بلوچی زبان ءِ اولی گِدار (ناول) “نازک”  (پَرّیسی وانشت ءُ گْونڈگِری)
*تنویرمِرزا*
بلوچی زُبان ءِ اَولی گدار اِنت کہ نبشتگی ھساب ءَ اَولی رَند ءَ سید ءَ 1958 یانکہ 1959 دَست ءَ کرتگ کہ اے 20 تاکدیمانی یک ناسرجمیں قصہے بوتگ۔پدا سیدھاشمی ءَ1969ءِ زمانگ ءَ اے قصہ مستر کرت ءُ “نازک” ءِ نام دات۔محمد بیگ ءَ نازک ءِ پیشگال ءِ نیم نبشتہ کرتگ اَت ءُ نازک ءِ سْیاھگ ئےِ پدا پہ وانگ ءَ لوٹ اِتگ اَت ئےِ پدا باریں چتور ھمے پیشگال سرجم نہ بوتگ، بلے بْاید اِنت کہ ھما نا سرجمیں پیشگال نازک ءِ ایندگہ ایڈیشناں چاپ بوتیں۔ ھیر نازک ءِ پیشگال پدا سید ءِ جِند ءَ نبشتگ ءُلھتیں اَڑ ءُجنجالانی سَوَب ءَ زُوتاں چاپ نہ بوتگ۔ پدا ہفت سال رَند 1976 چہ ندکار چاپ شنگ جاہ کراچی ءَ بلوچی زبان ءِ اے اَولی ناول شنگ بوت۔
اے ناول ءِ قِصّہ گوں نازک نامیں جنکے ءِ زند ءَ ھمگرنچ اِنت۔ نازک ءِ پانزدہ سال ءَ بگر تاں بیست ءُ ہشت سال ءِ اُمرءَ ، بِہ زَان تاں سینزدہ سال ءَ نازک ءِ گم ءُ اَندوہ یکین اِنت بلے کارست درمیان ءَ بدل بوان بنت۔ چوناھا نازک وتی ناکوزَتک اومر ءِ نام ءَ بوتگ بلے وت ماں وتی نا ٹہی ءِ سَوَب آئی ءِ پت آئی ءَ را گوں دگہ مردمے ءَآروس دَنت کہ اے وھدءَ نازک ءِ اُمر پانزدہ سال بیت۔چہ اے مرد ءَ نازک ءَ یک جنکیں زھگے بیت کہ نام ئےِ ماھل بیت۔سرجمیں ناول ءَ اے مرد ءِ نام “ماھل ءِ پِت” نبشتگ اِنت۔
اے ناول ءِ بندات بزاں اَولی دَر چہ تاکدیم 13 ءَ بیت کہ اولی دَر ءَ تْیاب ءِ کر ءِ ندارگ ءُ Scene ءُ مردمانی سُر ءُ پر پَدّر کنگ بوتگ اَنت۔
:اولی دَر ءِ کارست۔
ناھدا ناگمان کہ چہ ناوانندگی ءَ ابید ہم دنیا ءِ راجمانی چست ءُ ایراں سرپد اِنت ءُ رُگءَ بندان اِنت ءُ جرمن ءُ انگریزانی اولی جنگ ءِ گپاں بْیان کنگ ءَ اِنت ءُ دومی مردم نشتگ ءُ آئی ءَ را گوشدارگ ءَ اَنت۔
چہ اے کارستءَ ابید ماسی پاپی (رُگءِ بندگ زانت)، مھبلک، ھجک، زلیا، مامی ءُ سیکی واڑو ءِ نام ہم اولی دَر ءَ گندگ بنت ءُ پدا ایشانی ھاسیں کِرد دیم ءَ نئیت۔
126 تاکدیمانی ناول چہ تاکدیم 13 ءَ اے پیم بندات بیت کہ:
“ھپتگے روچ اِنت کہ گْوات باز وَشّ اِنت ءُ پہ مولم کَش اِیت کہ پہ دریا ءِ مردماں باز جْوانیں مستاگے کہ پہ ایشاں کَمّڑی ھم تاوان اِنت ءُ تُوپان ھم بیرانی۔پدءَ دو سے روچ اِنت کہ پد ماں پد سنگار پُر کنگ ءُآرگءَاِنت۔” (13تاکدیم،دومی ایڈیشن۔2017)
نازک ناول ءِ بُنکی کارست “نازک” ءِ قصہ ناول ءِ دومی دَر ءَ چہ بیت کہ میرین آئی ءِ لوگواجہ اِنت۔ چوناھا میرین نازک ءِ سیمی لوگواجہ اِنت ءُ ھدُک ءِ پت اِنت۔ گدار ءِ دومی دَر ءِ بندات چہ گْوات ءِ سر کنگ ءَ بیت کہ نازک چہ گْوات ءِ ترندی ءَ ترس اِیت کہ ساری ءَ ھمے گْوات ءِ موسم ءَ ماھل ءِ پت زِر ءَ شُتگ پدا نہ یتکگ۔ آئی ءِ دومی لوگواجہ جامی ہم زِرءَ اوگار اِت۔ آئی ءَ نہ لوٹ اِت کہ نوں میرین ھم ھمایانی وَڑ ءَ پہ مدامی چہ من بہ سِد اِیت۔ دومی دَر چوش بندات بیت کہ :
“سرشپ ءَ گْواتے ءَ سر کُت کہ چہ ماہ ءِ گوش کنگ ءَ رند تْرند تِر بوت۔ھرچُنت کہ ماہ بُرز تِر بیان بوت گْوات ءَ پر کنان کُت۔(22)
:دیمترا چوش نبشتہ اِنت کہ
ھدُک ءِ پت! بچار گْوات سک تْرند اِنت اگاں مرچی زِرءَ نہ روئے شرتر اِنت۔”(23)”
اے گدار ءَ ھمے پدر کنگ بوتگ کہ نازک ءِ سئیں لوگواجہ (ماھل ءِ پت، جامی ءُ میرین چہ وتی مزن پہری ءُ دومی مردمانی گپانی گوش نہ دارگ ءِ سَوَب ءِ زِر ءِ نھاریں دپ ءِ دَپار بوتگ اَنت۔ چوشکہ
نازک گوں وتی جنک ماھل ءَ گش اِیت:
ھدک ءِ پت اے گْوات ءَ زِر ءَ شُت۔ من گُشت مہ رَو بلے منی گپ ءِ جواب ئےِ ھم نہ دات۔”
من ئےِ شر زاناں ھدوک ءِ پت ءَ من شر زاناں تئی پت ءِ جند اِنت گوں وتی پھراں”۔(24-25)
چہ میرین ءِ زِر ءَ رَوگ ءَ پد گْوات تْرند بیت ءُ گوں نازک ءِ ھواری ءَ ایندگہ مردم ھم کہ تْیاب ءِ کرءَ اوشتاتگ ات اَنت، دل تپرکہ ءُ بے تاھیر بنت کہ کسے ءِ زھگ، کَسّے ءِ بْرات ، لوگواجہ ءُ ایندگہ نزیکیں مردم گوں یکدار ءُ راچناں زِر ءَ شُتگ ات اَنت ءُ دنیگا کسے نہ یتکگ اَت۔
:گزابیک۔
گزابیک میتگ ءِ میر ءُ مستر اِنت کہ اے گدار ءَ کلپ ءُ لنڈریں کِردے ءِ واھند اِنت ءُ میتگ ءِ دْرَہیں جنیناں زانت ءُ میتگ ءِ جنین ھم شر آئی ءَ پجا کار اَنت۔ جنیادم تْیاب ءِ کر ءَ اوشتاتگ اَنت ءُ دل تپرکہ اَنت بلے گزابیگ پُشت ءَ پہنادے ءَ اوشتاگءُ گوں وتی دُرگند ءَ جنیناں چارگ ءَ اِنت کہ گْوات ءِ تْرندی ءِ سَوَب ءَ آیانی گُد گوں بدن ءَ پِر لچگ ءَ اَنت۔
*ناھدا سیکی :-
ناھدا سیکی باز زانتکاریں ناھدا یےءُ ھرکس آئی ءِ ناھدائی ءِ منوگر اِنت۔ میرین ءِ ھمسائیگ ءُ نزیکیں سنگتے، بلے آئی ءُ میرین ھردوئیناں چہ یکے دومی ءَ وتا میدتر ءُ زِر زانت ھیال کرتگ اَت۔ ناھدا سیکی ھم زِر ءَ رَوت بلے آ چہ شرتگ ءُ توپان ءَ سرپدبیت ءُ گوں وتی بچاں زُوت واتر بوت،آئی ءَ ناھدا مراد ءَ گشت کہ میرین ءَ بُہ گش اِیت کہ واتر بہ بیت کہ اگاں من ئےِ بہ گش آں گڑاں پہ زِدّ نئیت۔
ناھدا سیکی گوں ایندگہ مردماں تْیاب ءَ اوشتاگ ءُ گشت ئےِ: ” اے گْوات ءِ گورم سک گندگ اِنت۔پد ءَ جمبرئےِ کتگ اگاں کسے چہ گواچنڈ ءَ رَند انگت ھم تْیاب ءَ مہ گپت پہ آئی ءَ باز مُشکل بیت”۔(35)
*ماھل ءِ پت:ـ
اے گدار ءَ نازک ءِ اولی لوگواجہ ءِ قصہ ہشتمی دَر ءَ بْیان کنگ بوتگ۔ نازک ءَ ماھل ءِ پت سک دوست اَت۔ نازک زِر ءِ کر ءَ نشتگ ءُ پہ میرین ءَ وداریگ اِنت بلے ھمے ساھت ءَ ماھل ءِ پت ءِ ترانگ ءَ کپ اِیت کہ آئی ءَ را ھم نازک ءَ ھمے وَڑیں گوا تے ءِ موسم ءَ زِر ءَ روگ ءَ نہ اِشتگ بلے آئی ءَ ھمے گشت کہ دُرّا، سیکی، مراد ءُ ایندگہ ناھدا زِر ءَ شتگ اَنت من چوں اِد ءَ بہ نند آں۔ پھر ءُ شانی ئیں مردے اَت ءُ نازک ءِ گپ ئےِ نہ زُرت زِر ءَ شت پدا نہ یتک۔
“دانکہ سَے روچ سبا ءَ بگر دانکہ بیگاہ ءَ ھمے تْیاب ءِ ریکانی سر ءَ نشتگ ءُ چم ئےِ پہ دریا ءَ اَت اَنت۔بلے ماھل ءِ پت ءَ آیگی نہ اَت ءُ آ نیتک”۔ (64)
*جامی:ـ
نازک ءِ دومی لوگواجہ ءِ قصہ نہمی دَر ءَ بْیان کنگ بوتگ۔زَرُک کہ نازک ءِ دوستیگیں دزگوھار اِنت وتی بْرات جامی ءِ ھبرءَ پہ نازک ءَ کار اِیت ءُ نازک رازیگ بیت ءُ گوں جامی ءَ سُور کنت۔نازک ءَ جامی ءُ ماھل ءِ پت ءِ تہ ءَ ھاسیں تپاوت نہ دیست ءُ نازک ءَ ھمے ھیال کت کہ جامی جامی نہ اِنت ماھل ءِ پت اِنت۔وتی سھر ئےِ پروشت اَنت ءُ راچنے بست ءُ جامی ءَ دات ئےِ۔(73)
نازک زمستانی شپے واب ءَ گند اِیت کہ ماھل ءِ پت جامی ءَ چہ واب پاد کنت ءُ زِر ءَ بارت، نازک دوئینانی رَند ءَ کپ اِیت۔ گوانک ئےِ جت جامی ءَ چک جت بلے ماھل ءِ پت آئی ءِ دست گپت ءُ وتی نیمگءَ ژپّ اِت۔دریا ءَ مان دیان ءَ گار بوت اَنت”۔(78)
سھب ءَ مھلہ جانشو جامی ءَ توار کن اَنت ءُ گْوات ءَ سرُک کرتگ اَت ءُ موسم سارت اَت۔
سُھب ءَ مھلہ جانشو جامی ءَ توار کن اَنت ءُ اے وھد ءَگْوات سرک جنگ ءَ اِنت ءُ موسم ھم سارت ات۔ نازک ءِ دل نہ لوٹ ات کہ جامی مرچی زِر ءَ بُہ رَوت بلے جامی نازک ءِ گپ گوش نہ داشت ءُ جانشوانی ھم دل ءَ نہ اَت بلے جامی ءَ گْوَشت ناھدا شما اِت کہ من آں۔ جامی زِر ءَ شُت ءُ نازک چو بُت ءَ اوشتات ءُ ھیران اَت ءُ دَست ئےِ ھچ ءَ نہ رس اِت۔
“بیگاہ ءَ سرجمیں یدار ءُ راچن پہ تْیاب ءَ سر بوت اَنت بلے ابید چہ جامی ءِ راچن ءَ۔ بزاں نازک ءِ واب راست بوت ءُ ماھل ءِ پِتءَ جامی چہ نازک ءَ پہ بُنکی پُل اِت”۔ (83)
نازک ءِ زھگ:-
ناول ءِ وانگ ءِ وھد ءَ وانوک مانگیش اِیت ماھل، پیرل، ھدک کئی زھگ اَنت۔؟
*ماھل:- اولی لوگواجہ ءِ زھگ اِنت
*پیرل:- جامی ءِ زَھگ اِنت
*ھدک:- میرین ءِ زھگ اِنت
٭نازک ءِ ناکو زتک اومر:-
اومر نازک ءِ ناکو زتک اِنت چہ کراچی ءَ کیت ءُ گزابیک ءِ مردم آئی ءَ را گُش اَنت کہ چہ نازک ءَ وتی بھر ءَ بُہ لوٹ کہ آئی پت ءُ تئی پِت بْرات بوتگ اَنت ءُ نیم تئیگ اِنت۔نازک یک راچنے ءُ رُگے ءِ دیگ ءَ تیار بیت بلے اومرمردمانی سوج دیگ پد ءَ نیم لوٹ اِیت ءُ نازک نیم ءِ دیگ ءَ تیار نہ بیت ءُ اومرمیرگزابیک کرا رَوت ءُ گزابیک اومر ءَ لوٹائین اِیت۔
گزابیک ءِ سُر ءُ پُر آئی ءِ تب سید ءَ وش بین کرتگ:
“واجہ گزابیک ءِ لوگ ءَ دیوان اِنت سرجمیں گپ ءُ ھالانی گوشدارگ ءَ اَنت۔برے برے لنککاں لتا ر اِیت۔ دمپَسّا چو مارا زُبانُک دنتءُ چو کہ مِنڈی ئیں کُچک ءَ چماں زِیت زِیت ءَ پچ ءُ بند کنت ءُ اناگہ اناگہ بہ دُز چمی نشتگیں جنیناں چاران اِنت ءُ سُبک سُبک ءَ شھکار اِیت کہ تو گْوش ئے زاناں ھبر ئےِ ماں گُٹ ءَ بند اِنت۔(88)
گزابیک گوں نازک ءَ گش ایت کہ قاضی ءُ مُلا دُرا اومرءِ بدل ءَ اَنت۔بلے من پہ تئی کُمک ءَ اوشتاتگ آں۔گزابیک اومرءَ لوٹائین ایت ءُ آئی ءَ را ملامت کنت ءُ چہ نازک ءَ دو سد کلدار گپت ءُ اومر ءَ دنت۔بلے پدءَ اومر اے دوئیں سداں نازک ءَ دنت۔ اومر سرپد اَت کہ گزابیک پہ دگہ نیت یے ءَ نازک ءِ پلہ مُرزی ءَ کنت ءُ جنیناں وتی دست ءَ آرگ ءِ جُھد ءَ کنت۔اومر ءِ دل ءَ نازک بابت ءَ شک پیداک بوت۔ اومرپدا قاضی ءِ کر ءَ رَوت ءُ قاضی زَرّ ءُ ملام ءَ دلمانگ بیت کہ اومر ءِ گْور ءَ زَرّ نہ بیت ءُ قاضی ھم آئی ءِ فیصلہ ءَ نہ کنت ءُ گْوش اِیت کہ تو من ءَ ءُ میرگزابیک ءَ میڑین ئے۔ گوں اومر شھدُر نامیں مردے ڈیک وارت کہ کراچی ءَ اومر ایشی ءِ جانشو بوتگ۔اے مرد گالیٹانی(بوجیگ) واھُند اِنت۔ شھدُر اومرءَ سرپد کنت کہ نازک پولنگ نہ اِنت ءُ اے درا کار شمے میرگزابیک ءُ آئی ءِ دلارانی اَنت۔
*گزابیک ءِ ربالو پہ نازک ءَ :-
گزابیک ءِ کلوہ یک جنینیں ربالویے ءَ پہ نازک ءَ آورت۔
” نازک تو زان ئے کہ واجہ گزابیک ءِ دل گوں تو پہ یک نیادے ءَ چِتَور بند اِنت۔ من زاناں کہ ترا آئی ءِ نیکی دیم ءَ کاینت ءُ بے امیت ئےِ نہ کن ئے”۔(105)
نازک ءَ پسو دات:
” نی من شر زانتکاراں کہ ھمے تئی واجہ ءِ کار اِنت کہ دُزّ ءَ گش ایت دُزّی بکن ءُ لوگ ءِ واھند ءَ گُش ایت کہ لوگ ءِ دپ ءَ مُھر کن۔اگاں نی منی رَندگیری ءَ یلہ مدئیت من تئی ءُ گزابیک ءِ لالتاکاں بچار کہ چِتَور گْوات دیاں۔”(105)
پہ نازک ءَ بازیں مردمے ءَ وتی ھبر آورت بلے نازک ءَ نہ من اِت۔
* نازک ءُ میرین ءِ سُور:-
یک روچے گْونڈو یے زِر ءَ بُکّ اِیت ءُ یک مردمے گوں گُداں زِر ءَ دَور کنت ءُ گونڈو ءَ چہ آپ ءَ کش ایت ءُ اے دَمان ءَ نازک ھم ھمودا بیت ءُ نازک چار اِیت کہ اے زَھگ آئی ءِ دِلی دَزگوھارءُ پیسری دُسکیچ زَرُک ءِ چُک اِنت۔نازک ءَ چار اِت کہ اے مرد ءِ گُد تر بوتگ اَنت آئی ءَ وتی پیسریگیں لوگواجہ کہ زِر ءَ اوگار اتگ اَت جامی ءِ گُد اے مرد ءَ را دات اَنت کہ تَرّیں گُداں بہ کش ایت ءُ ایشاں گور ءَ بہ کنت۔اے مرد ءَ وتی تریں گُد ایر کُرت اَنت پدا جند ئےِ ھم ھمدءَ بوت ءُ ھچبر نہ شُت۔بزاں گوں نازک سُور ئےِ کرت۔ اے مرد میرین اَت۔۔!
اے وھدءَ میرین ءَ شش روچ اَت کہ زِر ءَ شتگ اَت ءُ کہ سرجمیں سنگار ءُ راچن ءُ یدار اَتکگ ات اَنت بلے میریں گوں وتی راچن ءَ گار اَت۔نازک داں شش روچ ءَ تْیاب ءِ کرا نشتگ کہ بلکن میریں کیت، بلے میریں نہ یتک۔ہپتمی روچ ءَ لھتیں جانشو یک راچنے چہ دگہ تْیابے ءَ آورت اَنت کہ ایشانی تہءَ میرین ءِ چاریں جانشو گون ات انت۔ایشانی گپانی متابک ءَ سرجمیں سنگار ءَ ناھدا سیکی ءِ گپ زُرتگ بلے میرین نہ یتکگ۔شرتگ وھدے تْرند بوتگ ناھدا میرین ءُ ناھدا کادُک ءِ راچن چَپّی بوتگ اَنت۔ ما ٹاپو ءِ سر ءَ بوتگ ایں۔ دُْرہیں جانشو درگیجگ بوت اَنت بلے یک جانشو یے کہ نام ئےِ مولُک اَت۔ مولک اَبدُل ءُ زَرُک ءِ ھما بچ کہ کسانی ءَ زِر ءَ بُکّ اِت میرین آئی ءَ را چہ زِر ءَ کش اتگ ات۔ ناھدا کادُک میرین ءَ وس کرت کہ نوں زِر ءَ دَور مہ کن بلے آئی ءَ گْوَشت کہ من نازُک ءُ زَرک ءَ چے جواب دئے آں۔لازم من مولُک ءَ در گیج آں۔
“گوں ھمے گپاں میرین ءَ ٹاپو یلہ دات ءُ روکیں گْورمانی گْورگنداں وتی پراھیں سینگ ءَ سگان ءَ ھوژناگ کنان ءَ ماں لُنجیں تھاری ءَ چہ ناھدا کادُک ءُ جانشوانی چماں گار بوت ءُ گار بوت”(119 )
چہ سئیں لوگواجہانی ماں زِر ءَ گار بوگ ءَ رَند پدا نازک ءَ آدت کرتگ اَت کہ ھروچ تْیاب ءِ کِر ءَ ریکانی سرءَ نشت ءُ دریا چار اِت۔نازک اے سئیں مردانی روگ ءَ پہ وت ءَ بدبھتی یے سرہد بوت۔ آ وتی بد بھتی ءَ پہ وت ءَ گناھے سرپد بوت ءُ وتی دلءَ تلاریں ارادھے بست ئےِ کہ نوں دگہ گیشیں ھون وتی سر ءَ نہ زُور اِیت۔
* نازک ءُ اومر ءِ آروس:-
اومر چہ لھتیں سالاں رند پدا کیت ءُ وتی سنگتے ءِ گِس ءَ بیت۔ چہ وتی کرتگیناں سک پشومان بیت نازک ءِ سر ءَ کلوہ راہ دنت ءُچہ آئی ءَ پہلی لوٹ ایت۔نازک اومرءَ منت کنت کہ منی لوگ ءَ بْیا، اومر چہ دنیا ءِ میار ءَ آئی ءِ گِس ءَ رَوگ ءَ تیار نہ بیت۔ بلے پدا اومر ءِ سنگت ءِ لوگی نازک ءِ کِر ءَ کیت ءُ گش اِیت کہ ما اومر رازیگ کرتگ تئی لوگ ءَ کیت بلے پہ بْراتی اِناں، بلکیں تئی چُکانی پِت بیت۔اگاں تو من ئے ! “(126)
نازک یک برے پدءَ ماھل ءِ پِت ، پیرل ءِ پِت ءُ ھدُک ءِ پت ءِ تْرانگ ءَ کپت ءُ پہ بے سمائی یک اناگہ ءَ گْوشت ئے;
“بلے منی ڈَکّ ایش اِنت کہ اومر دَریا ءُ زِر ءِ کار ءَ مکنت کہ من دگہ ھون وتی سر ءَ زُرت نہ کناں”۔ (126)