Аралда туманкI речIчIани, бачIунелъ гIарада балеб - Статьи - Сетевое издание «По новому пути»\n10.08.2018 17:01 Пятница\nГIелму – гъветI, гIамал — пихъ\nГIелму цебетIезе ккани, хIажалъула кагъат. Гьебгиха, гIемераб кагъат. Гьединаб куцалда кагъат гьабизе къваригIуна фабрика. Гьебги бичIчIун, 794 соналда Багъдадалда тIоцебе гьединаб фабрика барав чи ккола ибн Фазил (739-805). Гьев вукIана доб заманалда халиплъун вукIарав Гьарун Рашидил вазирасул вас. Гьеб заманалда европаялъулазда кагъат гьабулеб къагIида лъазего лъалароан. Хадуб гьединабго фабрика бана Египеталда (800 сон) ва Андалусиялда (950 сон). Кагъат гьабулеб фабрика 1100 соналда бана Византиялда, 1102 соналда – Сицилиялда, 1228 соналда Германиялда ва 1309 соналда – Англиялда. ХIакъаб жо, кагъат гьабулел фабриказул кIудияб кумек ккана гIелму цебетIезабиялъе, батIи-батIиял тIахьал хIадур гьариялъе. 891 соналда цохIо Багъдадалда рукIана тIахьал хъвалезул 100-ялдаса цIикIкIун чи. Ал-Вакъиди (747-823) абурав машгьурав тарихчи хведал, гьесул нахъарокъоб батун буго 600-ялдасаги цIикIкIун гIелмияб тIехь жаниб бугел гъансал. Щибаб гъансил бакIлъиялъул х1акъалъулъги бицуна гьеб щуго чиясда хIалица гурони багъаризабизецин кIолеб букIинчIолъиялъ. АнцIабилеб гIасруялда гIумру гьабун вукIарав СахIип бин ГIибадал библиотекаялда рукIун руго доб заманалда Европаялъул тIолалго библиотекабазда рукIараздасаги цIикIкIун тIахьал.\nГьеб гуребги, беразул унтабазул ва гьел сахгьарулел къагIидабазул хIакъалъулъ хъварал чагIиги ккола бусурбаби. Ибн Рушдица (1126-1198) ва ХI гIасруялда гIумру гьабун вукIарав ГIали бин ГIисаца беразул унтабазул хIакъалъулъ хъвараб «Тазкира» абураб тIехьалдаса пайда босулаан гьанже нахъалъизегIанцин.\nМатематикаялъул гIел-муялдаги кIудияб бутIа лъурал чагIи ккола бусурбабазул гIалимзаби. Масала, профессор Жак Рислерица хъвалеб буго: «Бусурбаби ккола математикаялъул гIалимзаби», — ян. Цогидав профессор Е. Ф. Готьеца хъван буго: «Алгебра гуребги, математикаялъул цогидал гIелмабиги Европаялда церетIуна бусурбабазул кумекалдалъун. Гьединлъидал жакъасеб математикаялда абизе бегьула исламалъул математикайин», — илан.\nМасала, Европаялъ росараллъун ккана бусурбабаз ургъарал тарихал. Жиндир заманалда хIалтIизаризе захIматал румазул тарихалги тун, европаялъулал рачIун рукIана «Индиялъул тарихазде». Хадур къабул гьаруна гIарабазул тарихалги. ТIоцебе гьел тарихал хIалтIизаруразул цояв ккола Леонардо Фибоначчи (1170-1240). Северияб Африкаялде щведал, гьесие гIемераб гIелму щун буго гIарабаздасан. «0» тарихин абуни тIоцебе хIалтIизабуна ХIаризмаца (780-850) ва гьелдалъун кьучI лъунин абизе бегьула алгебраялъе. Алгебраялъул рахъалъ гьес тIоцебе хъвараб тIехьалда цIарги букIана «Ал-Жабр ва-л-Мукабала» абураб. БакътIерхьул улкабазда гьеб тIехьалда абулаан къокъго — «Ал-Жабр» абун. Гьелъул цIаралдасан бачIараб буго «Ал-гебра» абураб рагIиги.\nЩибаб исламияб улкаялда букIанин абизе бегьула обсерватория. Гьенир хIалтIулез нахъе-тарал гIелмиял хIалтIабаздаса пайда босулаан гьанже нахъаги. Парангазул машгьурав профессорас абун буго: «Математикиял гIелмабаздаго гIадин бусурбабазул астрономазги тана цIакъго кIудияб лъалкI», — ан. Гьедин абиялъе гIиллаги ккола тIоцебе бусурбабаз ургъараб букIин астролябия. Гьеб гIелмуялъул кумекалдалъун кIола цIваби ругеб бакI, гьезда гьоркьоб бугеб манзил борцине. Гьеб гIелмуялда тIасан тIоцересел хIалтIаби хъварав чиги ккола Машаалагь абураб цIаралда гъоркь машгьурлъарав бусурбанчи. Астролябиялъул цIияб тайпайин абуни ургъана аз-Заркалица (1029-1087). Дунял шар гIадинаб гургинккараб формаялъул букIинги бусурбабазда лъалаан, гьелъул хIакъалъулъ европаялъулазда щибго лъалеб букIинчIеб заманалдаго. Дунял гургинаб букIинги ва гьеб жиндирго хIосалда ва бакъуда сверун сверулеб букIинги чIезабун букIана Бируница (973-1051). Гьебгиха, гьединаб цIирагьи Коперникица гьабилелде 500 соналъ цебеккун. Гьединго Бируни ккола ракьалъул диаметр борцарав гIалимчиги. Гьебго заманалда ракьул горсверуда бугеб манзил борцарав ккола Х гIасруялда гIумру гьабун вукIарав МухIаммад бин Муса. Ал-Ферганицайин абуни чIезабуна бакъуда тIад тIанкIал ругеблъи. Цогидав астроном Ал-Баттаница (877-929), европаялъулазда гьев лъала Албатегнус абун, Х гIасруялдаго гIуцIун рукIана астрономиялъулал таблицаби.\nФилософиялъул тарихалда ибн ХIалдун (1332-1406) машгьурлъана «социология» абураб гIелмуялъе кьучI лъурав чи хIисабалда. Гьесул хIалтIабазулгун лъай-хъвай гьабун хадуб, Европаялъул гIалимзабаз гьесда абулаан «ГIарабазул Монтескье» — йилан.\nДоб заманалда гIалимзабазда гьоркьоб цIакъ машгьураб жолъун букIун буго цоцазул гIелму бикъи. Масала, Африкаялдаса КъунстIантIин (1016-1087), исламиял улкабазда медицинаялъул гIелмабиги лъазарун вачIана Европаялде ва гьесул «хIалтIаби» машгьурлъун рукIана «Либер Пантегни» абураб цIаралда гъоркь. 40 соналда жанир гьесул хIалтIаби рикIкIунел рукIана кутакалда кIвар бугеллъун. Амма Европаялдаса Стефан абурав гIалимчияс чIезабуна гьев «цIогьор» кколевлъи ва гьел хIалтIаби 994 соналда хварав ГIали бин ГIабасил «Китабул Малики» абураб тIехьалдаса хъварал рукIин. Лъидаго рачIел гIалимзабаз гьарурал цIех-рехазул хIасилалда баянлъана батIи-батIиял гIелмаби церетIезариялъулъ бищун кIудияб бутIа лъураллъун бусурманал гIалимзаби кколеллъи. Гьебги кьучI гьечIеб хабар гуро. Гьезул хIалтIаби гьабсагIаталдаги цIунун руго дунялалъул улкабазда ругел батIи-батIиял библиотекабазда ва гIелмуялда тIад хIалтIулезда гьеб якъингоги лъала. Масала, парангазул математик ва тарихчи Либрица (1803-1869) хъван буго гьадин: «Тарихалдаса бусурбаби нахъе рачани Европаялда гIелму цебетIеялъул хIакъикъат рехсезецин нечезе руго», — ян. Бриффо абулев гIалимчияс хъан буго: «Бусурбабаздаса гьанжесеб дунялалъе щвараб бищун кIудияб давла ккола гьез гIелмуялда лъураб кьучI», — абун. Густав Лебон мукIурлъулев вуго Европа жагьиллъиялъулъ гъанкъулеб заманалда исламалъул тахшагьараллъун кколел рукIарал Багъдадги Кордоваги рукIанила халкъалъе канлъи кьолел бакIаллъунин. Гьединал пикраби загьир гьарурал гIалимзабазул сияхI цIакъго халатаб буго ва гьел киналго гьанир рехсонги хIалкIоларо. Гьединлъидал, цоги нухалда абуниги, исламалъул гIалимзаби рикIкIуна хIакъикъаталдаги европаялъулазда канлъи чIвазабураллъун.