XX гIасруялъул авалалда Дагъистан лъугьана Северияб Бакъбаккул Кавказалда гIараб хъвай-хъвагIаялъул тIахьал басмаялда рахъиялъул центрлъун.
ГIараб мацIалда хъвараб дагъистаналъулаб литератураялда гъорлъ машгьураб букIана, Шамилил хIаракатчилъиялдалъун ва гьевги гIахьаллъун, гьесул секретарь ва магIарулаз жидерго эркенлъиялъе гIоло гIемерал саназ гьабураб бахIарчияб къер-кьеялъул гIахьалчи Къарахъа МухIамадтIагьирица 1852 – 1882 соназда хъвараб «Ша­милил цо-цо рагъазда Дагъистаналъул хвалчабазул паркъи» абураб хроника. Гьеб тIехь гIадамаз квералъ тIаса хъвалеб ва тIибитIизабулеб букIана Дагъистана­лъул ва чанго цогидаб улкаялъул халкъазда гьоркьоб. Гьеб гIараб мацIалдаса буссинабуна турк мацIалде, 1909 ва 1914 соназда гьелъул цо бутIа басмаялда бахъана Турциялда. Гьелъул цо-цо бутIабазул хIакъалъулъ лъана Кавказалда пачаясул хIукуматалъул вакилзабаздаги. Гьезда гъорлъа цо-цояз къасд гьабун букIана гьеб асар гIурус мацIалде буссинабизе ва басмаялда бахъизе.
Гьезда гъорлъ руго, диниял тIахьал гурелги, гIезегIанго гIемерал цогидал тIахьалги: хIисабалъул, грамматикаялъул, географиялъул, историялъул цIалул тIахьал ва пособияби, букварал, словарал, медицинаялъулал баяназул тIахьал, художественнияб литератураялъул, Дагъистаналъул фольклоралъул, этикаялъул, астрономиялъул, филологиялъул ва гь. ц. асарал.
Дагъистаналъул халкъазул хъвараб культураялъул история лъазабулев чи хIисабалда, дие М. Мавраевасул гIумруялъулъ ва хIаракатчилъиялъулъ бищунго цIикIкIараб кIвар буго Дагъистаналда миллияб типография, гьенир бакIалъулал мацIазда тIахьал, газетал, журналал ва гь. ц. къватIире риччай ва гьел халкъалда гьоркьор тIиритIизари гIуцIиялъул рахъалъ гьес бахъараб кIудияб жигаралъул. Гьелъул хIакъалъулъ гьаниб бицана къокъго.