Ункъракь (на аварском языке)\nСайгидахIмад АХIМАДНАБИЕВ, Хасавюрт район ЦIияб Сасикь росу\nУнкъракьалда гьоркьоре уна ЦIумада районалъул Сасикь , Къеди , Сильди , Гьакъо , Гъоркьхъварщини, ТIадхъварщини, Метрада, Цихалахъ ва Хушет росаби.\nРайоналъул цойгидал росабазда данде ккун гьезул хаслъи буго - гьел киналго росаби болмацIалда кIалъалел, ай жидерго цойги мацI гьечIел рукIин.\nМакъалаялъул авторас бихьизабухъе, гьел росабазул хIакъалъулъ цIакъго дагьаб гурони материал газет-журналазда хъваларо (гьениса хъвадарулел чагIи гьечIолъиги батила гьелъие гIилла). Кинниги гьел росабазул тарих цIалдолезда, хасго гьел росабазул гIадамазда лъай мурадалда, СайгидахIмад АхIмаднабиевас батIи-батIиял тIахьаздаса, архивазда ругел хIужабаздаса, гIурусалдаса буссинабун хъван буго гьаб макъала. Гьенирги цо-цо цоцазде дандекколарел бакIалги руго, рукIаниги х1акъикъат лъаялъе мунпагIат букIинин гьел рахъулел руго.\n«Ункъракь - цIакъ борхалъуда буго, гьел­дасан тIадегIан Аллагь вуго» - ян хъван буго «Кавказ» журналалда 1849 сонадда. ЦIакъго рикIкIад, цIакъго борхалъуда букIиналъ Ункъракьалъул жамагIат чияда бачIеблъун ва жибго жинда чIараблъун букIана. Борхалъуда Аллагьасда гIагарда рукIиналъ батилин гьез Ислам жидерго г1умруялъул къанунлъун бищарабилан хъван буго добго журналалда. ХIакъикъаталдаги гьел росабазул гIадамал церега рукIана шаригIатги тIарикъатги лъикI лъалел, гьелъул тIалабалги кколеб куцалъ тIуралеллъун, гьанжеги руго. Гьедин рикIкIад рукIиналъ гьел росабазул гIадамал 1844 сон адде щвезегIан имамзабигун гъазаваталда гIахьаллъиялъулги ц1акъго мукъсанал гурони хIужаби гьечIо. Гьеб соналъ, Къеди ги Гьакъоги рукIарал нуцалзаби тIагIинаридал, танила гьенив Шамилица наиблъун Сасикьа Хатил МухIамад. Гьесул 150 рекIаравги 320 лъелавги мурид вукIанин хъван буго церегосел тIахьазда.\nУнкъракьалъул росабиги цоги бакIалдаса рачIун чIарал магIарулаздасан лъугьарал руго. Гьезул гIорхъаби: бакъбаккудасан хъвар щалгун ва тIиндалгун, югалъул бакъбакку­ дасан гуржиялгун ва цIунтIалгун, югалдасан ва югалъул бакътIерхьудасан гуржиялгун, севералдасан чачаналгун ва севералъул бакъ­ баккудасан ч1амалазулгун руго. Гьездаго гъорлъ руго батIияб миллаталъул лъугьарал тухумалги. Масала: Цихалахъ росу Чачаналда са бид виххун Цихалди росулъа вачIарав чияс ккураб бугин абула. Буго Сасикь Таба сараналдаса вачIарав чиясдасан лъугьараб тухумги, - Гуржиялъа вачIарав чияс­ дасан лъугьарабги, гьединго руго цогидал росабалъги.\n1614, 1748 ва 1906 соназ Ункъракьалда раккарал къавуда ва вабаъ унтабаца гIемерал гIадамал хвеялъ, росабазул гIорхъабазулги хиса-басиял ккана. РукIана бащадалдасанги . цIикIкIун г1адамал тIагIарабги, гьеб унти щвечIелги росаби. Дагьал хадур соназ Ункъ­ ракьалъул росабазги кьолаан хунздерил ханасе магьало. Масала: Сасикь , Къеди , Сильди ва Гьакъо росабаз кьо-къо чахъу, метрадисез 30 къали пурчIинадул, хушетисез цо оц. XVIII г I асруялдага гуржияз Ункъракьа­ лъул росабазул ракьал толарого рук I ун, гьез аск I ор ругел т I индадерида гьарула, гуржиял жидер ракьалдаса нахъе къот I изе кумек гьабеян. Ункъракьалда рук I арал гиназал — Амирх I амзалги Малачилги бет I ерлъуда, т I индалгун лъугьун гуржиял нахъе къот I ула, гьезул росабиги риххизарула. 1837 сонадда тушазул лъабго росдаца магьало кьолаанила гьел гиназазе, — ян хъван буго генерал Клюки фон Клюгенауца «О некотрых обществах Дагестана», - ян абураб жиндирго хъвай- хъваг I аялда, 1839 соналда. Гьеб кумекалъухъ Ункъракьалъул г I адамаз жидерго ракьалъул цо бут I а кьуна т I индадерие. Гьениб бараб буго т I индадерица гьанже бугеб Эчеда росу.\nШамил имамасул гъазаваталъул соназ лъалаго хисана Ункъракьалъул гIадамазул рукIа-рахъин. Къеди ги Гьакъо ги РукIарал хунздерил ханасул нуцабаца лъикIалщинал мугIрулги, рекьулел ракьалги ккун, гьезул­ гун гIемер дагIба-рагIи кколаан. Жидергоги мукъсанал гурони ракьал гьечIел Ункъра­ кьалъул гIадамазе, гьеб кIудияб зулму букIа на. Имамас хунздерил ханзаби мутIигI гьарун хадуб, 1844 сонадда нуцабаздаги лъазабуна, гъазаваталда дандечIараб хIаракатги жибго тун, ярагъги нахъе кьун чIаян. Амма гьел имамасул амруялъе мутIигIлъичIо. Имамас- ги, сверухъ ругел росабазул муридзабиги данде гьарун, гьезде гьужум гьабуна. Гьезул гIемерисел чIвана ва гьезухъ рукIарал мугI рул: Игьадахъ, АпаратIа ва Гьиндухъ байтул- малалъе рахъана, гьединго рахъана рекьулел ракьалги. Имам асирлъун хадубги гьеб лъабабго мегIер ХIукуматалъул казнаядде ана, гьезги гьел тIад ясахъги лъун сверухъ ругел росабазухъе ижараялъе кьолел рукIана. 1906 соналда гьакъо сезул жамагIаталъ Пача ясул Кавказалда вугев начальникасухъе хъвараб гIарзаядда буго: «Ниж Гьакъо росдал ЖамагIат Шамилил гъазаваталъул замана бачIинегIан нижго бетIергьанаб Игьадахъ магIарда боцIи хьихьун рукIунаан, Шамили­ ца нижер хIакимзабиги чIван, нижер мегIер бахъана. Россиялъул хIукумат бачIиндалги гьеб мегIерадда кверщел гьез гьабуна. Гьел далъун ниж боцIи хьихьизе рес ГьечIого ху- тIун руго, 1000 хIайван ва 10 азаргоялде баха­ раб гIи бугониги нижер кIиго десятина гурони ракь ГьечIо. Бегьулеблъун батани гьеб нижер букIараб мегIер нижехъе нахъбуссинабе» - ян. Дагъистаналда вугев рагъулав губерна- торас гьезие кьураб жавабалдаги хъвалеб буго: «Г1анди округалъул Гьакъо росдал гIарзаядда рекъон гьезул букIараб Игьадахъ мегIер нахъ- буссинабизе гьабсагIат рес гьечIо, гьеб гьез дасанги мегIерадце хIажатал цойги росаба­ зухъе ижараялъе кьун букIиналъ, гьезие цIараб заман лъугIичIого», - ян.\nГьединабго хIал букIана АпаратIаги Гьин духъги мугIрузулги. ХIукуматалъул ракьа зулги хиса-баси ккедал, Гьиндухъ мегIер Чачаналъул ракьазде гьоркьобе ана, Игьа дахъ мегIер 1958 сонадда сасикьезул колхо залъе кьуна.\nИмам асирлъун хадуб пачаясул хIукуматалъ бакIалъулал хIакимзаби тезе бай бихьана. ГIемерисел имамасго тун рукIарал наибзабиги диванбегзабиги тана гьез жидерго бакIазда. Ункъракьалъул наиблъун 1860 соналъул ахиралда, имамасул Калугаялда вукIарав хазиначи — КIаратIаса ХIажияв тана. Гьеб заманалъ Ункъракьалъул росаби Аргу налъул округадде гьоркьор унаан. Ункъ- ракьги, чIамалалги, тIехIнуцалалги, гIандал ги, гумбеталъулалги Терский областалъул цIияб рагьараб Панди округадце кьуна. Гьебго соналъул январь моцIалда Ункъракьалъул росабаз пачаясул администрациядда рази гьечIолъи загьир гьабуна, гьез лъурал магъа лаби кьезе захIмалъиялъ ва кирго ругел гьезул постаз ва хъулбуз жидее бокьаралъуре ине, рачIине квалквал гьабулеб букIиналъ. Чача наддеги Гуржиялъеги хьвадун даран-база ралда гIумру гьабулел росабазе гьезул гIадлу къо анагIан захIмалъулеб букIана. Ахирги 1861 соналъул 24 маялда Гъоркьхъварщиниса Каракул МухIамадил бетIерлъиялда 50 чиясдасан гIуцIараб къокъа тIиндадерил рохьор цIул къотIулел рукIарал Куринский полкалъул рагъухъабазде тIаде КканцIана ва 16 чи чIван, щугояв лъукъун, гьезул ярагъги босун цереса ана. Гьезул къокъаядце цойгидал росабазулги гIадамал цолъизе байбихьана. ХIинкъи букIана гьеб «унти» цогидал росабаздеги тIибитIиялъул. Гьел бунтчагIазда данде ине Дагъистан областалда бугеб армиялъул командующий, генерал-майор Лазарев Преобреженский кьоде вачIана (Инхелосезул кьо) цадахъ 800 рекIаравги 400 чи милициялъулавги вачун. Сверухъ ругел росабалъа наиблъияздасан ракIарана 18 сотня ярагъгун ГIадамазул.\nМилициялда хадур ункъо гIарадагун Да­ гъистаналъул конно-иррегулярнияб полкги, лъабго батальон лъелазулги букIана. Каракул МухIамадица жиндирго рахъалде цIана цIи кIкIарасел ункъракьалъулги чIамалазулги росабазул ва г1анди гIурул квегIаб рахъадда киса-кирего гъоркьчIел гьабун чIун рукIана. Амма рагъухъабаз битIахъе гьезде тIадеги и нчIого, бунтчагIи сверун кквезе гIамал гьа­ буна. Гьел Г1анди магIарда тIасан Гьаквари сезул мугIруздеги ун, гьенисанги къеди се зулги чачаназулги гIорхъоде рачIана. Гьениса Умалги Атабайилги кумек щвезе букIараб Каракул МухIамадил къукъаялъул хьул къо тIизабуна. Гьенир лъикIаланго рагъухъабиги тун, Игьадахъ магIардасан сверун гьел Гьакъо росулъе рачIана. КIуди-кIудиял хIа кимзабигун генерал гьениве вачIин ункъ­ ракьалъулги чIамалазулги росабазе хIик матаб жолъун букIана. Шамилил мурид забицин щвечIеб росулъе генерал вачIиндал бичIчIана гьезда Каракул МухIамадил иш цебе унаребльи. Росабазул бегавулзаби рачIана генераласухъе мтIигIлъи загьир гьабун ва МухIамад хутIана росабазул кумек гьечIого. БукIаниги гьев жиндирго гIадамалгун ар миядда данде рагьде лъугьинин чIана. Генерал Лазаревас гьел росабазул бегавулзабазда лъазе гьабуна: «Нужеца Каракул МухIамадгун ругел ну жерго росабалъа гIадамал нахъе рачун жин­дихъе рачIинчIони, жинца нужер гIадамазда гурхIел гьабизе гьечIо, росабиги рухIила, магIишатги бахъила» - ян.\nЖидерго мискинаб буголъияддаса ра тIалъиялда хIинкъун гьез Каракул МухIа­ мадгун рукIарал 142 чи вачун вачIана. Живго МухIамадги, гьесул дурцги, цойги микьго чиги кверде рачIинчIого чIана. Гьел кквезеян Лазаревас Ункъракьалъул наиб ХIажиявги, ТIелекьа наиб МуртазагIалиги, Доногьонол МухIамадги, 30 милиционерги витIана.\nГьезги маслихIаталъеян, цин гьев вугеб бакIадде рачIана, гьел тохлъарабго тIадеги кIанцIун, гьезул цевехъанги цадахъ рукIа ралги ккуна. Гьеб бунталъулъ гIахьаллъаразе кIуди-кIудиял зулмаби гьаруна пачаясул хIукуматалъ. Каракул МухIамад ва цо чангояв чIван, хутIарал Сибирадде ритIана.\nБукIаниги, 1862 сонадцаги рахъана ункъ ракьалъулал пачаясул хIукуматалъул гIадлуядде данде. Гьеб нухалъги жалго бергьунареб питнаги бекьун, тIадеги хIукуматалъ тами хIадде цIана. Хадусел соназги камулел рукIинчIо гIурус армиялъулгунги бакIалъулал милициялъулгунги тунка-гIусиял. Сонал анагIан цIик1к1унел рукIана росабазда лъолел магъалаби, квалквалал гьарулел рукIана жидеего магIишаталъе Чачанаддеги Гуржиядцеги хьвадулел гIадамазе.\n1871 соналъул октябрь моцIрол бакьулълъиялде цIидасан гьелегьана 10 соналъ гIодобуссун букIараб цIа. Гъоркь букIараб магъалоядде тIадеги щибаб рукъаддасан цо-цо гьурущ бакIарулеб бугилан рагIидал, Ункъракьалъул росабаз, хасго хушетисез, гьеб кьечIого чIезе хIукму гьабуна.\nГьеб заманаялъ гьенив наиблъун вукIарав КIаратIаса ХIажияс жиндир кумекчи Сасикьа ГIисал Дибир витIана хушетисезухъа магьало бакIаризе. Амма кидаго жиндир заманаялъ гьеб кьолел хушетисез магьало кьезе инкар гьабуна. тIадежоялъеги, тIокIаб кьезе гьечIиланги лъазе гьабуна. ГIисал Дибир божун вукIана гьеб иш ракълида иналда, амма хушетисезул гьеб цебего ургъараб иш букIана ва цогидал росабацаги жидер рахъкквеядда божиги букIана. ТIадежоялъе, пачаясул хIукуматадда «гьазават» лъазабизе кколин росабалъе хьвадизе байбихьана диниял церехъаби.\nХушетисезул къасд бичIчIидал ГIисал Дибир Гьаквари вукIарав ХIажиясда бугеб хIал бицине ана. ГIемерал соназ росабалъа магьало камичIого бакIараралъухъ жиндие ХIукуматалъул шапакъатал щварав наибасеги гьеб хабар рекIее гIечIо. Гьев хеккого нухда вахъана ва жиндирго нукарзабигун Гъоркьхъварщиниве вачIана. Хадурго хушетиселги бан ярагъгун гьенире рачIана. Гьелгун 1861 соналда хIукуматалъ чIварав Хъварщиниса Каракул МухIамадил лъабавго васги вукIана. ярагъ борчарал хушетисел рихьидал, наибасул кумекчи ГIисал Дибир гьезда аскIове вачIана ва гьел гьениса нахъе ин тIалаб гьабуна. Гьелъул хIасил кколареб бихьидал, Больихъ букIараб Дагъистаналъул бакътIерхьул рагьулаб Управлениядца лъазабизе кагьатгун чи витIана кумек гьарун.\nГьеб хIалуцараб заманалда Телавиялда (Гуржиялъ) рокъоб бессараб сугъурги бичун, гьелъухъ щвараб жоялъухъ хьитазда чIвазе ганщил тIукъбиги росун рачIунел Сильдиса СайгидмухIамадги, АсхIабил Гунащги, Денгал МухIамадги ккана Гъоркьхъварщинире. Нукарзабаз гьел наибасухъе рачана. Гъоркьгога ццим бахъун вугев гьес, кодор рукIарал тIукъбиги рахъун, гьел росулъа нахъе ритIана. Гьелги гьедана, жидее гьабураб тIекълъиялъухъ наиб чIвачIого теларилан. Росулъеги рачIун наиб чIвазе ине гьел хIадурлъулел рукIаго, росдал бегавул Мусал ГIалидаги лъан, гьес чапар витIана кагьатгун, Хъварщини вугев наибасухъе, - дуего цIодорлъи гьабеян. Чапар наибасул кумекчи ГIисал Дибирасде тIаде ккана, кагъат жинца кьелилан гьес чапар гьоболасул бакIалда кьижизе витIана, амма кагъат наибасухъе щвечIо. Наиб чIвазеян рачIараЯ сильдадерил 12 чиги хушетиселгун журана, ва ХIажияв вукIараб рукъ сверун ккуна. Нукарзабаз кьвагьизе гIамал гьабидал наибас гьел риччачIо, ракълида иш борчIилародаян бугеб хьулалъ. Амма Сильдиса Денгал МухIамадица бетIерлъи гьабулеб къокъаялъ ХIажияв кодов кьеян тIалаб гьабуна, гьез инкар гьабидал, рукъалда цIа лъуна. КIкIуйдулъ хIехьезе захIмалъидал наиб нукарзабигун рокъоса къватIиве кIанцIана ва цеве ватарав чанго чиги хвалчаца чIван ХIажияв живгоги хвана. (Цойги бакIалда хъвавухъе, гьев рукъалда гъоркь букIараб бокьалъул рахалги рахъун гьениве лъугьарав, гьенив чIвала). 1861 соналда гьединго ккараб багъа-бачариялъул бетIерлъун вукIарав ва хIукуматалъ чIварав Хъварщиниса Каракул МухIамадил лъабго васги вукIана ХIажиясдасан кидадай рецIел босилаян санагIат ккеялъухъ балагьун чIарал. Гьеб сордоялъ гьезулги мурад тIубана.\nГьаниб хъвачIого гIоларо, ХIусенил вас ХIажияв 1812 соналда КIаратIа рес бугеб хъизанадда гьавурав чи вукIана. Г1олохъанго гьев Шамил имамасул бодулъ вагъулев вукIана. Имамасда цадахъ Калугаядде арав лъабго муридасдасан цояв ХIажияв вукIана. РакIбацIцIадав, хиянат гьечIев чи вукIиналъ имамас ХIажияв Калугаялда жиндирго хазиначилъун тун вукIана. Имамасул рокъосел чагIазги гьесдехун кIудияб божилъи гьабулаан. Гьесул васал ГъазимухIамадилги МухIамад Шафилги тарбиячилъунги гIакълучилъунги гьев вукIана. Гьезул хъизаналъул ХIажиясдасан балъгояб жо букIинчIо. Имамасеги гьев бажари бугев, вацIцIадав, гIадамазулгун хIал рекъезабизе лъалев чи укIиналъ вокьулаан.\nХIажиясе ватIаналде тIадвуссине бокьи¬дал, кигIан жиндие хирияв вукIаниги имамас инкар гьабичIо. ХIажияв 1860 соналъул ахиралда Дагъистанадде вачIана ва генерал Лазаревасул кумекалдалъун, ункъракьа­ лъулги чIамалазулги тIоцевесев наиблъун тIамуна. АнцIго соналъ пачаясул хIукуматалъе гьабураб ракIбацIцIадаб хъулухъалъе гIоло ХIажияв капитанасде щвезегIан чиназеги, доб заманаялъ бищун хIурматияблъун рикIкIунеб букIараб «Орден Святой Анны» (бусурбабазул) — шапакъаталъеги муста хIикълъун вукIана.\nУнкъракьалъул наиб ХIажияв\nБолъихъ Ункъракьалда бугеб х1ал бицун чи вачIараб мехалда армиялъул начальник князь Чавчавадзе отпусткалда вукIана, Дагъистаналда вугев армиялъул начальник генерал Меликов Тифлисалде ун вукIана. Управлениялда хутIарав лъабго офицер вукIана. Гьесул щивасда кIолаан ккараб ишалъе хIукму къотIизе ва жиндаго тIаде жавабчилъи босизе. Амма босана гьезда гьоркьов вукIарав, Дагъистанадде Москва- ялдаса вачIун лъагIел гурони инчIев ротмистр, Хунзахъа Макъсуд Г1лихановас. Гьес Ункъракьалда бугеб бунт къинабизе, Агъвалиб букIараб кIиго рота Самуралъул полкалъулги, Хунзахъа ахIараб лъабго рота 15-абилеб линейнияб батальоналъулги битIана. Жинца гьарурал тадбиразул хIа къалъухъ лъазаби Темир-Хан Шурабе жин­ дирго командованиялъухъеги битIана. Г1а лихановасда цIакъ лъикI бичIчIулаан, жинца тIаде босараб иш цIакъго цIодорлъиялда, мухIканлъиядда гьабизе кколеблъи. Гьеб букIиндал жиндир ракьцоял, мацIцоял, динцоял гIадамазулгун гьабулеб рагъ. 26 сон гурони бачIев офицерасда бараб букIиндал Ункъракьалъул росабазул къисмат. Гьев тIоцеве лъугьунев вукIана рагъде, гьеб гиха, жиндирго эбелаб ракьалда. Гьелда бараб букIана гIолохъанав офицерасул армиялда гьабулеб хадубккунисеб хъулухъалъул хIасил.\nХIажияв наиб чIван хадурги Ункъракьа­ лъул гIадамал гIодориччачIо. Гьез мугIрузда цIаялги ракун цойгидал росабиги жалгун цолъизе ва пачаясул хIукуматадда данде гьазават гьабизе ахIулел рукIана. Гьелъие имамлъун Хушетиса Бецав МухIамадги вищун вукIана. 21 октябралда гьезул 400- гIанасев чи Эчедеги, Сильдиреги, Метраде ги, Цихалахъеги ана жалгун цолъеян. Бокьун рачIинчIезул, гъоркьлъалие гIадамалги ра­ чун, хIинкъизарунги рачулел рукIана гьез жалгун цолъизе гIадамал. ХIинкъи букIана гьеб бунт Дагьистанаддаго тIобитIиядда. Камун рукIинчIелъул ХIукуматаддаса рази г ьечIел гIадамал цогидал росабалъги.\nГьебго заманалда рагьулал хъулухъчагIиги парахат чIун рукIинчIо. Гьезул 250-гIанав чи вугеб М. Г1алихановас бетIерлъи гьабулеб къокъа Г1андигIорккун эхеде ана, бугеб хIал лъазабиялъул мурадалда. Гумбеталъул наиб, полковник Палиханида лъазабун букIана, ункъракьалъулал Гьакварире риччагеян. Г1андадерилги, тIехIнуцалазулги (балъ хъал), кIаратIисезулги наибзабазухъе хитIаб бачIана, гьел жидерго наиблъиялъул ра кьалде риччагеян. ТIиндадерил наиб — МахI- мудиде амру гьабуна, жиндирго наиблъи­ ялъул гIадамалгун Хъварщи кьо кквеян, гьединго жидер рахъалде гьел рачIине рес бугелщинал бакIазда гъоркьчIел гьабеян.\n21 октябралда тревогаги кьун киналго сверухъ ругелщинал наиблъиялъул милиция хIадурун чIезабун букIана, бокьараб мехалъ рагьде лъугьунеб хIалалъ. Дагъистаналъул конноиррегулярнияб полкалъул 21-аб. артиллериялъул бригадаялде амру гьабуна, бакътIерхьул Дагъистаналда 300 рекIар авгун, цо взвод мугIрузулаб артиллериягун рагьде хIадурлъеян.\nГьеб заманалда Тифлисалдаса вачIарав князь Меликовас ротмистр Г1алихановасул хIаракаталъе лъикIаб къимат кьуна. КIиго моцIалъ кваназе жоги, Хунзахъ букIараб нахърателалъул 16 пуд порохалъулги, гье дигIанабго тIухьиги щвезабейин рагьулъ гIахьаллъулезеян амруги гьабуна.\n«ХIинкъиялъул берал чIахIиялин» абу лелъул, Ункъракьалъул гьитIинабго чанго росдаца Дагъистан Россияддаса тIезабулеб бугеб гIадаб хIал букIана гьеб заманаялъ пачаясул рагъухъабазул. Управлениялъулгун щибго бухьен гьечIого вугев Г1алихановасда лъалеб букIинчIо, жинда нахъа бугеб управ лениялъ Дагъистаналдего ахIи балеб букIин. Гьев жиндирго планадда рекъон хIалтIулев вукIана. Пачаясул офицерзабазда лъалароан Г1алихановасул тактикаялъеги стратегия лъеги бугеб Аллагьасго кьураб гьунаралъул. Гьезда хеккого бичIчIана гьебгонияб ахIи бахъинабизе ккараб жо гьениб гьечIеблъи.\n21 октябралда гьазаватчагIи Хъварщинисан Сасикье анилан рагIарабго, тIехIнуцала­ зулги кIаратIисезулги наибзаби Гьаквари росу ккун чIун укIарал, хеккого Сасикье щвана. Амма гьениреги щун, гьазаватчагIи наибасул кумекчи ГIисал Дибирасул рукъги сверун ккун ратана. Ро къор жанир ГIисал Ди бирги, гьесул васалги, росдал бегавулги анкьго нукарги вукIана. Жалгун гъазаваталда лъугьаян чIарал гьезда рокъосан туманкI кьвагьана. Гьор­кьоб ккараб кьадца кIиго гъазаватчи чIвана ва анлъгояв лъукъана. Жив­ го ГIисал Дибирги, кIиго нукарги, кIиго росулъа чиги жанир рукIаразулги лъукъана. Гьеб кьвагьа- гIанхъи ккун хадур гьа­ заватчагIи кIийиде ри кьана. Цоял Къеди реги Гьаквариреги ана, гьезул росаби жалгун рахъи наризе, цо тайпа сасикь е­зул лъарамухъккун тIехI­ нуцалазулги кIаратIисе­ зулги наибзаби рачIунел ругилан, гьезие гъоркь­чIел гьабизе ва Хъвар- щинибехун араб Г1алиха­ новасул къокъаялъе Болъихъ ругезулгун бухьен къотIизабизе хIукмуялда, ЗакIикь абулеб бакIалде рачIунел рукIуна. Амма Эчеди вукIарав Палихановасда бичIчIана гьазават чагIазул мурад. Гьес гьоркьоса къотIичIеб бу­ хьен чIезабун букIана сверухъ ругел росаба зулгун ва Болъихъ бугеб гарнизоналъулгун. Гьел ЗакIикь лъарахъе рачIунел рукIин лъарабго, унеб рахьги жибго тун ГIалиханов нахъвуссана ва цIумадисезул кулабазде нахъе къана. Гьесул къокъа дандиязулалдаса лъикI го яргъидалъун хьараб букIаниги, гьесда лъалаан гьениб рагъ ккани кIиябго рахъал дасан кIуди-кIудиял камиял ккезе рукIин. ГъазаватчагIи ЗакIикье, гьенисанги Хъвар­ щи кьоде щведал, гьебги тIиндадерил мили циялъ ккун батана. Г1алихановасул хьул букIана гьел къоринире ккедалгIаги рагъ гьа­ бичIого, биял тIечIого кодор рачIинародаян. Хъварщи кьо ккун батидал гьазаватчагIаз хIукму гьабуна нахъруссун Агъвалире ине. Гьеб хIукмуги Г1алихановасда хеккого лъана ва жиндирго къокъагун гьев Агьвалибе унеб нухде нахъе къана. ЦIумада росуги мутIигI гьабун, Къеди ва Гьакварире ун рукIаралгун ги данделъун гьазаватчагIазул кIудияб къуват лъугьана ва гьез Г1алихановасул къокъаялда тIаде ине къасд гьабуна.\n22 октябралда рогьалилъ гьеб лъарав Г1али хановас жиндирго къокъа гьакварисезул лъарахъ лъалхъизабуна ва Самуралъул полкалъул Агьвалив вукIарав штабс-капитан Асеевасухъе кагьатгун чапар витIана, кумекгун жинда тIаде хехго щваян. Къалъул гIужалъ Самуралъул кIиго ротаялъ жидеего санагIатал щулалъаби ккуна гьенир. КIиго сагIатаддасан хабар щвана гьазаватчагIи рачIунел ругилан. Жал лъицаго рихьичIого рачIунел ругелин ккун гьел къо рукIкIинедце лъаралдаги Г1анди гIораддаги гьоркьоб бугеб майданалда рештIана.\nГьебго заманаялъ гIор бахун добехун букIа­ раб тIиндадерил милициялъ гьазаватчагIазде кьвагьизе байбихьана. Гьел нахъруссун унареб ва битIахъе Г1алихановасул къокъа­ ядце тIаде ани гуреб рескъотIуде ккезаруна. Цояб рахъалда гIор, нахъехун кьураби, ху­ тIараб кIиябго рахъалда Г1алихановасулалги тIиндадерил милицияги чIун, гьел горсве руде гьоркьоре ккана. Гьабизе жо лъаларого хутIарал гьезде, Самуралъул кIиябго ротаги жиндирго къокъаги бачун ГIалиханов тIаде ана. Къо рукIкIунеб гIужалъ, гуллил ман зилалъ аскIоре гIагарлъаралго, гьез гьазават­ чагIазде жидехъ бугебщинаб ярагьалъ кутакаб кьвагьи лъедал, гьезда гьоркьоб рихха-хочи ккана ва рахъ-рахъалде гIадлу гьечIого риххана.\nГьел сверухъ ругел нохъо-къедадца рахчулаго гьитIинал къокъаби гьарунги, цо- цоккунги нахъе къалел рукIана. Г1али­ хановасул къокъаялда кIолаан гьел хадур лъугьун тIагIинаризе, амма гьес, хIажат гьечIел биял тIечIого рукIиналъе гIоло гьел жалго нахъе ине риччан теян амру гьабуна. Гьелги нахъе къалаго Эчеди щвана, хадур ра чIунезе квалквалалъе бакI-бакIахъан нухал ги риххизарулаго. Гьенисанги гьел Сильдире ана ва гьенир цIидасан рагъуе хIадурлъизе байбихьана. Отпускаялдаса рачIарал Чавча­ вадзе ва Меликов, лъугьун бугеб хIал тIубанго бичIчIулеб гьечIолъиялъ, тIадеги тадбирал гьаризе лъугьана, гьеб багъа-бачари сверухъ ругел росабалъеги щун жидедаго дандечIей цIикIкIинчIого букIине цIунтIадерил наиб поручик Жаболасда тIадкъана, жиндирго милицияги бачун, Ункъракьалъул гIорхъода бугеб Сагьада росу кквеян, гьенисанги Мет раде ине гIамал гьабеян. Хунздерилги\nцIатIанихьезулги наибзабазда — Г1анди гIор ккун эхедеги ун Сасикь росу кквезе, хутIарал наибзабазда — ЦIумада росу ккун чIезе тIадкьана.\n25 октябрадда ЦIумадаги Сасикьги росу гьез ккун букIана. 26 октябралда князь Чав чавадзе Сасикье вачIана. Гьесда бичIчIулеб бу- кIана, жиндир заманаялъ тадбирал гьаричIо­ни Ункьракьалда бугеб «унти» сверухъ ругел росабаздеги бахине букIин. Ункьракьалъулги цо-цо росабазе гьеб рагь-кьал хIажат букIин чIо. Гьез гъазаватчагIазде данде рахъинецин гIамал гьабуна. Чавчавадзеги хIикмалъун вукIана, щайдай кидаго жиндир заманаялъ магъало кьолел рукIарал росабазул гIадамаз дандечIей гьабулебан. Гьеб заманаялъ Жабо ласул милициялъ Сагьада росу ккуна ва гьени- санги Метрадё ине хIадурлъана.\nСильди рукIарал гьазаватчагIазда ракIал- ацин букIинчIо жидерго иш тезе. Гьезда лъалеб букIинчIо жидеда данде кигIан кIу дияб къуват бахъун бугебали. Сильди росу сверун кквезе Чавчавадзеца ГIалихановас гьабураб хIукму къабул гьабуна ва гьениб букIараб армияги милицияги гьесие мутIигI гьаруна ГIалихановас Эчеди хутIун рукIарал гьазаватчагIи нахъе кьабуна ва жиндирго милиция Сильди росдаде бакъбаккул рахъалъ чIезабуна. Цоял югадцехун росдаде гъоркье рачана. КIиго рота Къеди росулъа Бахо магIардаги рахун, гьениса Сильди росдада нахъе рачIана. Лъабго рота Аргуналъул округа- лъул гIорхъодаса Игъадахъ мегIералъул щоб ккун, Сильдиги Гьакъо ги росдада гьоркьоб бугеб щобда лъуна. Кинабниги 48 сотня армиялъул ва милициялъул букIана Сильди ругел гьазаватчагIи мутIигI гьаризелъун дан­ делъун. Кинабго ишги Г1алихановасда божун тун, Чавчавадзе Болъихъе тIадвуссана, жеги тIаде рачIунел ругел Апшероналъул кIиго батальонаддаги артилериялдаги дандчIвай гьабизелъун ва рагьулъ гIахьаллъаразе ква нил нигIматалги гулла-херги битIизеян.\nРосу сверун ккураз хIукму гьабуна, цин росдада тIаде инелде гьезул кулабазда бугеб боцIи-малалдаса ва хIалухъиналдаса гьел м ахIрум гьаризе. Сильдадерил кинабго боцIи ва кванил нахърател кулабазда букIунаан. Жидеда тIаде бачIунеб бугеб къуват лъайдал ХIажияв чIваялъулъ гIахьаллъарав 10 чиги, хушетиселги, кIиябго хъварщиниселги, митрадиселги сильдадерил росдада цере ругел хурзабахъа эхе Бидарохьохун балагьун нахъе къана. 28 октябралда сильдадерица дандечIейго ГьабичIого армия росулъе бачIана. Гьенисаги росулъа лъутун аразда хадур Мет радехун балагьун къватIир рахъана.\nГьеб октябралъул ахиралда гIазулал мугI рулги кIкIалалги регун, халатал нухалги на­ хъе тун Сильдире рачIарал аскариял битIахъе гIодор кколел рукIана свакаялъ. Г1алиха­ новасда лъалеб букIана росулъа аразе заман кьуни гьез жидеде дандечIей гьабизе букIин. Гьелъ жиндирго аскариял гьес гьездаго хадур Метрадехун балагьун къватIире рахъинаруна.\nГъазаватчагIаздаги лъалаан жидеца балъаргьараб питнаялъе ахир-къадги жидеца жаваб кьезе ккезе букIин. БукIаниги гьезул цо къокъаялъ Метраде рахунеб щобилъ гьоркь чIел гьабуна хадур рачIунезе. Цоял цере ритIана кулабаздаса ва росулъа боцIи-панз гьезухъе щоларелъубе бачине. ГIалихановас гьоркьчIалида рукIарал сверун кквезе гIамал гьабуна, цере араздасан гьел тIезаризелъун. ДандечIеялъул мунпагIат гьечIеблъи би чIчIидал гьеб къокъаги церехун аразда хадур рихха-хочун лъутун ана. Гьел Метраде що­ лелъул Жаболасул милициялъ росу ккун батана, гьезул чIегIербоцIуда ва гIи-цIцIа- назда кверщел гьабун батана. ГъазаватчагIи гьениса Гъоркьхъварщинирехун балагьун ана. Метрада Жаболавги тун хадурго ГIали хановасулалги ана. 28 октябралда къаси сагIат микьгоялда гьез рагъ гьабичIого Гъоркь хъварщиниги кодоб босана.\n14 сагIаталъ кIкIалахъан, мугIрухъан, халатаб нух нахъе тарал аскариял свакан тату хун рукIана. 29 октябралда тIиндадерил мили­ цияги гьениб тун гьел ТIадхъварщинире ине къватIире рахъана. Гьел тIаде щолаго росдаца данде маслихIаталъе ГIадамалги ритIун, рагь- кьал ккечIого гьел росулъе риччана. Къалъу дасан гьел хушетисазда хадур къватIире рахъана. Гьеб сордоги Цихалахъ бан нахъияб къоялъ гьел нухде рахъана. Гьезда нухдаго рагIана хушетисел рагъуе хIадурлъулел ругилан. Гьеб хабар бокьичIев ГIалихановас росу кинабго рахъалъан сверун кквезе хIукму гьабуна. Гьесул мутIигIпъиядде Чавчавадзеца кIиго кIудияб къокъа милициялъул кьуна. Гьезул цоязул бетIерлъуда гумбеталъул наиб Палихан тана, жидерго бакълъулазулги цойга магIарулазулги милициялъул хIалтIу хъабигун. Гьез бакъбаккудасан рохыи тун кьурул щоб кквезе кколаан, ЧIеро колодаса лъарахъе щвезегIан. Цойгидаб къокъаядда р укIарал цIатIанихьезулги гIандадерилги на иблъиялъул милициялда тIадкьана, севе ралда цихалахъазул рахъалда чIаян. Гьакъо са ахIана тIехIнуцалазул кIиго сотни, гьез бакъ тIерхьул рахъ кквезе кколаан. Гьеб мехалъ ху-шетисезе югадде Тушетиялдехун (Гуржиялъ) ани гуреб рес букIинчIо. Гьебги лъан ГIа­ лихановас 28 октябралдаго тушазда лъазабун букIана, жидерго гIорхъи цIунеян. Гьедин ункъабго рахъаддасан сверун ккурал хуше тисезде, кулабазда букIараб боцIиги цебе къотIун, гьениб букIараб кванил нахърателги босун аскариял тIаде рачIине лъугьиндал, жал бергьунареб рагьде лъугьине гьезул къасд к кечIо. Бихьулеб букIиндалха сверун бугеб щинаб армияги милицияги. Къад сагIат 12 тIубалелде 30 октябралда гьез Хушет росу ва имамлъун вищун вукIарав Беца МухIамад кверде восана. Гьелда цебе 35-гIанасеб хъи занги, гьездаго гьоркьор сильдадерил ХIа­ жияв наиб чIваялъулъ гIахьаллъарав 10 чиги росулъа Тушетиялдахун балагьун лъутун ун рукIана. Росдадаса 5 километралъ рикIкIад бугеб, тIаде чи вачIине захIматаб квешаб кьу рулъги вукIана цойги 25 чи, жал мутIигI лъиларин чIарав. Тушетиялдехун лъутаразда хадуб битIана цо чанго милициялъул къокъа. Гьезда лъалаан гьел тушаз жидехъе ричча лареблъи. Гьеб къокъаялъул мурад букIана сильдадерил анцIго чи кквей. 31 октябралъ милиция тушазул Агаюрт росулъе щведал, гьезда 8 сильдисев чIван ватана. 1 ноябралъ Хушетиве тIад вуссун вачIарав Чавчавадзеда цебе, хутIарав кIигоясул жаназа гьезги лъуна. Амма гьазаваталъе жеги ахир лъун букIинчIо, росулъа лъутун арал кьурабалъги нохъаздаги рахчун чIун рукIана. Гьел кверде росизе гьа­ рурал хIалбихьиязул хIасил ккечIо. Гьел гIарада речIчIун тIагIинаризе рес букIаниги, чIаго кверде рачIин мурадалда, сверунги ккун, тIаде квен-тIех биччачIого чIезаризе къотш ккана.\nГьеб мурадалда гьенив заманаялъ Ункъ ракьалъе наиблъи гьабулев Хунзахъа Инква чиласул Дибирги, чанахъабигун цадахъ микьго сотни милмциялъулги тана. Инквачилав ккола Гъуниб магIарда 1859 сонадда Шамил имамасул кваранаб кверлъун вукIарав чи. Гьесул хIаракатаддалъун гIуру сазул рахъалда вукIарав Хунзахъа Г1алихан вачIана имамгун ракьлилал кьотIаби гьаризе. Инквачилав живго асирлъуде инчIо, гьев ахиралде щвезегIан вагьана. Имам асирлъуде ун хадув гьев гIурусаз хунздерил наиблъун тана. Гьале 15 сон ун хадуб, гьев Инквачиласул Дибирги, дов Палиханил вас Макьсудги, кIиялго цадахъ руго Ункъракьадда пачаясе хъулухъ гьабулел.\nДол кьурабалъ рахчун чIаразе квен къо тIизаби гуребги, гьезул боцIи-панзги бахъана. Гьениб кьвагьа-гIанхъи ккечIого борчIичIо, кIиябго рахъаддасан камиялги ккана. 15 но ябралда чара къосиналде ккедал, сверун ккурал кверде рачIана.\n1871 соналъул 19 октябралдаса 15 нояб- ралде щвезегIан Ункъракьалъул гIадамаз пачаясул ХIукуматалде данде гьабураб рагъ лъугIана. Гьеб рагьулъ гIурусазул ккарал камиязул цIакъго дагь гьарун ратилаха, кIиго чи чIва нин ва микьгояв лъукъанин хъван буго. Ункъ­ ракьалъул гIадамазул анцI-анцI рукIине кколин абун гурони, мухIканал баянал гьечIо.\nГьаниб хъвачIого ГIоларо, 26 сон барав, Москваялдаса цIалун вачIун лъагIел гурони инчIев Макъсуд ГIалихановас гьеб рагъулъ к Iиябго рахъалъан камиял дагьал ккеялъе гьарурал тадбиразул. Гьев тIад ругел офице разда кIалдив балагьун, гьезул амру тIубалев чилъун чIун вукIаравани, камиял гIезегIан кIудиял кколаан. Аллагьасго рагъуе кьураб гьесул гьунаралде хIикмалъизе бачIуна. Масала: Гьаквари букIараб милицияги аскариялги, Къеди ги гьенисан Сильдиреги цо къоялде рачин. Гьебгиха, рорхатал гIазулал мугIруздасан октябралъул ахиралда. Гьединго Сильдиса Метраде рачин. Цадахъ гIарадабиги, гулла-хергун, кванил нахърателалгун, хасалил ратIлилъ. Гьеб рагьулъ гьесги гьесул нухмалъиялда рукIаразги гьабураб гьунар, полководец Суворовас Альпал рахунаго гьабураб гьунаралда релълъинабун буго гIурус генералзабаз. Г1алихановасухъ гьесухъ гIадал цIар арал гренадерал гурел, гьеб бунт къинабизе гIоло къватIире рахъинарурал бакIалъулал гIадамал рукIана. Суворовасул гIадин гьесул 69 сонги рагъуе махщелги бу кIинчIо, Суворовасе гIадин гьесие Европа ялъго хъатги чIвачIо, амма ниж Ункъракьа­ лъул гIадамал гьесда цере налъулал руго ни­ жер умумузул гIемерав чиясул г1умру хвасар гьабиялъе гIоло. ГIурус армиялда ЦIакъго дагьал гурони рукIинчIел магIарул офицеразул цояв, гьеб рагъуе бетIерлъи гьабизе ккеялъ хутIана нижер умумул чIаго. Гьединав вукIинчIевани гьев Армиялъул генераллъунги, Георгиясул лъабабго хъанчил кавалерлъунги вахъинароан.\nГьелда къокълъичIо ункъракьалъулазе ХIажияв наиб чIваялъухъги, магъало кьела- рин чIеялъухъги гьабураб тамихI. Дагъистаналда вукIарав рагьулав коман дующияс тIад ругезулгунги дандбан Хушет, КIиябго Хъварщини, Метрада ва Сильди росабазул 1351 чи 10 сонил болжаладца, цин Темир-Хан-Шураре гьенисанги Ставропола-лъул ракьалде гочинаруна. Гьединаб пашманаб хIасилалде рачана чанго росдал гIадамал, чанго чияс багьариза бураб питнаялъе гIоло.\n1944 сонадда, сасикьел хутIун, ункъ­ ракьалъул цогидал росабиги Чачанадде гочи­ наруна, гьенисан руссун хадур, цоял магIа рухъе жидерго росабалъе гочана, цогидал гIатIиракьалдаго чIана. Подоблъиялда чIарал Ункъракьалъул гIадамазул лъугьараб буго Хасавюрт районалда бугеб Муцалаул росу. Гьенир руго кIиябго Хъварщиниса, Цихалахъа ва Метрада росдал гIадамал. Къеди росдал цоял Чачаналъ Щелковской райо налъул Коби росулъ хутIана, цоял Хъумтор хъала районалъул ХIажидадаялде гочана. Бабаюрт районалъул Шава гьутаналда ру кIарал сасикьел, 1963 сонадда Терек гIор тIаде кIанцIиялъул хIасилалда, гочинаруна Ха­ савюрт районалъул ЦIияб Сасикье. Силь ди салги Гьакъо селги Гъизилюрт районалъул Кироваул росулъе цоял, Хасавюрт райо­ налъул Гуксувотар росулъе цоял ккана. Ху­ шетисел МахIачхъалаядда аскIор, ЦIияб Хушет росулъ гIумру гьабун руго. Гьедин рикь-рикьана цогояб жамагIат гIадин ру- кIарал Ункъракьалъул росабазул гIадамал.\nГьаб макъала хъвалаго пайда босарал тIахьал:\n1. Р.Н. Иванов «Укращение высокогорного Ункратля»;\n2. «История Дагестана», т. 2,1968;\n3. Е.И.Козубский «Памятная кнйжка Дагестанской области за 1895 г.»;\n4. «Движение горцев Северо-Восточного Кавказа в 20-50 г.г. 19 в.».