Каламалъул бутІа: ХадурегІел

Авар мацІалда буго гІурабго къадар хадурегІелазул, гьезул функция — бакІалъулал гьоркьолъаби рихьизари. ХІадурегІелал рукІуна цІаразда хадур, ва гьез цІаразда цадахъ гІуцІула цоккураб рагІабазул дандбай, ай хадурегІелалъулаб конструкция, жинда жаниб синтаксиял хурхенал загьир гьарулеб.

Функциял

ИгІрабиял формабазда цадахъ хадурегІелаз дагьалъги цІикІкІун загьир гьарула рагІабазул дандраязул компонентазда гьоркьор ругел манзилалъул, бакІалъул хурхенал. Мисалале: шагьаралда бугеб музей — гьаниб шагьар рагІул жинда падежалул кумекалдалъун бичІчІизабулеб буго музей шагьаралда жаниб букІин; цоги мисал: шагьаралда аскІоб бугеб парк — гьаниб жинда игІрабалда цадахъ хІалтІизабун буго аскІоб хадурегІел, гьелъ бичІчІизабулеб буго парк шагьаралда жаниб гуреб, аскІаб букІин. ХадурегІелал хІалтІизаруларо аллативаздаги аблативаздаги цадахъ, хІалтІизарула локативгун ва рихьизарула бакІалъул игІрабаз жидецаго рихьизарулел сверухъбакІалъул гьоркьолъаби.

ХІадурегІелал ккола кумекалъул рагІабилъун, гьединлъидал гьел рагІабазул дандраязул жалго жидедаго чІарал бутІабилун кколаро; гьел рагІабузул дандраязде гъорлъе ккола гІицІго цІаразда цадахъ цо компонент хІисабалда.

ГІуцІи

ХадурегІелал лъугьун руго батІи-батІиял каламалъул бутІабаздаса:

 тІадкаламаздаса: цебе, нахъа, хадуб, тІад, гъоркь, тІарада, аскІоб, рикІкІад, гъорлъ, гьоркьоб ва ц.

 цІараздаса: хьолбохъ, рагІалда, бакьулъ, сверухъ, тІагьиб ва. ц.

 игІрабалдаса лъугьун буго сверун хадурегІел.

ЦохІо гІоло ккола гІицІго хадурегІеллъун, хутІарал хадурегІелал формабаздалъун тІадрагІабазда релълъерал рукІуна. Гьезда гьоркьоб букIуна магIнаялъулаб батIалъи, хадурегІелал хурхарал рукІуна цІаралъул I сериялъул локативгун: тІад — ганчІида тІад, гъоркь — ганчІида гъоркь, аскІоб — ганчІида аскІоб, хадуб — гьелдаса хадуб. ТІадрагІабилъун ругеб мехалъ гьел рагIабаз бичIчIизабула бакIалъулаб магIна, киб? кибе? кисан? абурал суалазе жаваблъунги рачIуна, цогидал тІадрагІаби гIадин гьел рагIаби жумлаялда жаниб предикаталда рухьарал рукIуна.

Семантика

Жидер семантикаялда рекъон хадурегІелал рикьула лъабго тайпаялде:

 жидеца сундул букІаниги ориентиралдда хурхараб чІей бугеб бакІ бихьизабулел: тІад, гъоркь, гъорлъ, жаниб ва ц.
 жидеца сунда букІаниги гьоркьоб бугеб манзил бихьизарулел: гІагарда, рикІкІада, аскІоб ва ц.
 жидеца цогидаб жоялде дандеккун сундул букІаниги багъа-бачари бихьизабулел: эхебе, эхеде, гІебеде, данде, квегІиса, квараниса ва ц.

СверухъбакІалъул магІна кьолел хадурегІелазул рукІуна киналниги бакІазул игІрабазул формаби (гьоркьосарахъияллъун ккола буссинабиялъул хадурегІелал: эхебе, эхеде, гІебеде, квегІиса, квараниса). Цо-цо хадурегІелал игІрабаздеги сверула, гьезул букІуна локативазул чІванкъотІараб сериязул форамаби; хадурегІелазул игІраб бараб букІуна фигІлияб семантикаялда, гьего заманалда цІаралъул форма хисуларо. Жинсияб гIаламат гъорлъ ругел хадурегIелал лъабабго жинсалдеги ва гIемерлъул формаялдеги хисула: аскIов, аскIой, аскIоб, аскIор.

ХІужжаби

Адабият

МугъчІваял 

Авар мацІ
Авар мацІалъул грамматика
ХадурегІел