ناٹک (گُڈّی بھر)۔
نسیم عادل
“امروز یک تلوے ءُ ما اشی ءِ سر ءِ ازمکار” شیکسپئیر
دنیا ءِ ایدگہ سر ءُ پرانی سفر ءَ ابید لبزانک ھم وتی سفر ءَ جنان ءُ روان اِنت ءُ ھمے داب لبزانکی تھر ءُ بھرانی سفر ھم چہ اے زبان ءَ بہ کپ دانکہ آ زبان درا، جنزان اِنت ءُ ھمے داب ناٹک ءِ سفر اِنت.
ماں بلوچ لبزانک ءَ ناٹک ءِ بابت ءَ تران کنان ءَ ثریا بانو ءُ نسرین گُل گش انت کہ “بلوچی کلاسیکل شاعری ءَ کسمانکی دروشم گندگ بیت، اگاں چوش گشگ ببیت کہ بلوچی کْوھنیں شاعری کسمانک ءِ اولی دروشم اِنت تہ رد نہ بیت”.
البت عہدی شاعری تھنا ناٹک نہ اِنت، راجدپتری / چاگردی کسّہ ھم عہدی لچّہ کاری ءَ ھست انت ۔۔۔
ماں بلوچ ءُ لبزانک ءَ ما اگاں ناٹک ءِ بنداتی ءِ گپّ ءَ بجنیں تہ غلام حیدر خان، عزیز شاہ ءُ گشندہ طاؤس خان وھد تیلی ءَ شال (کوئٹہ) ءَ اولی مزن جنگ ءَ ھم پیسر کوئٹہ ڈرامیٹک کلب نام ءَ یک جاگھے ٹاھین اَنت ءُ ادا اردو ڈرامہ رجانک کنگ ءُ پیشدارگ بنت البت 1896 ءَ جمعدار کمپنی اولی گیشّ اتگیں ناٹکی کمپنی بیت کہ آ تلو ءِ سرا ناٹک پیشدار ایت ءُ جتاجتائیں دمگانی مردم ناٹک ءِ چارگ ءَ کاینت.
1949 ءَ وھدے ریڈیو پاکستان چہ کراچی ءَ بلوچی مراگاہ کنت تہ ناٹک ءِ سرا کار بندات بیت ءُ بشیر احمد، بانک زبیدہ، عطا شاد، اسحاق شیدی ءُ خان صابر ناٹک نبیس انت کہ اشاں ریڈیائی ناٹک گشنت بلے دلگوش کرزیں گپ اش انت کہ ریڈیائی ناٹک وھد ءِ ھمرائی ءَ بار گران اِنت کہ مردم ٹی وی ءَ چارگ لوٹ انت(ریڈیو ءَ گشگ بوتگ انت ءُ مھلوک ءَ گوش داشتگ انت).
مارا اولی نبشتگیں ناٹک کہ شاھدی اِش دست کپ انت آ محمد حسن کلاکوٹی ءِ ناٹک ھوٹل ءِ گوات/ دو دوست ءُ ایاز اَنت. چد ءُ پد سرفراز بلوچ ءَ یک ناٹکے لیاری ءِ دروازگ ءِ نام ءَ نبشتگ.
1950 ءَ گوادر ءِ آروسے ءَ “مغلِ اعظم” نامیں ناٹکے پیشدارگ بوتگ البت 1950 ءَ جمعہ خان ءِ نبشتگیں ناٹک شھداد ءُ مھناز ءِ ھم شاھدی دست کپ ایت کہ کراچی ءَ پیشدارگ بوتگ.
دیمتر ءَ مراد اوارانی ءِ ناٹک “شھناز” بلوچی مھتاک کراچی ءِ خاصیں شمار 1957 ءَ چاپ بیت ءُ اے ناٹک ءِ تلو ءِ سرا پیشدارگ ءِ ھم گمان ھست کہ 19 جنوری 1957 ءَ اشی ءِ گُڈّی چکّاس پیشداری (ریہرسل) ھم پیشدارگ بوتگ البت مھتاک بلوچی فروری 1958 ءِ تاک شھناز ءَ بلوچی ءِ اولی ناٹک گشیت.
دیمتر ماھتاک بلوچی ءِ مارچ 1957 ءِ تاک ءَ کریم دشتی ءِ (قلمی نام خاموش دشتی) ناٹک “بلوچ مات” چاپ بیت کہ اے بلوچ راجدپتر ءِ نمیرانیں سر میر قمبر ءِ کسّہ اِنت.
دیمتر ءَ بلوچی ءِ جون 1957 ءِ تاک ءَ واجہ اکبر بارکزئی ءِ ناٹک “اے مئے واجھانی کار اَنت” چاپ بیت.
1976 ءَ پی ٹی وی بولان کوئٹہ ءَ حکیم بلوچ، عطا شاد، امان اللہ گچکی، غوث صابر، ایوب بلوچ ءُ ڈاکٹر علی دوست ءِ ناٹک پیشدارگ بنت کہ اشانی تہ ءَ عطا شاد ءِ ناٹک “زرتھار” ءُ امان اللہ گچکی ءِ ناٹک “دردانہ” گیشتر نام ءُ دپ بنت.
1980 ءَ یوسف جان چیزے سنگت زور اِیت ءُ بولان آرٹ اکیڈمی ءِ نام ءَ گلے ٹھین اِیت کہ ادا ناٹک ءِ سرا کار کنگ بندات کن انت ءُ 1982 ءَ ناٹک “ہیرو اور ہیروئین” ءَ تلو ءَ پیشدار انت. اے ناٹک ءَ گیگاںگری ءَ ابید یوسف جان اے ناٹک ءِ سوجکاری ءَ ھم کنت.
چد ءُ پد اثیر عبدالقادر شاھوانی ءِ رد ءُ بند داتگیں کتاب “گچین کسمانک” ءَ بلوچی اکیڈمی 1993 ءَ چاپ کنت کہ اے کتاب ءَ عطا شاد، حکیم بلوچ، غوث صابر ءُ ایدگہ ناٹک نبیسانی ناٹک ھوار انت.
چد ءُ پد ماں 1996 ءَ غوث بخش صابر ءِ ناٹکی کتاب “مھر دْرنز”، عبدالخالق ءِ ھم دو ناٹکی کتاب “مھر ءِ آشوب” ءُ “انجیر ءِ پُلّ” ءَ اکیڈمی ھمے یکّیں سال ءَ چاپ کنت.
1997 ءَ غوث بخش صابر ءِ درْپش ءُ انگت دیمتر ءَ غوث بخش صابر ءُ اختر ندیم ءِ ھور ءُ ھواریں کتاب “ھوشام”، چد ءُ پد 2014 ءَ ڈاکٹر علی دوست ءِ کتاب “برتاپ” چاپ بوتگ انت.
بلوچ لبزانتانی وتی ساچشتاں ابید دری لبزانک ءِ ناٹک ھم بلوچی ءَ ترّینگ بوتگ انت چوشکہ ڈاکٹر فضل خالق ءِ رجانک کتگیں ناٹکی کتاب “میڈیا” اِنت کہ 2000 ءَ چاپ بوتگ.
پہ ناٹک ءِ باندات ءَ روایرشتی بلوچستان ءِ نبشتہ کاراں ھم ناٹک نبشتگ ءُ اے درگت ءَ دست کپتگیں شاھدیانی ردا روایرشتی بلوچستان ءِ اولی ناٹک کہ ریڈیو زاھدان ءَ گشگ بوتگ(ریڈیائی) آ اشرف سربازی ءِ ھانی ءُ شئے مرید اِنت، اشی ءَ ابید واجہ سربازی ءَ شھداد ءُ مھناز ھم نبشتگ. اشاں ابید برکت برجان ءَ ھم ناٹک نبشتگ کہ آئی ءِ ناٹکاں یکّے ” مھر ما وت کُشت” ایں کہ کیسٹی دروشم ءَ شنگ ھم بوتگ.
اشاں ابید ملّا عبدالصمد بیدُک، اشرف، نصیر برھانزئی، نصیر ملّازئی،محمد دین دشتی ءُ واجہ نورزئی ءَ ھم ناٹک نبشتگ.
اے پڑ ءَ واجہ محمد روانبد ءَ باز ناٹک نبشتگ کہ چمے ناٹکاں چندے فلمی دروشم ءَ ھم شنگ بوتگ۔ واجہ محمد روانبد ءِ نبشتگیں چندے ناٹک اش انت۔
اے وطن، پرچم اسلام، ملا، سلیمان، چوک ردوم، برو ھیل مرو عادت،  وامدار،  بل اشییا بگر آئییا، ٹلین مرد و ملین جنین،  پیرین زال و جوانین دل
گپا بل،  تیرانداز،  بے دروغا نہ بیت، گونڈ سر،  ھبر معنایا،  زانے چتورن؟، شُدیگ، لاپ دلاپ اِنت،  جن جن مکن جنان ءِ،  جنو جیڑَو، رنگ رنگین دنیا، کارانی گشاد، سُتک بڈ و گران جان، گنوک، عشق لیب، عاشق، ھم تب، شیطان، دست ھرا نہ رسیت، سیتا سراکن، بھت، حکیم صاحب، قدیمی سیکل،ناک عیدو، وشیں واجہ، اوہ من زار تو،دروگ بند، سہ دوست، بدین نام و بزین نان
1988/89 ءَ واجہ عزیز الرحمٰن بلوچ مقدّم ءِ نبشتگیں گْوشکندی ناٹک “ناشریں طبیب” چہ ریڈیو زاھدان ءَ گشگ بوتگ، گُمان ھمیش اِنت کہ روارشتی بلوچستان ءِ اولی گْوشکندی ناٹک اِنت. 
پرے زوتّاں ابراھیم ساویز ءِ نبشتگیں ناٹک “شمبل ءُ شاھی” انت کہ دومی بھر ئِے چہ زاھدان ٹی وی ءَ پیشدارگ بئیگ ءَ اِنت.
ناٹک ءِ اے سفر جنزان اِنت ءُ زالبول نبشتہ کار ھم اے پڑ ءَ کار کنگ ءَ انت، اے درگت ءَ عندلیب گچکی ءِ دانکہ اے دمان ءَ دو ناٹک “دیم پہ ماتکوھاں” ءُ “ھونانی ھار ءِ دیم ءَ” منی دیم ءَ گْوستگ ءُ ما گشت بئیں کہ بلوچ لبزانک ءَ ناٹک ءِ باندات ھم چوشکہ اے دگہ ردانکی بھراں رژناہ اِنت البت ما اگاں مرچیگیں میاں استمانی لبزانک ءَ ناٹک ءِ کرد ءَ بچاریں تہ مارا بلاھیں پندے بُرّگی اِنت، شغرب ءِ ھندوستانی ناٹک ءُ ناٹکاں گوں ھمگرنچیں ناٹک نبیساں بہ کپ دانکہ ناٹکاں ھرچ وڑیں کار کنوکیں کارست آ توری یک میک اپ ءُ کسٹیوم ڈیزائنرے (سمبھینوکے) ببیت یانکہ ڈریس ڈیزائنرے (پچّ ءُ پوشاک گچین کنوکے)، سوجکارے ببیت توری گیگاںگرے (ایکٹنگ کنوک)، ھندوستانی چاگرد ءَ اے مردماں شرپ بکشنت. ناٹک کاری یک ازمے البت ھندوستان بیت یانکہ دیمروی ءِ نیمگ ءَ گام جنوکیں دگہ چاگرد بلے ما اگاں دمانکے ھندوستان ءَ بچاریں تہ ھندوستان ءَ ناٹکاں گوں بندوکیں مردماں دگہ کار ءُ روزگار ءِ حاجت نیست ءُ ناٹک ءِ برورداں ھندوستان ءِ ھمے ناٹکاں گوں بندوکیں جتاجتائیں کارمنداں بکپ دانکہ ھندوستانی سرکار درئیت، ماہ پہ ماہ کروڑانی ھساب ءَ ناٹکانی سوب ءَ زرّ جمّ کن انت.
ہندوستان ءِ نامی ئیں ناٹک نبیس امتیاز تاج ءِ ناٹک انارکلی ءَ ما ھمے درچ ءَ بچاریں تہ انارکلی ءِ کسّہ ءِ شوندات ءَ جوڑ بوتگیں سپر ہٹ فلم مغل اعظم ءَ کروڑانی زر گپتگ ءُ انگت روان اِنت. ہندوستان ءَ ھمے سوب ءَ سرکار ءِ/ مردمانی ٹاھینتگیں ناٹکی دربرجاھاں ھزارانی کچّ ءَ نوکیں پدریچ ناٹک ءَ وانگ، ناٹک ءِ سوجکاری ءِ ھیل گرگ، ناٹک ءَ گیگاںگری ءِ ھیل گرگ ءَ ابید ناٹک ءَ گوں بندوکیں کُل مردمانی واستا دربرجاہ ھست کہ دستے دئیگ ءُ دستے زیرگ اِنت.
ھلاس
سرشون: 
1:-رامائن (والمیکی) مترجم یاسر جواد
2:-انسانی تہزیب کا ارتقاء. ول ڈیورانٹ
3:-ماضی کے مزار. سبط حسن
4:-بوطیقا. ارسطو
5:-اردو ادب کی تاریخ. ڈاکٹر ضیا الرحمٰن صدّیقی
6:-اردو ڈرامے کا ارتقا. عشرت رحمانی
7:-اردو ادب کی مختصر ترین تاریخ. ڈاکٹر سلیم اختر
8:-اردو نثر کی داستان. اے حمید
9:-اردو ڈراما، فن اور روایت.
10:-اصنافِ ادب. رفیع الدین ہاشمی
11:-اصنافِ ادب. ابوالاعجاز حفیظ صدّیقی
12:-بحر الفصاحت. حکیم نجم الغنی رامپوری
13:-غوث بخش صابر ءِ کسمانک نویسی از نسرین گُل، ثُریا بانو (تاکبند ہنکین بلوچی اکیڈمی کوئٹہ)
14:- بلوچی کراچی، اولی تاک “خاصیں شمار” (1957)
15:- بلوچی کراچی. مارچ 1957
16:- بلوچی کراچی. جون 1957
17:- بلوچی کراچی. فروری (1958)
“سوشل میڈیا”
اردو ڈرامے کا ارتقائی جائزہ از شفیق الحسن شہاب (15/05/2014) . scribd.com
کسمانک ءِ راجدپتر ءُ بلوچی کسمانک. عظیم مراد (روزنامہ آزادی، کوئٹہ (14/01/2018)
برصغیر میں تھیٹر کی تاریخ از ہما انور
ڈرامہ از قرت العین زمان (18/07/2008). Deutsche welle (DW) (جرمن براڈ کاسٹنگ کارپوریشن)
باسک کتابجاہ (زالبولانی نبشتانک)