ХI. Доного: «Нахъеги балагьун унесда цебе бугеб ккал бихьуларо»\nЭкпертазул пикруялда, Владимир Путин Россиялъул нухмалъуде вачIаралдаса, улкаялда Совет Союзалъухъ урхъарел гIадамазул къадар чIечIого цIикIкIунеб буго. Цадахъго сталинизмалде бербалагьиги тамахлъулеб буго. Ахирисел соназда Россиялъул нухмалъиялъ цо-цо сферабазда бигьагьабун нахъ буссинабулеб буго советияб заманалъул терминология, атрибутика, гIуцIаби ва «гIадатал». 1944 соналда «КIиабилеб фронт» рагьун 70 сон тIубаялда бан Франциялда тIобитIараб мемориалияб тадбиралда гIахьаллъулеб мехалда, Россиялъул президент Владимир Путиница загьир гьабуна Волгоград Сталинграде буссинабиялде данде жив гьечIевлъиялъул пикруги. Кибе унеб бугеб Россия? Сунде буссунеб бугеб пачалихъ? Бугищ рес Россия цIидаса «маххул пардавалде» нахъе ккезе рес?\nВолгоградалъе цIидаса Сталинград цIар нахъ буссинаби - гьеб кколаро нижер программаялъул аслияб тема. Амма гьелде кIудияб кIвар буссинабизе буго жакъа. Щай? Щайгурелъул, цо-цо экспертаз абухъего, ветеренас гьеб цIаралда хурхун кьураб суалалъе жаваб кьолаго, Россиялъул президентас хIакъикъаталдаги иргадулаб нухалъ, битIахъе абичIониги, бихьизабуна жинцаго бищараб нух.\nСовет Союзалъул заманалъул гIадаб хIакъикъат ракIалде щвезабулел гIемер галаби гьаруна Россиялда ахирисеб 10 соналда. Заман арабгIан гьединал галаби хехлъулел ругин рикIкIунеб Дагъистаналъул пачалихъияб университеталъул гIалимчи, машгьурав тарихчи ХIажимурад Доногъоца. Гьесул рагIабазда, Волгоградалъе цебесеб цIар нахъ буссинабиялде Путин данде гьечIолъи – гьеб ккола Россиялда авторитаризм щулалъулеб букIиналъул цIакъго баянаб ишара.\nХIажимурад Доногъо: «Дир гьелде цIакъ негативияб берблагьи буго. Шагьаралъе тIоцебего букIараб цIар нахъе буссинабулеб букIарабани, гьеб цо жо букIинаан. Гьеб цебе букIана Царицын. Сталинградлъунин абуни, гьеб букIана гIицIго 36 соналъ. Гьеб къокъаб заманал ккола тарихалда жаниб. Амма гьеб гуреб аслияб суал. Аслияб ва ургъелал ракIкIизарулеб жо ккола жакъа нилъер нухмалъиялъ нилъ цере гIадал заманазде рачунел рукIин. Гьелъул ишараби заман арабгIан баянлъулеб буго. Гьеле шагьаралъул цIар хисизаби буго гьезул цояб. Сунде гьединал галабаз рачине бегьулебали тарихалъги бихьизабулеб буго.»\nБакIалъулал ва тIадегIанал пачалихъиял хъулухъчагIазул Волгоградалъул цIар Сталинградалде буссинабиялъул иницативаялда нахъ, Левада-централъ гьабураб цIех-рехалъул хIасилазда рекъон, Сталинградалъул кьал гIадамазул пикруялда даимго хутIиялъе бахъулеб хIаракат бихьулеб буго гьикъа-бакъаразул 31 проценталда. 25 проценталда гьелда нахъ бихьулеб буго коррупциялъул скандалаздаса, нухмалъиялде божилъи хвеялдаса ва оппозициялъул хIаракатчилъиялъул даража цIикIкIунеб букIиналдаса жамгIияб кIвар цогидаб рахъалде буссинабизе бахъулеб хIаракат. Рагъалда бергьарав Сталинил цIар нахъе буссинабизе ва гьединаб къагIидаялда гIадамазул ботIролъ бугеб Сталинил репрессиязул ва такъсиразул пикру бахъчизабизе гьабулеб хIаракат хIисабалда къабул гьабулеб буго гьеб гали 18 проценталъ.\nКинал ругел аслиял аргументал гьединаб пикруялъул рахъ кколезул? Жиндирго бербалагьи гьадин загьир гьабуна Гъизильюрталдаса жамгIияв хIаракатчи Компартиялъул Дагъистаналда бугеб фракциялъул вакил ГIабдулахIид Лабазановас.\nДинияв хIаракатчи ГIумаров МахIамадрасулил пикру:\nДоногъоца абулеб буго, гьединаб гьикъа-бакъиялда жив гIахьаллъун вукIарабани, жиндие данде ккезе рукIанин кIиабилебги лъабабилебги жавабин. Гьеб киналдаго нахъ жиндаги бихьулеб бугин хIакъал проблемабаздаса, гьебги щиб жибго пачалихъалъ рижинарурал политикиялгун экономикиял, социалиялгун жамгIиял проблемабаздаса, гIадамазул кIвар чанги чIорогосел, пайда кьоларел ишазде руссинарулел рукIин. ГIадамазул пикру чIечIого нахъе, букIаралдехун, ай, рукIарал бергьенлъабазде, икъбалазде буссинабулеб бугин, букIинеселда тIад ургъиялъе бакI толеб гьечIин. Аммайин жубалеб буго тарихчияс, нахъеги балагьун унев чиясда цебе бугеб ккал бихьуларин.\nКинабха бербалагьи бугеб шагьаралъул цIар хисизабиялда хурхун жалго Волгоградалда гIумру гьабулезул? Нижер радиоялъ гьабураб гьикъа-бакъи.\n« - Дида гьеб битIараблъун бихьуларо. Щибизе къварагIун бугеб нахъ руссине? Гьеб цIар хисизе бокьаразда кколеб батила нилъеда гьеб рагъ кIочонеб бугин. Дида ккола гьеб гьедин гурин. Лъиданиги кIочонаро гьеб.»\n" - Дида ккола гьеб цIакъ хираго чIезе бугин. Идеяни лъикIаб батила, амма дида дунго вихьулев вуго Волгоградалда гIумру гьабун вугев чилъун."\n« - Дица рикIкIуна, гьанже бугеб цIар букIунхъе тезе кколин. ГIадада гурелъул гьелде Волгоград цIар лъун букIараб. Цингиги нижер шагьар Волгаялда буго гури. Узухъда, Сталинград абураб цIаралда буго жиндирго хаслъи. Гьеб тарих ккола. Гьеб нилъеда киназдаго ракIалда букIине ккола. Амма тIоцебего нилъ ургъизе ккола букIинеселда тIад. Сталинил эпоха нахъе ана. Нижеца гIумру гьабун буго жакъасеб заманалде данде кколеб санагIатаб цIебетIеялъул перспектива бугеб шагьаралда.»\n« - Волгоград гьеб ккола Волгаялда бугеб шагьар. Гьеб кколаро Сталинил шагьар. Гьеб киданиги букIинчIо Сталинил шагьарлъун. Дир хьул буго гьеб киданиги гьединаблъун букIин гутIитялъулги. Гражданияб рагъ унеб мехалда Сталиница кIудияб балагь бачIинабуна гIадамазе. Гьелъие гIоло гьелъие 1925 соналда кьуна гьесул цIар. Сталинградалъул кьал, гьеб Сталинградалъул кьал хIисабалда хутIизеги буго тарихалда. Шагьарин абуни, букIине ккола Волгоград цIаргун.»\n« - Дида ккола, гьел захIмалъаби раккизаризе ругин. Гьеб гьедингоги киназдаго лъан букIине буго, гьеб Сталинградлъун цебе букIараблъи. Дида ккола гьеб гьедигIан кIудияб кIвар бугеб жо кколарин.»\n« - Лъаларо... Гьедин батани, тIадеги лъикI букIинаан Царицын.»\n« - Волгоград, Волгоградалъул область гьанже налъабазулъ къан буго. Гьеб цIакъ хираго чIезе буго. Цингиги шагьаралъул цIар хисизабиялъ, гIумру лъикIлъуларо. Тарихияб пагьму... дие захIматго буго гьелъул бицине. Рагъалъул байбихьи, кIудиял камиял, гьебги Сталинил гIайиб гурищ кколеб?»\nШагьаралъул цIар хисизабиялъул инициатива кIвар кьечIого течIо коммунистазги. Гьебго карачелалдаса пайда босун Компартиялъул лидер Геннадий Зюгановасги ахIана Санкт-Петербург Ленинградалде буссинабиялде.\n« - Дун Ленинградалда гьаюна, Лениградалдаго хвезе бокьилаан дие.»\n« - Щиб абуниги, Лениград букIарабани лъикI букIинаанха. Блокадаялда гIемер гIадамал хвечIищха.»\n« - Гьеб гIантал гIахьучIал ккола. Гьеб гIицIго гьесул, Зюгановасул идея ккола. Щибниги хисизе гьечIо.»\n« - Дие гьанжесеб цIар данде ккола. Щайгурелъул культураги тарихги гьаниб бугелъул. Ленинградин абуни, гьеб гьитIинабго заманалъул кесек букIана.»\n« - Щиб цоги цIар лъеялъ нижее кьезе бугеб? Щибнги. Щибниги кьоларо Волгоград Сталинградалде буссинабиялъго гIадин.»\n« - Санкт-Петербурглъун хутIизе те, Петр кIиабилес цIар кьохъе.»\n« - Дие Ленинградалдасаги Санкт-Петербург ракIалъе гIола. Щаялиго лъиданиги ракIалде бачIунеб гьечIо гури Парижалъе цоги цIар кьезе. Гьеб Парижлъун хутIулеб буго гIасрабаз. Москваялъулги лъицаниги цIар хисулеб гьечIо гури.»\n« - Дица гIумру гьабуна доб ва гьаб цIар бугеб мехалда. Дие батIалъи гьечIо.»\nАмма кин букIаниги, Волгоградалъулги Санкт-Петербургалъулги цIарал хисиялде данде рагIула гIадамазул 60-ялдеги 55-ялдеги гIунтун процент. Гьебги щиб жиб-жиб моцIалда гьединазул къадар цIикIкIунеб рагIула. Гьедин бихьизабулеб добго Левада-централъул цIех-реххалъ. Аммайин абулеб буго ХIажимурад Доногъоца, гьеб кколарин шагьаразул цIарал хисунгутIиялъул кинабгIаги гарантияйин. Гьеб суал лъун тIобитIизе бегьулеб референдумги букIине бегьулин формалияб тадбирин, абулеб буго гIалимчияс.\nХIажимурад Доногъо: «ХIакъикъаталдаги, абизе бегьула гьеб цIар хисизабиялъе изну кьун бугин. Референдумин абуни, гьеб букIине бегьула гьениб демократияб къагIидаялда процедура анин бихьизабиялъе гьабулеб гIицIго формалияб тадбир. Гьаниб ракIалде бачIуна довго Джугашвилил рищиязда хурхун абурал рагIаби: "Аслияб жо кколаро кин гьаркьал кьуралали, аслияб жо ккола кин гьел рикIкIарали" абурал.»\nКин бихьулеб бугеб жакъа Россиялда бахIсал рагъаризарураб суал къватIисан. Словакиялъул Братиславаялда бугеб Паневропаялъулаб университеталъул экономикаялъул профессор Владимир Бачишин гьеб суалалде балагьун вуго тIоцевего экономикияб бербалагьиялдаса ва гьес дипломатияб къагIидаялда абулеб буго, Россия зама-заманалдаса аслиял ишалги тун, буссунин цоги кIвар дагьал, пайда гьитIинал суалаздейин. Гьал бахIсалги гьесда рихьулеб буго гIицIго гьединаб позициялдаса. Гьедин букIаниги, гьес ишара гьабулеб буго Россия Сталинизмалдаса цIунун гьечIолъиялъул.\nВладимир Бачишин: «Дида ккола, цо рахъалъан балагьани, жакъа Россия бугин жиндилъго хъирщарулеб, жиндирго хIакъикъат балагьулеб. Дида бихьухъе, гьениб буго наслабазул жамгIияталдажанисеб конфликт. Цогидал рагIабаз абуни, Россиялда буго пуланаб режималдаса жидеего пайда щварал наслаби, мисалалъе, Сталинил режималдаса. Буго 60-абулел соназулин абулеб наслу. Гьезда бихьана жамгIиял гьоркьорлъабазул хинлъи. Буго наслу жидее Ельцинил периодалдаса пайда щварал, руго Горбачев нухмалъуда вукIараб мехалда пайда щварал. Гьединал рихьуларел рикьелаз гьаркьал кьолел руго жидерго заманалъе.\nДица бицен гьабулелб буго доб яги гьаб периодалда жидее гIумрудул комфорт букIарал гIадамазул. Жидее квеш букIаразул жамгIияб хIаракатчилъи абизегIанго загьирлъулеб гьечIо.\nДир пикруялда, гьеб кинабго ракIалде босун, жакъа Россиялъе бищунго кIвар кIудияб жо ккола жамгIияталда жаниб консенсус бати.\nГьеб ишалда цингиги бищунго аслияб жо ккола тарихалдаса кинал рукIаниги персонабазул «идолал» гьарунгутIи. Гьеле гьевго Сталин бергьанин Дунялалъул кIиабилеб рагъалдайин абураб пикру босе. У, гьеб буго позитив, амма гьеб гьереси ккола. Рагъда Сталин гурев бергьарав, гьелда бергьана армия, Жуков. Киданиги кIочене бегьуларо, Сталинил цIаралъул гIадамазул кIудияб къадар чIваялде, политикиял туснахъазда, халкъалъе чIегIераб къо чIезабиялда, хIинкъиялъул даимаб атмосфера бижинабиялда хурхен букIин. ЦIакъ ракIалъе гIолареб жо ккола, гьесул вахIшияб хьвада-чIвади бергьенлъиялда нахъ бахчизабизе хIалбихьулеб мехалда.\nЦингиги, советияб периодалъе хIакъаб къимат кьезе ккани, гьанжеги ригьго буго. Дир пикруялда, гьелъие къваригIуна 50 сон гIанаб заман гIаммаб къагIидаялда.\nГьадинлъидал дица абила, шагьаразул цIаразда сверун бахIсал рижинариялдасаги кIвар кIудиял масъалаби руго жакъа Россиялъул. Цогидаб рахъалдаса балагьани, гьеб суал гьедигIан принципиалияб батани, Волгоградалде Сталинградалъул бакIалда Царицын цIар лъезе бегьулаан, гьеб гьелъул тIоцебесеб цIар букIин ракIалде босун. Амма гьеб жакъа дир пикруялда, гьедигIанго кIвар кIудияб масъала кколаро жамгIияталъе. Аслияб масъала ккола экономика гIуцIи ва конкуренция хIехьезе бажарулеб хIалалде щвезаби. Гьелдаса нусго нухалъ цикIкIун пайда букIинаан улкаялъе, гьел цIарал хисула, кIучIдул рищула, пропагандаялъе хIалтIизарулел инструментал ралагьулел рукIиналде данде ккун."\nТарихчи Доногъоца абулеб буго, Россиялъ сталинизмалъе щвалде щвараб къимат кьун букIарабани, ва гьелъул ишарабицин ругеб политикаяб сисистема гIуцIиялъе гьукъи лъазабун букIарабани, цебего букIунаанин хIакъаб демократиялъул, цебетIураб, кинацаго адаб гьабулеб улкаяйин.\nХIажимурад Доногъо: Гьелда бандие бокьун буго нилъер замналъул чиясул рагIаби рачине. Гьес абуна, нилъер улкаялда десталинизация гьабун гутIи, гьеб кколин жиндего кIвар буссинабулеб хIужайин. Немцазин абуни, нацизмалъе щвалде щвараб къимат кьуна. Гьеб гьелдаса борчIана цо нухалъги, абадиялъегоги. Аралдаса батIалъи гьелъие буссана гьанжесеб бечедаб гIумруялде.\nСталинизмин абуни, хутIулеб буго нилъер цебетIеялъе цIакъ къуватаб тормозлъун. Гьелъ нух къалеб буго лъикIаб букIинеселде. Гьеб, сталинизмалъ риччан руго цIакъ гъваридал кьалбал ва политикал гьезде, гьел кьалдабазде щвезе хIинкъулел руго. Дир пикруялда, цIакъ ритIарал рагIаби руго гьел."\nГьанже бугеб хIалалъе къимат кьолеб бугони, нилъер улка Доногъол пикруялда буго авторитаризмалдаса тоталитаризмалде нухда. Жакъасеб хIакъикъаталъе гIоло Россия хутIулеб буго батIия-батIиял халкъаздагьоркьосел рейтингазда Жанубияб КореягIадал улкабазул «мадугьаллъун».\nПутинил нухмалъиялда гъоркь букIаго улкаялда жанир гьарурал хиса-басияз, нилъер улкаялда цебе цIидаса «маххул пардав» гIодобе биччазе бегьулин риIкIкунеб буго Доногъоца. Гьесулго рагIабазда, хIакъикъаталдаги Россиялъул нухмалъиялъ тоталитаризмалъул системаялде ориентир босана Совет Союзалъул гимн ва Россиялъул имеприялъул герб нахъ бусинабун хадубин.\nХIажимурад Доногъо: «Гимн. ХIакъикъаталдаги гимн хутIанин абизе бегьула Совет Союзалъул. Долда цо-цо рагIабиги хисизаруна. Пачалихъалъул герб хIакъикъаталдаги хутIана самодержавиялъулаблъун, ай, имериялъулаб. Гьеб щиб, кколаррищ мисал, нилъ нахъе унел рукIиналъе? БатIалъи гьечIо тоталитаризм советияб букIа, империялъулаб букIа.»\nГьесулго рагIабазда, политикияб хьуцалъулъ Россия тIадеги цIикIкун къана гьелъ оппозициялде данде полициялъул «тIилазул рагъ» байбихьун, митингазеги протесталъул акциязеги хасал шартIал чIезарун хадуб, «къватIисел улкабазул агентал» рижинарун хадуб, информалатазеги, инсанасул ихтиярал цIунулезулги гIорхъаби чIезарун хадуб, Россиялъул политикияб сценаялда Владимир Жириновский гIадал чагIи хьехьон ва Дмитрий Рогозин гIадамал ракIарун хадуб. Гьединаб процесс халат бахъунебни щиб, гьеб хехлъулебцин бугин, улка политикияб ва тарихияб ккалахъе бортиялъул шансал цIикIкIунел ругин абун лъугIинабуна жиндирго калам машгьурав тарихчи Доногъо ХIажимурадица.\nХI. Доного: «Нахъеги балагьун унесда цебе бугеб ккал бихьуларо.»