بلوچی زبانءِ نبشتہ رہبند 
 حامد علی بلوچ
گْونڈگری (Abstract)
 گنِدگ ءَ بلوچی زبان سکّیں کْوہن ءُ کلّانہیں زبان ایت بلئے بلوچی زبان ءِ نبشتہ رہبند اینچو کْوہن نہ انت چو کہ بلوچی زبان ءِ جِند اِنت۔بلوچی زبانءِ نبشتہ انگت نوک ردوم اِنت ءُ بازیں جیڑہانی آماچ انت۔ بلوچی زبان ءِ بازیں لبزانت ءُ زبانزانتانی گْوشگ اِ نت کہ بلوچی زبانءِ نبشتہ رہبند ءِ 95% گیش ءُ گیوار بوتگ، بلئے اے گپّ گوں دلجمی ءَ گْوشگ نہ بیت کہ اے گپّءِ تہا چنکس راست ءُ گواچنی است۔ من وتی اے نبشتانک ءِ تہا بلوچی زبان ءِ ہما جیڑہانی بابت ءَ گپ کناں کہ آتنینگا گیش ءُ گیوار نہ بوتگ انت ءُ انگت دلگوش دیگ لوٹنت ۔
 راجدپتر زانت ئُُٖ زبانزات اے گپ ءِ سرا سدّک انت کہ بلوچی دوہزار ءُ پنچ سد سال ءَ بگر داں چار ہزار سال کوْہنیں زبان ایت ءُ ہند یورپی زبانانی ایرانی ٹک ءَ تعلق داریت۔بلوچی زبان ایرانءِ گوریچان روبرکتی نیمگءِ زبان ایت بلئے مروچاں ایرانءِ زرباررودراتکی ہند ءُ دمگاں گْوشگ بیت۔
 ایشی ءَ ابید بلوچی دگہ بازیں ملکاں چوشکہ پاکستان، ایران، اوگانستان،ترکمانستانءُ بازیں عرب ملکاں گْوشگ بیت۔رودراتکی افریقہ، ہندوستان، سویڈن، ناروے، برطانیہ ءُ امریکہ ءَ ہم کسانیں کساسے ءَ گْوشگ بیت۔۱
 انکس ملکانی تہا بلوچی زبانءِ گْوشگءَ ابید بلوچی ءَ را ہچ ڈولیں سرکاری بستارے دیگ نہ بوتگ ءُ نہ بلوچی ءِ وانینگءِ بابتءَ چِن ءُ لانچ کنگ بوتگ۔پاکستانءِ1973ءِ آئین ءِ دومی بہر ِ،در1،آرٹیکل 28ءِ تہا ہر یک زبانے ءِ مردمانءَ حق دیگ بوتگ کہ وتی زبانءَ بہ رکّین انت ءُ آئی ءِ دیمرئی ءِ حاترا کار بکن انت۔وتی زبانانی دیمرئیءِ حاترا ادارہ جوڑبکن انت۔ایشی ءَ چہ پد سرکاراے بابتءَ آہانی زبانءِ وانینگ ءَ دزکمکّی دنت۔۲
 ہر ہما ملکانی تہا کہ بلوچی گْوشگ بیت اودا بلوچیءِ نبشتہءِ حاصیں وڑ ءُ ڈولے نیستءُ بلوچی ءِ نبشتہ رہبند ہما ملکءِ زورآوریں زبانانی رہبند ءَ نبشتہ بیت۔چوکہ اوگانستانءَ بلوچی اوگانی رہبند ءَ نبشتہ بیت۔ترکمانستانءَ ترکمانیءَ، ءُ پاکستانءَ اُردو ءِ نبشتہ رہبندءَ نبشتہ بیت ءُ ہچ ملکءَ بلوچی ءِ وتی جندءِ نبشتہ رہبند ے نیست۔۳
 بلوچی زبانءِ باروا گیشتر ڈنّی ءُ ملکی ندکار ءُ زبانزانتاں وتی نبشتانکاں گوں ہمے حبرءَ کُٹّینتگ کہ بلوچیءَ وتی جندء ِنبشتہ رہبندے نیست۔مردم ایشیءَ یک سرجمیں زبانے گْوشت نہ کنت۔چوناہا اے حبر ہم رَ د نہ انت پرچا کہ مروچیگیں سائنسی دنیا ءَ داں کہ یک زبانیءَ نبشتہ رہبندے مہ بیت پرائی دیما روئگ مشکل بیتءُ آئی ءِ زندمان ءِ روچ ہم کم بنت۔چیا کہ زبانءِ دیمرئی ءِ یک پیمے ایش انت کہ آئی ءِ تہا گیش ءَ چہ گیش کتاب ءُ تاکبند نبشتہ بہ بنت۔بلئے دانکہ نبشتہ ءِ منّ اِ تگیں رہبندے مہ بیت داں حشکیں کتابانی شنگ کنگ ہچ کارءَ نہ ایت۔چیا کہ ہمے کتاباں وانوک ءُ سرپد بووک نہ بیت۔چوناہا یک زبانیءِ نبشتہ رہبندے ءِ شوہاز کنگ یک ٖٹوہیں چیلنچ ایتءُ اے چیلنج ءِ دیما درآہگ ءِ حاتراواہگ ءُ زحمت کشی ءَ ابیدزانتکاری ہم الّمی انت۔
 آ زبانءَ کہ وتا رہبند نیست ءُ آہانی وانوک ءُ نبیسوک دگہ زبانے ءِ وانگ ءُ نبیسگا مجبور انت تہ بندات ءَ آ ہما دومی زبانءِ نبشتہ رہبند ءَ زور انت ءُ اے پیما کہ ہرچ نِزوری یے کہ ہما زبانءِ رہبند ءِ تہا بوتگ آ دومی زبان ءِ تہا ہم کئیت۔ بلکیں باز وہداں اے نِزوری دومی زبانءِ تہا گیشتر بنت۔
 اے رِدا اگاں مابلوچی زبانءِ راجدپتر (تاریخ) ءَ بچاریں تہ پدّر بیت کہ ایشیءِ سرا پٹّ ءُ لوٹ ءِ بندات انگریزاں کُرت۔آہاںبلوچیءِ کْوہن ءُ کلاسیکل شعرانءَ جم کُرت ءُ ایشانی سرا پٹّ ءُ لوٹ کُرت۔انگریزاں بلوچی ءَ را وتی رہبند بزاں رومن ءَ نویسگ بنا کُرت تہ آہاں اے ہند ءَ کارمرز بووکیںاُردو ءُ فارسیءِ نبشتہ رہبند زُرت انت۔ پرے حاترا بلوچی زبانءِ پُشت ءَ دگہ قوت نیست ات کہ پریشی ءَ دگہ جتائیں نبشتہ رہبندے شوہاز بکنت۔پمیشکا نویسوکاں وتی وتی وڑا پریشیءِ نویسگا اُ ردو ءُ فارسی ءِ استیں رہبند کارمرز کُرت انت ئُُٖ یک نیم شلونگ ءُ غیر سائنسی رہبندے دستءَ گپت۔ زبانانی رہبند ءِ بابت ءَ واجہ بلوم فیلڈ گْوشیت کہــــــــ”پہ زبانیءَ یک جْوانیں ءُ کارآمدیں رہبندے ءِ شوہاز
 کنگ انچائیں مردمانی کار نہ انت بلکیں ایشی ءَ انچیں زانتکار پکار انت کہ آ نہ ایوکا زبانزانتی ءِ علم ءَ پکّا بہ بیت بلکیں ہما زبانءَ ہم شرّی ءِ سرا بزانت۔۴
 کُُلاں چہ پیش بلوچی زبانءِ نبشتہ رہبند ءِ جوڑ کنگ ءِ دیمابلوچی زبانزانتانی اَ ڑ داتگیں آب (alphabets)انت کہ ہر یک زانتکارے ہر جاہ آبانءَ وتی تب ءِ حساب ءَ نبشتہ کنت۔بازین ءِے گْوشیت کہ آب 25 انت ءُ دگہ گْوشنت کہ 35/36 انت۔ سید ہاشمی گوں وتی مریداں بزاںمنّوکاںبلوچی آبانءَ 25لیکیت۔ آئی ءِ گْوشگ ءِ ردا بلوچی ءِ آب چو اِے پیما انت۔
 “اب پ ت ٹ ج چ د ڈ ز ڑ ز ژ س ش ک گ ل م ن و ہ ہ ء ی “انت۔ ایشی چہ ابید” آ ث ح ذ ص ض ط ظ ع ء ق” ءَ پہکیں عربی ءِ آب لیکیت ءُ گْوشیت کہ اِ ے آب مں عربی ءِ گالاں کارمرز بنت۔
 دیمترا واجہ گْوشیت کہ دگہ سہ آب ” خ ف ءُ غ”انت کہ ماں ایشاں عربی ءُ فارسی ہر دو شریدار انت۔پہ عربی ءَ درور پیش کنگ پکار نہ بیت بلئے پہ فارسیءَ “خ”خشت ، خاک، بخت ، خریدن، خواہست”ءِ رنگیں گال انت۔ پہ” ف” ءَ مُفت، گفتار، رفتن، فردا ءُ فراوان۔ پہ “غ” ءَ “ایاغ ، کورباغہ، مُرغ ءُ مُغ ءِ گال پہ منّیگ ءَ بسّ انت۔
 خِ، ف ءُ غ ءِ کارمرز کنگ ءِ بابتءَ سید گْوشیت کہ من چہ اے گپّ ءَ نزانتکار نیاں کہ بلوچستان ءَ بازیں جاگہاں ہمے سئیں آب بزاں خ، ف، ءُ غ کارمرز کنگا انت بلئے ایش ءُ دگہ ہر آبے کہ بلوچی ءِ تہا نیست انت اے دُ رست ہما ہمسائگیں زبردستیں زبانانی سوگات انت کہ مارا دیگ بوتگ انت۔ ادا اے بُن گپّ ءِ سرا ہچ گپّ جنگی نہ انت بلئے من اِ نچک لازم گشاںکہ آ جاگہاں کہ اے سئیں آب” خ،فءُ غ” کارمرز بوئگا انت ہم رَدیں رہبند ءَ نبشتہ بوئگا انت کہ چہ ایشانی کارمرز ءِ جاور ءَ زانگ بیت کہ پہ زور مئے سرا مُشگ بوتگ انت۔
 عربی ء ُفارسی ءِ آب چہ بلوچیءَ کشّگ بہ بنت ءُ ہما عربی ءُ فارسی ءِ لبز کہ بلوچی ءَ پُترتگ انت آہانءَ بلوچیءِ گوناپ دیگ بہ بیت۔ چوشکہ عربی ءِ گال “اقرار، عہد ،عشق،عجب، حیران، ثواب، خیال، قاصد،فقیر، ء ظاہر ءِ گالاں”اکرار، اہد،اشک، اجب، ہیران ،سواب ، ہیال، کاسد، پکیرء زاہر نبشتہ کنگ بہ بنت۔
 بلئے دیمترا سید وت وتی رہبندانی خلاف ءَ روت ءُ گْوشیت کہ البت یک گپّے کہ مارا بے وس کنت آ مردمانی عربی نام انت۔ اگاں مئے دست ءَ بوتیں(ءُ دل سکّ لوٹیت) ما اے نام ہم چو کہ آ دگہ گالاں بلوچی گالوار ءُ رہبنداں نبشتگ اتنت۔ ہما نام کہ فارسی رنگ ءَ انت انگت بلوچی کنئگ بنت چوشکہ” ہدا بکش، ہُدا داد ء پکیرداد” بلئے اگاں محمد، محمود، حسن، احمد، جعفر، عبدالعزیز، عبدالرحمان، علی محمدءُ محمد سعید ءِ رنگیں ناماں بلوچی گالوار ءَ مہمد، مہمود، ہسن اہمد جاپر، ابدرہمان، ابدلازیز ، الی مہمد،ء مہمد سئیت بہ نبیس ایں کمیں بے تام ء بے بْراہ بنت۔ ہمے حاترا اے وتی اصلیں رنگ ءَ نبشتہ بہ بنت ۔۵
 بلئے واجہ عبد ا لقیوم سید ءِ رِد ءُ بند داتگیں آب ءُ حرفانی سرا تپاک نہ کنت آئی ءِ گْوشگ ایش انت رواج گپتگیں آب چو اے ڈول ءَ انتءُ بائدانت کہ ہمے ڈول ءَ نبشتہ کنگ بہ بنت۔حاجی عبدالقیوم آباں چوش گیشینیت ” ا ب پ ت ٹ ث ج چ ح خ د ڈ ذ رڑ ز ژ س ش ص ض ط ظ ع غ ف ق ک گ ل م ن و ہ ءِ ی ے”۔
 اے آبانی تہا ح ص ض ط ظ ع غ ءُ ق پہکیں عربی آب انت ءُ بلوچانی دپ ءَ گْران گْران انت۔ جاگہے زورگ بنت ء جاگہے دور دیگ بنت۔ “ث”ء “س” ہمدپ ءُ ہمتواریں لبز انت۔ گیشتر “س” دپءَ کئیت پمیشکا اگاں “ث” یلہ دیگ بہ بیت باکے نیست بلکیں شرتِر انت ۔
 دیمترا واجہ درّائینیت کہ”ڈ ء ڑ” ءُ “ذء ز” ہمتوار انت۔ بلئے ڈ ءُ ڑ ہر یکے پہ وتا جتا کارے داریت۔ چوشکہ لَڈ، لِڈ ء لُڈ ہر سئیں جاہاں “ڈ” کئیت۔بلئے “ذءُ ز” باز تفاوت نہ دارانت۔۶
 اے گپ ءِ سرا آغا نصیر خان احمد زئی، سید ہاشمی، خیر محمد ندوی، محمد زریں نگر، عبدالرحمان پہوال ءُ غلام فاروق مہرزاد تپاک کن انت کہ ” ڈءُ ڑ” جتائیں آب انت بائد انت کہ ایشانءَ جتائیں رنگ ءَ نبشتہ کنگ بہ بیت۔۷
 نوں گپ ایش انت کہ بلوچی ءِ آب چنکس انت ءُ کجام زورئگ بہ بنت ءُ کجام مہ بنت؟ اے بابتءَ سید ہاشمی ریفرنس لائبریری ءُ بلوچی اکیڈمی کوئٹہ اے گپ ءِ سرا تپاک کن انت کہ آبانی ہما توار کہ کُلیں گالواراں است انت ہمے توارانی رِ دا آب زورئگ بہ بنت۔ سید ہاشمی ریفرنس لائبریری ءَ وتی بنداتی وانگیءِ تہا جتائیں رہبندے اَڑ داتگ ءُ عربی ءُ فارسی ءِ تیوگیں آبانءَ بلوچی ءِ تہا ہور کُرتگ۔ریفرنس لائبریری آئی ءِ سبب ءَ چوش پیش کنت کہ بلوچی ءِ تہا بازیں دری بزاں ڈنّی لبز ءُ گال اتکگ انت۔ اگاں ایشانءَ ایشانی اصلیں دْروشم ءَ نبشتہ مہ کن ئے گڑا نبشتہ رہبند سرجم نہ بیت۔ریفرنس لائبریری ءِ رِدا بلوچی ءِ آب 36انت ءُ مروچی باندا گیشتر ہمے نبشتہ بوئگا انت۔(*۱)
 بلوچی نبشتہ رہبند ءِ تہا”ءَ ءِ ءُ” ءِ جیڑہ ہم بِستار کرزیت۔ تنینگا نبشتہ کنوکانی مزنیں کساسے سرپد نہ انت کہ “ءَ ءِ ءُ”کجام جاہ ءَ ، ءُ چون کارمرز بیت۔ “ءَ ءِ ءُ” ءِ باروا 1953 ءَ بلوچی زبانءِ سرچمّگ کراچی ءِ بلدکارانی دیوانے بوت ءُ پدا 1955 ءُ مگسی ہاوس ءَ دگہ دیوانے ہم برجاہ دارگ بوت ءُ ایشیءِ تہااے سئیں گال منّگ بوت انت۔
 اے دیوان ءِ تہا سید ءَ “ءَ” ءِ درور پیش کُرت انت۔چوشکہ “کتابَ بیار۔کتابا بیار،ءُ کتابءَ بیار” ۔ واجہ دیمترا نبشتہ کنت کہ لہتیں مردم اے گالاں پہ زانت رَ د نبیس انت۔پہ درور : دیمءُ برو” اے گال ءَ باز مردم پہ نزانتکاری “دیما بروـ” نبیس ایت۔ “دیما ” ءِ گال رَد انت۔ اے گال ءِ تہا “دیم ءُ ءَ” دو گال انت۔بائد انت اے چوش نبشتہ کنگ بہ بنت”دیم ءَ برو”۔۸
 بلئے سید گوں دلجمیءَ نبشتہ نہ کنت ءُ ثبوت نہ دنت کہ وانوک دلجم بہ بنت۔ بائد وَ ہمیش ات کہ سیدہاشمی سائنسی رہبندانی رِدا درور ءُ مثال پیش بداشتیں بلئے سید ہاشمی ءِ گپ کَپّی چُنڈی ءُ ناسرجم انت۔اے بابت حاجی عبدالقیوم ءَ باز جْوانیں مثالءُ درور پیش کُرتگ انت کہ ستا ءُ بِستار کرز انت۔ حاجی عبدالقیوم گْوشیت کہ “ءَ”ٖٖٖ جنگا پیسر مارا چارگی انت کہ لبز نامگالے(noun )،کارگالے(verb)، یا کارگونگے(infinitive) ،۔اگاں نامگالے گڑا آئی ءِ دیما “ءَ” بہ بیتءُ اگاں کارگالے گڑا بائد انت کہ آئیءِ دیما ” الف ـ” جنگ بہ بیت۔ آ اے بابت ءَ لہتیں درور چوش پیش کنت۔
 ۱۔ دیما برو ۲۔دیم ءَ بشود
 اِدا “دیم” یک جاہے نامگال انت ءُ دومی جاہءَ کارگال انت۔ “دیما برو”ءِ “دیم” نامگال نہ انت ہمے حاترا ادا “الف”جنگی انت۔ ءُ دیمءَ بشود ءِ “دیم” نامگال انت پمیشکا “دیمءَ”نبشتہ بہ بیت گِہتر انت۔۹
 من واجہ عبدالقیوم ءِ گپانی سرا تپاک کناں کہ نامگال ءَ چہ پد “ءَ” جنگ بہ بیت ءُ نامگال گونگ ءِ دیما ہم “ءَ” جنگ بہ بیت بزاں دیما برو ، ءُ دیمءَ بشود جتا جتا نبشتہ کنگ بہ بنت۔ “ءِ ” گال ہم چو “ءَ” ءَ نوک آورتگیں گالے ءُ ایشیءِ آرگءِ سکین ہما انت کہ ” ءَ” ءِ بوتگ۔
 سید ہاشمیءِ اے گال ءِ سرا کُلیں زانتکار تپاک کن انت ءُ کَس ءَ انکارے نیست پرچا کہ “ءِ” ءِ گال پہ بلوچی زبانءِ نبشتہ رہبند ءَ ہچ وڑیں جنجال ءُ مشکلے پیداک نہ کنت ءُ استیں دور ءَ ہر یک نبشتہ کنوکے اے گال ءَ بید ءِ عُذریءَ نبشتہ کنت۔
 ” ءِ” گونگیں دگہ گالے کہ “ءُ” انت۔ اے گال تاں روچ ئے مروچی پہ نبشتہ کنوکاں بازیں جنجال پیداک کنئگا انت۔ “ءُ” ءِ بابت ءَ بلوچ کّواس ءُ زبانزانت جتا جتائیں رہبند پیش کن انت۔سید ہاشمی گْوشیت کہ اے گال بلوچی زبانءَ ” وَ” یا “واو” ءِ توار نہ دنت۔ مں بلوچی ءَ ما اے گالءَ ہر وہد “ءُ” گْوشیں۔ ابید چہ ایشیءَ کہ اے گال گپّانی تہا دو دگہ گالاں وت ماں وت ہمگْرنچ کنت۔ اے گپّانی بُنگیجاں
 ہم کئیت۔ ءُ ہمے گپّ ءِ بُنگیج ءَ ہم “وا” یا کہ “واو” گْوشگ نہ بیت بلکیں “ءُ”گْوشگ بیت۔ دومی پدا یش انت کہ “و” ءِ جند گوں وتی ہمے گالوار ءَ بلوچیءِ جتائیں گالے کہ وتی جتائیں بزانت ءَ دنت۔۱۰
 اِدا ـ”ءُ” ءَ گوں “ءَ ءُ ءِ ” ءِ ہمراہ کنئگ راست نہ بیت چیا کہ “ءَ” ءُ ” ءِ” prepositionانت ءُ “ءُ” conjectionاِنت۔اگاں سید اے بنیاد ءَ وتی گپ ایر کُرتگ کہ سئینانی تہا ہمزہ است انت تہ اے ہم رَد انت۔اگاں چو بیت تا باندا روچ یکّے درکئیت”اے” ءُ “آ” ءِ لبزانءَ “الف،ءُ ءِ” ءَ نبشتہ کنت ءُ ایدگرانی چارمی ءُ پنچمی ہمراہ اش گْوشیت۔”و” ءُ “ءُ” ءِ دیم پہ دیم کنگا چہ پیداور بیت کہ “و” شرتِر انت۔بوت کنت کہ باز مردم ءِ حیال ءَ زبانءِ تہا یک رواج گپتگیں چیزے ءِ سُرینگ پہ زبان ءَ تاوان انت بلئے منی حیال ءَ چوش نہ انت۔ پہ زبانءِ ارزان کنئگا اے ڈولیں فائدگی ایں گپ ءُ تران بائد انت کہ بہ بنت۔۱۱
 بلوچی زبانءِ نبشتہ رہبند ءِ تہا” ءُ” ءِ گال ہچ معانا نہ دنت ءُ ناں ایشرا یک گالے ءِ بستار ءَ زانئگ بیت۔ بائد انت ایشرا در کنئگ بہ بیت ءُ ایشی ءِ جاہ ءَ “و” کارمرز کنئگ بہ بیت جْوان تر انت ءُ نبشتہ رہبند ءَ ڈولدار کنت(*۲)
 بلوچی زبان ءِ نبشتہ رہبند ءِ تہا دگہ لہتیں انچیں لبز ءُ گال است انت کہ تنینگا آہانءَ ہچ حساب ءَ گیشینگ نہ بوتگ ءُ ہر یک نبشتہ کارے ایشانءَ وتی وتی رہبند ءَ نبشتہ کنت۔ چوشکہ جنگ(janag)، جنگ(jang)۔ کنگ(kanag)، کنگ(kang)۔ دگہ چوشیں بازیں لبز ءُ گال است انت کہ یک وڑا نبشتہ بنت ءُ جتا جتائیں معنا ءُ بزانت دار انت۔ بلئے اے ڈولیں گالانی گیشینگ ءِ باروا ہچ وڑیں جکانسری کنگ نہ بوتگ۔
 منی حیال ءَ اے گالانءَ جتا جتائیں رنگ ءَ نبشتہ کنئگ بہ بیت پرچا کہ اے وانوکانءَ مان اڑین انت ءُ پریشان کن انت۔ بائد وَ ہمیش انت کہ کارگال(verb)
 کارگونگ(infinitive)ءُ نامگال(noun) گیشینگ بہ بنت۔
 اِدا پہ درور لہتیں رِداں بچار اِت۔
 ۱۔کنگ آپ ءِ لمب ءَ اوشتاتگ۔
 ۲۔ اے کار ءِ کنگ ارزان نہ انت۔
 ۳۔بْرنجانی کنگاں گیشین اِت۔
 اِدا اگاں ما بچاریں داں اے گپ پدّر بیت کہ “کنگ” سہ جاہ ءِ کارمرز بوئگا انتءُ ہر سئیں جاہاں جتا جتا معنا ءُ بزانت دیگا انت۔چوشکہ اولی رِد ءِ تہا “کنگ” یک نامگالے (یک مُرگے ءِ نام اِنت)۔دومی رِد ءِ تہا کارگونگ ءِ معنا ءُ بزانت ءَ دیگا انتءُ سیمی رِد تہا س”کنگ” دگہ معنا یے دیگا انت۔ اِدا “کنگ” ءِ بزانت ءُ معنا (بْرنج ءِ کنگ )انت۔ بلئے اپسوز ءِ گپ ایش انت کہ اے لبز ہر سئیں جاہان یڈّول نبشتہ کنگ بوئگا انت۔
 منی حیال ءَ ادا اولی رِد ءِ تہا “کنگ” نبشتہ انت کہ وتی جاہءَ بروبر انت۔پرچا کہ اے یک نامگالیءِ حسابءَ نبشتہ بوئگا انت۔ادا کنگ مُرگے ءِ نام انت ءُ اصل لبزکنگ(kang)انت۔دومی رِ دءِ تہا “کنگ” نبشتہ کنئگ رَ د انت پرچا کہ ادا اے پہ کارگونگ ءَ کارمرز بوئگا انت بائد انت کہ “کنئگ” نبشتہ بہ بیت کہ گُشوڑ (pronounciation)ءِ رِدا گہترانتءُ توار زانتی رہبندانی(phonological methods)رِدا ہم گِہتر انت۔ دگہ جْوان تریں گپے ایش انت کہ”کنئگ” ءِ ” ء” نامگال ءُ کارگونگ ءَ دو جتائیں گال پیش داریت ءُ آیانی فرق ءَ پدّر کنت۔ سیمی رِد ءِ تہا ہم “کنگ”نبشتہ انت کہ اے ہم یک نامگالے ، بلئے توارءِے چو کارگونگ ءِ توار ءِ ڈول ءَ انت۔ ہمے حاترا چو کارگونگ ءِ توار رہبندءِ وڑا نبشتہ بہ بیت۔بزاں ایشیءِ “کنئگ” نبشتہ کنگ گہتر انت۔
 ہمے حسابءَ “جنگ ءُ جنئگ، آرگ ءُ آرئگ، جتا جتائیں رنگ ءَ نبشتہ بہ بنت۔ نامگال ، کارگال، ءُ کارگونگانءَ گیشینگ بہ بیت۔
 حاجی عبدالقیوم ءُ گل خان نصیر ہم ہمے گپءَ گْوش انت۔کہ کارگال ، نامگال ءُ کارگونگ گیشینگ بہ بنت ۔۱۲
 دگہ انچیں لبز ءُ گال است انت کہ توار رہبند (phoneme )ءِ رِدا رَد نبشتہ کنگ بوئگا انت۔ چوشکہ”بلے، شمے، کنے ،وریءُ جنے” اے گال بائد انت کہ توار رہبندانی رِدا نبشتہ بہ بنت۔ بلکیں اے ڈول نبشتہ بہ بنت۔” بلئے، شمئے، کنئے، ورئیءُ جنئے” ۔اگاںاے ڈول نبشتہ مہ بنت گڑا رہبند ءِ حساب ءَ رَ د بنت۔ دومی گپ ایش انت کہ”ے” دگہ باز جاہاں نبشتہ بیت کہ دگہ معنایے دنت۔
 پہ درور بچار اِت۔
 ۱۔ آ یک اُشترے، ۲۔ پَسے پیداک انت۔ ۳۔ تحت ءِ سرا کتابے ایر انت ءُ دگہ۔۔۔۔
 اِدا ما بچاریں کہ “ے” توار جتائیں توارے دیگا انت۔بلے، کنے، جنے ءُ ورے ءِ تہا “ے ey))” ءِ جتائیں توارے دیگا انت۔بلئے اے گالانی تہا توار “ے” ءِ نہ انت بلکیں ” ئے” ئیگ انت۔کہ اے گالانی گُڑ سراں “ئے”نبشتہ بہ بیت۔ چوشکہ “بلئے، کنئے، ورئے ءُ جنئیـ”۔منی حیال ءَ گہتر بیتءُ پہ وانوکاں مسئلے نہ بیت۔توار رہبند ہم راست بیت ءُ پہ ہما مردماں ہم جْوان بیت کہ بلوچی ہیل کنئگ لوٹ انت۔
 سید ہاشمی ءِ ہم حیال ہمیش انت۔۱۳بلئے آ گْوشیت کہ “بلے” رواج گپتگ بائد انت “بلے’ نبشتہ بہ بیت۔ بلئے من اے گپ ءَ تپاک نہ کناں پرچا کہ اے پہ لبزانی توار ءَ دگہ جنجالے پیداک کنت ءُ نبشتہ رہبندءَ گیشتر تاوان دنت۔ بائد انت کہ اے گال ” بلئے”نبشتہ بہ بیت۔دگہ یک چیزے کہ آ بلوچیءِ نبشتہ کارانءَ مان گیشینیت آ بلوچی ءِ لبزانی رَ د نبیسگ اِنت۔ بلوچی لبزانی ساچشت ءُ دْروشمءِ جیڑہ مزنیں جیڑہے۔ اصل ءُ بُندری لبزانءَ آہانی بندری دْروشم ءَ نبشتہ کنگ بہ بیت ءُ ہمے لبزانءَ زبانزانتی رَ ہبندانی (Linguistic rules) رِ دا گیشینگ بہ بیت۔ چوشکہ بلوچی ماہتاک ءُ حالتاکانی تہاـ”خیال، حیال ءُ ہیال” نبشتہ کنگ بوئگا انت۔ چوناہا اے سئیں لبزانی بُندر ءُ بنیاد یک انت بلئے دگہتہر اں نبشتہ کنگ بوئگا انت۔ اصل لبز “خیال” انت کہ چہ عربی زبانءَ بلوچی ءَ پُترتگ، بائد انت کہ “خیال” نبشتہ کنگ بہ بیت۔ ہمے پیما ” پگر، زلورت، ءُ دگہ اے ڈولیں سداں لبز است انت کہ آ بلوچی ءِ نہ انت بلئے بلوچی ءِ گوناپ دیگ بوتگ انت، گوناپ دیگ ءَ اے لبزانی معنا ءُ بزانت ہما انت ءُ بدل نہ بوتگ انت۔گڑا گہتر ہمیش انت کہ اے لبزانی اصل دْروشم زورگ بہ بیت۔یا لبزانی (Re-structurization)کنگ بہ بیت۔ بلوچی ءِ جِند ءِ لبز ، عربی ءِ لبز،فارسی ءِ لبز ءُ ہما لبز کہ ہندوستانی ءُ انگریزی ئیگ انت ءُ مں بلوچی اتکگ انت گیشینگ بہ بنت ءُ ایشانی رہبند راست کنگ بہ بیت۔وہدے کہ لوزبلد ٹہینگ بیت، ہر یک لبزے ءِ دیما پدّر کنگ بہ بیت کہ اے لبز فلاں زبان ئیگ انت وتی اصل دروشم ءَ نبشتہ کنگ بہ بنت گڑا بلوچی ءِ نبشتہ رہبند ءُ لوز رہبند راست بیت۔پرچا کہ مئے نبشتہ رہبند ءِ آب ، اُردو ، عربی ءُ فارسی ئیگ انت ہمے حساب ءَ اگاں ما عربی ءِ لبزانءَ بدل بہ کنیں گڑا لبزانی دْروشم ءُ جون بدل بیت کہ اے ڈول جْوان نہ انتءُ اے وڑیں چیز زبانءَ نِزور کنت۔
 من پیسرا عرض کرتگ ات کہ بلوچی یک مزن ءُ شاہگانیں زبانیءُ بازیں لہجگ ءُ گالوار ے داریت، ہمے حاترا ہما توار کہ کُلیں گالواراں مان انت بائد انت کہ زورگ بہ بنت۔بلئے اے درگت ءَ لبزانی پُشدرbackground))ءُ بُن لبزانتی(etymology)چارگ بہ بیت، چوش مہ بیت کہ لبز یکّین انت ءُ جتا جتائیں تواراں نبشتہ بہ بیت۔ پہ درور” ورغ، کنغ، جنغ” ءِ لبز انت کہ بُندرا اے لبز ” ورگ، کنگ، ءُ جنگ ” انت ءُ بید ءِ رودراتکی لہتیں ہنداں سرجمیں پاکستانی، ایرانی، اوگانی ءُ ترکمانی بلوچانی نیام ءَ گْوشگ بنت گڑا بائد انت کہ ہمے ڈول ءَ نبشتہ بہ بنت۔ منی خیال ءَ ایوکا ڈنّی لبز وتی دْروشم ءَ نبشتہ بہ بنت۔ آ لبز کہ بلوچی ءِ جِندئیگ انت بلوچی توار رہبند ءَ نبشتہ کنگ بہ بنت۔
بلوچی زبانءِ نبشتہ رہبند ءِ دگہ بازیں مسئلہ ءُ جیڑہ است انت کہ آ تنینگا گیش ءُ گیوار نہ بوتگ انتءُ اے جیڑہانی گیش ءُ گیوار کنگ الّم انت۔ادا ما سرجمیں جیڑہانی بابت ءَ گپ کُرت نہ کنیں پرچا کہ ایشیءِ حاترا بازیں تاک پکار بنت ءُ ادا ممکن نہ انت۔
 بلوچی زبانءِ نبشتہ رہبند ءِ جیڑہانی گیش ءُ گیوار کنگ ءِ حاترا لہتیں سر ءُ سوج چو اے ڈول ءَ انت۔
 ۱۔ بلوچی زبانءِ نبشتہ رہبند ءِ ٹاہینگ ءِ حاترا ا لّم کہ انت زبانزانت ء ُ کوّاسانی یک اُ ستمانی ءُ میان استمانی کانفرنس یے لوٹائینگ بہ بیت۔ءُ آئی ءِ تہا نبشتہ رہبند ءِ باروا گپ ءُ رپ کنگ بہ بیت۔
 ۲۔ہچ زبان چہ بندات ءَ سرجم نہ انت ءُ نہ آئیا را یک سرجمیں نبشتہ رہبندے بیت زبان مدان مدانءَ دیمرئی کناں کنت ءُ ردوم زوران بیت ۔ ایشی ءِ مثال عربی، انگریزی ،چینی ءُ دگہ یورپی زبانانی انت کہ آ تنینگا وتی زبانانی نبشتہ رہبند ءِ تہابدلی آرئگا انت۔بائد ہمیش انت کہ ما ہم چو ہمایانی ڈول ءَ بہ نندیں ءُ اے جیڑہاں گیش ءُ گیوار بہ کنیں۔
 ۳۔ اے بابت ءَ بلوچی اکیڈمی ءُ لبزانکی گل شریں کرد ے پیش داشت کن انت۔
 ۴۔پہ جْوانیں نبشتہ رہبندے ءِ ٹہینگ ءِ حاترا الّمی انت کہ بلوچ زانتکار ، زبانزانت، لبزانت ءُ کوّاس اے بابت ءَ سرکار ءَ ہم سرپد بکن انت ۔ پرچا کہ بید ءِ سرکار ءَ اے ڈولیں مزنیں کارے ءِ سرجم کنگ باز گران بیت۔
 ۵۔بلوچی ءِ نبشتہ رہبندءِ یکوئی ءِ حاترا دگہ ہند ءُ دمگانی بلوچاں گوں رابطہ بہ بیتءُ آیانی گالوار ءَ ہم سرپدی بہ بیت داں کہ اے جیڑہ ءِ گیشینگ ءَ مسئلے مہ بیت۔
 ۶۔ ہر وہد ءَ کہ بلوچی زبان ءِ نبشتہ رہبند گیشینگ بیت۔ بائد ہمیش انت کہ آ زبانزانتی رہبندانی(Linguistic Rules) رِدا گیشینگ بہ بیت دانکہ ہر گالوار ءِ گپ کنوکیں مردمان ءَ تاوان مہ رسیت۔
 منی حیال ءَ بلوچی زبانءِ نبشتہ رہبند ءِ اینکس جیڑہ نہ انت بلے یک مردمے زبان ءِ رہبند ءَ گیشینت نہ کنت ءُ نہ اے یک مردمے ءِ کار انت۔ تناوہدے کہ سرکار ءِ نیمگاپہ بلوچی زبانءِ دیمرئی ءُ نبشتہ رہبند ءِ حاترا گامگیج زورگ مہ بیت داں ایوکاگوں بلوچ لبزانت ءُ کوّاساں ہچ بوت نہ کنت۔ چوش وَ نہ انت کہ بلوچی زبانءَ را ہچ ڈولیں رہبندے نیست ءُ بلوچی ءَ زبانے شمار کنگ مہ بیت۔ بلوچی ءِ ڈولیں ہزاراں دگہ زبان بوتگ انت کہ آہان ءَ جْوانیں نبشتہ رہبندے نہ بوتگ بلئے سرکاراں آہانی سرا دلگوشی داتگءُ آ مروچی ملکانی سرکاری زبان زانئگ بنت۔بائد انت کہ مئے زبانزانت سرکار ءَ اے بابتءَ مجبور بکن انت کہ سرکاراے باروا گامگیج (steps)بزور ایتءُ بلوچی زبانءَ دیمرئی بدنت۔ زبانزانتانءَ آسراتی بہ پُجّارینیت داں زبانزانت زبانءِ اے کسانیں جیڑہاں زوت ءَ چہ زوت گیش ءُ گیوار بکن انت۔
 ۴۔صبا دشتیاری،”بلوچی زبانءِ آکبت”بدل خان بلوچ،” ماں بلوچی زبانءَ نبشتہ رہبند ءُ گشتن ءِ جیڑہ” تاکدیم۔129۔130 1998 ۔سید ہاشمی ریفرنس لائبریری، کراچی۔
 ۵۔ہاشمی ، ظہور شاہ ،سید۔ سید گنج (پیش گال) ۔2000۔سید ہاشمی اکیڈمی ، کراچی ۔تاکدیم II ۔VI
 ۶۔ شاہوانی ،عبدالقادر،اثیر۔ ” بلوچی زبان و ادب ” ۔حاجی عبدالقیوم “بلوچی ہجیّ” ۔1998۔تاکدیم۔104
 *۱۔صبادشیتاری ءِ گْوشگءِ رِدا بلوچیءِ اتکگ اَنت۔ بائدہمیش اِنت کہ ما آیانءَ وتی جندءِ نبشتہ رہبند ءِ دْروشمءَ نبشتہ بہ کنیں، اگاںاے ڈول مہ بیت گڑا دری لبزء ُ بلوچی ءِ بنکی لبزانی پجار گران بیت۔ ہمے حاترا سرجمیں آب زورگ بہ بنت۔
 ۸۔سید ہاشمی ” بلوچی سیاہگ ءِ راست نبیسگ” ۔ سیدہاشمی اکیڈمی ، کراچی۔1964۔تاکدیم50-52۔
 ۹۔اختر ندیم۔ بنشتہ راہبند، حاجی عبدالقیوم ۔ ’’سیدءُ بلوچی نبشتہءِ راہبند ‘‘۔ بلوچی اکیڈمی، کوئٹہ۔1997 ۔تاکدیم 35-34
 ۱۰۔سید ہاشمی ۔ بلوچی سیا ہگ ءِ راست بنیسگ۔ تاکدیم، 54،58
 ۱۱۔صبادشتیاری۔ بلوچی زبان ءِ آکبت( دومی بہر)۔ ناگمان ہمدم۔ “ءُ ” یا ” و ” تاکدیم 379-396
 *۲۔عبدالحکیم بلوچ ۔ “ء ُ” ءِ گال ءَ پہ بلوچی ءَ جونیں گالے نہ لیکیت کے دولبزانی ہورکنگ ءِ حاترا بائدانِت ” و” کارمرز بہ بیت۔ ۔۔۔۔۔ ” و” اُردو ءِ “اور” ءِ معاناءَ دنتء ُ فارسی ءَ “و” ہم کارمرز بیت کہ دولبزاں جوڑ ینیت۔
 ۱۳۔سید ہاشمی ۔ بلوچی سیاہگ ءِ راست نبیسگ۔ تاکدیم 108
(ہنکین2009، شعبہ بلوچی، بلوچستان یونیورسٹی )