اوپسالا ءِ نبشتہ رھبند ءِ سر ءَ کسانکیں چمشانکے- زیا بلوچ
(اولی بھر)
اوپسالا شھدربرجا ءَ سک دیر اِنت کہ پہ بلوچی ءَ کارءَ اِنت ءُ اے تْرامگیج(ادارہ) ءِ چیردستی ءَ پہ بلوچی زبان ءَ سک باز پُرارزشتیں کار کنگ بوتگ ءُ بُوَگ ءَ اِنت۔ چہ ھمیشاں یک نوکتریں کارے بلوچی زبان ءِ بُن رھبند ءُ نبشتہ رھبند ءِ انجاری شکل ءِ کتابی دْروشم (2019) ءَ دیم ءَ آرگ اِنت۔
​اے کتاب ءَ پہ انجاری بُنرھبند ءِ گِیشّینگ ءَ لھتے گیشواری بے گمان ءَ باز جوان اَنت۔ چوش کہ باز گالواراں پہ ناتچکیں کارزد ءَ ”پہ“ کارمرزگ بیت کہ پارسی ءِ سان ءَ پدّر کنت، پہ درور: ”من پہ چُکّ ءَ کتابے دات“ ءِ جاہ ءَ گوں ”را“ ءَ ”من چُکّ ءَ را کتابے دات“ ءِ وڑیں ساچار زورگ بوتگ۔
​ھمے رنگ ءَ لھتے گالواراں چہ پیش نادینکاں (prepositions) پیسر وھلیں ھالت (oblique case) گوں تچکیں ھالت (direct case) ءَ مٹ کنگ بیت کہ پارسی ءِ سان ءَ ڈسّ ایت، پہ درور: ”اے لیبوکی ءَ پہ منی چُک بہ گر“ ءِ بدل ءَ ”اے لیبوکی ءَ پہ منی چُکّ ءَ بہ گر“(اے درور سیدرھبند ءَ ترّینگ بوتگ اَنت) ءِ وڑیں بلوچی تبیں ساچار گچینگ بوتگ۔
​ھمے ڈول ءَ ”تہِ کتاب (ءَ)“ ءِ بدل ءَ ”کتاب ءِ تہ ءَ“ ءُ ”چکّانی گوما“ ءِ جاہ ءَ ”گوں چُکّآں“ ءِ وڑیں ساچار گچین کنگ بوتگ کہ باز جْوان اَنت۔
​توارزانتی ءِ ردءَ کتاب ءَ یک دگہ جْوانیں کارے اے کنگ بوتگ کہ تازی آب دَور دیَگ بوتگ اَنت۔
​اے رنگیں جْوانیاں ابید کتاب ءِ تھ ءَ بازیں انچیں چیز ھست کہ آیانی سر ءَ باید باوست بہ بیت۔ ما وتی باوست ءَ جست ءُ پسّو ءِ دْروشم ءَ دیم ءَ بریں داں کہ پہ لس وانوک ءَ اے باوست آسان تر بہ بیت۔
جست: زاناں سیدرھبند بلوچی ءِ نبشتاری لوٹاں پیلو کُرت نہ کنت کہ اوپسالا ءَ دگہ نوکیں رھبندے دیم ءَ آؤرتگ ءُ ایشی ءَ را ”پلگار اتگیں“ رھبند گْوش ایت؟
پسّو: اوپسالا ءِ گْوشگ ایش اِنت کہ سیدرھبند ءِ مستریں نِزوری آئی ءِ نابُنتواری(non-phonemic) بُوَگ اِنت کہ توارزانتی ءِ رِد ءَ یکّ ءُ ٹکّ (phonologically accurate) نہ اِنت۔ چوش کہ سیدرھبند بلوچی ءِ کشّابانی گیشواری ءَ کُرت نہ کنت کہ پہ ھمک کشّاب ءَ جتائیں آب ٹھینگ نہ بوتگ، پہ درور:
سیدرھبند
اے سَئیں جتائیں کشّاب سیدرھبند ءَ یک وڑ نبیسّگ بنت۔ بلے اوپسالارھبند ءَ پرے سَئیناں جتا جتائیں آب گِیشّینگ بوتگ، چوش کہ:
اوپسالا رھبند
ھمے رنگ ءَ پہ پدگِردیں کشّاباں ھم سیدرھبند ءَ جتائیں آب گِیشّینگ نہ بوتگ، بلے اوپسالارھبند ءَ بوتگ۔ چوش کہ:
سیدرھبند
اوپسالارھبند
داں ادءَ وَ ھمے وڑ انت کہ اوپسالا گْوشگ ءَ اِنت بلے گْونڈ کشّابانی باریگ ءَ اوپسالا چہ بُنتواری/توارزانتی رھبند ءَ اے وڑ ءَ دْراتکگ کہ زبر، زیر ءُ پیش ھچبر آبانی مٹّ بوت نہ کن اَنت کہ ایشاں اربی سْیاھگ ءَ سرجمیں آبی بستار نیست ءُ اے گوں جْواناباں کاینت۔ اگاں ایشی ءِ نیمّون ایش اِنت کہ پر ایشاں جتائیں آبانی گِیشّینگ اربی سْیاھگ ءَ گْران بار یا بدڈول کنت ءُ اے سْیاھگ ءِ ڈولداری ایشی ءِ کم آب نبیسّی/گْونڈنبیسّی (اختصارنویسی) ءِ تھ ءَ اِنت ءُ پد ءَ زبر، زیر پیش کہ کارمرزگ بہ بنت اے گْونڈ کشّابانی تواراں ھم گِیشّنت کن اَنت گڑا من ھمے جست ءَ کناں کہ زاناں دْراج کشّابانی باریگ ءَ چوش بوت نہ کنت؟ پہ درور:
سیدرھبند ءَ دْراج کشّابانی گِیشواری گوں سُرینوکاں
دُور > ُو < /dúr/ ‘far’
چرے دروراں پدّر بیت کہ گوں سُرینوکانی کارمرزی ءَ سیدرھبند ءَ دْراج کشّاب ھم گِیشّینگ بوت کن اَنت۔
​پدءَ اوپسالا ءِ جند باز جاھاں اے بُنتوارانی دْروشماں بدل کنت ءُ چہ بُنتواری رھبند ءَ دَر کَیت، چوش کہ > ئو < ،”ء+و“ ءِ جتک نشان اوپسالا ءَ پہ /ao/ ءِ کشّاب ءَ گچین کُرتگ، بلے باز جاہ ءَ اے جتک ءِ ”و“ چہ کشّابی کِرد ءَ در کَیت۔ پہ درور:
>رئوگ< ءِ دْروشم ءَ اوپسالا پہ/rawag/ ءِ گالتوار ءَ کارمرز کنت کہ اوپسالا ءِ گیشواری ءِ رِدءَ ایشی ءِ گالتوار /raog/ بیت۔ اوپسالا وتی رھبند ءَ چوش پْروشگ ءَ اِنت کہ کہ ھمے یکّیں دْروشم ءَ پہ دو جتائیں گالتواراں کارمرز کنت۔ بزاں جاھے ایشی ءَ پہ کشّاب /ao/ ءَ کارمرز کنت ءُ جاھے اے جتک ءِ ”ء“ ءَ پہ /زبر/ ءُ ”و“ ءَ پہ جْوانابی توار ءَ کارمرز کنت۔ اوپسالا ءَ کہ پہ گْونڈ کشّاب /زبر/ ءَ ”زبر“ءِ سُرینوک >َ< گچین کُرتگ اَت گڑا باید اِنت کہ اے وڑیں جاھاں ھم ھمے سُرینوک ئِے کار بہ گپتین ءُ اے دْروشم >رَوَگ< یا >روَگ< نبشتہ بہ کُرتیں۔ چرے درور ءَ پدّر بیت کہ اوپسالا یکّے وَ > ئو < ءِ دْروشم ءَ تھنا پہ کشّاب ءَ زورگ ءَ نہ اِنت ءُ دومی پہ یکّیں کشّاب /زبر/ ءَ دو کارِست کارمرز کنگ ءَ اِنت؛ یکّے سُرینوک >َ< ءُ دومی >ء<۔ بلے سیدرھبند ءَ گوں ھمے سُرینوک ءِ پکاریں جاھانی کارمرزی ءَ اے جیڑہ ودیگ نہ بیت، چوش کہ:
(روان اِنت)