اشاره: مولانا عبدالرحمن محبي، يكے چه بلوچستانءِ قديمي ومزنيں عالم وزانتكاران إنت، كه وتي عمري په دين وطالباني خدمتءَ پير كتگ، وبازيں تجربه وخاطراتے گوں وت داريت، همے خاطرءَ مجله”اسلامءِتوار” ءَ گوں إے واجهءَ گندونندے كتگ كه اولي بهري شمئي ديما پيش كنگ بيت.
 واجه! چه وت، و وتی پت وپیرکاں وآیانی اصلی ملک وکار وبارءَ مارا سهیگ بکن إت؟بنده، ماں دهستانءِ كلّگانءِ جالقءِ سراوان، ماں يك كشاورزيں خانواده إے په دنيا يهتگاں، مئي پت و  پيركاني تها ملا بوتگ، بلے همےاندازه كه قرآن مجيد و ابتدائي كتابان إش زانتگ و دگه چيں زنڈيں(مزنيں زانتكاريں) ملا نه ماں دهءِ تها بوتگ و نه آمحدودهءَ بوتگ، مئي كار كشاورزي و کم کم دامداري بوتگ، و به إے ترتيب الله تعاليءَ مئي زندگيءَ ديما برتگ، مئي دهستانءِ دبستانءِ اولي شاگرد ما بوتگيں كه چهار نفرإتيں و  تا چار كلاس هست أت و په  پنجمي كلاسءَ ما مركزبخش رپت إيں، گڑا تا ثلث سومءَ ما درس وانت، بلے رندءَ مني دل چه إشاں بيزار بوت و مدرسه أوں ويل دات و يهتاں  مدتے ماں دهءِ تها منتاں. پدا پنج گورءَ شتاں و  ابتدائي دینی درس چه پنجگور شروع کت أنت.
پیسر چه إشی که شما په تحصیل علمءَ په پاکستانءَ  بروإت، بلوچستانءِ سیاسی واجتماعی حال
چطور أت؟ چه کسے إداں حاکم أت؟ مني تولد ماں سال 1320 إنت، إے زمان إيرانءِ تها حكومت، محمد رضا ءِ دستءَ أت، بلئے ماں بلوچستانءَ، محلي حاكمانءَ گيشتريں نفوذ هست أت، هر دهے يك تا دو وسئے حاكمے هست أت، إے حاكماں زور گويي إش كت، يعني مركزي حكومتءَ مزنيں تأثيرے  نه أت، هما اولي سال  كه ما دبستانءَ داخله گپت، إے مسئله پيش یهت كه محمد رضاشاه إش چه إيرانءَ گلينت. رند چه آئيءَ يك شخصے بنام دكتر مصدق دولتي اداره كت، بلے رند چه مدتےءَ هما سالءَ آمريكاءَ مداخله كرت و دكترءِ حكومتي پروش دات، پدا  محمد رضا إش ياورت و حاكم كرت، آوهدي إيرانءِ حكومت إے طور أت، بلے مئے منطقهءَ گيشتريں نفوذ خاناني أت، پدا  كم كمءَ دولت قدرت گپت.
پیسر چه شمئی روگءَ، بلوچستانءِ دینی اوضاع چه پیم أت؟ مردمانی دینی  ومذهبی رهبر چه کسے أت؟ حقيقت إشنت كه مئي منطقهءِ مردماں چه هما قديمءَ مسلمان بوتگ أنت، بلے چه ديني تعليمات  بهره إش نبوتگ، گيشتر قبر پرست وبدعتي بوتگ أنت، لهتے ملا  چه افغانستان يهتگ و  إے مردمان إش بے راهه بُرتگ، يعني دينے كه قرآن عظیم الشأن گوشيت په إداں نه أت، گيشتر مردماں قبر پرست وقبوریءِ إتنت، مئے منطقهءِ تها خاصیں عالمے نبوتگ، تهنا گشتءِ تها حضرت مولانا عبدالواحد هست أت، ومولانا شمس الدين سالے يك دو برءَ په تبليغءَ اوداں يهت، بعد مولانا سليمان نامے مئي منطقهءَ په تبليغءَ يهت، كم كم عالم چه سراوان جوڑ بوت، مئي دهستانءِ اوليگيں عالم من وت إتاں، پيسرءَ عالمے نبوتگ.
چه وتی تحصیلءِ علمءَ ماں پاکستانءَ بگوش إت؟ چه آ عالمانے که شما گیشتر چه آیاں استفاده کتگ و بهر زرتگ مارا سهیگ بکن إت؟من 11سالءَ پاكستانءَ بوتگاں، سئے سال ماں پنچگورءَ بوتگاں، ما اودءَ گيشتريں استفاده چه مولانا سعدالله، مولانا محمد ابراهيم، مولانا محمد عالمءَ كت. رندءَ من چه پنجگورءَ دارالعلومءِ ٹنڈو الله يارءِ سندءَ شتاں، ويك سالے اودءَ منتاں، چه اوداں من دوباره كراچيءَ و جامعه علوم اسلاميهءِ بنوريءِ نيوٹاونءَ يهتاں. يك سالے بعد من  ملتانءَ رپتاں، اودءَ مولانا بازي گيشتر فلسفه و منطقءِ كتاباں درسي دات أنت، چه ملتانءَ من پدءَ ماں راولپنڈيءَ يهتاں وچار و پنچ سالءَ منتاں  وچه شخص مولانا غلام الله خانءَ بعضے منطقي كتاب من ونت أنت و ماں إے زمان كه ما درس وانت هچ تعطيلي إے من بے هچءَ نگوازينت مثلا اولي تعطيلي كه يهت مولانا جاجرويءِ درس تفسيرءَ شركتاں كت، پدءَ مولانا غلام الله خانءِ درسءَ و يك سالے هں مولانا عبدالله درخواستيءِ درسءَ شركتاں كت، وماں إے 11 سالءَ فقط دوبار  محلءَ يهتاں، و په دوره حديثءَ من كوشش كرت كه پاسپورتے بگران وبرواں دارالعلوم ديوبندءَ، من ويزا و پاسپورت گپت أنت، بلے هما روزے كه قرار أت باندا من سرگراں برواں په هندوستان، هندوستانءِ دولتءَ اعلام كت كه تماميں پاكستانيانے كه داخل مملكت يا خارجءَ أنت آياني ويزا كنسل أنت، دگه قسمت نه أت مني ويزا هں كنسل بوت، من ماں جامعه علوم اسلاميه بنوريهءَ داخله گپت ودوره حديثءَ اوداں منتاں، رند چه دوره حديثءِ تمام بوگءَ مني سعي إشي أت كه انگت خدمت مولانا محمد يوسف بنوري به باں، بلے مولانا گوشت: من سئے شپ استخاره كناں، هرسهبے كه من مراجعه كت گوشتي تو برو إيرانءَ، سومي برءَ من گوشت: مني دل نلوٹيت كه برواں پرمائشي كت: اگاں مني استاديءِ حقءَ منّئے برو اگاں ناں وت زانئے، گڑا من گوشت: اگاں من تئي استاديءِ حقءَ مه مناں چه خاكے وتي سرا بريچاں. منيگ و آئيءِ ارس درهت أنت، مولانا گوشت: من زاناں تو پچے نروئے! طالب كه فارغ بيت لوٹيت مدرسه إے ببيت كه درس بدنت، بلے شمئي ملكءَ مدرسه نيست. بلے جاهے كه مدرسه نيست، بزاں دين نيست ومئي وشمئي مقصد مدرسه نه إنت، بلكيں اول دين إنت، مئي وشمئي وظيفه إشنت كه بروإيں بندگانءَ دينءِ طرف دعوت بده إيں، چه إے نظرءَ تئي سرءَ لازمتر إنت كه اودءَ بروئے تا دين زندگ ببيت، مدرسه وتاوت جوڑ بيت. گڑا رند چه 11 سال وانگءَ ما إيرانءَ پچ ترت إيں.
چه کسے یا چه چیزے سبب بیت که شما په درسءِ وانگءَ پاکستانءَ برو إت؟ البت إشي خداي تعاليءِ إلقا إنت ، الله تعاليءَ انسانءَ راهنمائي كنت په هماچيزے كه لوٹيت. ولي سبب بزرگ علماي ديستن بوت، حضرت سيد عبدالواحدگشتي ومولانا شمس الدين ملازهي سالے يك دو برءَ يهت أنت، مني پت عالمے نه أت ، بلے گوں عالماں باز محبتي هست أت، يعنے بمحض إشي كه عالمے وارد مئي دهستان بوت آئيءِ خدمتءَ يهت ويك شپے يا روچے دعوتي دات، يك نوبتے كه مولانا شمس الدين أودان أت من گوشت: صاحب! مني پتءَ بگوش كه منءَ بلّيت كه  من رواں درس واناں. مولانا شمس الدينءَ پرمائش كت: پير مرد! إے زهگءَ بِل كه روت درس وانيت، مني پت گوشت: واجه! إشي مني پيريءِ عصا إنت. واجهءَ گوشت: بلي بروت درس بوانيت. مني پتءَ گوشت: واجه! دگه كسے نيست،مني زهگ همے يكين إنت.  واجهءَ پدا باخشم گوشت كه بلي روت خداءِ راهءَ. مني پتءَ گوشت: واجه! من [وتي زهگ]خيرات کت په خداءِ راهءَ. گيشتر همے سبب بوت كه من درسءَ شروع بكناں.وقتے كه مني پتءَ منءَ اجازه دات، گڑا من مولاناءَ گوشت كه من ياياں ڈَمّن و شمئے كرا استفاده كناں، واجهءَ گوشت: ناں من گيشتر گردگاياں و سفر كناں، گڑا وانگ نبيت، من  مدتے ماں پنجگورءَ مدرس بوتگاں تو برو هموداں  درس بوان، إے پيمءَ من په آئيءِ هدايتءَ (الله رحمتی کنات) پنجگورءَ رپتاں.
وهدے که شما پاکستانءَ رپت إت، پاکستانءِ اوضاع چطور أت؟آ وقتي پاكستانءَ باز دير نبوتگ أت، تازه چند سالے أت كه پاكستان تأسيس بوتگ أت، همے اختلاف و مزنيں قدرتاني سياسي كشمكش و خود خواهي پاكستانءِ‌تها  محسوس أت،  كه الان  هں همے حال و خبراں هست أنت.
شما گوں چه وسیله إے په پاکستانءَ سفر کت؟ راهاں چه پیم إتنت؟آ زماں تا مروچي باز فرق كنت، اولءَ كه ماشين باز نه أت، تو بگوشئے كه إے قدر كم أت كه در حد نيست أت، مئي سفر گيشتر بلوچستانءِ تها يا پيادگ أت يا گوں الاغءَأت  و آنگو ماں پاكستانءَ گوں قطارءَ أت.
آ زمان پاکستانءِ مدارسءِ امکانات تا چه حدے إتنت؟مدرسه ياني امكانات مثل هنوگيں مدرسه ياں نه إتنت، ولي چيزے كه طالب علمءَ گيشتر تحريك كنت وتشويقي دنت آ استادإنت. زمانءِ ما، كسانے هست إتنت كه خيلي با ارزش وبا دين  إتنت وباز توانا إتنت، يعني سر مردم هں نفوذإش باز هست أت، بلے حكومت إش هں هست أت، همے اساتذهءِ محبت گيشتر سبب بوت كه ما په وتي تحصيلءِ ادامهءَ تشويق ببئيں و علاقه پيداگ بكنيں.
شما چند دوره تفسیر قرآن مجید شرکت کتگ؟ من 6 دوره تفسير شركت كت يك دوره إے مولانا عبدالغني جاجرويءِ گورءَ، چار دوره مولانا غلام الله خانءِ پانگءَ ويك دوره إے مولانا عبدالله درخواستي كرءَ گوازينت.
چه سالے شما فارغ التحصیل بوت إت؟ماں سال1383/1382 هـ ق ءَ فارغ التحصيل بوتاں.
رند چه شمئی برگشتءَ په منطقهءَ، بلوچستانءِ اوضاع چطور أت؟إدان (بلوچستان) چنداں عالم نه أت، تنها يك تعداد انگشت شمارے ماں سرباز زمينءَ هست أت، ويك تعدا انگشت شمارے ماں سراوانءَ هست أت، وماں كل إيرانشهرءَ تهنا دو نفر عالم هست أت، در چابهار وكنارك وخاش هچ نه أت، زاهدانءَ هں دو يا سئے نفر عالم هست أت، كل علماء همشان إتنت، يك مدرسه دینی ابتدايي إے سربازءَ هست أت و دو مدرسه ماں سراوانءَ.
چه وتی اولی ملاقات گوں مولانا عبدالعزیزءَ ما را سهیگ بکن إت؟اوليں بار زمانے كه من راولپنڈيءَ دوره تفسيرءَ شركت كتگ أت، مولانا عبدالعزيز  اودءَ يهت و من براي اوليں بار زيارت كت، مولانا وهدے كه اودءَ يهت من تهنا ماں يك اتاقےءَ زندگي كت، وحضرت مولانا غلام الله خانءَ په عالمانے كه دوره تفسير إش شركت پراياني جدا جاگاهي در نظر گپتگ أت، گڑا مولانا غلام الله خانءَ مولانا عبدالعزيزي گوشت كه تو بيا گوں عالماں بنند، مولانا گوشت: ناں من گوں إے طالبءَ ننداں ، رندءَ مولانا عبدالعزيز تا دو ماهءَ اودءَ مني اتاقءَ منت، وهميشه مني اصرار كت كه زمانے كه تو فارغ بوتئے بيا زاهدانءَ، من گوشت بگنداں باريں تا فارغ بباں خدا تعالي چے لوٹيت، وقتے كه دوره تفسير تمام بوت، واجهءَ منءَ گوشت توبيا تا لاهور مني همراه ببو، من هم همراه بوتاں، واجهءَ گوشت: من لوٹاں بيعت بكناں، بلے نزاناں كه گوں مولانا حماد الله بيعت بكناں يا كه گوں مولانا احمد عليءَ! من گوشت: واجه! من وت گوں مولانا حمادالله بيعت كرتگ، بلے من په شما مناسب زاناں كه گوں مولانا احمد علي بيعت بكن إت. واجهءَ گوشت: پچے؟ من جواب دات: تو ماں شهرءَ نشتگئے ومولانا احمد علي هں شهرءِ تها  مقيم إنت، گڑا شمئي ذوق گيشتر گوں يكدگرءَ وارت، بلے من ماں روستائے نشتگاں همے خاطرءَ من گوں يك روستائي إے (مولانا حمادالله) بيعت كت. رندءَ واجهءَ گوشت خوب إنت، گڑا ما يهتيں مولانا احمد عليءِ گورءَ (واجه مولانا احمد عليءِ درس تفسير چه رجب شروع بوت تا عيد أضحي، وتنها عالماں تونت كه شركت بكن أنت من هں تونت كه إے مدت 13 روچے كه اودان إتيں بخاطر مولانا، ماں درس مولانا  احمد علي شركت بكناں پدا واجهءَ بيعت كرت ولوٹتي كه پچ بتري و كراچيءَ بروت من گوشت واجه من ترا رسيناں تا كراچي واجهءَ گوشت:  نه من وت گاڑی إے گران رواں.
وهدے که شما منطقهءَ یهت إت، چه پیمءَ گوں مولانا عبدالعزیز ارتباط بر قرار کت؟ زمانیکه من فارغ بوتاں، مولانا نامه نوشت که تو بیا زاهدان، آوهدی انگتءَ مدرسه[دارالعلوم مكي] جوڑ نبوتگ أت، من جواب دات که واجه منی پت پیر مرد إنت دگه کسے نداریت، لازم إنت که په إشی خدمت بکناں مدتی گوست دوباره نامه إی نوشت من پدءَ همے جواب دات بعد مولوی عبدالعزیز ساداتی چه زنگيانءِ سراوانءَ یهت و گوشتی بیا مدرسه، من گوشت: من نیاياں، إے پیر مردءَ خدمتءَ کناں رپت ومنی پسی گوشت: که إشی اگه میئيت درس مدنت وتی وانگانءَ بیهوش کنت. آیاں ساده دلیں عامی إتنت گڑا گوشتی بابا تو برو همانگو درس بدئے من گوشت بابا کئے إدءَ ترا مُٹے دار چنت دنت گوشتی: ٹوهیں مردمے یهتگ تو برو، آخءَ منی پس منءَ مجبور کت که برواں، سراوان نزیک أت گرچه ماشین و دگه وسائل نه أت، بلے په سختی برے په ماشین وبرے خرءِ‌سرءَ من رپتاں. چار تا پنچ سال من اوداں (مدرسه دارالعلوم زنگیاں)مدرس إتاں، مدرسه ابتدایی أت حدا کثر درسی تا کنزأت، 15 تا 16 گیشتر طالبی نهت  الله تعالیءِ مهربانی بوت که مدرسه ترقی کت تا 90  تا 100طالب رست أنت. اولی بار أت  در تاریخ بلوچستان که ما طالبانءَ نان پخته دات ومن گوشت چو خب نه إنت که طالب بروت در بجنت و چنڈے بلوٹيت. چار تا پنچ سالے که من اودان إتاں مدرسه باز ترقی کت وبازینے چه آطالباں رپت أنت و پاکستانءَ مولوی بوت أنت و آخرءَ بنابر یک سری حالاتے من آ مدرسه ویل دات، رند چه منءَ، آ مدرسه ساقط بوت وکپت تا إشی که انقلاب بوت پدا مدرسه زندگ بوت بعد چه إشی که مدرسه ویل دات وادار بوتاں که اماراتءَ برواں. من یهتاں زاهدان و وتي پاسپورت گپت که اماراتءَ بروان و مولانا مولانا قمر الدینءِ مهمان إتں، واجه شت   مولانا عبدالعزیزي گوشت: إشی جوانیں مولوی إے  و منطقه تاریک إنت و إشي  په چار کرانءَ اماراتءَ روت، من وشما نتوانیں نگه إے بداریں!  مولانا قمر الدینءَ گوشت که من برانی په ایرانشهرءَ، مولانا گوشت: من گوشانی که بیا زاهدان نیئيت تو چون تونئے  ببرئي ایرانشهرءَ!؟ إے دوئیں واجه هور بوت  أنت ومن إش قول گپت که پاسپورتءَ بناداں وبراں إیرانشهرءَ، گڑا من ايرانشهرءَ شتاں، یکسالے ماں کور کلکلیانءِ مدرسهءَ مشغول بوتاں، پدا یک مسجدے من إش دعوت کت  و گوشت إش که تویک سالے بیا، اگاں وش إت بو بنند واگاں وش إت نبوت برو. من یهتاں و مسجد مزن كنگ بوت و په درسءَ  دو سئے اتاق إيں هں پیم کت ، رندءَ انقلاب بوت، دگه من هں دیست که تهنا مدرسه منی دستءَ نبیت، الآن اودا مدرسه إے هست ومسجد هں باز توسعه دیگ بوتگ ( إے مدرسه هنو یک ٹوهیں مدرسه إے ومعروف إنت په مدرسه رحمانی که ماں خیابان درزاده إیرانشهر ءَ قرار داریت)گڑا من شتاں گشت.رند چه إشیءَ من دوسال گشتءَ شتاں، همے مدتءَ من مریض بوتاں، إے مرض سبب بوت که برواں مشهد، مشهدءِ دکتراں منءَ گوشت که تو باید هفته إے دوبار آزمایش بدئے آوهد فقط یک آزمایشگاهے زاهدان هست أت دگه شهراں هچ نهت، دگه من په إے نیت یهتاں زاهدان که یک شش ماهے همے آزمایشانءَ بدیاں مولانا گوشت: آ وهدی من ترا گوشتگ أت که توبیا تو نیهتے هنو ترا خداءَ یارتگ. إے وهدی مدرسه جوڑ بوتگ أت و 20 طالب هں نرست أنت، من إش یک اتاقے دات من  هں نشتاں كه مني هما نندگ بوت.
هلاس نه إنت…
شاکر رئیسیمسلم بلوچیاسلامءِ توار