اگں سید ءِ بلوچی سیاھگ ءِ رَھبند مہ بوت اِنت مروچی ما کُجا اُشتاتگ ات ایں؟
زاھدہ رئیس راجی
بوت کنت کہ بازیناں سید ءِ ”سیاھگ ءُ راست نبیسگ “ ءِ وانگی ءِ سرءَ وتی  زانت ءِ کچّ ءُ کساس ءَ بازیں تاکدیم سیاہ کُتگ اَنت، لہتیناں نبیس اتگ کہ سید ءِ رَھبند ءَ چِہ شرتر یں رَھبند نیست لہتیناں گوشتگ کہ سید ءِ رَھبند ءِ بابت ءَ سید ءِ جند ءَ ھم گوشتگ کہ گہتری ءِ گنجائش اَست اِنت پمشکا  کموکے سُرینگ پُرینگ پکاراِنت ءُ لہتیناں گوشتگ کہ سید ءِ رَھبند پَھک ءَ مٹینگ لوٹ ایت ۔
چوش کہ ما سائینس ءُ ٹیکنالوجی ءِ زمانگ ءَ اُشتاتگ ایں ءُ اے زمانگ ءِ لوٹ ھمیش انت کہ ھمک وانشتی یا علمی گپّ ءِ منّگ ءُ نہ منّگ ءِ پسّو گوں علمی دلیل یا  منّاک دیگ بہ بیت۔  پمشکا کسے دیم پہ وت بئیت بگوشیت سید ءِ سیاھگی رَھبند تچک انت ما جُست کن ایں کہ تئ گپّ ءِ بنیاد چی انت ؟ زاناں تو سید ءِ بلوچی سیاھگ ءِ رَھبند بلوچی توارینک ءِ سائینٹیفک تورانی سر ءَ چکاس اتگ؟
اگں کسے بئیت بگوشیت کہ اے رَھبند ءِ توک ءَ چیزے سُرینگ پکاراِنت چَہ مئے نیمگ ءَ ھمے جُست پاد کئیت کہ چونیں چیزاں سُرینگ لوٹئے ءُ کجام بنیاد ءَ تو اے گپ ءَ جنگ ءَ ئے ؟
پدءَ ھمے رنگ ءَ کسے بگوش ایت کہ سید رَھبند پَھک ءَ مٹینگ لوٹ ایت  گُڑا ما گوش ایں کہ ترا رھبند ءِ مٹینگ ءَ پیش آئ ءِ سرجمی ءَ رد بَیگ زائر کنگ ءُ منینگ لوٹ ایت۔
چوش کہ منی بُنگپ سید ءِ بلوچی سیاھگ ءِ رَھبند ءِ سرءَاِنت باید چہ اے سرھال ءَ پیش بہ زان ایں کہ دنیا ءِ ھمک گپتاری زبان ءَ وتارا چَہ دری زبان ءِ اُرش ءَ تاں ھما وھد ءَ رکینتگ کہ دری زبان ءَ گپتاری زبان ءِ گوشوکانی سُد ءُ سما ءَ بہ گرتاں دود ءُ ربیت ءِ سرءَ وتی شرّی ءُ بدی دَور نہ داتگ۔
ایشی ءَ ما باریں بلوچی ءِ بگبھتی ءِ نام بہ دئیں یا نگبھتی ءِ کہ بلوچی زبان ءِ گوشوک بزاں بلوچ راج ءَ برے پہ  ڈکالی ءُ وت ماں وتی جنگ جدلاں ءُ برے پہ زورآورانی اُرش ءَ لڈ ءُ بوج کُتگ۔ اے لڈ ءُ بوج ءِ مستریں تاوان اے رس اتگ کہ یک دراجیں اُمرے دارنڈیھی ءَ گوازینگ ءَ پد لہتے واتر کنوکاں  دری زبان ءُ ربیت ءِ بازیں چیز ھم گوں وت ءَ زٗرت ءُ یاورت اَنت ۔
چَہ دریں جاھاں آیوکیں درآمد دوستیں وتیگ ءُ پہ زورگُت بیوکیں درآمداں کارے وَ نہ کُت بلے وتی دری زبان ءُ ربیت ءِ گوں بلوچ ءِ سرزمین ءِ زبان ءَ انچوش ھورتَہ ھوراش کُت کہ رندترءَ بلوچی ءِ زگریں زبان ءَ درآمدی ءِ پوشاک نوکیں گالوارانی نام ءَ گور ءَ دیان کُت ءُ نامدار کُت۔
چَہ زبان زانتی  ءِ دپترانی چکاسگ ءَ ھمے مالوم بیت اِنت کہ چوشیں گپتاری زباناں کہ گالورانی تہ ءَ سک باز تپاوت بہ بیت وھدے کہ آ پہ نبشتاری دروشم ءَ ٹہینگ بہ بنت ، آ ھما گالوارءَ دیم ءَ ایر کن انت کہ آئ ءِ تہ ءَ زبان ءِ زگری ءِ کساس گیشتر بہ بیت۔
چونائیا ھمک گالوارے وت ءَ زگر ءُ دومیگ ءَ ھورتَہ ھوریں مارایت بلے اگں وانشت ءُ تیکنیک ءِ کالب ءَ چارءُ تپاس کنگ بہ بیت گُڑا تچکی ءُ زگری ءِ درگیجگ ءِ ھم گیچینیں رَھبند است اَنت کہ چَہ آھانی کارمرزی ءَ دنیا ءِ کجام ھم زبان ءِ بُن ریشگ درگیجگ بیت۔
ماہر ِ لسّانیات یا زبان زانتاں بلوچی زبان ، اِنڈویورپین زبانانی خاندان انڈوایرانین ءِ گروپ ءُ نارتھ ویسٹرن برانچ ءِ باسکانی رد ءَ ھوار کُتگ پمشکا بلوچی ءِ زگریں توارانی شوھازگ ءَ اویستا، کُہنیں پارسی ءُ پہلوی زبان ءِ گالانی توار ءُ وڑ ءُ پیم چارگ بنت کہ چَہ ایشاں ھرسئیں ھمے گروپ ءِ باسکانی تہ ءَ ھوار انت۔
زبان زانتانی پولکاری ءِ ردءَ انوگیں بلوچی ءِ بازیں گال ءُ گالتوارمارا اویستا، کُہنیں پارسی ءُ پہلوی ءِ گال ءُ گالتوارانی توک ءَ رس اَنت ءُ وھدے کہ ھمے سہیں زبانانی ماڈرن یا  نوکیں دروشم  دیم پہ دیم ایر کنگ بہ بنت گُڑا مارا سک باز دگری یا تپاوت گندگ ءَ کئیت۔  چریشی ءَ ھمے زانگ بیت اِنت کہ مئے بلوچی زبان ءَ وتی بُن بلّوکی دروشم ءُ توار انگت ھم برجم داشتگ۔
بلوچی ءِ گالتوارانی ھساب ءَ سیاھگ یا اسکریٹ ءِ گیچین کنگ ءُ آبینکانی گیشینگ ءِ کار چونائیا بازیں پولکاراں کُتگ ءُ چَہ آھاں گیشتریں مردم بلکیں درکوم یا انگریز بیتگ اَنت بلے بلوچی ءِ الکاپیں سیاھگی رَھبند دیم ءَ یارگ ءَ کسے آ رنگ ءَ سوبین نہ بیتگ کہ سید ظہورشاہ ھاشمی بیتگ۔
ایشی ءِ اولی سوب وَاے بوت کنت کہ سیدہاشمی تہنا زبان زانتے نہ بیتگ بلکیں آئ ءَ وتی ماتی زبان ءِ سرءَ زرنگیں دسترسے ھم بیتگ پدءَ یکیں وھد ءَ آ شائر ءُ ندکارے ھم بیتگ۔  پمشکا چَہ سید ءَ پیسرءِ بلوچی سیاھگی رَھبندانی تہ ءَ اگں پہ زبان زانتاں لہتے چیز مان بیتگ گُڑا پہ شائر ءُ ندکاراں ھچ سوبمندی گون نَہ بیتگ اگں پہ شائراں چیزے مان بیتگ گُڑا ردانک ءِ پڑا باز سوبمندی نہ رس اتگ۔
چونائیا ھم میان اوستمانی زبان زانتی ءِ  دپترانی تہ ءَ نبیس اتگ کہ درآمدیں زبان زانت ءِ گیشینتگیں سیاھگی رَھبندءَ آ زبان ءِ گوشوک  علم ءُ زانشت ءِ بنیاد ءَ رد یا مٹینت کن اَنت کہ ھمے کانون ءِ درگت ءَ نیٹیو اسپیکر ءِ گوشتانک ءِ بستار ءُ ارزشت گیشتر اِنت ۔
سیدھاشمی ءَ بلوچی ءِ بُن توارانی ھساب ءَ ھما سیاھگی رَھبند کہ دیم ءَ یاورتگ  ھمے رَھبندانی سرءَ اڑوکاں ھم وھدے ھبرپَہ بلوچی زبان ءِ بُن توارانی جتگ گُڑا چَہ سید ءِ گپ ءَ ڈن درنَہ کپتگ اَنت۔
بلے ھو لہتے گالواراں کہ لہتے بُن توارگوں بدل تواراں مٹ بَیگ ءَ اَنت آ گالوارانی پولکاراں اے لوٹ الّم ءَ کُتگ کہ آھانی بدل تواریں آب چَہ سیاھگی رَھبند ءَ درکنگ مَہ بنت ۔ 
گالوارانی باروا باوست ءَ من پہ دگہ وھدے ءَ یلا دَیاں ءُ اے دیوان ءَ تہنا بُن توارانی باروا گپ جن آں تاں گوشتانک دراج کش مَہ بیت ۔
چوش کہ اے گپ ءَ ما شما درست سرپد ایں کہ دنیا ءِ توک ءَ گرانتریں کار بنگیج کنگ یا ساچشتکاری انت کہ رندتر ءِ مردم آئ ءِ تہ ءَ کمی گیشی یاورت کن اَنت بلے چیزے کہ چَہ بُندر ءَ نیست آئ ءَ درگیجگ ءُ دیم ءَ یارگ مزنیں دلسیاھی اِنت۔
پمشکا من گوش آں کہ مگسی ھاؤس ءُ سرچمگ دیوان ءِ زانتکارانی وت ماں وتی شور ءُ سلا ءَ پد ٹہینتگیں رَھبند ءِ توک ءَ کہ گیشتریں سوج سید ھاشمی ءِ زورگ بیتگ اَنت اگں آ رَھبند سید ھاشمی ءَ وتی کتاب یا وانگی ءِ دروشم ءَ دیم ءَ مہ یارت اِنت تاں روچ مروچی مئے باوست یا ڈیبیٹ ھمیش اَت کہ بلوچی ءَ سیاھگی رَھبند نیست ۔
سید ھاشمی وتی وانگی ”بلوچی سیاھگ ءُ راست نبیسگ“ ءِ تاکدیم ۱۵ ءِ تہ ءَ گوشیت:
” چَہ دَہ سال ءَ گیش انت کہ من گوں بلوچی زبان ءَ گُلائییشاں ۔ بازیں بلوچی لچّہ کار ءُ ندکاراں گوں ھم مجلس ءُ دیوان بوتگاں ءُ چہ اے گپ ءَ پہ جوانی زانتکاراں کہ بلوچی زبان ءَ اے سال چتور گوازینتگ انت۔ “
ھمے وانگی ءِ تاکدیم ۱۷ ءَ سید ھاشمی گوشیت : بلوچی زبان ءَ کہ ما مرچی ماں اے سیاھگ ءَ نبیسگ ءَ ایں ایشی ءِ مستریں نیمون ایش اِنت کہ سرجمیں بلوچستان ، ایران ، اوگانستان ءُ سندھ ءِ ھرسئیں دیماں پُل ءُ واڑ کُرتگ ءُ چارمی نیمگ ءَ نیلبومیں زِر اِنت۔ اے ھرسئیں مُلکاں کہ بلوچستان ماں انگّر ءَ گپتگ ایشانی تہ ءَ ھمے سیاھگ کارمرد بَیگ ءَ اِنت۔ اےسْیاھگ عربی سْیاھگ گوشگ بیت پرچا کہ ماں عربی رَھبند ءَ اِنت کہ عربانی بیڑءُ باجاں پہ سوگاتی پہ اِے ڈیھ ءُ دیاراں بکشاتگ ، دگہ گپّے ایش انت کہ سرجمیں رودرآتکی بلوچستان ء ” اُردو “ ءُ روایرشُتی بلوچستان ءَ پارسی وانینگ بَیگ ءَ اِنت ۔ اگاں ناں راستیں گپ ایش انت کہ بلوچی زبان ماں اے سیاھگ ءَ ھجبر راست ءُ تچک نبیسگ ءُ وانگ نہ بیت ۔“
چَہ سید ءِ اے دانکاں پدر بَیگ ءَ انت کہ عربی سیاھگ ءَ چِہ سید ءِ جند ھم دلجم نہ بیتگ  بلے پہ ناکامی ءَ کہ  کش گور ءَ پارسی ، کردی ،  اردو ، سندھی ، سرائیکی درست ھمے سیاھگ ءِ تہءَ اَنت ءُ درستاں وتی وتی لوٹ ءِ کساس ءَ اے سیاھگ ءِ تہ ءَ کمی گیشی کُتگ ءُ آ سیاھگ وتی نام ءَ گوں ڈوکینتگ پمشکا سید ءَ ھم اے کار کُتگ ءُ بلوچی سیاھگ ءِ نام داتگ۔
آ وتی ھمے وانگی ءِ تاکدیم ۱۴ ءَ گوشیت کہ دانکہ یک زبانے ءِ نبیسگ ءِ رَھبنداں نہ گیشین ئے آزندمانی ءِ گرانیں بار ءَ زُرت نہ کنت۔
منی جند ھیران انت کہ ۱۹۶۴ ءِ زمانگ ءَ کہ دنیا ءَ ٹیکنالوجی ءِ تہ ءَ انچو دیمروئ اگں کُتگ ھم بلے آ مئے راج ءَ پہ الکاپی ءَ سر نہ بیتگ  بلےپدءَ ھم سید ھاشمی ءَ آ زمانگ ءَ ھم اے سُد ءُ سما بیتگ کہ رَھبند باید زندمانی ءِ سرجمیں تک ءُ پہناتاں گیشینت بہ کنت بلے بژنیگیں گپ ایش انت کہ انوگیں وھد ءَ کہ وانگ ءُ زانگ ءِ سرجمیں آسراتی دست ءَ انت پدءَ ھم پہ سید ئیگی کینگ ایر کنوک انچیں انچیں رَھبند دیم ءَ یاران انت کہ نے سر ءِ پر اِنت نے پاد۔
لہتے گوش اَنت کہ سید ءِ رَھبند ءِ ھمزاہاں مارا بے وڑ کُتگ پمشکا ھمزہ زبرءَ گوں الپ ، ھمزہ زیر ءَ گوں دراجیں یا (ے ) ءُ ھمزہ پیش ءَ گوں وَ ءَ مٹینگ بہ بنت ۔
بلے نگبھ سراے  نہ زان انت کہ جوان آب کشّابانی جاہ ءَ گپت نہ کن اَنت کہ آئ پی اے ٹیبل ءِ رد ءَ ھمزہ ءِ وَ توار ءِ جند مان نیست پمشکا سید ءَ گالانی جوان آب ءِ گُڈی سُرینوک چَہ بیگواھی ءَ رکینگ ءَ ھمزہ ءِ سرءُ چیرءَ مان داتگ اَنت۔
چَہ اسل گال ءَ سیادی یا کمک گال ءَ جتا ایر کنگ ءِ ارزشت ءَ ھما مردم پہ الکاپی ءَ سرپد بنت کہ آھاں شائری ءُ علم ِ عروض ءِ باروا مالومداری است ھاس ھمتواریں گال یا پیشردانی گیشینگ ءِ کانون ءِ بابت ءَ پرچَا کہ دستونکی شئیری ازم ءِ توک ءَ پیش ردانی جوڑ کنگ ءَ بُن گالانی آھری آب ھم توار کنگ چَہ درستیں گپاں پیسرتر اِنت ۔ اگاں ما ھمزہ زبر ءِ جاہ ءَ الپ ءِ شور دیوک ءِ گپ ءَ بہ منّ ایں گُڑا چَہ نزانتکاری ءَ روچا ، شپا ، دپا سپا ، دلا ، عصا ، ھُدا ، وتا درستیں گالاں گُڈی توار الپ بَیگ ءِ سوب ءَ  پیشردانی توک مان دینت ءُ چَہ بگبھتی ءَ  بازیں انچیں کہ سید ءِ رھبند ءِ رندگیری ءِ جارپرینوک اَنت بلے اے ردی ھمایانی گور ءَ ھم گندگ ءَ کئیت۔
ھمے رنگ ءَ ھمزہ پیش ءَ واءَ گوں مٹینگ ءِ شور دیوک ھم نہ زانگ ءَ اَنت کہ ماں بلوچی زبان ءَ ھمزہ پیش او ءِ تواربُن اسلا پیش ءِ توار اِنت ءُ وا ءِ توارنَہ کشگ ءَ اِنت چوش کہ ما پارسی ءُ اُردو ءَ گندایں گُڑا چون بیت کنت کہ ما ایشی ءَ گوں وا ءَ بہ مٹین ایں کہ وَ ءِ توار ءُ بزانت بلوچی ءَ پہکا جتا اِنت ءُ او ءِ بزانت ءَ آ ھجبر دات نہ کنت۔
ھمے رنگ ءَ ھمزہ زیر ءِ نشان ءَ گوں ھمزہ ءُ دراجیں ے (ئے)ءَ ترینگ ءِ شور دیوک ءَ بلکیں شموشتگ کہ سید ءِ ھمزہ زبر ھمزہ زیر ءُ ھمزہ پیش ءِ گال ماں بلوچی زبان ءَ جتا ءُ سرجمیں گال اَنت اے اردو ءِ کا، کی ، کو ءِ بزانت ءَ ھم دَیگ ءَ انت ءُ سید رھبند ءِ توک ءَ ھمزہ دراجیں ے چَہ ایشاں جتائیں معنا ءُ بزانت دَیگ ءَ انت۔ وھدے کہ تو دراجیں یا ءِ سرءَ ھمزہ دئے ءُ ھما بزانت ءَ کشگ لوٹ ئے کہ ھمزہ زیر کشگ ءَ انت گُڑا آ جاہ کہ آئ ءِ وتیگ انت اودءَ تَو چے چیز ءَ ءُ چون مان دئے؟
اگں آ گوشنت کہ آ وتی اسل جاگہ ءَ ھم ھوار انت گُڑا جُست ایش انت کہ یکیں نشان ءَ دوجتائیں بزانت دیگ ءَ شما وتی رَھبند ءُ بُن رھبند ءَ پرچَا اڑینگ ءَ ات کہ نودربر ئِے ھم الکاپی ءَ ونت ئِے مہ کنت۔
بس نہ انت کہ انگریزی ءِ بٹ ءُ پٹ یکیں یو ءِ دوتوارانی مان دَیگ ءَ تاں روچ مروچی شومان اَنت۔
ھمے رنگ ءَ ھمزہ زیر ءُ دراجیں یا (ے) کہ یک دراج کشّابی توارے آئءَ گوں ھمزہ ءُ گردیں ی ءَ مٹینوکاں چارگ لوٹیت کہ آئ پی اے ٹیبل ءِ توک ءَ ھمزہ ءُ گردیں ی ءِ توار دراج کشّابی توارے نہ انت پمشکا یک دومی ءِ جاگہ ءَ ھچ پیم ءَ اتک نہ کن انت۔
ادءَ اے گپ زانگ زلوری انت کہ زبان زانتانی گوشگ ءِ رد ءَ چَہ پارسی ءُ اُردو ءَ گیش واویل سینسیٹیو زبان بلوچی انت ۔ پمشکا لہتے دیم پہ لاطینی ءَ تچ اَنت  ءُ بازیں سرپُٹی ءُ بے سوبی ءَ رند پدءَ ھمے عربی یا بلوچی سیاھگ ءِ سرءَ دارانت بلے گوں بے رھبندیں شوراں کہ چریشی ءَ زانگ بیت کہ آھانی وتی جند ھم راستی ءَ تچک نہ انت کہ آھاں کجام چیز گیشتر اڑینگ ءَ اِنت۔
ھمے رنگ ءَ لہتے مردماں نون غنہ گوں اعلان ِ نون ءَ مٹینگ ءِ شور داتگ ءُ ڑے ءِ توار گوں ڈال ءَ ۔
منی سرپر نہ بیت اِنت کہ ما بلوچی زبان ءَ دربلوچی زبان ءِ آدینک ءَ پرچَا چارگ ءُ چکاسگ لوٹ ایں وھدے کہ مئے زبان ءِ تب ءُ مَیل چہ انوگیں پارسی ءَ ھم جتا اِنت۔
اگں پارسی گوشوک ءِ دپ پہ ڑے ءِ گوشگ ءَ اڑیت ایشی ءِ میار بلوچی زبان ءِ وَ نہ انت کہ آئ ءِ سیاھگی رھبند ءَ ما گپچل بہ کن ایں؟ بلوچی زبان ءَ درستیں بلوچ سرپد انت کہ گُڑگ ءُ گُڈّگ دوجتائیں گال ءُ توار انت کہ ڈال ءِ جاہ ءَ ڑے ھجبر گپت نہ کنت ۔
اے دروراں ابید ھم لہتے چیز اَست اَنت کہ مردماں سید رَھبند نہ منّگ ءِ نیمون ءَ  دیم ءَ یاورتگ انت بلے چوش کہ سیدءِ بلوچی سیاھگ ءِ رَھبند ءَ نوں کساس نیم سدی ءِ وھد گوازینتگ ءُ نوں زندمان ءِ ھمک تک ءُ پہنات ءِ سرءَ کہ نبشتہی نکان،  واناک اَنت درست سید ء ِ سیاھگی رَھبند ءِ تہ ءَ نبشتہ بیتگ اَنت ءُ انگت ھم  اے جُہد برجا انت پمشکا من سدّک ءَ آں کہ  سندھی ءُ بنگالی ءِ رنگ ءَ وھدے بلوچی زبان ھم ٹیکنالوجی ءِ زبان جوڑ بَیگ ءَ سوبین بیت انت گُڑا آ ھم ھمے سیاھگ ء رھبند ءِ برکت ءَ ۔
اگں سیدءِ رھبند مہ بوت انت مروچی ما انچو دیم ءَ رپت نہ کُتگ اتیں کہ ھما بلوچی زبان ءِ سرجمیں مڈی کہ تیوکا شائری بیتگ مروچی ماں اے زبان ءَ اھوالکاری ، لبزانک ، فلسفہ ، تب زانتی ، سائنس ءُ ٹیکنالوجی درست نبشتہ بَیگ ءَ اَنت ءُ اے درست سیدءِ بلوچی سیاھگ ءِ رَھبند ءِ برکت ءَ اَنت۔ من وتی گپ ءَ چَہ ھَمدا ھلاس کن آں ۔ پہ  منی گوشتانک ءِ دلجمی ءَ گوشدارگ ءِ شمئے درستیں مردمانی منتوارآں ۔
وژنام بات ات
۲۱ اپریل ۲۰۱۷