Хунзахъ нуцабазул тарих (хъван буго ХIХ-б г1асруялда, гIажам хатIалда) | Цор Тв\nГIумма абурав нуцаласул вас ГIандуникI-нуцаласдаса [XVI гIасру]1 бахъараб, Гебек абурав нуцаласул [чIван вуго 1802 соналъ] вас Сурхайиде [1834 соналъ ХIамзат-имамасул муридзабаз чIварав] щвезегIан тарих буго гьадинаб.ГIумма-нуцаласул васасде – ГIандуникIиде – жиндирго инсул, ай ГIумма-нуцаласул, цIаралдалъунги цIар абулеб букIун буго2. Живго ГIандуникI гьижрияб тарихалъул гьаб [977/1569] соналъ хун вуго.\nГIандуникI абурав нуцал хун хадуб Дугъру-нуцал абун цIар бугев ГIандуникIил вас3 нахъе хутIун вукIун вуго. Хундерил ханлъиги ирсияб букIун, инсул – ГIандуникIил – ханлъи васасде Дугъру-нуцаласде гьижрияб тарихалъул  соналъ щун буго. Гьев Дугъру-нуцаласде ТIурулав (ТIурурав) абун цIарги ахIулеб букIун буго. Дугъру-нуцал хундерил ханзабазда гьоркьов бищун гIадилав, динияв абулев хан вукIун вуго4.\nГьединав гIадилав хан вукIингин цадахъ, Дугъру-нуцалица жиндирго рагIигаталда гьоркьосан ГIоротIа абулеб жамагIаталъулгун магъало сабаблъун анцIила анлъго соналъ рагъ гьабун бугила. Гьеб гIарадерил жамагIаталъги магъало кьоларого, жал тIагIинчIого кьеларилан, – цо щулияб Ахидуниб5 абулеб кIкIалахъ ЧIинкIва6 абун цIар букIараб росулъ чIун, – гьеб анцIила анлъго соналъ Дугъру-нуцаласде дандечIун, рагъ гьабун бугила.\nЖакъаги гIарадерил ракьалда гьеб ЧIинкIва абураб росдал чIунтараб чIвадан буго, – лъабкъого си букIун – цогидал чIваднал малъичIого. Гьаб лъабкъоябго сиялда гьоркьобги кIикъого си Дугъру-нуцалицадила гIарадериде рагъ гьабизейилан, гъол гIарал магъилъе хIалтIуде гьукъизейилан разарурал рукIун руго. Нахъе хутIараб къого сигIарадерица Дугъру-нуцаласде дандечIей гьабизйилан базабураб букIун буго.\nГIарадерилгун Дугъру-нуцаласул букIарабилан абулеб рагъда, гьадаб ЧIинкIва абураб росулъ, Хунзахъ7 Дугъру-нуцаласул бол бетIер, [ХIащтIихилазул – ?] ГIиса абурав чи8, чIван вугила къаси тIадехун унаго. Гьелдалъунги Дугъру-нуцаласул бо бихханила.\nГьев ГIиса вукIун вуго гъоб заманалъулъ [ХVII гIасруялда] цIар бугев, лъикIав бахIарчи. Кибехун бо битIизе кканиги, Дугъру-нуцалица бол бетIерлъун витIулев чи вукIанила.\nГIиса чIваялъул харбихъе, Хунзахъа ахIуд яхъарай ГIисал эбел щванила гIарадерида тIадехун бугеб Харикь абураб цо бакIалде. ГIарадерицаги ГIисал жаназа, – ччукIел бахъичIого, щибго тIаса жо босичIого, – кIудияб хIурматалда чIваралъусаги босун, гьеб Харикь бакIалде щвезабун буго. ГIисал жаназа бихьараб мехалъила [ХIащтIихилазул] ГIисал эбелалъ [ 350 г1ан соналъ цебе ] гьабураб магIуги буго:\nАзарго чи хваги ГIорутIа росулъ,\nДир ГIисал каранда цо ругъун лъурал!\nЧиго хутIугеги хундерил ТIалтIа.\nТiурулав-нуцалил10 гIисин нуцаби,\nГIиса ЧIинкIвав гIадин харид рухIаги!\nРухIалил магIил берзул нур чвахун,\nЧехьалъул улбулги дун гIадин таги!\nТуманкIул цIад байги Дугърил гьундузде,\nГьарай байилан, чукъби тун ритIун\nЧанги дун гIадалъе магIирукъ банин.\nДугъру абурав нуцаласул мирзалъунги къадилъунги вукIана ГIобода абулеб росулъа ШагIбан абурав чи – ИсмагIилил вас.\nНусиялда лъабкъоялда анцIго (170) рукъ гIечIеб12 бакI буго гIарадерил росу. АнцIила анлъго соналъ гьеб росдаца, хундерил боде дандечIей гьабун, Дугъруде рагъ гьабун бугила.\nГIакъиласул гуреб, гIабдаласул гIакълуялъги гьеб къабул гьабичIониги бицен буго: гIаралгин игьел ансалгунги цолъун, хьиндалазул цогидал жамагIатазул рахъалдаса кумек тIалаб гьабун, Дугъру-ханасдейила данде чIун рукIун руго.\nХунзахъ хабалазда Дугъру-нуцалил зани\nАхир-къадги гьел ханзабазул зулму-магъало гIаралгин игьелдерица тIаса рехи хIакъаб жо буго.\n[XVIII гIасруялъул 40 соназда] ханасул нусавго чи: нусго соналъ [ГIорутIа] жанив хутIаниги, рухIгун [хьиндалазул] кверде инарилан гьедун рукIун руго, гьаги бан.Гьоркьоре лъугьарал маслахIатчагIаз – гIалимал, гIакъилал, чIахIиял, супиял – гIаралгин игьелдерида тIад букIараб хундерил ханзабазе кьезессеб магъало, ансадерида цебе гъоркье лъун16 буго. Гьебго гъоркьлъелалъе лъебералда анлъго хъирим — туманкIги кьун буго.\nГIаралгин ансадерилгун хундерил ккараб тунка-гIусиялъул хIакъикъат лъарал гьидерица гали цебехун лъун букIун буго: тушманасул тушман гьудул гурев, вац вугилан абураб жидерго кициялда рекъон.\nКагъат хъван, кодобеги кьун гьез Унсоколове чи витIун вукIун вуго.\n[ТIалъиялда] бицен буго: [1802 соналъ] лъабго сордо-къоялъ лъабабго росдал – гIаралгин игьел ва ансадерил – гIадамал тIаделъаниги жидее, ай [хангун цадахъ рачIарал хундерил гIолохъабазе, зарал гьабизе кIвечIин1.\nГIумма-нуцал III ва гьесул цо-цо лъимал\nДугъру-ян абурав нуцаласул вас ГIумма-нуцаласде абулеб букIун буго КIудияв Булач абунги. [1148/1735–36 соналъ ЦIоралда чIварав] гьев ГIумма-нуцаласул лъабго вас вукIун вуго. Гьезда цIарал руго: МухIамад-нуцал, МухIамадмирза, ГIуммахан абун.ГьитIинавго санаде щвечIев ГIумахан гьижрияб тарихалъул 1125/1713 соналъ хун вуго.\nЯхсиялдаса21 Хасай-Мусал тайпалъул ПатIимат абурай ясги ячун, МухIамадмирза рукъалде вуссун вуго. Гьей ПатIиматица МухIамадмирзае кIиго лъимер гьабун буго – КIилъилай абурай ясги, Булач абурав васги. Гьев Булачида ГьитIинав Булачиланги абулеб букIун буго. МухIамадмирзал, гьеб кIиябго гуреб, тIокIаб лъимер букIун гьечIо.\nШакиялъул бетIергьан ХIусен-ханасеги Ширваналъул бетIергьан Акъаси-ханасеги24 кумек гьабун, Дербенталъул ПатагIали-хангун рагъизейилан, [1186/1772-73 соналъ], МухIамадмирза, хундерил богун цадахъ, жиндирго вас Булачги вачун, ун вуго Ширваналде. Гьеб рагъда кIиябго рахъалъул гIемерав чи чIван, гIемераб би гIодобе тIуна.\nХундерил бодуе гьеб зарал ккеялъе сабабги: ХIусен-ханасулги Акъаси-ханасулги боял – Дербенталъул аскаразул кутак бихьидал, – риххун, гьалмагъзабиги гъоркьго тун, лъутун руго. Гьел шекиселгин ширваназда данде букIарабги ПатагIали-ханасул бо гьебмехалъ хундериде буссун, гьезда тIаделъун бук1ун буго. Гьел нуцабиги, цоцазе сиянги26 кьун, чIун рукIун руго.\nГьев кIиявго – эменги васги, хундерил ханзабазул кьибилалъул чагIи – МухIамадмирзаги Булачги гьеб рагъда чIвала. Гьелги чIвай гуребги, хундерил бол гIадамазе – гъоб рагъул сапаралъ – Ширваналда гIемераб зарал ккола.\nМухIамад абурав Хунзахъ нуцаласул кIиго чIужу йикIун йиго. Хайдакъ уцумиязул ХанмухIамад абулев чиясул яс – гьесул цо чIужу. Гьелда цIарги Баху30 букIун буго. Гьей Бахуца МухIамад-нуцаласе ункъо лъимер гьабун буго. Цо васги лъабго ясги рукIун руго.\nЦо ясалда цIар Хъистаман абун букIун буго.\nМухIамад-нуцал. Сурат бахъарав – Э. Акуваев.\nГьей кьун йиго Жунгуталдаса [АхIмадхан] абурав ханасул вас ГIалисултание. Хъистаманица гьев ГIалисултание кIиго вас гьавун вуго. Гьезда цIаралги – ХIасанханги СултанахIмадги рукIун руго.\nХайдакъалдаса ячарай Бахуца МухIамад абурав нуцаласе гьаюрай кIиабилей ясалда цIар Аймесе абун букIун буго. Гьей Гъазигъумекиса Шагьмардан абурав МухIамад-ханасул васасе кьун йиго. Гьей Аймесецаила Шагьмардание гьавун вуго Арслан абун цIар лъурав вас.Бахуца гьаюрай лъабабилей ясалда цIар Бахтика абун букIун буго. Гьей Бахтика кьун йиго шушу-хан35 абураб цIаралдалъун Дагъистаналда машгьурлъарав гъарабагъ-ханасе36. Гьесул жиндирго битIараб цIар Ибрагьим-хан [ханлъи кодоб кквеялъул сонал: 1759-1806] абун букIун буго.\nБахтикал эмен МухIамад-нуцал хун [1774 соналъ] хадуб вацас – ГIуммаханица – кьун йиго гьей гъарабагъ-ханасе. [АнцIила ункъо – анцIила щугогIан сон барай яс]Бахтика Ибрагьим-ханасе жий чIужулъун кьеялда разилъуларого йикIун йиго. Жиндирго кIудияв вацасул – ГIуммаханил – вазир ГьоцIалъа ГIалискандида: кьунилан гIайиб гьабун букIун буго. Живго Ибрагьим-ханги гьесул шагьарги Бахтикаца какун руго. Жиндир эмен МухIамад-нуцалги, гьесул вац МухIамадмирзаги, гьев МухIамадмирзал вас жий – Бахтика – ячине абун вукIарав Булачги, гьел хун рукIинчIеланийила, дун Ибрагьим-ханасе кьелароан абун – Бахтикаца гьабурабилан абулеб кечI буго:\nХабар бачIанила Шушуялдаса.\nХъатир-хъулухъилан, – бихьинал-цIуял,\nЩурщун гIемерлъана дир гIелилазул,\nЩапун магIилги тIун, бицана гIодун\nГьал рачIарал гьалбал ГIуммаханихъе,\nГьарун, мун кьейилан шушу-ханасе.\nКъачIай, ле, хазина, гьанже къокъине.\nКъваридай, чучизе чи тIагIанин дир,\n– Кьоге, вац ГIумма-хан, дун Шушуялде,\nКIанцIизе кьуруни, гIела борхалъи,\nИнсул тушманасул улкайин кколеб.\n– КьечIого кин гIелей мун Шушуялде,\n…Нусго яс гьаеги ГIалискандие,\nДир вац дов ГIуммахан гIарцуд гIорцIизе.\nДун йичун босараб меседгин гIарцул\nПурцил маххал гьаре хундерил бое.\nНахъе хутIаралъул тIад-хIебдалазе\nХарицелал къотIе, къваригIиналде.\nДун кьуралъухъ кьураб мирзай-ххамалъул41\nКинниса кинниги дун толарелъул,\nКъвалица кье харай хундерил бое,\nИгилъа44 гIодое дун уней мехалъ.\nБерцинав Булачил хъалинги бухIун,\nКьалда хваралазул хивал кIоченищ,\nЦинги танин абе Илусиялда,\nХъурмил хIулабаде ругьалайги ран.\nГьанже йигин абе Гъарабагъалда\nКапураб махI буго росдадасаго.\nПарччи цIун бачIуна болъоназул би.\nКилищ-малъ хIуларав хIама-къажарав\nГьаб кочIол магIна жиндир узданаб черх чияе, хIама гIадин, бичи Бахтикаца какиялъулъ буго. Яц-яс йичунги, гIагарлъиялъ боцIи боси гьелъ рогьолъун рикIкIун буго. Жий гьедин росасе кьунилан, жиндирго хвараб-чIвараб гIагарлъиги рехсон, вац ГIуммаханидаги, гьесул вазир ГIалискандидаги гIайибал чIвалел руго Бахтикаца. Жиндего рачIарал чIегIерал къоязул бицун, магIу тIолеб буго гьей ясалъ. Ракьулъ рахчарал умумулгин гIагарлъи рехсон, жиндиего кIалалъ хвел гьарулебги буго, жинцаго жиндиего хвел босизе кIвечIониги.\nХайдакъ-уцумиязул яс Бахуца МухIамад абурав нуцаласе гьавурав васасда цIар – ГIуммахан букIун буго.\nМухIамад абурав нуцаласул кIиабилей чIужу – бусурманлъарай гуржияй ккола. ЦIар гьелда – Марйам букIун буго. Гьей Марйамица МухIамад-нуцаласе Гебек абун цIар лъурав вас гьавун вуго.\nГебек-нуцал,  соналъ гьесулго яцгIал КIилъилалъ цо лагъасда чIвазавураб мехалъила гьев Гебекил Сурхай абун гьитIинавго вас витIун вуго ТIукитIа росулъе, КIудияв Нуричу абурав чиясда аскIовейила. Керен кьун хьихьарав жиндирго вас балъгого чияхъе витIулеб мехалъила, ЧIуркьин абурай гьесул эбелалъ абун руго гьадинал рагIаби:\nИнсул кьибил кьалаб кьурул милъиршо\nКьун арабин дица тIукадерихъе.\nКьолбода рихараб цо лочнол хоно,\nАманатха, тIукал, щулаго рукIа.\n1148/1735-36 соналъ ЦIоралда чIварав ГIумма-нуцаласул лъималазул – МухIамад-нуцалгин МухIамадмирзал – ханлъи жидедаго жаниб букIун буго. КIиявго вац рекъон, цоцаде ургъел бикьун, кIиявго цолъун, цо чияс гIадин хьвадизабулеб букIун буго гьеб. Ваамма ханлъиялъул цIар МухIамад-нуцаласда букIун буго.\nМухIамад-нуцалгин МухIамадмирзал заманаялъ, гьижрияб тарихалъул 1153/1741 соналъ, Надир-шагь Гъазигъумекиве кIудиял боялгун вачIун вукIун вуго. Надир-шагьасдехун дандечIей гьабизе кIвечIого, Чулахъ-Сурхайгун гьесул хъизан Надир-шагьасул кверде ун руго.\nНадир-шагьасул кверде ин жидер ламусалъ къабул гьабичIел Чулахъ-Сурхайил лъимал – МухIамадгин МуртазагIали — Хунзахъе кIанцIун руго МухIамад-нуцалгин49 МухIамадмирзаде тIаде, аманги гьарун. Гьел хундерил ханзабазги Сурхайил лъималазда, – МухIамадгин МуртазагIалида – кIудияб хIурмат-хъатир гьабун хадуб, абун буго…\n[МухIамад-нуцал чIван вуго 1187/1773-74 соналъ Ширван абулеб улкаялъул Шамах абулеб шагьаралда жанив, чияца рекIкI гьабун].\nГIумма абурав нуцаласул вас МухIамад-нуцаласе ГIуммахан гьавун вуго [Хунзахъ росулъ] гьижрияб тарихалъул 1175/1761-62 соналъ ХанмухIамадил яс Бахуца – Хайдакъалдаса ячарай чIужуялъ. ГIуммаханил эмен МухIамад-нуцал Шамахаялда пучхъалихъе. чIван вуго Дербенталдаса вачIарав ПатагIали-ханасул чадиралда жанив, гьадаб цебе рехсараб куцалъ.Эмен чIвараб мехалда санаде вахинчIев ГIуммахан – анцIила кIиго-лъабго сон барав чи, – 1188/1774 соналъ жидерго умумузул ирсияб ханлъи хьвадизабизе лъугьун вуго.\nМухIамад абурав нуцаласул вас ГIуммаханил лъабго чIужу йикIун йиго.\nГIумма-нуцал КIудияв. Сурат бахъана М. Шабановас\nГIуммаханил лъимал – кIиго яс йикIун йиго, вас вукIун гьечIо. Руччабигин ясазул цIарал гьал рукIун руго:\nТIоцеесей чIужу – жиндирго яцгIал КIилъилай, МухIамадмирза абурав имгIаласул яс йикIун йиго. Гьей КIилъилалъ гьабураб лъимер ГIуммаханил букIун гьечIо.\nКIиабилей чIужуялда цIар Хъистаман абун букIун буго. Гьей Хъистаманги Хайдакъалдаса ячарай йикIун йиго, уцумиязул яс. Хъистаманица гьаюрай ГIуммаханил ясалда цIар Баху абун букIун буго. ГIуммаханица гьей Баху кьун йиго Жунгуталдаса СултанахIмадие – цее рехсарай жиндирго яцалъул васасе.\nЛъабабилей чIужуялда цIар букIун буго Дарижа абун. Жиндирго заманалъ берцинлъиялъул рахъалъ цIар гьабулей гIадан йикIун йиго.\nГьей Дарижа бусурманлъарай гуржияй йикIун йиго– гуржиязул бетIергьан ГьерекIли-ханасила ГIуммахание сайгъаталъейила йитIун ячIарай, бахIаралъе букIине кколебщинаб къайиги кьун. Гьей магIарухъе ячIун йиго лъабго гIалагун, лъабго бартигун, лъабго лагъгун, цо гъарабашгун цадахъила. Дарижал рукъалъ чIараб бакI ЛъагIилухъ росу букIун буго. Гьей Дарижаца ГIуммахание гьаюрай ясалда цIар ЯхсипатIимат абун букIун буго.\nЯхсипатIимат абун цIар гьелда абиялъе сабаб: ГIуммаханил инсул вацасул – МухIамадмирзал – чIужу Яхсиялдаса ячарай ПатIиматин цIар тарай гIадан йикIун йиго. ГIуммаханил яс ЯхсипатIиматил эбел-эмен хун хадуй60, гьелъулго яц61Бахуца гьей инжит гьаюн йиго: гуржиялъе гьаюрай яс – лагъ абун.\nИнсул – гьев шагьидлъун хадуб – щвезе букIараб боцIиги Яхсипат1иматие кьечIого, гьей яс [Бахуцаги КIилъилалъги] КIахъ абураб росдал бакътIерхьул рахъалда букIараб Ханасул кули абулеб цо колотIа тун йиго. Рос-рукъалде инчIей гIолохъанчIужу йикIун йиго. Хунги йиго ЯхсипатIимат гьижрияб тарихалъул 1229/1813-14 соналъ, тIагIун абулеб унтудалъун.\nЯхсипатIимат рехсараб колотIа хун йиго. Гьелъул хобги КIудияб нухлул рагIалда буго – Хунзахъа ЛъарагIалде гIадамал хьвадулеб, кIахъиязул магъилъан бугеб\nВазир ГIуммаханил вукIун вуго ГьоцIалъа – ГIалиханил МухIамадил вас ГIалисканди62. Гьев ГIалискандида гIадамаца абулаан КIудияв ГIалисканди абун.ГIуммаханил мирзалъун63 вукIана Хунзахъа Дибир-къади абулев чи, Макъсуд-къадиясул вас . Гьев Дибир-къадиясда МухIамадшапигI-мирза абураб цIарги абулаан. ГIадамазда гьоркьоб машгьураб бицен буго, ГIуммаханица абулеб букIараб абун: жиндир гIадав гIакълу цIикIкIарав вазирги, гIелму цIикIкIарав мирзаги цересел ханзабазе щвечIилан абун. Гьединал гIелмуялдалъун машгьурал чагIиги рукIун руго гьел.\nХIадур гьабуна Тимур Айтберовас\n← Аваро-чеченские правители из династии Турловых\nС волком на знамени →