, математика, астрономия, фикъгьи. Кавказалъул рагъазул заманалда ХIажимухIамад вукIана гьелъул бищунго хIаракатал гIахьалчагIазул ва идеологазул кьеразулъ. ТIолабго жиндир шагIирасулаб хIасратаб каламги, гIалимчиясул пагьмуги, кIалъазе бугеб махщелги гьес балагьизабун букIана ватIаналъул эркенлъиялъеги тархъанлъиялъеги гIоло халкъ тушманасде данде бахъинабиялъул мурадалда. Имаматалда дагьаб заманалъ гьес гьабун буго наибасулги муфтиясулги хъулухъ (цин Къорода, хадув Сугъралъ). Гъазаваталъул рагъал лъугIун хадув, Дагъистан гIурусазул кверщаликье ккей хIехьезе кIвечIев ХIажимухIамадица гьижра гьабула ГIусмани империялде. Амма гьабсагIатги лъаларо гьелъие унго-унгоял, хIакъикъиял гIиллаби. Руго цо-цо автораз гьеб хIужаялда тIасан загьир гьарурал хасал пикраби. Гьедин, ХIажимухIамадица ватIан теялъе ккарал гIиллабазул хIакъалъулъ абулаго, С. Самедовас рикIкIунеб буго, Имамат биххун хадуб гьес хIисаб гьабунила Дагъистаналда исламалъе ахир бачIанин ва, хадубккун унго-унгояб къагIидаялда Аллагьасул нухдасан ине ккани, капурзабазда гъоркь гурин рукIине кколел бусурбаби, Аварагасул варисзабазул ракьалда тIамизе кколин гьез гIумруйилан.\nЦогияв автор М. ГIабдулаевас хъвалеб буго, ХIажимухIамад Турциялде гIедегIун гочиналъе гIилла кканин, цебегоялдаса нахъе пикру букIаниги, гьесухъа хIеж борхизе бажарунгутIи. Гьединлъидал гьеб тIубазе гьес тIадкъан букIун буго жиндирго гьудул-мугьажир, шайих Гъукъалалдаса МухIамадида. Щиб лъалеб, рукIун ратила гьелги гьел гурел цогидалги гIиллаби.\nГьединго цIакъ мукъсанал баянал руго ХIажимухIамадил мугьажирлъиялъул заманалъулги хIакъалъулъ. С. Самедовас хъвавухъе, гьесда талихI батун гьечIо апараглъиялдаги. Гьениб гьесухъа бажарун гьечIо жиндир хьул букIараб куцалда гIелмуялдеги лъайкьеялъулаб хIаракаталдеги машгъуллъизе. Гьесда гIумруялъул магIна бихьулеб букIун буго гIицIго гIагараб халкъалъулгун бугеб тIей гьечIеб бухьеналъулъги жиндирго гIагарал-гIунтIараздехун букIараб рокьиялъулъги. ВатIаналде ритIарал кагътазул цоялда гьес хъвалеб буго: «Щибаб къоялъ азарго салам битIулеб буго дица нужеде, ва дир рокьулел, ва дир халкъ. Дир хIал цIехани, дун сардаца кьижуларо», – ян.\nТурциялдаса хъварал киналго кагътаз, хасго шигIрабаздалъун ритIараз, нугIлъи гьабулеб буго ХIажимухIамадида киданиги, цо лахIзаталъгицин ВатIан кIочон толеб букIинчIеблъи, ва гьесие кIудияб ургъел букIин бихьулеб буго бидулал рагъаздаса хадуб тушманасул кверщаликье ккараб халкъалъулги гIагарал-божаразулги къисматалъул.\nХIажимурадил гIумруялда бухьараб интересаб хIужа батулеб буго Сугъралъа ГIабдурахIман-хIажи накълулъиялда бан, Щуланиса ИсмагIил-дибирица хъвараб «Муршид ГIабдурахIман-хIажи хвеялде» абураб марсияталъулъ:\nДур черхалъул хIаят – ХIажимухIамад,\nХIасраталда мунгин, жив гурун ана.\nГавур Измиралда гIажалги гIунтIун,\nГIарабустаналда ракьде вуссарав.\nБалагьараб мехалда, ХIажимухIамадица цо заманалда гIумру гьабулеб букIун буго турказул Измир шагьаралда. Хадуб унтун ялъуни, тексталда жаниб бугеб «гавур» абураб рагIул хIисаб гьабураб мехалда, гьеб шагьаралда ракI рекъечIого, гьебги тун, гочун вуго ГIарабустаналде ва гьениб жиндирго ахираб руссенги батун буго гьесда.\nАмма, X-XX гIасрабазул Дагъистаналъул гIалимзабазул хIакъалъулъ Дургелиса Назирица хъвараб «НузхIат ал-азхан фи тараджим гIулама Дагъистан» абураб тIехьалда кьурал баяназда рекъон, ХIажимухIамадица гIумру гьабулеб букIун буго Карсалда ва гьенив хунги вуго гьев. ХIажимухIамадил бечедаб шигIрияб гьунаралдаса нахъе хутIун буго лъабавго имамасул хIакъалъулъ гIараб мацIалда хъвараб «Зулму» абураб къасида. Гьеб басмаялда бахъун букIана магIарулав ТIагьир ар-Рихьунияс 1909 соналда Истамбулалда биччараб гьитIинабго мажмугIалда. ГIурус мацIалда ХIажимухIамадил асар тIоцебе бахъана 1941 соналда профессор А.М. Барановас, гIарабалдаса рагIи-рагIиккун таржама гьабун. 1995 соналда «Зулму» магIарул мацIалде буссинабуна АхIмад ХIамзатовас ва 1996 соналда гьеб басмаялда бахъана «Гъазаваталъул шигIраби» абураб мажмугIалда.\nГьанжелъизегIан роцIинчIого хутIун буго: «Киб ва кида хъван букIараб гьеб асар?» абураб суал. ГIемерисел автораз рикIкIунеб буго шагIирас гьеб хъванин жиндирго гьижраялда цебе, ай 1860 соналда. Амма, поэмаялъул идеялъулабгун тематикияб хIасилалъул хIисаб гьабураб мехалда, пикру гьабизе бачIунеб буго, гьеб 1860 соналда гуреб, гьелдаса хадуб, автор Турциялде гочараб заманалда хъвараб букIанин.\nБакълъухъа МухIамадШамил багьадурасе бана кинацаго гьа...»Тарихияб гIелмуялъулъ цIияб рагIиХIакъикъияб цIар: ЧIанкIайищ яги Тажудинищ?Маккаялъул имам, Дамаскъалъул къади