ГьаркIасуниса Асилдар-шайих (XIV-XV гI.) » MaгIарухъ - Авар Басмабазул Цолъи\nШураб районалда бугеб магIарулазул ГьаркIасуни росдада тIадехун, ЦебемугIрул цояб хьибилалда Гъоркьиябхъала абураб некIсияб шагьаралъул хутIелал руго. Гьелдаса тIадегIан руго цоги шагьаралъул жеги щулиял галаназул ва сангаразул чIваднал. Гьеб кIиабилеб шагьаралде бакIалъул гIадамаз ТIасиябхъалайилан абула. Рекъав Тимурил таманал боязда данде рагъулаго, Гъоркьиябхъалаялъ щуго къоялъ дандечIей гьабун бугилан бицуна гьаниса харабаз. НекIсияб ГьаркIасунире цIидасанги магIарулал рачIана 1867 соналда. 1859 соналда ГъунимегIер бахъун хадуб ТIаса-Гъуниб росулъа 33 хъизан гочана (1867 соналда) некIсияб ГьаркIасунибе. Гьеб росдал некIсияб тарихалъул ва гьелда жаниб аслияб бакI кколев шайих Асилдарил хIакъалъулъ буго «Тарихалда лъалкI тарал магIарулал» циклалда бахъулеб гьаб жакъасеб иргадулаб асар.\nНекIсияб ГьаркIасуни шагьар букIараб бакIалда гьарурал археологиял рухъа-хъваяз рес кьуна рагIа-ракьанде щварал ва чIахIи-махIиял цIех-рехал тIоритIизе. Къилбаялъул рахъалдасан гьанжесеб ГьаркIасуни росдада тIаде балагьараб гIатIилъиялъул лъикIаланго лабалаб хьонлъуда руго ГьаркIасуни шагьаралъул чIваднал. Кваранабги квегIабги рахъаздасан ва цебесан гьеб гIатIилъи сверун ккун буго 50 метр ва жеги цIикIкIун борхалъи бугел кьурабаз. Шагьаралъул сипат-сурат цебечIезабизе квербакъула ралел бакIазул сурсатазул хутIелазги щулалъиялъул къедалъул чIвадназги. Бихьулеб буго шагьар лъабго бутIаялде бикьун букIин. ГIатIилъиялъул бищун борхатаб бакIалда руго жанисеб хъалаялъул хутIелал. Гьеб гIатIилъиялъул тIогьалъулго гIадаб лъаббокIонаб сурат-мухъги гIеблъи-халалъиги (60 -80 метр) буго жанисеб хъалаялъул. Югалдасанги кваранабгун квегIаб рахъаздасанги кьурабаз цIунараб жанисеб хъала ва тIолабго шагьар риццатал къадаз щула гьабун буго севералдасахун. Жанисеб хъалаялдаги хутIараб шагьаралдаги гьоркьобги буго къед. Гьелъул хутIелазда бихьула кIиго метр бугеб кIалтIу букIараб бакIги.\nГьаркIасуни шагьаралъул жанисеб хъалаялъул щулалъиялъе археологаз кьолеб къимат тасдикъ гьабула тарихиял тIахьазги хъвай-хъвагIаязги. «Иргьаналъул тарих» абун цIех-рехчагIаз цIар кьураб Дагъистаналъул тарихияб тIехьалда «бусурбабаз» (Тимурил бояз) ГьаркIас шагьар бахъиялъул хIакъалъулъги хъван буго. Цин бицунеб буго мадугьалихъ бугеб Къадар бахъиялъул. «Хадуб ГьиркIасалда ккана рагъ, тIубараб анкьалъ халатбахъана гьеб. Росу бахъана, амма росдал тIасияб рахъалда бугеб цо авал мутIигI гьабизе кIолеб букIинчIо, гьенир рахчана гьезул раисал ва эмирал – таватиялги арнахуралги. КIиго моцIалъ кверде босизе кIвечIо бусурбабазда щула гьабураб гьеб авал. Ахирги махлукъаталъул БетIергьан ТIадегIанав Аллагьасул кумекалдалъун гьеб бахъана, ислам босарал чагIи хутIизегIан, гьенир ратаралщинал гIадамал чIвана бусурбабаз».\nГьаб «Иргьаналъул тарих» абураб тIехьалда ГьаркIасуни шагьаралъул нухмалъулезул даража магIарул (авар) рагIабаз бихьизабулеб буго («таватиял» ва «арнахурал»). Гуржияз бегзабазде абулел цIарал («тавади», «азнаури»), авар къагIидаядеги сверизарун, хIалтIизаруна магIарулаз. Гьанир гьел гIемерлъул формаялда кьун руго. Мадугьалихъ бугеб Грузиялъулгун политикиял, маданиял ва гь.ц. хурхенал рукIана гьоркьохъел гIасрабазда магIарулазул. Гьелъул хIасилалда аваразда гьоркьоб православиеги тIибитIун букIана. Амма, магIарул мацIалда рекъон хисизарун, нилъер миллаталъе хасиятаб куцалда машгьурлъулаан гуржи рагIаби. Масала, «батрикI» абураб термин.\nХадубккун хехго ва рагIа-ракьанде щун щулалъун буго ГьаркIасуни шагьаралда ислам. Гьениб кIиго кIудияб мажгит букIиналъги бицунеб буго гьелъул. Цо мажгиталъул хутIелал ратана севериябгун бакътIерхьул рахъалда, шагьаралъул кавуялдаса 12 метралъ жанибегIан. Гьелъул гIеблъи-халалъи ккола 6, 0 – 9, 2 метр. Цогидаб мажгит бугоан шагьаралъул югалъулабгун бакъбаккул рагIалда, жанисеб хъалаялда аскIоб. Гьеб жеги гIатIидаб буго (9-16 метр). Амма тIоцебесеб мажгиталъул кIиго тIала букIун буго, гъоркьа – мадраса, тIаса - как балеб рукъ (михIбаргун цадахъ). ГьаркIасуни шагьаралда жамагIаталъ хьихьарал матагIилзабиги цIалул идараги рукIине рес бугилан рикIкIунеб буго археологаз. Тарихиял тIахьазда хъван буго: «ГьаркIасуни гIумру гьабулев ва ислам билълъанхъизабулев вукIана машгьурав шайих Асилдар (хвана 1404 соналда, вукъун вуго ГьаркIасуни)». Гьоркьохъел гIасрабазда Дагъистаналда мадрасаби рукIанилан хъвалеб буго бусурбабазул тарихчагIаз.\nШайих Асилдарил биографиялъул бицунеб буго Назир ад-Дургъели абурав гIалимчиясул «Нузхат ал-азхан фи тараджими гIуламаи Дагъистан» тIехьалда. «Амир Салимхан ал-Гъадари» абурав цоги гIалимчиясул тIехьалде мугъчIвай гьабулеб буго Дургъелиса Назирица. Гъоркьехун кьолел руго Назирил тIехьалдаса мухъал: «Асилдар аль-Хиркаси ад-Дагъистани машгьурав шайих вуго. Хиркас (Аркас, ГьаркIасуни) – ГьитIинаб Гъаздануши (ТIаса Гъаздануши) росдада тIаса бугеб кIудияб мегIер. Гьев Асилдар вукъун вуго гьеб магIарда гъоркь. Ал-амир Салимхан ал-Гъадариясул хатIалъ хъван буго гьадин: «Гьаб хабалъ вукъун вугев шайих Аллагьасул гьудул ал-ХIеж Асилдар ккола, Ата ал-Гъадариясул вас. Гьесул тухум-кьибил Къарачи эмираздасан бачIараб буго. Гьесул эбел ккола Эндиреялдаса Аймисей, салаязул (ай сала-уздензабазул) кьибилалъул гIадан. Асилдарица лъабцIул хIеж борхана. Бицуна гьев къурайшиязул тухумалъул чи вугилан, гьесул умумузул 12 кьери, гIел бусурбаби рукIанилан, анлъабилеб гIел – ШагIбан, анцIабилеб – ГIараб. 49 сон бана гьес. Гьев вукъараб мегIерги Нана абулеб цоги мегIерги гьесул мулк ккола. Гьев хвараб сон -860-абилеб яги 806-абилеб. Бицуна гьесдасан гIемерал караматал загьирлъанилан, шайихлъиялъул кIудияб даражаялъул гIаламатал ккола гьел. Гьесул хоб (назар) машгьараб буго, гьенире рачIуна батIи-батIиял бакIаздаса батIи-батIиял гIелмаби лъалел гIадамал».\nДургъелиса Назирица Асилдарил хIакъалъулъ рехсолел ругел баяназул цIех-рех гьабичIого гIоларо. Унго-унголъунги ГьаркIасуниса Асилдарил хоб кидаго машгьураб букIана. Гьениб росу гьечIел гIасрабазда ракь-мухъ лъазабулеб «игIланлъунги» букIана гьеб. Масала, 1843 соналъул лъугьа-бахъиназул бицунаго, Къарахъа МухIаммад-тIагьирица хъвалеб буго: «Шайих Асилдарил хобалда гIагарлъухъ бугеб Бурандиб хъаладухъе аскар битIана имамас», - илан. Асилдар шайих вукъун вуго гьанжесеб ГьаркIасуни росдадаса севериябгун бакътIерхьул рахъалда, шагьранух бахун тIадехун, «Шайихасул бакълъи» абураб мугIрул ракьанда. Цо-цо биценазда рекъон, лъалхъичIого векерун гьеб мугIрул тIогьиве вахарав чи алжаналъуве кколилан абула. XIX гIасруялъул авторас гьеб гIадат тIубазабулеб куцалъулги хъван буго. XIX гIасруялдаги Къурбан-къоялда цебе боцIи-панз хъолаан гьеб магIарда. ДугIаби цIалулаго, шайихасул хабада сверун лъабцIул тIад тирулаан къади. Гьелдаса хадуб гIадамал цадахъго рекерулаан магIарде. «Гьеб гуребги, магIарулаз рикIкIуна Асилдар шайихасул хабада инсанасулъа щайтIаби хъамизе кIолилан, гьединлъидал унтарав хабада аскIове восула ва чанго къоялъ гьенив тола».\nАвар нуцаллъиги Меседил урдуги\nШураб районалъул Эрпели, Хъарани, Ишкаталиб, Ахакь росабалъ 1941 соналда Расул МухIамадовас ракIарарал «авлахъалъул баяназ» бихьизабулеб буго къарачи-бегал аваразул нуцабазул чагIи рукIин: «Эрпелисез, ишкаталисез ва хъаранисез жидерго тарихалъул хIакъалъулъ гьадин бицана. Суракъатил ирсилав, Авариялъул кверщелчи, тIоцебе бусурбан дин босарав ва ханасул цIар щварав нуцаласул лъабго васасул рагIи данде кколаро XII гIасруялда. Гьезул цояв ИсмагIил, Авариялдаса нахъе гъурав чи, вац Карлангун цадахъ вачIун чIана Хурбекалда (Хъарани росдада гъоркьехун)».\nДургъелиса Назирил тIехьалда хъван буго шайих Асилдарил эбел сала-уздензабазул кьибилалъул гIадан йикIанилан. ХIХ гIасруялъул автор лъарагIав Д.-М. Шихалиевас (1791 соналда гьавурав) сала-уздензаби салатавиязда релълъинарун руго, гьел ГIанди ва РикIкIвани росабалъа рачIарал рукIаниланги хъвалеб буго. Гьел росабалъаги рачIун, гIандадерица чIел ккунила Дилималда аскIосан чвахулеб СалагIорухъ (лъарагI - Саласу). Гьенисаги гьел гочун руго Гелбахъ росулъе. Д.-М. Шихалиевас хъвалеб буго: «Султан-мутI Чирюрталде щведал, гьенир гIумру гьабулел рукIана РикIкIваниса рачIарал чагIи, гьанжесел сала-уздензабазул умумул, цебехун рехсараб хъвай-хъвагIаялдайин абуни (Д.-М. Шихалиевас тIоритIел гьабулеб гIарабалъ ганчIида гьабураб хъвай-хъвагIай) баян гьабулеб буго гьел гIадамал ГIандиса рукIанилан. РикIкIваниги гIандадерил росу кколелъулха». ТIадехун гьевго авторас хъвалеб буго Султан-мутида Чирюрталда салатавияз гIумру гьабулеб батанилан.\nШураб районалъул гIадамаз Асилдар шайих рикIкIуна Авариялда, хасго Хунзахъ шагьаралда, ислам тIибитIизабурав чилъун. Дургъелиса Назирица хъвалеб буго Асилдар шайихас 49 сон банилан ва гьев гьижрияб 806 яги 860 соналда къадаралде щванилан. Гьесул баянал Мансур ХIайдарбеговасухъе щваразда данде ккола. «МухIамад НурмухIамадовас хъвалеб буго Асилдар гьижрияб 806 (1403- 1404) соналда хванилан», - абун лъазабулеб буго ХIайдарбеговас. Инквачилас хъвалеб буго гьев 860 (1455-1456 г.) соналда накълулъанилан. ГIемерисел цIех-рехчагIаз тIоцебесеб баян битIараблъун рикIкIунеб буго. Гьедин букIаго, шайих Асилдар гьавун вукIине ккола 1354-1355 соназда.\nГьанже лъарагIазуллъун лъугьарал гьел росаби гьеркIесдерица кквеялъул гьадин бицунеб буго XIX гIасруялъул тарихиял документазда: «Цебе ГьаркIасалда кIиго росу букIана, гьанже гьенир чIваднал хутIун руго; некIсиял росабалъа гIадамазул наслабазде «ГьаркIаслар» абула, гьез гьанже гIумру гьабулеб буго КIудиябги ГьитIинабги Гъаздануши ва Буглен росабалъ. ГьаркIасазул некIсиял росабазда гьоркьоб кIиго версталъул манзил букIун буго, цояб росулъ – бусурбаби, цогидалъур – насраниял; гьединлъидал кIиябго росдада гьоркьоб тушманлъи къотIулеб букIун гьечIо: цоцазда тIаде кIанцIулаан, боцIи бахъулаан, лъимал асир гьарулаан ва жиде-жидер дин гьабизе тIамулаан. Гьеб рагъалъ тату хвезабурал бусурбабаз жидерго росулъа Асилдар шайихасда гьарула капурзаби лъагIизаризе кумек гьабейилан».\n» Хъерен-эрпелдерил нуцалчи ИсмагIил (XVI гIасру)