بیانیہ چی یے (گونڈیں سرپدی )
زاھدہ رئیس راجی
بلوچی زبان ءِ فکشن یا کسھی لبزانک ءِ تبصرہ یا دیدانکانی تہ ءَ بیانیہ ءِ گالبند سک باز گندگ ءَ کئیت ۔ چونائی ءَ بیانیہ چَہ بیان ءَ درکپتگ ءُ بیان کنگ ءِ لس متلب چیزے ءِ بابت ءَ گوشگ یا درشانگ یا کسّہ کنگ اِنت ۔
یک نیمگے ءَ بیانیہ ءِ سر گوں گیدی کسہ ءُ اَھدی کسھاں گوں ھم دپ اِنت ءُ دومی نیمگ ءَ گدار، آزمانک ءُ کسمانک بزاں فکشن یا کسھی لبزانک ءِ نوکیں تھراں گوں لچ اِتگ بلے مئے نگدکاراں بیانیہ ءِ گالبند پہ لس وانوکاں پچ کنگ ءِ جُھد نہ کُتگ چریشی ءَ لبزانک ءِ نوکدربر ھم ھیران َانت کہ باریں اے بیانیہ چے بلا اِنت ۔
من وتی اے نبشتانک ءَ بیانیہ ءِ تھنا زنڈیں زنڈیں گپاں دیم ءَ کاراں ، داں وانوک وت ھم اِے پڑءَ وانگ ءُ سرپد بیگ ءِ جُھد بہ کن انت ۔ اگں  زندگی ءَ موہ رس ات دیمترءَ بیانیہ ءِ مجگیں کارے ھم دیم ءَ کارگ ءِ جُھد کن آں۔ بلے اے نبشتانک تھنا پہ سرپدی دیگ ءَ نبیسگ ءَ آں ۔
اردو لبزانک ءَ گالبندی یا اصطلاحی ھساب ءَ بیانیہ فکشن یا کسھی لبزانک ءِ تیکنیک گوشگ بیت، بلے بازینے بیانیہ ءِ گالبند ءَ پہ اسٹائل یا اسلوب یا درشانداب ءَ ھم کارمرز کنت ءُ بازینے بیانیہ ءَ یک لیکھے ءِ ھساب ءَ ھم نشان کنت ۔
بلوچی  لبزانک ءِ نوکیں دور ءِ ردانکی لبزانک ءَ بیانیہ ءِ  گالبند چَہ اُردو ءَ زُرتگءُ اردو ءَ اے گالبند چَہ انگریزی ءَ ترینتگ ۔ ماں انگریزی زبان ءَ پَہ بیانیہ ءَ نریشن ءِ گالبند کارمرزگ بیت۔نریشن ءِ پجّار ءِ بابت ء انسائیکلوپیڈیا بریٹینکا ءَ داتگ کہ
ھمے پیم ءَ انڈیگو ڈکشنری آف لٹرری ٹرمز ءَ نریشن ءِ بابت ءَ داتگ :
اردو  ءِ نامداریں نگدکار ءُ  ندکار ممتاز شیریں(5) ءِ لیکہ ءِ رِدءَ  بیانیہ تیکینک  بازیں واقعاتانی یک دومی ءِ پُشت ءَ ردءُ بنددیگ ءُ بیان کنگ ءَ گوشنت ۔ بلے دگہ بازیں ندکار ءُ پولکارے بیانیہ ءَ درشان داب ءِ تھر ءُ بھرے زانت ءُ آھانی گوشگ ءِ ردءَ ندکار کجام ھم واقعہ یا داستان ءَ گوں  کسہ ءُ کارستانی وسیلہ ءَ انچوش رد ءُ بند دنت کہ کسہ ءِ سرجمیں چاگرد ھم واقعہ ءِ تہ ءَ پدر بہ بیت ۔
چونائی ءَ بیانیہ  ءَ ندکار خودکلامی یا مونولاگ ءَ ھم کار بند اَنت۔ ھمے پیم ءَ مھرانکی ، چاگردی ، جنگی کسہ ءُ واقعہ  ، تُری آ وت ساچایں کسہ ءُ چم دیست بہ بنت اگں نہ سرگوستیں واقعہ  بہ بنت ھم کاربندگ بنت ۔ متلب اے درستانی بیان کنگ ءِ رَھبندبیانیہ  بیت کن انت ۔
شمس الرحمان فاروقی بیانیہ ءِ تہ ءَ تھنا ھما ساچشتاں ھوار کنت کہ آئی ءِ تہ ءَ واقعات یا داستان یک ھاسیں وھد ءُ زمانگے ءِ تہ ءَ بہ بنت تُری ساچشت گواچینی(حقیقت نگاری ) بہ بیت یا وت گڑیں ۔
گوپی چند نارنگ بیانیہ ءِ باروءَ نشان کنت کہ بیانیہ ءِ رِدءَ تھنا ھما ساچشت کاینت کہ آ گوں ماضی یا گوست ءَ ھمدپ بہ بنت پرچا کہ آئی ءِ گوشگ ءِ ردءَ است یا حال ءَ گوں ھمگرنچیں بیان تھنا ھال  یا خبر ءِ سرکنگ اِنت ، آئی ءَ گوں بیانیہ ءِ گالبند  ءَ کار نیست ۔
شفیق الرحمان وتی پی ایچ ڈی ءِ تھیسز  کہ ناول ءِ تیکنیک ءِ ردءَ انت ،نبشتہ کنت کہ :
”بیانیہ تیکنیک سے مصنف قاری سے مخاطب ہوتا ہے ۔ بعض اوقات مصنف کسی تیسرے فرد کے ذریعہ کہانی کے جزئیات بیان کرنے کے ساتھ ساتھ واقعات یا حادثات کو بیان کرتا ہے “(4)
چہ اے لیکہ ءَ ھمے سرپدی رس ایت کہ ندکار ماں بیانیہ تیکنیک ءِ وسیلہ ءَ گوں وتی وانوک ءَ  انچوش گپ ءُتران کن  انت کہ آ دگہ واقعہ یا کسہ یا ویلے ءِ بابت ءَ بہ بیت  ۔ برے برے ندکار سیمی مردم ءِ وسیلہ ءَ  ھم کسہ ءِ کسان کسانیں تک ءُ پھناتانی درشانی ءَ ابیدبازیں  واقعہ ءُ ویلاں  ھم بیان کنت ۔
ھمے پیمءَ ڈاکٹر سلیم اختر ءِ لیکہ ءَ بیانیہ ءِ  بُن  واقعہ یا کسہ اِنت ، ءُ چَہ ایشاں ابید ھچ نہ انت ۔ آ نبشتہ کنت:
”بیانیہ سے مُراد کسی واقعہ \ قصہ \ ماجرا\حادثہ \ المیہ کا سادہ اسلوب میں غیر جزباتی ہوئے بغیر واضح اور مفصل بیان ہے ۔ بیانیہ صحافتی تحریروں کے لئے استعمال ہوسکتا ہے لیکن یہ رپورٹنگ کی سطح سے بُلند ہوتا ہے ۔ کیونکہ اس میں ادبی رنگ بھی ہوتا ہے یا ہونا چاہیے ۔ بیانیہ فکشن میں اس ناول یا افسانہ کے لئے بھی استعمال ہوتا ہے جس میں تیکنیک اور اسلوب سے صرف ِ نظر کرتے ہوئے صرف سادہ انداز میں افسانہ \ناول قلمبند کردیا گیا ہو ‘ ‘ (3)
چونائی ءَ جدید فکشن یا نوکیں کسھی لبزانک ءَ کسہ ءُ واقعہ یک کرکنگ بیتگ اَت ءُ لھتیناں کارستاں گوں  کار گرگ بنا کتگ ات۔ بزاں سرجمیں کسہ کردار یا کارستانی وسیلہ ءَ سرجم کنگ بیتگ ۔ ھمے پیم ءَعلامتیت ءُ جدیدیت ءَ ابید دگہ آزمانک ، آزمانک ءِ جند مان آرگ نہ بیتگ ، بلے اے دورانیہ مئے ھمساھگیں لبزانک ءَ ھم انچو دراج کش نہ ات پمشکا آھاں زوت دوبر واقعات نگاری ءِ نیمگ ءَ  وتی دلگوش گور کُت  کہ بیانیہ  کسھی لبزانک ءِکھنیں ربیت ءَ گوں ھم دپ انت ءُ بلوچی  لبزانک ءَ ھم ما ھمے ربیت ءَ دیستگ ایں ۔کارستانی ڈائیلاگ یا گپ ءُ تران ھم بے واقعہ یا داستان یا کسہ ءَ ھوادگ بنت ءُ وانوکاں گوں وت ءَ بُرت نہ کن انت ۔
چونائی ءَ انگریزی لبزانک ءَ بیانیہ نہ تھنا یک تیکنیکے بلکیں لبزانک ءِ یک جتائیں  تھر یا پڑے  ھم ۔    اِے تھر یا پڑ بیانیات یا نیریٹولوجی گوشگ بیت اِنت ۔ نوکیں نگدی لبزانک ءَ بیانیات یا نیروٹولوجی ءَ  مزنیں جاہ ءُ  بستارے رس اِتگ  کہ ایشی ءِ تہ ءَ  نیریٹیو اسٹرکچر یا بیانیہ ءِ ساخت ءِ باروءَ وانگ  ءُتپاسگ بیت ۔
سرشون :
3۔ سلیم اختر ، ڈاکٹر ، تنقیدی اصطلاحات ، توضیحی لغت ، سنگ ِ میل پبلیکشنز ، لاہور، 2011، ت59
4۔ رحمان ، شفیق، اردو ناول میں تیکنیک کے تجربات ، بہاالدین ذکریا یونیورسٹی ، مُلتان ، 2013، ت 71
5۔شیریں، ممتاز، ناول اور افسانے میں تیکنیک کا تنوع ۔ مشمولہ رسالہ ۔تنقید، علی گڑھ ، ت:195