Кин гIуцIараб Дагъистан Республика?\nВторник, окт 09 2018\nРоссиялда революция. Дагъистаналъе автономия кьей\nЛъебергогIан соналъ халатбахъараб Кавказалъул рагъ лъугIун хадуб, 1860 соналъул 5 апрелалда Россиялъул пачаясул Кавказалда вукIарав сардарас тасдикъ гьабуна Дагъистан областалда ва Закатала округалда нухмалъи гьабиялъул положение, низам. Областлъунги лъазабун букIана гьеб тарихалда тIоцебе Дагъистаналъул ракь цолъизабураб гIуцIи. Областалъул гIатIилъи бащалъулаан 29,8 азарго квадратияб километралда. Дагъистаналъул ракьалда рукIарал ханлъабиги цогидал политикиял гIуцIабиги хвезарун, гьенив бетIерлъун тана генерал-губернатор. Областалъул центрлъун гьабуна Темир-Хан-Шура шагьар. Байбихьуда Дагъистаналъул область бикьана ункъо рагъул отделалде - севералъулаб, югалъулаб, гьоркьохъеб ва тIасияб. Хадуб область бикьана ичIго округалде: Авар ГIанди, Гъуниб, Дарги, Гъазигъумеки, Хайдакъ-Табасаран, Кюри, Самур, Темир-Хан-Шура.\nОкругазда жанир гIуцIана 42 наиблъи, наиблъиялъул щибаб росулъ тана бегавул.\nРоссиялда Февралалъул ва КIу­дияб октябралъул социалистияб ре­волюция ккезегIан тIадехун рехсараб политикияб ва территориалияб гIуцIи хисичIого хутIун букIана Дагъистаналда. 1917-1920 соназда Дагъистаналда хIапу-чапураб, чIара-хьараб хIал гьечIеб ахIвал-хIал лъугьун букIана. Дагъистаналъул тIалъи къваригIун революциялъул рахъккуразул ва гьелда дандечIаразул хIалуцараб къеркьей унеб букIана. Цин Дагъистаналъул бетIерлъун ккана генерал Халилов, хадув Н. Тарковский. Нус-нус чи къурбанлъараб граждан рагъалдаса хадуб тIалъиялде рачIана большевиказул рахъккурал ва гьез гIуцIана Дагъистаналъул революциялъулаб комитет.\n1920 соналъул 11 ноябралда Дагъистаналъул ревкомалъ хIукму гьабуна Дагъистаналъул халкъазул тIоцебесеб чрезвычайнияб съезд ахIизе. Баянаб жо, гьеб дандбан букIана Москваялъулгун. Цебеккунго дандбан букIана Дагъистаналъе Россиялда гьоркьоб кинаб статус кьезе бугебалиги.\n1920 соналъул 13 ноябралда Темир-Хан-Шура шагьаралъул театралъул минаялъуб рагьана съезд. Съездалде рачIун рукIана центра­лъул вакил хIисабалда И. В. Сталин ва Г. К. Орджоникидзе. Съездалде вачIун вукIана ичIабго округалдаса 300 делегатги. Съезд байбихьана маркIачIуда, микьгоялде бащдаб хIалтIараб заманалда. Боголил как базе перерывги гьабун, гьеб халатбахъана анцIила кIигоялде бащдаб хIалтIизегIан. Съездалъул председательлъун вукIана Жалалудин Къоркъмасов, секретарьлъун – Петр Ковалев. Съездалда делегатаз кIалъаял гьаруна гIурус ва миллиял мацIазда. ГIурус мацIалдаса магIарул мацIалде, магIарулалдаса гIурусалде таржама гьабулеб букIана МухIамад-Мирза Хизроевас, лъарагIазе таржама гьабулеб букIана Ж. Къоркъмасовас, Азербайжан мацIалъул таржама гьабулеб букIана Керим Мамедбековас ва Хан-МухIамадовас. Лезги мацIалда таржама гьабулеб букIинчIо, щайгурелъул гьезда азербайжан мацI, югалъул Дагъистаналда ругел цогидал халкъаздаго гIадин, лъалеб букIун. Тумазеги таржама гьабулеб букIинчIо. Гьезул делегатазда цоязда азербайжан, цогидазда лъарагI мацI лъалеб букIун.\nСъездалда, Дагъистаналъе Россиялда гьоркьоб автономия кьейги лъазабун, кIудияб кIалъай гьабуна И. Сталиница.\nСъездалъул хIинкъи гьечIолъи ва парахалъи цIуни тIадкъан букIана, съездалъул президиумалде жив вищун вукIарав ГIахьвахъа Шамхал СалихIовасул партизаназда. Шагьаралда гIадлу-низам чIезабиялда рукIана цогидал округаздаса багIарал партизаналги.\n1921 соналъул 20 январалда гIуцIана Дагъистаналъул автономияб советияб социалистияб республика.\n1921 соналъул 1-7 декабралда тIобитIана Дагъистаналъул советазул тIоцебесеб учредительнияб съезд. Гьениб къабул гьабуна ДАССРа­лъул конституция.\n1923 соналда октябралъул революциялъул цIаралда бугеб канал бахъи­ялда бихьизабураб хIаракаталъухъ республикаялъе кьуна РСФСРалъул захIматалъул «БагIараб байрахъ» орден.\n1922 соналъул 16 ноябралда ДАССРал­де цолъизабуна Терский губерниялда гьоркьоб букIараб Гъизляр округ ва Ачикулак район.\n1924 соналъул 13 февралалда ДАССРалда гьоркьобе бачIана Гъизляр уездалъул ракьги.\n1928 соналъул 22 ноябралда округазул бакIазда гIуцIана 26 кантон: Ахти, Ачикулак, Бабаюрт, Болъихъ, Гъуниб, Дербент, Хайдакъ, Буйнакск, Хъараногъай, Къасумкент, КъахIиб, Гъизляр, Къоркъмасхъала, Курах, Лак, Лаваша, МахIачхъала, Рутул, Табасаран, ЛъаратIа, Урари (Дахадаев), Хасавюрт, Хунзахъ, ЦIумада, ЧIарада, Шелковской ва кIиго подкантон - Гумбет ва Казбек.\n1929 соналъул лъабабилеб июналда кантонал сверизаруна районазде, подкантонал – подрайоназде.\n1930 соналда гIуцIана ЦIунтIа район, Гумбет ва Казбек подрайонал сверизаруна районазде.\nХадусел соназул хиса-басиял\n1931 соналъул анлъабилеб сентябралда ДАССР бачана Северияб Кавказалъул краялда гьоркьобе. 1936 соналъул анлъабилеб декабралда, Сталинил конституция къабул гьабун хадуб, Дагъистан батIа гьабуна Северияб Кавказалъул краялда гьоркьоса. 1937 соналъул 12 июналда тIолгодагъистаналъул кIиабилеб чрезвычайнияб советазул съездалъ къабул гьабуна ДАССРалъул конституция.\n1933 соналда гIуцIана ГIахьвахъ район.\n1934 соналда гIуцIана Агъул, ГIахъуша, Догъузпара районал.\n1935 соналда МахIачхъала район хвезабуна. ГIуцIана Гъарабудагъкент, Гъаякент, Каясулинский, Кули, Хъумторхъала, Унсоколо ва Хив районал.\n1938 соналъул 22 февралалда Орджоникидзе краялъул цIигIуцIараб Гъизляр округалда гьоркьобе кьуна республикаялъул северияб рахъалда бугеб щуго район – Ачикулак, Хъараногъай, Каясул, Гъизляр, Шелковское.\n1943 соналда гIуцIана ГIавухъ ва МухIарамкент районал.\n1944 соналъул марталда Гьоркьохъеб Азиялде гочинарурал чачаназул ракьалде ритIана Дагъистаналъул районаздаса гIезегIан росабазул жамагIатал. Дагъистаналдеги цолъизарун, гьениб гIуцIана ункъо район – Рилъаб, Шурагат, ГIандалал ва ЦIияблак.\n1940-абилел соназул бакьулълъиялда гIуцIана Хьаргаби, Гъизилюрт, ЦIадахIари районал.\n1952 соналъул 25 июналда ДАССР бикьана ункъо округалде: Буйнакск, Дербент, Избербаш ва МахIачхъала. 1953 соналъул 24 апрелалда округазде рикьи хвезабуна.\n1950 соназул бакьулълъиялда, центр МахIачхъалаги гьабун, гIуцIана Ленинский район, БежтIа центргун ЦIунтIа район.\n1956 соналда ЦIадахIариб район хвезабуна.\n1957 соналда Грозный областалдаса ДАССРалде кьуна, Терекли-Мектеб центргун, Хъараногъай район, Гъизляр, Крайновка ва Тарумовка районал. Гьебго заманалда ЧИАССР цIидасан гIуцIун хадуб, Дагъистаналда гьоркьоб букIараб Чачаназул ункъо район тIадбуссинабуна.\n1960 соналда КъахIиб районалда цIар хисана Советский абун, хвезаруна Догъузпара, Гъарабудагъкент, Крайновка ва Унсоколо районал.\n1963 соналда риххизаруна ГIахъуша, ГIахьвахъ, Бабаюрт, Хьаргаби, Гумбет, Дахадаев, Гъаякент, Гъизилюрт, Кули, Курах, Ленинский, МухIарамкент, Тарумовка ва ЧIарада районал.\nГIуцIана, центр Хьаргабигун, Унсоколо район. Буйнакск район сверизабуна Ленинский районалде.\n1964 соналда цIидасан гIуцIана ГIахъуша, Гумбет, Кули, Курах ва ЧIарада районал.\n1965 соналда цIидасан, центр КIаратIагун, гIуцIана ГIахъвахъ район, Бабаюрт, Буйнакск, Дахадаев, Гъаякент, МухIарамкент ва Тарумовка районал. Ленинский районалъул центрлъун гьабуна Гъарабудагъкент росу. Унсоколо районалъул – Унсоколо.\n1966 соналда гIуцIана Гъизилюрт район. Къасумкент районалда цIар хисана С. Стальский район абун.\n1992 соналда Ленинский районалда цIар хисана Гъарабудагъкент район абун.\n1993 соналда, центр БежтIагун, ЦIунтIа районалда гьоркьоб гIуцIана БежтIа участок. Гьебго соналъ Усухчай росулъ центргун гIуцIана Догъузпара район, Къоркъмасхъала центргун Къоркъмасхъала район.\n1994 соналда Советский района­лъул цIар хисана Шамил район абун.\nЖакъа Дагъистаналда буго анцIго шагьар ва 41 район.\n1991 соналъул 13 маялда ДАССРа­лъул цIар хисизабуна ДССР абун. Гьебго соналъул 17 декабралда республикаялъул Верховный Советалъ къабул гьабураб декларациялда ДССР хисизабуна Дагъистан Республика абураб цIаралде.\nПрочитано 359 раз\tПоследнее изменение Понедельник, 15 октября 2018 10:26\nДругие материалы в этой категории: « Балъхъадерил хъаладухъ ккараб балагь\tАхIулгохIалъул лъимал »\n17:45, 14 июля 2020, 14\n13:24, 14 июля 2020, 50\n12:22, 14 июля 2020, 71\n17:16, 13 июля 2020, 132\n17:15, 13 июля 2020, 123\n17:14, 13 июля 2020, 132\n15:18, 13 июля 2020, 145\n14:26, 13 июля 2020, 27\n10:45, 13 июля 2020, 176\n10:29, 13 июля 2020, 39