Пикру эркенал чагIазе бигьаяб заман бачIунеб гьечIо Россиялда. Гьанже 30 июналда президент Путиница гъоркь гъулбас лъурал къануназда рекъон гьукъулеб буго чиясул дин хIакъир гьабизе ва гомосексуализмалъе пропаганда гьабизе.\nКъабул гьабизе буго нацистазул Германиялде данде рагъулел рукIарал какизе гьукъараб къанунги. Гьеб хвезабурав чиясда тIад гIакIа къотIизе яги гьев туснахъ гьавизеги рес буго.\nАхираб заманаялда Россиялда къабул гьарулел ругел къватIиса улкабаздасан финансазул кверчIвай бугел пачалихъиял гурел идараби къватIисел улкабазул агентал гурин регистрация гьаби тIадаблъун гьабулеб къануналдасан байбихьун инсанасул ихтиярал цIунулез какулел къанунал Россиялда къабул гьарулел рукIиналъ Европаялъул Шураялъ дагьаб цебегIан къватIибе биччараб докладалда абулеб буго Россиялда тIолабго улкаялда «хIинкъиялъул атмосфера» чIезабун бугин.\nВиктор Красин ккола советияб заманалдаго вукIарав диссидент ва гьанже гьев къеркьолев вуго инсанасул ихтияразе гIоло.\nВиктор Красин: «Гьаб соналда жаниб нилъеда бихьана гьеб масштаб кIудияб операция букIин ва гьелде гъорлъе Думаялъул «къануназул» тIубараб къвачIа унеб бугеблъи. Гьезда рекъонин абун букьарав чи жанив тIамизе яги жавабчилъиялде цIазе рес буго. Гьез гьабуна «кутакаб» иш. Дуда гIунтIизабизе бегьула тIадтаразда бугьтан лъолеб бугин яги дуца рокьукълъи бекьулеб бугин абураб гIайиб. Гьеб буго Сталинин 5810 къанун хисун бачIараб гьелдаго релъараб къанун. Гьединаго букIана Хрущевасул 70-билеб статьяги. Рехсарал формулировкаби батIиял руго, амма магIна цогояб хутIулеб буго».\nБицен гьарулел къануназул проектазул бищунго ахирисеблъун ккола цебесеб анкьалда Пачалихъияб Думаялда цебе Ирина Яроваялъ лъураб къануналъул проект. Гьей йиго нухмалъиялда бугеб «Цогояб Россия» партиялъул рахъалдасан депутат.\nХасалихъе хал гьабизе бугеб гьелъул къануналъул проекталда рекъон, жиндир хъулухъалдаса яги информация тIибитIизарулел алатаздаса пайда босун Гитлериде данде бахъулеб букIараб коалициялъул армиял какизе гьукъулеб буго. Гьеб къанун хвезабурав чиясда тIад къотIизе бицунеб гIакIаялъул къадар бахунеб буго бащдаб миллионалде, рес буго гьев чи жамгIиял хIалтIаби гьаризе тIамизе яги туснахъалъув тIамизеги.\nЯроваялъ гьеб къануналъул проект Думаялда цебе лъун кIиго къоялдасан 26 июналда Европалда ХIинкъигьечIолъи цIуниялда ва рекъон хIалтIиялда сверун идараялъ (ОБСЕ) гьеб проект какана ва лъазабуна «жамгIияталъул бугин ихтияр гьелъие лъазе бокьараб информация щвезе ва гьездаго гьоркьор бокьарал тарихиял дебатазда хурхун жидерго пикру букIинеги»-ян.\nСоветияб заманаялда эркенаб пикру КГБ-ялъ гъанкъизабулеб букIун батани, президент Владимир Путинил заманаялда гьеб Александр Бастрыкиница нухмалъи гьабулеб ЦIех-рехалъул комитеталъ гъанкъизабулеб буго.\nАпрель моцIалда Россиялдаса Парижалде лъутун вукIана дунялалдаго машгьурав ва адаб гьабулев экономист Сергей Гуриев. Гьелъие гIиллалъун ккана гьесул офисалдаги электронияб почтаялдаги цIех-рехчагIаз чIухь бай.\nЦо-цо экспертазул пикруялда Гуриевасде тIадецуй гьабиялъе гIиллалъун букIине рес буго инсанасул ихтиярал цIуниялда сверун президентасда цебе бугеб Шураялде гьес Михаил Ходорковскиясе туснахъалъул кIиабилеб болжал кьей мекъаб букIанин хъвараб кагъат.\nПермь шагьаралдаса искусство лъазабулев Марат Гельман вуго нухмалъиялъул ццим бахъинабурав цоги интеллектуал. Гьесул рукIана уралалъул шагьар Испаниялъул Бальбио гIадинаб культурияб централде буссинабизе анищал.\nАмма араб моцIалда гьев нахъе рехана шагьаралъул гьаб заманаялъулаб искусствоялъул Музеялъул нухмалъиялдаса. Гьелъие гIиллалъун ккун руго ХъахIал сардал абулеб тадбиралъул гIурхъабалъ гьес тIобитIараб лъабго экспозиция. Гьезул цояб хурхараб букIана Сочиялда 2014 соналда тIобитIизе бугеб хасалил Олимпиадаялда.\nГьеб экспозициялдаса хадуб Гельманиде такъсир гьабиялъул гIайибал гIунтIизаризеги рес буго.\nГельманл пикруялда, Россиялъул нухмалъиялде лъабабилеб болжалалъги Путин тIад вуссаралдаса интеллектуалияб климат кутакалда хисун буго.\nЦебе улкаялъул социалиялгун политикиял суалазул жаваб Владислав Сурковас кьолеб букIун батани гьанже гьеб кверщел щун буго президентасул администрациялъул нухмалъулев хисулев Вячеслав Володинил кьварарал кверазухъе.\nМарат Гельман: «Володиница хисизабуна Сурковасул конструкция. Гьес абуна нижгун гьечIел нижеде данде ругин, ялъуни мун нижер чи вугин, ялъуни мун нижер тушман вугин. Гьедин киналго кIирикьана».\nЖакъа Россиялда хIинкъиялъул атмосфераялъ кьалбал риччалел ругин рикIкIунеб буго Гельманица.\nМарат Гельман: «Жакъа хIинкъизе ккола жидерго чиги. Рес буго дуца режималъе гьа базе яги Путин дур кумир вугин рагIинабун ахIизе, амма гьелъул магIна кколаро мун гьанже парахатго вукIине бегьулин абураб жо».\nКремлалъул антиинтеллектуалияб политикаялъ кьаби щвезабураб цоги рахълъун кколеб буго кино.\nМай мацIалда Сочиялда Путиница абуна пачалихъалъ кверчIвай гьабизе бугин «гIицIго миллаталдаса ва тарихалдаса чIухи бихьизабулел» киноязейин.\nИюналда культураялъул министр Владимир Мединскияс лъазабуна тарихиял темабазда сверун рахъизе ругел киноязул проектазул хал гьабулеб хасаб комиссия гIуцIулеб бугин ва гьелъ гьабизе бугин финансал кьеялда сверун хIукмуйин.\nИюналда пачалихъалъул кверчIваялдалъун къватIибе бачIараб тIоцевесев космонавт Юрий Гагаринил хIакъалъулъ фильм дандчIван букIана кIудияб критикагун. Гьелда гIунтIизабулеб аслияб гIайиб букIана советияб заманаялда гIадин идеализация ва цензура гьабун къватIибе биччараб букIин.\nТатаразул режиссер Рамиль Тухватуллиница абулеб буго Кремлалда цебе чIараб масъала бугин тарих цо рахъалдасан ва гьезие бокьухъе бихьизабийин.\nРамиль Тухватуллин: «Буго Сергей Эйзенштейнил « Иван Грозный» абулеб классикияб фильм. ГIурусаз Казань шагьар босулаго рахъарал сценабазда бихьизабулеб буго гьел нижеде тIаде кIанцIараб мехалда шагьаралъул каваби рахун гIицIго цо рахъалда кколеб букIараб. Гьанже каваби рахун нижер рахъалда кколеб букIаралъул хIакъалъулъ нижеца кино бахъани гьеб бихьаравщинав чияс нижер рахъ кквезе буго. Москваялда гьелда абизе буго «миллияб рокьукълъи бекьийин». Гьединаб кино бахъизе нижее киданиги рес щвезеги гьечIо. Гьеб биччулебги буго, щайгурелъул Москваялъул жиндирго политика букIун».\nГьанже гIурус-интеллигенциялда цебе гIемер чIолеб буго экономист Гуриев ва гроссмейстер Гарри Каспаров гIадин Россиялдаса нахъейищ инел яги Pussy Riot абулеб панк-къукъа ва блогер Алексей Навальный гIадин жавабчилъиялде цIалелищ хутIилел абураб суал.\nПермалдаса Гельманица абулеб буго гьесул букIинисеб гIагараб шагьаралда бугин.\nМарат Гельман: «Балагьилаха. ГIадамаз дида даимго гьикъулеб буго дуца Гуриевас гьабурабищ гьабилеб яги Навальный ГIадинищ чIелевин».\nЦебесеб анкьалда депутат Ирина Яроваялъ Думаялда цебе лъураб къануналъул проекталде тIадруссани, жиндир хъулухъалдаса яги информация тIибитIизарулел алатаздаса пайда босун Гитлериде данде багъулеб букIараб коалициялъул армиял какизе гьукъизе рес буго. Гьелъул магIна букIине рес буго Советияб армиялъул гIалатIалги рихьизаризе бегьизе гьечIин абураб.\nГьанже кинабха букIине кколеб тарихчагIазул хIалтIи ва кинаб бугеб рагъул хIакъалъулъ хIакъикъат? Гьеб суалалъе жаваб кьуна Эркенлъи Радиоялъул гIурус хъулухъалъе рагъул тарихчи Марк Солониница.\nМарк Солонин: «Тарихчи Виктор Суворовас хъван букIана Сталиница, рачIа "сталин" абизин гьитIинаб хIарпалдалъун ва ковычкабазда жаниб ай коллективияб "сталиница" кIудияб хIаракат бахъулеб букIанин Европалда рагъ багъаризабизейин. Гьес ургъунго кумек гьабун буго Гитлерие хIинкъичIого Европаялда рагъ байбихьизе. Гьесул рес букIана Гитлер хIинкъизавизе, амма гьавичIо. Гитлерица рагъ байбихьараб мехалда дагьаб-макъаб морадерлъи жинцагоги гьабуна гьес.\nСуворовасул баяназда рекъон, 1941 риидал Европалда рагъ байбихьизе ракIалда букIана "сталинида" ай Советияб Союзалдаса магърибияб рахъалдехун кколеб бакIалда рагъулаб кIудияб операция байбихьизе. Суворовас хъвалелда дун 200 проценталъ тIад рекъола.\nМарк Солониница хъван руго «22 июнь», «23 июнь» ва «25 июнь» абурал тIахьал. Гьес гьезда балагьулеб буго советиял тарихчагIаз ялъуни хисизабураб ялъуни ургъунго мекъса бихьизабураб Дунялалъул КIиабилеб рагъул хIакъалъулъ ритIухъал баянал.\nТарихчияс абулеб буго 1941 соналда магърибалдехун нух босизе ракIалда букIараб БагIараб Армия рагъ байбихьун цо-кIиго анкьалда жаниб I939 соналъул гIурхъабазде нахъе къанин ва жеги лъабго моцIалдасан Ленинградалде, Тихвиналде ва Москваялде гIоркьехун щванин. Гьелъие гIиллалъунги Солонинида бихьулеб буго армиялъул мотивация букIинчIолъиги инсанасул факторги.\nГьесул баяназда рекъон, рукIун руго гIемерал дивизиялги, танкабиги, аэропланалги, щула гьабураб кIудияб гIурхъиги, гIемераб гулла-херги. Рагъ байбихьилалде БагIараб Армиялда вукIун вуго 5 миллионгIан аскарияв, жеги 5 миллион чи армиялде ахIун вуго рагъ байбихьараб анкьалдаго, лъагIел лъугIилалде жеги 12-14 миллион чи ахIун вуго рагъде. Гьедин Жуков гIадал генералазул нухмалъиялда вукIанин 12-17 миллионалде щун солдатин абулеб буго гьес. Гьебгощинаб ресурс кодоб букIаго бажариги мотивацияги гьечIолъиялъ вахIщиял хIасилал кьунин абулеб буго тарихчияс.\n«Дида лъаларо ва дие бокьун гьечIо, бокьун гьечIо лъалеб гьечIолъиялъ, лъалеб гьечIо жиндир заманалда лъазабичIого»,- гьединаб букIана ахIвал-хIал.\nГьеб киналъго рачанин техникаялъул тIубарал мугIру реххун теялдейин абулеб буго Солониница ва бачунеб буго гьадинаб мисал.\nМарк Солонин: «Масала, Ленинградалъул рагъулаб мухъалда букIана бищунго лъикIазул цоябин абулеб ТIоцебесеб мехкорпус. Гьелде гьоркьобе унеб букIана танкабазул лъабабилеб дивизияги. Майнштейнил танкабазул дивизиягун гьеб цо-кIиго къоялъ гурони багъичIо. Хадуб Майнштейница хъвалеб буго ракIалде щвеязда-жидеда машрикъалдехун хIалицаго гурони ине кIолеб букIинчIин гIурусазул дивизиялъ реххун тараб техникаялъул нухал цIун рукIунин».\nТарихчияс бицухъе гьеб рагъул хIакъалъулъ ритIухълъи балагьизе гьес байбихьун буго 1980-билел соназул бакъулъ. Гьеб мехалда гьесухъе щун руго, доб мехалда рихьизе кьоларел рукIарал, 1939 соналъул «Правда» ва\n«Известия» газетал. Гьезда гьесда батун буго, советияб тарихалъул цониги тIехьалда кьечIеб, Польшаги Финляндияги бикьа-къотIараб кIудияб карта. Гьездаго батун буго 1939 соналъул 28 сентябралда Советияб Союзалда ва фишистазул Германиялда гьоркьоб гьабураб гьудуллъиялъул ва гIаммал гIурхъабазул къотIи-къайги.\nСоветияб Союз Германиягун багъизе хIадураб букIинчIин, Гитлерил армиялде дандеккун гьелъул гIураб техника букIинчIин абураб гIемерго битIараблъун бихьулеб гьечIо тарихчиясда.\nМарк Солонин: «Дирго тIахьазда дица гIицIго тасдикъ гьабуна гьеб киназдаго бихьизе рес бугеб далил. Гьеб суалалъулъ я дир хIаракат я дида батараб цIияб жо гьечIо. Кинаб армиялъул щиб цIикIкIараб букIараб абураб суал-гьеб буго далилал ва документал лъаялъул суал. 1980-билел соназул ахиралдаго тIоцере къватIире кьун рукIана рагъда букIараб техникаялъул хIакъикъияб къадар хъварал баянал. Гьенир кьун рукIана мехкорпусазул, танкабазул, бронеавтомашинабазул, аэропланазул-къокъго абуни советияб кинабго техникаялъул къадар. 90-билел соназул авалалда гьеб материал бокьарав чиясухъе щвезеги рес букIана. Дида батараб цIияб жо гьениб гьечIо, рес буго дун гьел далилазул кIвар кьун валагьун ватизе».\nАмма жакъа тарихиял ва документалиял баянал кодор ругониги гьезда хисизабизе кIолеб жо гIемараб гьечIин рикIкIунеб буго Солониница.\n«Дие къваригIун гьечIо я Солониница бицунеб яги цоги кинаб букIаниги хIакъикъат. Дие кьваригIун гьечIо дир кIудаинсуца гьабулеб букIаралда тIад ургъизе. Дие бокьун буго гьев вокьизе»\nМарк Солонин: «Гьеб гипотезаялъе документалияб далил нилъее къваригIун батани нилъехъ букIине ккола гьаракьгун кьолеб кинохроника. Гьелда бихьизабун букIине ккола сагIатги хъван букIине ккола къо-моцIги, гьединго бихьизабун букIине ккола пуланав солдатас рехун толеб пуланаб танк. Гьединаб кинохроника нилъехъе щвезе рес гьечIо, гьебги рехун тарабщинаб танк бахъараб. Гьеб батаниги абизе буго монтаж гьабун бугин. Гьединлъидал дица абила, архивазул баяназда хисизабизе кIолеб жо гIемераб гьечIин. Нилъер руго гIурал далилал. Амма гьанже заманалъулаб жамгIияталъе я бокьун гьечIо я бахIарчилъи гIолеб гьечIо гьел далилал къабул гьаризе.\nДида ракIалда чIараб цо кагътида гьадин хъвалеб букIана: «Дие къваригIун гьечIо я Солониница бицунеб яги цоги кинаб букIаниги хIакъикъат. Дие кьваригIун гьечIо дир кIудаинсуца гьабулеб букIаралда тIад ургъизе. Дие бокьун буго гьев вокьизе»,- ян».\nГьаб программа хIадур гьабулаго бачIана цебехун бицен гьабулев вукIарав оппозиционияб блогер Алексей Навальныясе туснахъалъул анлъго сон кьеян тIалаб гьабулеб бугин прокуратураялъин абураб баян. Прокуратураялъ гьесдаса зарал бецIун тIалаб гьабулеб буго цо миллион гъурущги.\nКиров шагьаралъул диванаханаялъ Навальный цебего хIалтIулев вукIарав «Кировлес» компаниялда цIогь гьабиялъул ишалда сверун хIукму къотIизе буго 18 июлалда.\nНавальныяс абуна жинда тIад гьабулеб диваналъул процессалда бачинчIин жинда гIунтIизабулеб гIайиб бихьизабулеб цониги далилин. Гьесда абуни гIунтIизабулеб буго ургъунго такъсир гьабиялъул ва къануналде данде кколареб куцалда давла щвезе хIаракат бахъулеб букIанин абураб гIайиб.\nЦIех-рехчагIазул версиялда рекъон, Киров ракьалъул губернаторасул гIакълучилъун вукIарав мехалда Навальныяс «Вяткаялъул рохьил компаниялъул» диретроргун рекъон рохь бикъун буго ва гьез пачалихъалъе гьабураб гIаммаб зарал 16 миллион гъурущалде бахун буго.\nНавальныясул рахъ кколез абуни рикIкIунеб буго гьеб процессалъул политикияб магIна бугин.\nГьебго заманаялда Россиялда халат бахъунеб буго пачалихъиял гурел идарабазде гьабулеб тIадецуйги. КъватIисел улкабазул агент хIисабалда регистарация гьабичIин абун 300 аразго гъурщил гIакIа къотIун буго «Голос» абулеб ассоциациялда ва гьелъул бетIер Лилия Шибановалда тIад къотIун буго 100 азарго гъурщил гIакIа. Гьединго гьеб ассоциациялда тIадаблъун гьабун буго жидерго хIалтIи чезабизе.\nРоссиялда тIоритIулел рищиязе мониторинг гьабулеб букIараб гьеб идараялда гьанже ракIалда буго «Голос» РитIухъал рищиязе гIоло» абураб цIияб фонд гIуцIизе ва гьез гьединго гIарза хъван буго инсанасул ихтиярал цIуниялда сверун Европаялъул диваналдеги.\nГьединго лъугIулеб гьечIо инсанасул ихтиярал цIуниялда сверун «Мемориал» гIуцIиялде гьабулеб тIадецуйги. Дагьал цересел къоязда гьезул Москваялда букIараб аслияб офисалдаса маскаби хурал чIагIаз рухулаго къватIире гъун рукIана гьеб идараялъул хIалтIухъаби гьез офис ижараялъе босараб болжал лъугIун бугинги абун.