Дагъистаналъул тарих | Тарих ва гIадатал | Киназего гIаммаб Россия\n800-1500 азарго гIанасеб соналъ цебего палеолит (ашельский) абулеб заманалъго Дагъистаналда гIадамал рукIанин абулеб буго.\nГIасраби унел рукIана, Дагъистаналъул ракьал батIи -батIияб заманалда, батIи -батIиял хIукуматазде гъорлъе кколеб букIана, унел рукIана рагъал, БачIана заман Дагъистаналъ жиндирго культураги , экономикаги цебетIезабулеб.\n1834 соналъ гIуцIун букIана Дагъистаналъул хIукумат, гьеб букIана захIматаб рагъдаса хадуб лъугьараб цIияб хIукумат. Гьебги букIана Шамилил Имамат, жибги 1834абилелдаса 1859 соналде щвезегIан бугеб. МугIрузул халкъазул къвакIиялъул къо хIехьеялъул, бажариялъул, ва цевехъан Имам Шамилил къвакIиялъул, къо хIехьеялъул хIакъалъулъ гIемер бицунаан тIолабго дунялалъул халкъаз. Россиялъул ханасде данде бугеб гьеб рагъ лъугIана 1859абилеб соналъул 25 августалда, Имам Шамиль кверде восеги чIун.\nГьеб Россиялъул ва Кавказалъул рагъул хIасилалда Дагъистан Россиялъул империялде гъорлъе ккана, ва гьениб букIана рагъул -халкъияб нухмалъи.\nХIХ абилеб гIасруялъул ахиралда ХХабилеб гIасру байбихьулаго Дагъистаналда цере тIезе байбихьана хIалтIулел бакIал, ралел рукIана маххул нухал, гIуцIулеб букIана ралъдал портги.\nДагъистаналъул халкъазул кинабго заманалда цIикIкIараб букIана миллияб гIакълу, гьелъ камулароан бакI-бакIалда россиялъулазде дандечIей.\n1920 соналъул 13 ноябралда Дагъистаналъул ТIоцебесеб съездалда чIезабуна Дагъистаналъул автономия гIуцIиялъул хIужа. 1921 соналъул 20 январалда чIезабун букIана Дагъистаналда автономияб совет социалистическияб республика букIин. Гьебго 1921 соналъ Советалъул съездалда къабул гьабуна республикаялъул Конституция.\nГьеб заманаялдаса хадуб халкъияб хозяйство цебетIезабизе байбихьана. Кинабго халкъ лъугьун захIмалъиялда бухъана кIудияб рахъ, жиндир халалъиги 70 километр бугеб, гьебго заманалда хIалтIизе байбихьана «Дагъогни»ялъул цIорол завод (1926), байбихьана базе Хьергебдерил ГЭСги (1926).\nХехеаб къагIидаялда ралел рукIана нухал, байбихьана цере рукIарал 10 округ, 28 район гьабун цIи гьаризе. 1928-1929 абилел соназ гьабизе байбихьана коллективизация (гIамлъизабизе, гIи-боцIиги ракьалги данд ран, социализмаялда колхозал гIуцIизе).\n1930абилел соназ байбихьана халкъалъе захIматал репрессияби гьаризе. ГIемерал чагIазе ккана гьелъул къварилъаби.\n1937 абилеб соналъ СССРалъул конституция кьучIдеги босун гIуцIана цIияб Дагъистаналъул Конституция.\n1941-1945 соналъ рукIана тIолго дунялалъего захIматаллъун. ВатIанияб рагъда хвана гIемерал дагъистаниял, тIад руссун рачIинчIо чангиязул росал, лъимал. Гьеб къварилъи хъвачIеб хъизан Дагъистаналдаго хутIичIо. 52 дагъистаниясе щвана Совет Союзалъул БахIарчи абураб медальги.\nСССРалъул гIуцIи бугеб заманалда, Дагъистаналда хIалтIулел рукIана гIурусазул учительзабиги, тохтурзабиги. Дагъистаналъул гIолилал цIализе унел рукIана батIи- батIиял цIалулел вузазде ва техникумазде.\n50-60 абилел соназ, РСФСРалъул лъай кьеялъул министерствоялъ Дагъистаналде ритIун рачIунел рукIана гIемерал гьоркьохъеб ва тIадегIанаб лъай бугел хIалтIухъаби, дагъистаниязе кумек гьабун халкъалъе лъай кьезелъун, хIалтIизелъун. Гьедин гьабизе кколаан, щайгурелъун республикаялда лъай бугезул къадар доб заманалда дагь букIун.\nГьел рачIарал учительзаби хIалтIулел рукIана батIи-батIиял районазда ва шагьаразда. Гьез тIубазабулеб букIана жидерго профессионалияб ва интернационалияб борч, тIадегIанаб даражаялда.\nГьезул къимат кIодоги гьабун, 2006 соналъ Дагъистаналъул МахIачхъала шагьаралда рагьана мемориалияб комплекс- гIурус учительницаялъе памятник.\nСССР бихха-хочине гьабуралдасаги заман ана. ГIемерал халкъал хIалтIулел рукIарал производстваби къана. Гьезда гъорлъе ккана Дербенталъул кIудияб завод, «Эльтав» завод, МахIачхъалаялъул алатал гьарулел завод, ва цойги гIемерал предприятиязул филиалалги къана.\nГьал ахирал соназда гьоркьоб лъун буго тIубазе ва тIубалеб буго кIудияб кIвар Дагъистаналъе бугел проектал.\n2012 соналъ Дагъистаналъул батIи- батIиял отраслазда лъун буго кинабниги 12 млрд гъурущ гIарцул, республикаялда жакъа къоялда гIуцIун буго 1,8 азарго гIадамазе хIалтIизе бакIал.\nИнвистициял республикаялде цIаялъул программаялда рекъон 2011-2012 соналъ Дагъистаналде бачIун буго 7,5 млрд гъурущ Каспийск шагьаралда цIорол завод гьабизелъун. 3,288млрд гъурущ бачIун буго индустриалияб комплекс «Каспийск» алде. 3,5 млрд гъурущ рехун буго- «Анжи-ЦIер» биччазе бугеб заводалде. 700ялдасаги цIикIкIун млн гъурущ бачIун буго гIодоб лъолеб къоно ва керамикияб гранит гьабизе бугеб производствоялде.\nГьаб ахираб заманалда Дагъистаналда тIаде босун буго тIубазабизе 25 проект, гьелъги рес кьезе буго 2016 сон щвелалде 18 азаргоялдаса цIикIкIун хIалтIизе бакIал рагьизе. Гьелъ рес кьезе буго налоговый идарабазе 20 млрд гIарац республикаялъул бюджеталде бачIинабизе.Кинабниги босани Дагъистаналда тIаде босе буго 82 инвестиционнияб проект, жиндирги багьа бугеб 243 млрд гъурущ.