( I840 – I905 сс.)\nАвар халкъалъул тIоцеесей шагIир, Аваристаналдаго цIар рагIарай магIабазул ва рокьул кучIдузул устар, ГIанхил Марин гьаюна I840 соналъ Ругъжаб росулъ. Марин йикIун йиго гьоркьосеб черхалъул, чIегIерал беразул, чIегIеркIуяб гьурмал, берцинай гIадан.\nМариница кучIдул гьари гуреб гьел ахIулелги рукIана. Маринил букIана бихьинчиясул гIадаб гьунар, яхI. Гьединлъидалги гьелъ, гьеб диналъул законал бищунго мухIканаб заманалда, ахIана кучIдул жиндир рокьул бицун, жиндир рекIел хIалал загьир гьарун. ХIинкъичIого гьелъ лъазабуна зулмучагIазда жиндир гьезде бугеб рокьукълъи. Нахъе къачIого Мариница тIалаб гьабуна мискин халкъалъе, хасго, руччабазе эркенлъи. ТIоцебесеб иргаялда гьелъие бокьараб эркенлъи букIана рокьул рахъалъул эркенлъи, гьелда бащадго мискинхалкъ зулмучагIазул кверщаликьа бахъи. Гьеб кинабго букIана гьеб заманалда гIемер кIудияб ва бихьинав чиясецин захIмалъизе бугебгIанаб иш.\nМариница тIоцебе кечI кида гьабизе байбихьарабали абизе захIматаб буго, гьелъул рахъалъул нилъее щвараб баянлъиги гIемер дагьаб буго, амма Ругъжаб росдал харабазул биценазда рекъон абизе бегьула гьелъ тIоцебе рокьул кечI гьабунин. Амма вац цIоралдаса чIван вачун хадуса Мариница гьарунин магIабиги. Мариние цIакъ захIмалъана ва бакIлъана жинцаго нух битIарав вац ЦIоралдаса чIван вуссин. Абухъе гьелъ тIоцебе магIо гьеб заманалъ гьабунин. Гьединго нилъеда лъала Маринил СалтIа кварида ран чIварал рагъухъабазде гьабураб магIоги. Абухъе гьелъ гьеб магIо гьенир чIваразул жаназабазда сверун чIун ахIарабин.\nРосдал харабаца абухъе, Марин йикIана бадиса – бадиб рагIи абулей, квешалда квешабин, лъикIалда лъикIабин абулей гIадан. Гьеб захIмалъулеб букIана росдал ихтияр кодосел, жамагIаталъул боцIи – гIарац кванан гIумру тIамулел чагIазе. Мариница жиндир рагIи кIалаца аби ругеб, гьеб ахIиги цIакъ бакIлъулеб ва хечлъун къалеб букIана гьезда. Мариние гудур гъолаго чанги соназ гьединал чагIаца бугьтанал рехана гьелде, рогьоял хIехьезе ккана гьей. Амма гьей юцIцIичIо сунцаги. Ахирги гьелъ кучIдул гьаризе тезе гьечIеблъи лъарал росдал ихтияр кодосез гьелъул кIал букъана, росдал гIодосел хабзалалъ занидаги юхьун. Амма кьварарай, къвакIарай магIарул кочIохъаналъ ахIана жеги кечI, кIал букъун хадубги. Абуна гьелъ жиндир рагIи! Жиндир яхIалдалъун гьелъ баян гьабуна жий чIужугIадан йигониги гьединал чIужугIаданалда квер борхизе нахъе цIаларел бихьиназда цее къуркьуларин, хIинкъуларин. Амма балагьлъун ккана Мариние жиндир гIамал, абулеб рагIи – замана букIана гьединаб, чIужугIаданалъул ихтияр букIинчIо сундуеги. Марин росдал кверщел кIудиял чагIаца росулъа къватIие ахIана. ГIумруялъул лъабго сон шагIиралъ тIамуна Гьидалъ. Абухъе Марин Гьидалъ кидаго урхъун йикIуна гIагарлъиялъухъ, жий гIураб росдахъ, мадугьалзабазухъ. Гьеб кинабго гьелъ бихьизе гьабун буго Гьидалъ гьарурал кучIдузулъ. Амма гьелда башадго гIадин гьелъул кучIдузулъ цIикIкIуна зулмучагIаздехун рокьукълъи…\nЖиндир тухумалдаса чиясе йокьаниги Марин росасе уна МухIамад абурав мискинав чиясе. Гьесие гьелъ гьабула кIиго лъимер: вас ГIумар, яс ГIайшат. Хванила Марин унтун I905 соналъ. Юкъун йиго гьей Ругъжадерил хабзалалъ.\nМаринил нилъехъе щварал асарал гIемерал гьечIо, кинабалиго анцIго буго. Щайин абуни ракIарун ва цIунун хутIун гьечIо гьелъул кучIдузул гIемерисел.\nДуда чIор речIчIаяв\nДуда чIор речIчаяв, чIухIараб лачен,\nЧIухIдае мун хьвадун, хьи дие гьечIо.\nЧIордал гулла щваяб, сурмияб микки,\nДун тун, цогияц ккун, хIакъ батиларищ?\nЛочнода чангит бан, чан гьабулелъул,\nЧанги рагIи щвана гьал гIадамазул.\nЩунгъаруй кIичI битIун, лъабго моцI индал,\nКIалъай батIа буго гIолил ясазул.\nДир багIраб лачен чидай анилан,\nУнтараб тIуладе тIамуна загьру.\nГьанже кин букIинеб керенеалъул гьан,\nБекараб мугъалда тIухьидул михир.\nМунги чийин абун, чучун йикIана,\nЧи гурев жо ватун, тана жахIавго.\nМунги гIаданилан мукIурлъараб кIал,\nДуда кIалъарай дун яхъана кIалухъ.\nМаргъалул гъогъолъан борчIараб чIимих,\nДун руччабаздаса тIаса йищарай.\nЖавгьарул кьурулъан бортараб гамачI,\nДун гьал ясаздаса гIемерго лъикIай.\nДунялгун дандцIараб ияхI бугей дун,\nМун чорхолъ восидал, чучун йикIана.\nРосдад бащадаб гIакълу бугей дун,\nМун берцин вихьидал, мукIурлъун ккана.\nДун, дие гурони, чучун ятани,\nЧаргъудуз тIутIуйги маргъалалъул черх.\nДи гурого рокьи ккечIеб батани,\nДуего гIумру тун, гIажал босила.\nРокьи гьабунщинал чороклъанани,\nЧурде лъим гIеларо гьаб дунялалъул.\nБалай гьабунщинал капурлъанани,\nКинабгоги халкъалъ ханч базе ккела.\nЗигара буго (Элдарилав хведал)\nЦо зигара буго дур гьудулалъул,\nМоцI щинкIарал цIваби рокьиларилан.\nЦо дагьабги кIалъай дур гьалмагъалъул,\nЧирахъ свараб сунтур хьвагIиларилан.\nЛълъурдул меседилаб бисгIоралъул чан,\nЧучанищ, эбелхвад, нухлул ракьанда.\nЧиллайдул жалалъул чергесазул чу,\nЭго аравищ мун ХIубалараде?\nВай, мун хваралдаса, хунтIун ракIалгун,\nХъахIлъун, чарлъун руго гьал гIолохъаби.\nДуца росу тедал, турун курмулгун,\nКечIцин ахIуларо чIухIарал ясаз.\nЯсал ралагьулеб меседил матIу,\nНусабго дир логод цIарккун ахIула.\nМусудул руссунеб жавгьаралъул тах,\nЖанисан дир тIул – ракI тIутIулеб буго.\nТIегьанщинаб гъотIол пихъ квараб хъиргъу,\nХванани щиб бугеб, щукру бичасде.\nКIанцIанщинаб иццул лъим къараб гагу,\nЛъицаниги толеб тушман дуниял.\nМагIардаса гIазу чалараб мехалъ,\nЧол кIвархухъ урхъарай чIужуго гьечIищ?\nКIкIалада чIвараб цIер чучараб мехалъ,\nУгьдизе къачIала, огь, гьудул Ахта.\nЯ мун хвелин абун хиял букIинчIо,\nХвана гьанже къимат, къана дир талихI;\nКъоно дуда чIвалин божун йикIинчIо,\nБеразда бихьидал хьул къотIун ккана.\nЖергъен кодоб босун, калам гьабидал,\nКиналго гIадамал духъ гIадаллъарав,\nБерцинал ясазул ракIалъул гьудул,\nГьал гIолохъабазул къокъадул бетIер;\nЯ гьал гIадамазе бакараб чирахъ,\nГIайиб гьечIищ гьудул, гьанжего хвезе.\nЧарчурал гъудузул мугъал рекизе\nМунгин дун цадахъал ихдалил къоял\nРахаги гIаршалде, гIазизав гьудул.\nКIиялго кIалъарал хъоршол рагъаби,\nНилъей хIалай чIаги, хIурулгIинзаби.\nМун борхьица кваяб кереналъул гьан\nКIихIинго букIинчIо рокьи гьечIого.\nРакьулъе рецIцIаял гIаданир берал\nГIодор ралагьичIо, балай гьечIого.\nРухI бахъуда лъалеб хвелалъул кьогIлъи\nДир хиялаздаса цебе ккеладай?\nКъоно чIваайгун лъалеб хобалъул бецIлъи,\nУнго, гьаб рокьигIан захIмалъиладай?\nХIажизаби унеб хъахIаб кагIба рукъ,\nДицани квер чIвани, квеш букIинадай?\nКъапила рекIунеб меседил гама,\nДунги данде хIани, хIакъдай букIина?\nРорхатаб гьундузде гьаваяб хъиргъу,\nХиял щибдай бугеб дир вокьулесул?\nХъорщол рагъабазде румаб итаркIо,\nРакI лъидадай бугеб дир гьалмагъасул?\nВоре, рокьи тело, тулакаб хъиргъу,\nКъотIноб бицен бугин мацIихъабазул.\nБиххило, гьавали, гьабураб къотIи,\nЛъилго кIалдир ругин нилъ кIиялгоги.\nНухъид берал квина, чудказ хвел квина,\nБек – бекун керен кьун, кверде вачина.\nБацIал гIавусдила, гьаби хIапдела,\nМалакьан бахъила гважи – дуниял.\nБорхатаб кьурулъе чанги гьабила,\nЧарчурал гъудузул мугъал рекизе.\nЩвараб гIурул бакьулъ урдуги чIвала,\nГьал къватIул хабарал хачадулел тун.\nГIемер къвакъвадуге, къватIул гIанкIаби,\nДун какунищ хъвалел кирго таптарал?\nКъадалъ цIик – цIикуге, цIахIилал борхьал,\nДир бицунищ инеб рижараб гIумру?\nГьаб дунял – гIаламалъ гIайиб чIваниги,\nГIураб лага буго, баччила дица.\nХалкъул гIаламалъул рогьо щваниги,\nРугьунаб черх буго, хIехьон йикIина.\nБорхатаб къададе къокъаб мали чIван,\nКъеркьон пайда гьечIо, гIодой йикIина.\nКъадал гордабазде ишанал гьарун,\nТIокIай свериларо дун дуда хадуй.