azaroa | 2015 | baztango haizegoa
Archive for 2015(e)ko azaroa
Belateko Ama birgina.
Posted in Uncategorized on azaroa 19, 2015|
Leave a Comment »	Gure mendiek, gordetzen dituzte inguru magikoak eta udazkeneko lehengo ostoak erortzen direnean hoietako bat ekartzen gaitu haizegoa hontan. udazkeneko urre kolorezko jantzitako Belateko pagadian sartuta eta galzada zahar (jakintsuak ez dira ados patzen erromatarra edo erdi arokoa den) ondotik ibiliz , Baztaneko santiago bidea segituz, Belateko Santa Maria monastegian gelditzea derrigorrezkoa iten zaigu.
Belateko Ama Birgina monasterioa Argazkia Oscar Guindano eta bere navarranatural.blogspot.com blogetik hartuta da
Santa María , Nafarroako “katedralizio fundazio” delako monastegi-hospitalea dugu eta XII. mendeko dokumentazioan agertzen da lehen aldiz. Gaur egun bi konstrukzio besterik ez dira gelditzen, eta nahiz eta orain dela gutxi berritu, nahiko gaizki daude. Eliza barneluzego bat bakarrik dauka eta hegoaldean nabarmentzen da tximina haundi bat etsiaren ondoan jarrita. Baita iparraldean gogorgarri batzuk nabarmentzen dira ere, baina badirudi hauek geroxeago eraikiak izan zirela, alde bakoitzean atrio bat zegoen baina gauregun ez dago. kanpoaldean sarrerean nabarmentzekoa da bere portada erromaniko xumea.
Belate-ko monastegia, 1160an sortua izan zen. 1165etan Alejandro III aita saindua bula batean aipatzen du Iruñeko gotzaingoarena dela. Kalonjeek prioretza sortu zuten, “Belate-ko priorea” izenburuarekin, ospitalearen ondare-errentei esker mantentzen zen prioretza. Monasterioaren egiturari dagokionez, monasterio-ospitale mistoa zen, ez zen arraroa garaia haietan. Priorea gobernatzen zituen erlijo gizonak eta priore emakume bat monjak, baita ere bertze elizgizon baziren laguntzaile moduan eta ez zirenak “paniaguadoak” (bazkari eta ohe batengatik lana iten zutenak) deitutakoak eta ainbat fraile laguntzaile. Monastegiia erromes eta beharsuenentzat zen baina baita ere bere inguruan eskariak edo “limosnariak” ibiltzen zioren sorospenak jasozen.
Belateko monastegiaren (ermita) eraikin bat. Argazkia almonteparaque.blogspot.com. blogetik hartuta dago eta egilea andonire5 da.
XIV. mendearen aldera badakigu prioren ondareak administratzeaz arduratzen zen persona bat zegola “hartzaile” (receptor) deitzen ziotena eta baitera ospitaleko “racionero-a” zena. Adibide gise, dakigu 1325an Aimeric-ek eta Jurdana izeneko prioreak gonernatzen zutela monastegia
Monastegi-ospitala nahiz eta lau ohe soilik izan, bere karitatezko izaerabeti mantendu zuen. Udan, handik pasatzen ziren erromesek sagardoa eta ogia jasotzen zituzten, eta bere bideari jarraitzen zioten normalki. Hala ere, neguan, batzuk hogei egunetan geratzera heltzen ziren eta surik, oherik, arroparik, salda onik, sagardoa eta ogia, ez zitzaien inoiz falta izan. Garbitasunari dagokionez, hartaz arduratzen ziren bi emakume zeuden (donak). Nafarroako Erregeek eta apezpikuek babestu izan zuten. Monasterioak garrantzi handia izan zuen eta edukitze garrantzitsuak izan zitun: Berarenak ziren Elveteko Askoko hospitala , Lekaroz eta Almandozko elizak, San Martin de Unxeko eliza, Beireko Santiago basilika…
Bertze eraikina, baserri itxura duna. Argazkia almonteparaque.blogspot.com blogatik hartuta dago eta egilea Andinre5 da.
Erregeaz babestua izan arren, monastegia arpilatzeak, suteak…jasan ditu eta hori egiten du hasierako eraikinetatik ia ia ja gelditzea. Historio “ofiziala” (eta gezurteroa) erten du 1512an Labrit erregearen tropak Iruñetik ihes iten zutelarik manastegian harrapaketetan sartu zirela dio…baina hori jakina da ez zela horrela izan baizik arpilatzetan ibili zirenak (dokumentatua dago, baina nola historia garaileak idazten dute) Diego Lopez Ayalaren soldaduak (oñazitarra eta gaztelaniarren aldekoa) kañonak bereganatu ondoren (Belateko bataila) Belate eta Almandoz inguruan ibili zirela eta egun horietan eskualde hau kriston basakeria pairatu zuen gipuzkuarren eskutik . Belateko monastegia sakeatua izan zen, lapurtua eta expoliatua, Almandoztarrei ganadua lapurtu zieten eta balorezko gauzak ere eraman…eta badakigu horrela izan zela zeren Nafarroako Obispoak hilabete batzuk geroago (1513) monastegiko Lope Erro priorea erranda, exkomunioia aurkeztu zun Monastegia sakeatu eta basakerien egileei, hau da… Lopez de Ayala eta oñazinotarrentzat exkomunioa eskatu zun. Pasarte hau aparte 1764aren apirilako 23an animaleko suteak jasan zun,,,sutea ez da inoiz jakin nola sortu zen baina ti tau batean monastegia kixkaldu zun, mende berberan baina bukaeran (1793) eta franzestean barne (kobenzio gerran) berriz erre eta arpilatua izan zen.
1764ko sutean, Ama Birjinaren jatorrizko irudia hondatu zen eta berri bat in zutela (gaur egun Alkozen dagona) berriz momastegia altxatu zutenean, baina franzestearen behin betiko suntsiketaren ondoren tamaina txikiko baina ederki landutako Ama Birginaren Irudia Alkozera eramana izan zen.
Post hau iteko erabil den materiala.
“MONASTERIO HOSPITAL DE SANTA MARÍA DE VELATE”. Miren Koro Campos Santacana. Revisión del Arte Medieval en Euskal Herria. no 15 (1996), pp 265-271.- Donostia: Eusko Ikaskuntza.
Posted in Uncategorized on azaroa 4, 2015|
2 Comments »	“Domine Mattua, Domine Mattua, Domine Mattua….Maten baizu sos bat, ta errezatuko dazut Aite Gure bat” haur kanta ohikoa da enzutea saindu guztien egunan (azaroaren bata) eta arimen eguneko goizean (azaroak 2), Elizako atarian, bere inguruetan eta kanpusantuan.
Joakina (Oiartzun). Joakina gogoratzen da kalabazu hustu, zuloak egin eta kandela barruan jartzen iotela, jendea beldurtzeko. -Herminia Lazpita (Berriz). “Gabean edo iluntzean ipinten zan kalabazea, begiak eta ahoa egin, barruan kandelea sartu isiotuta, kanpatorrean. Kalabazea hustu egiten zan, zuloa egin azpitik, haziak-eta kendu, eta gero ipinten jakon kandelea barruan eta begiak eta ahoa aterata ipinten jakozan, zein da buru baten formea. Eta sartzen jakon kandelea erdian, eta hareek begietatik eta surretik-eta, argia ikusi egiten zan. Ganera orduan ez egoan argirik kaleetan, dana ilunetan. Eta ha ba, izentazinoa kalaberearena izango zan, nik pentsau, gazteak gintzazan eta, baina hortxe ipinten zan kalaberearen…” -Mutrikuko adinekoek. “Santu Guztien inguruko gauren batetan (…) herriko gaztetxoak alde batetik bestera ibiltzen omen ziren jendea beldurtzen. Egun batzuk lehenago inguruko baratzetan kalabazak lapurtzen zituzten, gero hustu eta barruan kandelak sartzeko. Kalabazak atarietan-eta jartzen zituzten. Kanta bat ere bazen horren inguruan: «Xesteron kontra, animen alde…» (Xestero Mutrikuko ehortzailearen izena zen). XX. mende hasierako urtetan egiten zela behintzat badakigu.