БакьагьичIиса ЧIанкIа (Тажудин) ( 1866 - 1909) » MAARULAL.RU :: Аварский Культурно-Просветительский Портал\n3 января 2010 | Стихи, Поэзия и Рассказы | добавил(а): s_xanaev | Просмотров: 6693\nЧIанкIа гьавуна 1866 соналъ БакьагьичIиб росулъ. Гьесул эмен МухIамадгIали хвана гьев гьитIинав вукIадго. ЧIанкIае гъоб заманалъ 8 - 9 сон гурони букIинчIо. Гьединго мискинаб хъизамалъе гьавурав ЧIанкIаги ва гьесул яц, Аваристаналда магIихъан хIисабалда машгьурай Хажаги ккана эбелалъул цIобалде. ЗахIматал къояздалъун эбел Хъатуница гIезавуна вукIинесев аваразул машгьурав шагIир.\nЧIанкIал гIумруялъул анцIгоялдаса цIикIкIун сон бахъула мутагIиллъуда. МутагIиллъиялъул заманалъ гьев цогидал мутагIилзабазда цадахъ щола росулъа - росулъе. Цогидал мутагIилзабазулго гIадин захIмалъиялда бахъула гьесул цIалиги. ЦIалул заманалъ гьес лъай босула гIараб гIелмуялъул, хIисабалъул, ва гьединго адабияталъул. Бищунго рекIее гIураб, ва гьесул рокьи бижараблъун ккола адабият. Жинцагоги гьес дандрала гIемерал халкъиял кучIдул, жиндие гьезул гьарула кверзул мажмугIал. Гьев цIикIкIун хурхаравлъун лъугьуна халкъияб адабият. Гьединлъидал абизе бегьула гьесул кучIдул гIагарал ругин "халкъияб кIалзул хазинагун".\nКучIдул гьари исламалъ гъукъараб букIиналъ ЧIанкIа цIакъ хIинкъун вукIун вуго гьеб халкъалъе баянлъиялдаса. Амма гьеб тIатула, дибирзабаца гьев рокъове витIула мадрасалдаса. ЧIанкIаца жиндир рокьул бицун гьарурал гурел, руго чияр рокьул бицун кагътил куцалда хъварал кучIдулги. Гьелъие сабаб - гIилла ккола гIолилал, рокьи ккарал, рокьи битI ккечIел ясаца ва васаца гьесда гьарулеб букIин. Амма ЧIанкIа живго вукIана рокьул гIашикъ. КIиго нухалъ рокьи кканиги, кIиябго рокьулги гьесул битI кколаро. ТIоцее гьесие йокьула КIахъ росулъа Гулишат абурай яс, ясалъул эбел - инсуца разилъи кьун гьеч1о, гьесулгун жидер магIишаталъул рахъ рекъараб гьечIин. Амма ЧIанкIада гьей хехго кIочон тола. Росулъа йикIарай ясги эбел - инсуца кьола чидае. Амма гьаб рокьул цIа гIумруялъго сунаро гьесул. ЧIанкIал кучIдул ракIарун мажмугI гьабурав ва гьелъие цеберагIи хъварав, хъвадарухъан Гъ.ГъалбацIовас чIезабулеб буго ЧIанкIаца гIумруялъго, жаниб цIар рехсечIониги, гIишкъу ккарай ясалде гьарулел рукIанин кучIдул.\nХъахIабросолъа МахIмудги ЧIанкIаги рукIана гьудулзабилъун. Гьезул цоцазде якъинлъи цIикIинабулеб жоги букIана кIиялго рокьул шагIирзаби рукIин. Цо - цо гIалимзабаца МахIмудил мугIалимлъун рикIкIунев вуго ЧIанкIа.\nШагIирасул гIумруялъул ва хъвадурухъанлъиялъул бицунаго кIвар бугеб суалалъул цояблъун ккола гьесул цIаралъул масъала. Гьанже бицен гьабулев шагIир, лирик нилъеда лъала Тажудин гIадинги, ЧIанкIа гIадинги. Кинабха гьелъул битIараб? Гьанжесеб заманалъул цIар рагIарав гIалимчи С. ХIайбуллаевас жиндир "МагIарул адабияталъул Тарих" (История аварской литературы, с. 478.) абураб тIехьалда хъвадарухъан Гъ.ГъалбацIовасул рагIабиги кьучIлъун росун хъвалеб буго гIалимчи ИсхIакъил МухIамихъе рачун рукIанин кIиго вас гIелму лъазабизе. Гьезул цояв ЧIанкIа, цоявги ТIинчIав вукIуна. МухIамие къабуллъуларо гьезул цIарал, гIантал цIарал ругин жинцаго ургъула гьезие цIарал: ЧIанкIа - Тажудин, ТIинчIав - Жамал. Гьединго хутIулин ЧIанкIае Тажудин абураб цIар, амма жив гьавураб росулъ гьесда гIадамаца эбел - инсуца кьурабго цIар абула.\nС.ХIайбуллаевас хъвавухъе абуни, ЧIанкIа вукIана исламалъ велъарав, гьеб гъварилъиялдалъун лъалев, сагIтал, къоял, сардал кIухIаллъичIого къуръан цIалулаго бахъизабулев хIалимав, дурусав, чидай лъикIлъи гьабизе цIакъав чи. Гьесул рос хварай яц Патуч уна цогидасда хадуй, ва уна гьесие росасе. Гьеб заманалда гьеб букIана магIарул гIадатаздалъун кIудияб рогьо кьолбое. МагIарул гIадатазул тIалабазда рекъани вацас чIвазе кколаан гьединай яц. Амма исламалъ рекIелъ хIеренлъи цIезабурав, иман - инсап лъалев, рахIму цIикIарав ЧIанкIахъан бажарулароан яцалда квер борхи.ЧIанкIаца тIаса бищула цогидаб, жеги гуманияб нух. Гьелъие цогидаб сабабги ккола гьесул исламалда жеги жанивехун вахъизе бокьун букIин. Гьес тIаса бищула росу тун къватIиве ин. Гьев щола хIежалде унаго Турциялде. Амма нухда, Вади - Фатима абураб бакIалда, унтун хола ЧIанкIа 1909 соналъ.\nШагIир жив чIаго вукIаго басмаялда гьесул рахъинчIо цониги асарал. Гьев гьаб дунялалдаса гочун гIеме - гIемер соназ хадуб къватIире рахъана гьесул кучIдул. ТIоцебесеб гьесул асаразул мажмугI къватIибе бахъана 1963 соналъ, кIиабилеб 1991 соналъ. ГIурус мацIалде гьев вуссинавуна Я.Козловскияс+\nГьай, гIужбу - карамат, камиллъи чорхол,\nГьурмадул бугеб сси, сверухъ бугеб нур -\nБакъ - моцIалъул нурдай дур гьурмалъ бугеб.\nцо кIалъай кIалалъул - кIарччамаб калам,\nКIиябго бералъул берцинаб балай -\nЛъаларо дур кхимат - къватIул хабарал.\nНусабго саналъухъ, сипат - куцалъухъ.\nКинха гIайиб чIвалеб гIамал - тIабгIалда,\nЩибаб къатIра - тIири тIасан бихьула.\nГьаналъ бугеб ракьа, гьоркьоб бугеб нах -\nГIадан - инсаилан яти гурони,\nДагъистан гвангъарай Гулишат - бикал.\nСипат - гьаяталъул гьайбаталдаса.\nГIамбарул тIегь гIадаб, би - рахь жубараб,\nГIадан - инсанасул рагIадго гьечIо.