Бакъи (яс - рагъухъан)\nХъвараб къо: 2012-01-20 Автор: Ибрагим Ибрагимов Балагьана: 750\nАхIулгохIда рагъал лъугIун хадусел соназ гьунар тIокIав рагъулав гIуцIарухъан, вукIинесев рагъулав министр Д. А. Милютиница хъвалеб буго: «Кавказалда халатрахъарал рагъазул хIасилалда бихьиназул кьерал лъедерлъизе гьаруна. Росал чIван къороллъарал, вацал чIван бесдаллъарал бахIарчиял руччабаз жидерго чIварал бихьиназдаса рахъарал, гулбуз рорлъ–рорлъарал, биялъ релъарал гужгатал ретIунел рукIана. Щибниги хIинкъи-къай гьечIого гьел гуллиде ва хучдузде данде унаан, аслияб куцалда щияй магIарулалъул ярагъги квенчIел цIурал гьарчал рукIана ...», – ян.\nГьеб кьварараб ва согIаб заманалда гIолей йикIана кигIан хIасралъаниги вас гьавичIев КъурахIмайил тIоцеесей яс Бакъи (КъурахIмайил тIокIцIар букIана КъунахIа). Инсуца хIукму гьабуна Бакъие васазе гIадаб тарбия кьезе.\nКиналго ясазул гIадин кIилкIал разе Бакъил гIундул рорлъичIо, гьелда васазул гурони ретIел ретIинчIо, гьей кидаго васазда гьорлъ йикIунаан, гьарулел хIаял-расандабиги васазул рукIунаан. ГIолохъанлъул гIужда Бакъи ругьунлъана лъедон гlop бахине, чода гьунарал гьаризе, гIужда туманкI–таманча реIчIизе ... Къоло щуго соналъ росдал бегавуллъи гьабурав КъунахIаца хирияй ясалъе кьолокь басандулеб тIогьилаб юргъачу, ханжар, хвалчен (гьеб жакъаги нахъе цIунун росдал музеялда буго), биун тIурабгIанги гьелда рекъараб гужгат, хурайсен тIагъур босун букIанила. ЧIухIараб ретIел ретIарай, щват бугеб лагаялъул ва берцинаб гьумералъул Бакъи сверухъ росабалъго машгьурлъун йикIана. Араб гIасруялъул 70-абилел соназ МелъелтIаса ригь арав чи Михъал чIахIияв ГIумарица бицунаан ЧIиркъатIаса Бакъи ячIиндал МелъелтIа унго-унгоял къецал тIоритIулаанилан. ГьитIинаб къоялдаса нахъего къаркъала куцарай Бакъица киналгIаги къецазда чIел босулеб букIун буго. Цо нухалда Шурае чода уней Бакъи цо рекIарасда хадуй гъун йиго. Шагьаралде щведал гъов нухлулас бицун буго цо ЧIиркъатIаса гIолохъанчи хадув гъун, жив гьесда цадахъ вачIанин. Бакъи чIужугIадан йикIиналде щаклъунцин гьечIо гьев.\nЧIиркъатIаса ригь арал гIадамаз бицунаан АхIулгохI бахъун хадуса, тухумазда, гIагарлъиялда, эбел-лъималазда гьоркьоб магIишат сабаблъун дагIба-рагIи гIемерлъанин. Масала, ДихIимал ГIада абулей гIаданалъул кинабго гIагарлъи АхIулгохIда тIагIун, гьезул ах-хур алде буссун букIун буго. Гьей хвараб мехалъ гьелъул буголъи васазе щун буго, ва гьелдаса нахъе гIемерал соназ вацазда гьоркьоб дагIба лъугIун гьечIо. Гьеб заманалда ЧIиркъатIа дибирлъун ЛъаратIаса Жамалдин вукIун вуго. Рузманалда вагIза гьабулебгцинахъе гьес ракIбекун ахIулаанила: «Ле, чIеркъ! Нужехъа бажарунин абун АхIулгохIда бетIергьби тIагIарал хурзал ккоге! ГIадан хIакъир гьавуге! ГIадан хIакъир гьавурасда хIакъираб къо чIелин буго хIадис».\nГьанир ракIалде щола Игьалиса Беццав Чупаласул гъваридаб магIнаялъул рагIаби:\n... Квешлъиялъул хур бекьун бечелъизе лъугьунге,\nГьелдасан ургъел гуреб, ахир дуе щоларин.\nЩиб рохел бачIаниги чIухIи ракIалде ккоге,\nДуда лъачIого балъго балагьги бачIунебин.\nКъунахIал ЧIиркъатIа тушман вукIинчIо, тушманлъи ккана гьесул боцIи сабаблъун, гьебги жиндирго кIудияв вац ГIабдулатIипилгун. Вацазда гьоркьоб тушманлъи бижизабула гьезул лъудбуз, ГIабдулатIипил чIужу ХIурия Аргъваниса, КъунахIал чIужу Халумеседо ЧIиркъатIаса йикIана. Вацазда жидерго лъудбузда гьоркьоб гьуинлъи бижизабизе кIвечIо. КIиябго хъизаналда гьоркьоб замана анагIан цIа гьелегьунеб ва гучлъулеб букIана ва вацаздеги гьеб рокьукъаб унти бахунеб букIана. КъунахIаги ГIабдулатIипги дагбаялда ругеб мехалъ гьелъ сунде рачунелали бичIчIарав гьоркьохъев вац Солиманица жиндирго рокъореги ахIун гьезде абунила: «ХIурияца мунги Халумеседоца гьавги цIадаре рехулел руго. Нуж росдада суричIого вацал гIадин рукIа!» – ян.\nКIиявго вацасул жидее гIунги тIокIабги бечелъиги букIана, гьелъие хIужалъун цоги биценги рехсон тезин. МелъелтIаса ГIабдусалам абулев бечедав чи, чIекъдерил магIарде гIиги щвезабун, гьениб сордоги бан, вачIун радалго росдал годекIанив вукIун вуго. ТIаде щварав КъунахIаца хъваш–баш гьабун хIажат цIехедал, жиндирго гIемераб гIиядаса пахрулъарав мелъелтIисес абун буго дургун бечелъи багъизабизе вачIанин. Гьоболасул рагIи рекIеда хIунчаниги, сордо базе рокъове щай вачIинчIеван гьикъун буго КъунахIаца. Сордо дица магIарда банин гьоболасги абун буго. Жеги дида бихьичIеб магIарда дуца сордойищха базе ккарабин КъунахIаца асго гIадаб чIухIараб жаваб кьун буго. Гьелъул магIнаги букIанила дир магIарде битIизе гIи гуребги, гьелда цадахъ ритIизе ва ккани сордо базеги чагIи ругин абураб. Гьеб рагIиялъе ГIабдусаламица мун бергьана КъунахIайин жаваб кьунила.\nКъунахIаца цIар арал цIулал устарзаби Харахьиса МухIамадги ГIоротIаса ГъазимухIамадги ккун росулъго чIухIараб кIитIалаяб мина банила. Минаялъуре рахъун гIемер заман иналде ГIабдулатIипица КъунахIаде абунила нилъ дурцазе гьундул разе ЧIикIаса ПарзулавгIан бечедал чагIиги гурелъул, кIиабилеб тIалаялда жиндир цо вугев васада рукъ кквезе тейин, гъоркьияб тIалаялда дур ясал Бакъиги Чакарги гьинелин абун. Гъоркьгоги авгун лъикI гьечIев гьитIинав вац ГIабдулатIипица гьумер битIун жинде гьедин абидал, вас гьечIев жиндие квешезе абулеб жойин кканила КъунахIада гьеб. Дур васазухъ кьолел ясал гьечIин жиндирин къокъаб ва тункараб жаваб асги кьунила.\nЦо къоялъ, гъоркьа тIаде вачIунев ГIабдулатIипги тIаса гъоркье вачIунев КъунахIаги, къотIнор дандчIван руго. КъунахIаца щибго кIалъачIого: «УхI!» – анги абун гужгат рекъезабун буго. Дун сан гьавичIогогIаги гуревищ мун ухIдулевинги абун, ГIабдулатIипица КъунахIада ханжар чIван буто ва гьелъ КъунахIал бохалъул ракьанда бугеб кIудияб бидурихь къотIун буго. ТIаде ккарав КъунахIал рахьдал вац Аваласул ГIалистаница тIаде цIалун вахъиналде гьесул pyxl босун буго. Рукъалъул къадал гьаргьадулеб гIоди, мокърукь бакI бахъулеб гIадаб магIирукъ, росдал руччабаз гьарулел ракI бекарал магIаби... Гьеб букIана 1919 соналъул ихдалил ахир.\nГIемерал къварилъаби рихьараб росулъ лъиде щиб абилебали лъалареб, тушманлъи лъилгун кквелеб, рецIел лъидаса босилебали лъалареб питна гьеб къоялъ гурони бихьичIо. ЧIван росдада цеве лъуна гIорхъи тун жамагIаталъ адаб гьабулев, 25 соналъ бегавуллъиги гьабун жидер мурадал цIунарав чи, Бакъи «васлъидал», гьелъ магIирокъоб бер биччичIо. Гьелъ росдал агьлуялъе ва гIагарлъиялъе сабру кьолеб букIана вацас чIварав вацасда хадур гIодизе кколарин. МагIирокъоса гIадамалги ун, жидерго эбел-яцал хутIараб мехалъ ургъел бикьизе ва рецIел босизе вац гьечIей Бакъица гирулаго магIугун инсул жаназаялдехун абула: «Огь, пакъир дада, гъарин дада! Нижеда лъалеб гIайиб кидаго ккечIев дада! Гьаб къо кIочани ва рецIел босичIого тани, хIулагиха дир къунщби». Гьелъ къунщбуздаса тIун чанго рас инсул жаназаялде тIаде реххула. Инсул жаназаялда цебе Бакъица рецIел босизе гьа бана ва гьеб тIубай гIицIго заманаялъул иш букIана. ГIадамазда йихьулеб бакIалда яхI гьабуниги, жийго йигеб бакIалда Бакъи гIемер гIодулаан. КъунахIахъ гIодуларев чи росулъ вукIинчIо. Гьале гьитIинав вацас кIудияв чIвай хIехьезе ккарай гьезул яц МахIмутIил Узул магIу:\nХъахIилал зобалго къиркъидичIодай,\nДуе хIиллаялъе гьев ургъулелъул?\nДуда ханжарги чIван борохь унелъул?\nРокъор ратанщиназ хъулухъги гьабун,\nБеццав ГIалиласул тIахьалги цIалун,\nГIелму босизеян нижеца тедал,\nБосун букIун буго ХIуриял таврат.\nНолъ дица гIадинан рогьаги сордо,\nКваранабаб квералъ квегIабги къотIун.\nЖакъа дие гIадин рукIкIаги дунял,\nГьитIинавав вацас кIудиявги чIван.\nXlyp гIайиб букIинчIо КъурахIмайида\nБоцIи къварагIунин чIван рехун тарав.\nКъурахIмайил хъулби хъахIилаллъидал,\nХиял лъун рагIула гьел тушбабазул.\nАбун бачIунаан гьел хъахIбабаца\nЖалго рахъинилан гьесул хъулбухъе.\nВаллагьи щолареб гьезие боцIи,\nЩолеб гIадат гьечIеб гьеб тушбабазе.\nГьацIулъе цIам балел мацIихъабаца\nМацIал гьарун гурищ вацал чIва-чIварал.\nЦIанда борохь балел гьал хъахIбабаца\nГьусун тIаде гъуна гьагав цо гIабдал.\nЯкъубил васаца Юсуп гIадинан\nБасра гьавуна мун инсул цо васас,\nТIокIав жидедаса мун лъугьунилан\nЖахIда цIикIкIана дулъ тIулил вацасул.\nЗоб гъугъан гъегъ баги эргъвендериде,\nГъогъол гIанси тIеги мацIихъабазде,\nВай мацI гьабуразде, цIогь гьабуразде,\nСардилъ тIаде рахъун цIаял гъуразде.\nАнцIго буго, ясал, исхъали чухъа,\nЦо-цоккун рикьила эргъвендерие.\nНусго буго, ясал, махIсаби-калуш\nКъватIир рахъунелъул хьит щоларезе.\nМахх къотIулеб чаран, чи холеб загьру,\nЧиякьа къунали вачIунароан.\nКъуръанги хIадисги хIайран батила\nКвешав рахIманияс басраги гьабун.\nДуда кьабуниги, кьабичIого лъикI,\nГьитIинав вацасда гурхIун ватила.\nДуда тунканиги, тункичIого лъикI,\nАдабалъ тун вуго, инсул васлъидал.\nДирни гIайиб буго жамагIаталде\nТазият лъечIелъул ав КъурахIмайихъ.\nГурхIизе бачIуна дир чIекъдерида\nЖалго жидедего зигара балел.\nЛъицадай хьихьила нилъер жамагIат\nУмумуз жидерго лъимал гIадинан?\nКъоло щуго соналъ росу хьихьарав,\nУнго кIоченадай мун гIадамазда?\nРелъедаги канал хъулбузда жаниб\nХъахIилаб накIкI буго дир КъурахIмайил.\nДур чуял хьихьулел цере бахчаби\nЧIунтаги, я Аллагь, гьав дир вацасул!\nЗодой мали чIвалел чIухIарал вацал,\nЦоцаца гьелги чIван къваридго йиго.\nЧIухIдае хьихьарал азнавурзаби,\nГьелги гIадада хун гIадаллъун йиго.\nЯккизе къасд буго дир къватIиехун\nКвер кьолеб бакIалда щал ругояли.\nЩвезе бокьун буго бидуласухъе\nБидул цIурал кверал рацIцIун ругищан.\nМагIирокъоса рахъун МахIмутIил Узуги элъул яц ПатIиматги ГIабдулатIип вихьизе гьесул доре анила. Гьесул чIужу ХIуриягун гьел барщун кIалъаларел рукIун, ГIабдулатIип къватIиве ахIанила. Вац чIварав ГIабдулатIип гIадамаздаса нечон жанив чIун вукIанила. ГIодилаго яцал рачIиндал, бицине жо тIагIарав ГIабдулатIипица гIодобе къулараб бетIер эхеде борхулеб букIинчIила. Узуца гIодилаго магIил рагIаби абула:\nЩалараб гIелмудул цIадал лъин лълъваяв,\nКин кIвараб вацасде ханжар бахъизе?\nГIабдулатIип, ккараб вахIшияб гъалатIалъул бакIаб гьир баччизе кIоларого гIадин, къулухъего рокъове тIерхьун анила ва гIемер къоял иналде росулъа тIагIанила. Бицунаан гьев Болъихъ гьоболасул дова вугилан.\nИнсул садакъа гьабуралдаса нахъе Бакъи рокъое юссуней йикIинчIо. РахIат кIочана гьелъул юргъачуялда, хIалхьи лъугIана ратIлида рекъарал багIарал чакмаби ретIарал Бакъил хIатIазул. ГIемерал васазда анищазулъ ва чанги гIолиласда макьилъ цее тIамулей йикIарай Бакъи, кьогIаб къисматалъ къисас босизе ахIулей йикIана. Вокьулев инсуца «дур васазухъ кьолей яс гьечIин дирин» абурал рагIабаз гьей тушманасе ишалъулаб жаваб кьезе тIамулей йикIана. БачIараб балагьалъ къуркьизайичIониги, Бакъи хисун йикIана. Берцинаб гьелъул гьурмадаса гьими лъугIана, къисас босизе бугеб таваккалалъ гьумер дагьаб согIаблъун, бахIарчилъиялъул дангъва рещтIараблъун лъугьинабун букIана. Къварилъи чиясул хIалбихьизе бачIунин абула. Бакъида кIвана каранда бухъардулеб ццинги, ццидаца ургьиб гьелегьинабураб гьалагаб цIаги балъго цIунизе.\nВац чIварав ГIабдулатIип. Болъихъ кIиго моцIалъ чIезеги гьавун, виччан вачIарал къоял рукIана гьел. Дие нух битIагиян гьарейин эбелалдаги абулаго, ретIун буртинагун Бакъи кавудахъа къватIие ана. Кидаго ракIчIарал галаби росулаго уней Бакъил рилълъиналъулъ цо кинабалиго бицине лъалареб хиса-баси бихьарай эбел Халумеседол ургьиб цIа рекIанила ва черх сорозе лъугьанила. Цо щибалиго балагьулел гIадин хурайсен тIогърода гъоркьан жендулел гьелъул беразда гъутIбузда гьоркьосан ахикье тIерхьунев бидул тушман имгIал вихьанила. Нахъасан речIчIизе Бакъие къабуллъичIо. Ахикьа тушман тIадвуссинегIан соролеб черхалъе сабру гьарана. КватIичIого, тIадал гулги къвалакь ккун, ГIабдулатIип гъутIбукьан ваккана. Гьев аскIове щолаго Бакъица буртинаялда гъоркьа туманкI къватIибе бахъана. Гъуждул сородулел рукIун, ишан босизе гьелъухъа бажарулеб букIинчIо. Гьав имгIал гуревги, эмен чIварав тушманги вукIин лъаларогойищ нуж сородулелан абун Бакъица хIанчIараб жиндирго гьажалдаса би бецIцIулеб букIана.\nКьвагьараб тункIил гъугъаб гьаракь росулъго тIибитIана. Ццидаца хIаладаса ятIа гьаюрай Бакъи дагьай алхана. Лъукъарав ГIабдулатIип аскIоб букIараб Баширил рагьдухъе кIанцIизе хиялалда къадахъа тIаде харулев вукIана. «Доб къойищ, имгIал, жакъа къойищ?» – ан абулаго Бакъица нахъеги кьвагьана, хвалилаб гулла щварав бидул тушман къедаса гъоркье вортун гьалда цеве тIивитIун лъуна. БукIараб бакIалде буртинаялде жанибе туманкIги ккезабун Бакъи Макъачиласул ХIажимурадил минаялъуе лъугьуна. Гьезул щивниги чи рокъов ватуларо. РецIел босизе щун мурад тIубарай гьай къечалъ ургьий юхIулей йикIана. Рагьда батула гьойдуе тIураб чурул цIураб раса. Бакъица лъикI хIохь бан чури гьекъола. Гьеб букIана 1919 соналъул роол ахир. РецIел босун хадусеб къоялъго Бакъи Болъихъе диванханаялде уна.\nБаян: 1934 соналде щвезегIан Дагьистаналда Совет хIукуматалъул суд букIинчIо. ХIалтIулаан шаргIияб суд – диванхана.\nБолъихъаги гьей Шурае диваналде йитIула, гьениб букIана Дагъистаналъул тахшагьар 1922 соналде щвезегIан. Тахшагьаралъул диваналда рецIел боси битIараблъун рикIкIуна, Бакъие жийго цIунизе хвалченги таманчаги кьола ва цIодорго хьваде, лъиданиги божугейинги абун рокъое йитIула.\nГьеб заман жеги Дагъистаналда хIурият щулалъичIеб заман букIана. Бакъица бид йиххун росу тезе ккола, щуго моцIгIан заманалъ Хъараний инсул гьобол Жалилил ХIажил бакIалда йикIуна. Хадуб, лъагIелгIан заманаялъ, ЦIобокьа гьобол ХIажияв Дадал гъоя йикIуна. Гьелдаса хадуй росулъе тIадюссиндал гIадамаз Бакъил кутакалда къимат гьабулаан, кина-кинавниги бихьинчияс борхулареб къо борхарай яс хIисабалда. ЧIиркъатIаса цIар рагIарав речIухъан ИсмагIелица Бакъил лъай–хъвай гьабунила машгьурав революционер Унсоколоса МахIачилгун. «Ярагъги борчине, чуги рекIинейин мун инсуца васлъун тун йикIарай», – ян абулаанила Бакъиде гIадамаз.\nГIемер ЧIиркъатIе щолев вукIарав ХъахIаб росулъа МахIмудица чIекъдерил ясазде чанги кучIдул гьарун рукIун руго. Бертин яги гвай бугебщиналъуб, гIадамазул гьари къабул гьабун, Пашал МухIамадица гIемер ахIулеб букIун буго Бакъиде гьабураб кечI. Гьеб кечI ракIалда бугоан умумузул тарих ва адабият жинда лъикI лъалев ва жиндицагоги цо–цо саринал хъвалев ГIалил Солиманида. Гьес ракIалдасан бицун хъвараб МахIмудица Бакъиде гьабураб кечI буго гьаб:\nБиялъул фатхIаян хIухьелги угьун,\nХIакъикъат битIилин зодил бакъуде.\nКъапалъул касраян керенги чучун,\nЧорхол сирру кьелин сардил моцIрохъе.\nДур цlap ахIизеги хIал кIоларого,\nХIарпул авалазда ахIаби рана.\nХIисаб гьабулаго ракI цIоролелъул,\nЦIаралъул ахиран хапелев вуго.\nБaxlpy Къулдумалъул тIинуялдаса\nТIаде жавгьар цIалеб цIорол машина.\nЦIорол минабазде мокърукь биччараб,\nБагьа тIадегIанаб гIурччинаб минар.\nГIезегIан квелъ бачIеб кепаб гугьунтай\nКаторгалъун лъвана вижараб росу.\nКереналда расен меседил мокъокъ,\nБакъги гьурилъана мун лъаралдаса.\nКъун тIагIаги гIорал, тIерхьаги иццал,\nТIинда баккараб тIегь тIун нахъе босзе.\nТIири хутIугеги ралъдал тIиналда,\nДир тIул-ракI бекараб жавгьар бихьизе.\nДир рукьбазда жаниб рокьул кор буго\nКидаго боркьараб, бикьиго гьечIеб.\nГьинал ракI бихьани, хьагилан ккола,\nГучалда гьалдеялъ гьогьомулареб.\nКинабго хIутI-хъумур хIатIида ккола,\nБакъи къокъунелъул къулгIадул кIалтIе.\nМокърукье накъищал, къеда махмарал,\nКеп нахъ буссунаро свердунин абун.\nКиналго къиралал къачIан боялгун,\nКьалде рахъун руго, бергьарасеян.\nГьоркьосанги ваккун, кьурун михъалгун\nКьерда дунги вуго, данде вахъине.\nГьаваялда лочнол милъир хъваниги,\nБахъараб хвалчадуй чиго щоларо.\nРукъ щай къачIан бугеб байтуллагь гIадин,\nБертаде къачIазе къасд лъунцин гурищ?\nКъайи щай гIуцIараб гIарцул тахида\nХункар–короласул тепси гIадинан?\nБерзул нур босулеб каравотазде\nКинав къираласул къачIан вугев вас?\nГIарцул накъиш бугел навсарашазде\nБасандизе щунгъар щун бугищ дуе?\nЗабру меседилаб ингилис месед\nСардал рогьараб куц кин цIехолареб?\nКъараб катан хъахIай хIавраазул хан,\nХалилат ятани, тоге туризе!\nХIалимаб дур гьурмахъ, гьуинаб рагIухъ\nГIекколеб тIулалъул тIваркъи букIуна.\nТIеренал килщазухъ, кагьру гъуждузухъ\nЖаниб ракI гьалдолеб гьаракь букIуна.\nКочIолъ ратулел цо–цо ричIчIуларел рагIабазе баян:\nФатхIа – «а» гьаракь лъугьинаби.\nКасра – «и» гьаракь лъугьинаби\n(тIоцересел мухъазда поэтас «Бакъи» бачIинабун буго).\nМинар – лажбар.\nEaxlpy къулдум – гIараб мацIалда Красное мореялде цIар.\nБайтуллагъ – Аллагьасул рукъ.\nТепси – кванил цIураб стол.\nНавсарашал – хIулидул къандалъаби.\nХIавраазул – хIурулгIинзабазул.\nХалилат – гьудул.\nКагьро – янтарь.\nИмгIал чIварай такъсирчIужу хIисабалда Бакъи МелъелтIа надзоралда йикIуна. Гьений йигей гьелъ МахIмудиде кагъат хъвала. ТIадехун рехсараб гIадинаб кечI жинде гьабурай бокьарай ясалъги хъвалеб букIун батила жинде кечI гьабурасде кагъат. КьогIаб къисматалъ кIвекIулей, къоринибе ккараб микки гIадин йигей Бакъи, эркенлъуде нух балагьулей йикIуна. Кагътида Бакъица МахIмудида бицунеб букIана жинде тIаде гьадинаб къоги ккун бугин, хъизан гьечIев чи мунги вугелъул, магьариги лъун жийги ячун цо рахъалде тIагIине МелъелтIе вачIайин. МахIмудица жиндирго росуцояв ГIусманил МухIамадида кагъатги бихьизабун, гьарула жиндир иш рукIалиде ккезабизе кумекалъе МелъелтIе вилъайин. Гьелда разилъун, ГIусманил МухIамад МелъелтIе уна. Унаго гьес Лъанлъариса гьоболасе кьезе цIибилги босула. МахIмуд абуни, Сагърив цо гьудулги данде чIван, гьевгун гьекъолдула, гIадалъе цIа бахарав чиясда кидаялиго Магьдил МухIамадилгун букIараб илбис ракIалде щола. Жив къасдеялде МелъелтIе щолин, мун цеве-цеве айин ГIусманил МухIамадидеги абун, МахIмуд Игьаливе Магьдил МухIамадихъе уна ва гьениб гIажал батула. Иш тIаде босарав ГIусманил МухIамад живго ккана МелъелтIе. Гьекъел огьо-гьоялда лъугIулин абула магIарулаз. Хвалил ругъун щварав МахIмуд туртитIа лъун инсул росулъе восула, гьесул тIогърол сукIиниб лъун Бакъил кагъатги букIуна.\nБакъил ахирисеб божилъи ва анищ гьелда къокълъула. ЛъикIго умумузул тарих лъалев ЧIиркъатIаса Саратил МухIамадица бицунаан лъукъарав МахIмудица килщица хIуралда хъван букIун бугин Магьдиласда гIайиб гьечIин, рецIел босулайин рукIунгейин. Цоги чиги чIван 10 сон туснахъалдаги бан Магьдил МухIамад хведал гьесул руччабаз:\n«ЦIулакьо чIвалеб гlep гIарцул гьабурав. ГIеч бетIизе гарас меседил чIварав», – ян игьелдерие хасиятал пасихIал рагIабиги абулаго гьев ахирисеб сапаралъ нухда регIула.\n(Лит. Дагъистан, №2. 1990 с. 57–59 гьум.).\nЦо сордоялъ жиндирго рокъой юкъарилей йикIун йиго Бакъи, кидаго гIадин аскIоб туманкIги лъун. Тохлъукьего тункIил кьвагьи бахъуна ва Бакъида хьолбохъ къеда гуллица лъалкI тола. Бакъица хехго чирахъ бегизабун канлъи свинабула ва гьелда рагIула ахикьан тIурулев чияс гъурулеб цIоросаролъил хIубазул гьаракь. ГIадамаз бицунаан гьеб хIалтIи гьабурав чи вукIанин Бакъи чIвазе ХIурияца балъго рокъов хьихьарав ГIочIлоса ХIосен. Гьелдаса хадуб гьес Бакъи юхIизе КъунахIал минаялда цIа гъун букIанинги абулаан. Гьеб нухалда Бакъи я цIеца юхIун гьечIо, я гуллица йосун гьечIо.\nБакъил яц Чакарица бицунаан эбелгун цадахъ кьижулелъул Бакъил къаданиса туманкI ва жиндир къвалакьа таманча камулароанин.\nЦо чи хвараб магIирокъоб ГIабдулатIипил яс Чакарица жиндирго инсухъ магIо гьабунила:\n«ХъахIбаца чIван хварав хIасратав эмен», – абун.\nГьелъие жаваб кьезе Узуги кватIичIила:\nНуцIа къиркъидичIей, къоно гьанкIечIей,\nКъвал цIун хIетги босун бокьое инчIей,\nКъунахIа-ханасул Бакъи меседо –\nРагIи рекъеладай Бакъиде абун?\nКъехIабаца ккураб гьаракьги босун\nБахъанин цIохIама гьанжи гьагIизе.\nРос вокьуларого кьур-кьулей йигей,\nКьан халат яхъанин магIу гьабизе...\nХадуб щиб Узуца абилеб букIарабали нилъеда лъаларо, Чакар гьелда тIад речIчIула, цоцазул рас бетIулеб, гьурмал хачалеб рагъалъ магIирукъ биххизабула. Бакъил тушбаби гьелда нахъаса ричIулел рукIинчIо, амма щибаб нухалда Бакъида гьезул къорикьа йорчIизе бажарулаан. Къуваталдалъун Бакъидаса бергьинчIо тушман, бергьана макруялдалъун. Гьеб ккана гьадин.\nИдирис жиндирго ах лъалъалев вукIана, гьебго заманалда гьесдаса лъикIаланго добегIан бугеб жиндирго ахикь хIалтIулей Бакъиги йикIана. Бакъица чIварав ГIабдулатIипил гIагарай гIаданалъ, Идирисида нахъасан лъим Бакъил ахикье бегула. Лъалъадулаго лъим къиндал, лъеда хадув арав Идирисида жиндихъ букIараб лъим Бакъил ахикье бегун батула. Хурул рагIалда йигей Бакъида жиндир ахикье лъим бачIун букIинцин лъалароан. ГIабдулатIипил гIагарав вукIиналъ, гъоркьгоги Бакъилгун тушманлъиялда вугев Идирисида дида нахъасан лъим щай бегарабинги абун Бакъил горболъ бел кьабун буго. Тушманасде бугеб ццидаца унти кIочарай Бакъица, хъантIан кидаго рачлихъа камулареб хонжроде квер бегьула, амма гьеб лъалиниса бахъун бачIунаро. Ахирисеб нухалъ чархида ккун хадуб бацIцIинчIого, биччилаго лъалиниб къазабураб гьеб, кьавуялъ лъалдехун рекIинабун букIун буго. Хонжрода квал-квалей Бакъиги йихьун, гьелъ ханжар бахъани жиндир къоял лъугIулеблъи лъалев Идирисица хех гьабун Бакъида кIицIул тIатIала ханжар къазабула. Хун йигин тун, бида ецIцIулаго, туртида лъун рокъое йосулей Бакъица Идирисил рукъалда аскIоре щвараб мехалъ ахIула: «ГIай хъахIба Идия! Гьадин хвелин ракIалда букIинчIоха. БетIергьанасул хIукму адин букIун буго!» – ян. КIалдиса бидул полопги пунхъулаго, хварайин тарай Бакъил ахирисеб хIохьелалъ хъир-хъириялда тушманасде гьабулеб калам рагIидал, риххун хутIарал гIадамал гIодоб турутги лъун, гьабизеги абизеги жо лъаларого палгъан хутIанила.\nБергьарав ругъназул устар вукIанила ЧIиркъатIаса Чукил ХIажихIма. Гьес лъабго сордо–къоялъ аскIоса вахъинчIого къачIала Бакъил ругънал. Амма лъабабго къоялъ тушманасул ругъназ кутакалда гIазаб чIамизабурай бахIарчияй магIарулай ункъабилеб къоялъ абадиялъго къанщула. Гьеб букIана 1924 соналъул рии. Тарихалъулъ гIелазе мисаллъун хутIана кьогIаб къисматалъ бахIарчияб гIамал куцарай, тIокIай жинда релълъарай Дагьистаналда йикIинчIин абизе бегьулей бахIарчияй магIарулалъул бицен.\nИдирис Болъихъ жанив тIамун вукIуна. Гьесда цадахъ туснахъалъув вукIуна Гъадариса Уллубийги. Бакъил эбел Халумеседоца мухьдахъ чиги ккун Идирисие туснахъалде загьру ккезабула. Идирис туснахъалда хола, цадахъ вукIарав Уллубиеги бутIа щун, гьев 18 къоялъ гIазабги чIамун хола. Болъихъ туснахъалда хварав Идирисил жаназа ЧIиркъатIе гьакида босулаго нухда гIемер заман баялъги, роол заман букIиналъги гьелда махI бахъун букIанила. Хобалъубе унеб жаназаялда хадуб Халумеседоца ахIанила: «Гьаже яхъа тIаде, махIцарай хъахIба Иди!» – ян.\nАргъваниса машгьурав журналист ГIабдулатIип Шамхалов I924 соналъ Москваялда\nцIалулев чи каникулаз росулъе щола. Бакъил хабар рагIарав гьес, гьеб бицуна осетиназул\nхъвадарухъан Дзахо Гатуевасе ва гьевги жиндаго цадахъ Аргъваниве вачуна. Гатуевас\nАргъваниб щуго къо бала букIинесеб хабаралъе яги тIехьалъе къваригIине бегьулел хъвай-\nхъвагIаял гьарулаго. Бакъил лъугьа-бахъиналъул цо-цо хIужаби мухIкан гьаризе\nШамхаловас Аргъваниве ахIула ЧIиркъатIаса Зирарил КъурахIма. Гьев вукIана магIарул\nлитератураги лъалев, кучIдул хъвазе гIураб гьунарги бугев чи. Рехселин КъурахIмайил\nсариназдасан цо-цо бутIаби.\n...ТIолго манакъибалъ магIил аят лъун,\nМугIрул бисалъухъе хъвалин рисалат.\nСамаул гьорода гьарун тIад бухьун,\nБерзул канлъиялде битIизин салам ...\nШамхалов ГIабдулатIипие гьес сайгъат гьарурал мухъал:\n...ХъахIилаб зодихъан хIинчIлъунги воржун,\nЩунни вукIана дун гьудуласухъе.\nГьорол каралъ босун салам бачIиндал,\nСордо биххун щвана Шамхаловасухъ.\nЩибал къварилъаби, кинабго ургъел\nКъокъидасан рицун кодоре кьуна.\nЗодир цIвабзазулцин харбал рицана. ЧIалгIун дуниялгун чIегIер барав дий ЧIаго алжан щвана Шамхаловасухъ ...\nГьев махщел камилав рагIул устар хIалтIулев вукIана росдал советалъул секретарьлъун ва 1933 соналъ хвана. Гьев росдаего хирияв инсан ракIалдаго гьечIого хведал, ЧIиркъатIа вукIарав Ингишоса Гудил ХIажихIмайица абурал рагIаби:\nХъахIаб кагъаталде килщал хIадурав\nСекретарь камидал кинан рукIинел?\nКъечедал лъим гIадав хIукуматалъе\nМугIалим къанщидал къварилъана ракI.\nМашкIид, къулгIаялъул щибдай букIина,\nГанчIил къанабакье мун лъвараб мехалъ?\nТушман вихьаниги яхIалда чIчIарай\nХерай эбелалъул ана ракI бахъун.\nГьазул тухумалъул тамада гIадав\nТана ХIасандибир хадув валагьун,\nМугIалимзабаца мадрас къан буго,\nКъурахIма гьечIого рагьиларилан.\nАргъваниса ГIабдулатIипицаги ЧIиркъатIаса КъурахIмайицаги бицараб хабаралъул ва щуго къоялъ Аргъванир гьарурал хъвай-хъвагIаязул кьучIалда хъвараб буго Дзахо Гатуевасул «Гага-аул» абураб Бакъилги чIекъдерилги тарихияб къиса. Гьале гьениса цо-цо кескал: «Гагааул росдал ракьалде нилъер эраялдаса цебесеб VII гIасруялъ авлахъалдаса гочун рачIарал гIадамал чIана нохъазда. Рана гургинал рукъзал. (Гатуевас жиндирго къисаялда бицунеб тайпаялъул рукъзазул хутIелал ратула чккъдерил Урку, ХIаритани, Гьизани, ТIалулъ, Чандири, Эдерха кулабазда). ЦIулал щурмаз, хьухьун гьарурал гьагьаз, чундузул тIомазул гьарурал гордазул кварчIабаз баччана хурзал гьаризе ракь. Росдаца хIалтIи гьабулаан ургъун. ГIакълу, малъа-хъвай бугеб бакIалда рагъ-кьал букIунаро, киналго ращадаб бакIалда бахиллъи, ццин букIунаро...\n... ХIанчIазул цIураб хьиндалазул жаниблъи гьалдолеб хьагалда релълъана ццидалги рокьукълъиялъулги цIун. Чияца эмен чIварай бахIарчияй Бакъица, кигIан захIматаб къо тIаде бачIаниги, гIадамазда бихьулелъуб магIарулазе хасиятаб сабруялъ тIалъи босулаан ...\n... Пири пирхи хисун букIана щибаб къоялъ гIадин цоцада лъолел цIаяз, гъугъади – тункIихарил махIалъ, рогьо – мискинлъиялъ, намус – хIелхIелалъ, рекIел гIатIилъи – зулмуялъ, бахIарчилъи – хIинкъиялъ, загIиплъи – такъсираз, гIакълу – ццидаца ... ... Эмен чIвараблъи лъарай Бакъица бухIулеб мацI бахъана чвахулел магIил гараз цIорозарурал ракъварал кIутIбузда. РакIалде щвана рукъ гIадамал рачIиналде бакIаризе кколеблъи. Гулгуналъуса хьвагIезабун лъим щвана гIемер мехалъ жул–цIилицI бахъичIеб азбаралда. Рукъалде бачIараб къварилъи бичIчIулареб басиялъ хIеренаб гьумер лъуризе гьабуна ясалъул недегьал кверазда...\n... «Кьеларо, валлагь, имгIал, дуе гьекъезе лъим! Дуца кьурабищ гьеб холеб мехалъ дир инсуе?» – ян дуда абизе кIвеялда ва «Дуца битIараб гьабуна, дир яс. Дун дуда тIаса лъугьарав вуго», – ян вахIшияб ритIухълъи бугеб жаваб дуеги щвеялда лъида божизе кIвелеб?! ... ».\nРагIул устар Гатуевасул къисаялдаса цо–цо бакIал рехсана нагагь «Гага–аул» цIализе кIвахIалав чи ккани, Бакъил лъугьа-бахъинги хабарги данде кквезе бигьалъиялъе. Аргъваниса ГIабдулатIипил къисмат 30-абилел соназул цогидаб интеллигенциялъулалдаса батIияб букIинчIо. ГьечIел гIайибалги гIунтIизарун гьев 9 моцIалъ МахIачхъалаялъул следственный изоляторалъувги кIвекIун, 1933 соналъул 5 январалда Беломорско-Балтийский канал бухъулеб бакIалде витIула ва тIокIаб гьесул лъалкI тIагIуна. Кидаго гIадин ритIухълъи кватIун бергьуна ва 1962 соналъул 16 марталда гьев ритIухъ гьавула, амма ГIабдулатIипие элъул щиб пайдаха букIинеб?! Гьеб замана цIакъ мухIкан цебечIезабула ГIабдула Дагановасул гьал мухъаз:\nГьоркьоб жо толарел имансизаца\nГьусула цоцаде гьайилан халкъал.\nГьоркьобе балъгого ракьаги реххун,\nИшан ккураб гулла алхине течIел\nЧIварабщинаб гIумру гьаниб гIадада.\nГьединаб букIана бахIарчилъиялъулги мацIихъанлъиялъулги, вахIшилъиялъулги хIалихьалъиялъулги, ритIухълъиялъулги хIеренлъиялъулги цIураб ЧIиркъатIа росдал тарихалъул цо гьумер.\nЖиндирго пикру хъварав (ай): Магомедтагир