Herri izenak a galkorra
Bihotz nahasiak idazlana
joselegarreta
AURKIBIDEAPUNTUAZIO-MARKAK 1. Koma 2. Puntu eta koma 3. Bi puntuak 4. Puntua 5. Etendura-puntuak 6. Galdera eta harridura-markak 7. Parentesia 8. Komatxoak 9. Gidoia edo marratxoa 10. Marra 11. ApostrofoaZENBAKIEN IDAZKETA 1. «Baso bat ur» 2. Bizpahiru/hogeiren bat 3. Nola izenda zenbatzaileak? 4. Komunztadura aditzarekin 5. Multzotik aukera egitean 6. Adjetibo biderkatzaileak 7. DistributiboakDEKLINABIDEA 1. Mugagabea noiz? 2. Mugagabea eta aditza 3. Mugatuari buruzko zenbait ohar 4. Izenordea 5. Bera/berdin 6. «Bera» aposizioa 7. Hura/bera 8. Bat/-a 9. Erakusleak 10. Izenen deklinabidea 11. PosposizioakLEXIKOA 2.
1. Adin-sailkapena 2. Egunaren banaketa 3. Egunarteko banaketa 4. Pisu-diru-neurriak 5. Zenbait konparazio 6. Atsotitzak 7. Harridurazko esaldiak 8. InterjekzioakJOSKERA 1. Esaldien arteko loturak 2. Lokailuak 2.1. Emendiozkoak ere gainera bestalde/bertzalde halaber (orobat, berebat) behintzat bederen, bederik, behinik behin 2.2. Hautakariak bestela/bertzenaz osterantzean gainerontzean 2.3. Aurkaritzakoak ordea berriz ostera aldiz aitzitik alta alabaina dena dela hala ere, hala eta guztiz ere haatik/hargatik, horratik/horregatik barren aurkaritza adierazten duten esapideak 2.4. Ondoriozkoak beraz eta bada kide beraz bada hortaz orduan honenbestez, horrenbestez, hainbestez halatan, hala 2.5. Kausazkoak zeren zergatik alabaina 3.
bada izan ereADITZA Tratamendu bereziko aditzak Aditz trinkoen paradigmak EGON JOAN ETORRI IBILI JARRAITU JARIO ETZAN EDUKI EKARRI ERAMAN ERABILI EGIN IKUSI JAKIN EROAN IHARDUN IRAUN IRUDI EMAN ERITZI ESAN/ERRAN 4.
PUNTUAZIO-MARKAK1. KOMA Irakurketan egin behar diren pausaldi laburrak edo txikiak markatzeko erabiltzen da.Honako kasu hauetan erabiltzen da batipat:1.1. Enumerazioetan, esaldiko bi zati edo gehiago bereizteko, mota berekoak direnean eta segidan doazenean Adib.: Gaur goizean, azokan, harategian, arrandegian eta okindegian izan naiz. / Iruñea, Bilbo, Donostia eta Gasteiz dira Hego Euskal Herriko hirihuruak.1.2. Klausula bateko esaldiak bereizteko, pausaldia egiten denean Adib.: Kalera bazoaz, eros ezazu egunkaria. / Eser zaitez, nekatu egingo zara eta. / Bidaia batetik datorrenean, opariak ekartzen dizkie beti seme-alabei eta emazteari.1.3. Deikia edo bokatiboa esaldiaren hasieran doanean, koma darama ondoan. Deikia perpausaren barnean dagoenean, koma artean jartzen da Adib.: Mikel, ekar itzazu oinetako horiek. / Aizu, Itziar, zatoz lehenbailehen.1.4. Perpaus baten barruan, esandakoa argitzeko edo osatzeko beste esaldi bat tartekatzen denean, kontaera nagusia ebakitzen duen esaldi hau koma artean jartzen da. Parentesi artean edota bi marren artean ere jar daiteke Adib.: Koldo, Maiteren anaia, etxera joan da. / Laurak arte edo, nire iritzia hau da behintzat, ez da etorriko. / Zuk diozun hori, oker ez banago, orain dela urtebete gertatu zen.1.5. Esaldiaren harruan daudenean koma artean eta esaldiaren hasieran daudenean koma ondoan dutela idazten dira gisa honetako molde eta lokailuak Adib.: hau da, hots, esate baterako, azkenik, azken finean, haatik, hala ere, izan ere, beraz, bukatzeko, adibidez, hala eta guztiz ere, dena dela, dena den, hortaz, nolanahi ere, orduan, bada, ordea, aldiz, berriz, besteak beste, bestalde, gehienetan, egia esan, otoi, gainera, alegia, -z gero, hain zuzen, esaterako etab.1.6. Bai eta ez bat baino gehiago izanez gero koma jarriko dugu Adib.: Bai trena, bai kotxea, bai hegazkina ere, oso gogoko ditut.1.7. Aditz herbera duten esaldi-segidan elipsia egiten denean 5.
Adib.: Idazkariak zortzi telefono-dei jaso ditu; idazkari-laguntzaileak, bost; eta menpekoak, hamar.1.8. Eta, edo eta ala partikulen ondoren, zenbait kasutan Adib.: Gaisorik zegoela eta, ez zen lanera joan.1.9. Aposizioetan Adib.: Abenduaren 28an, Inuzenteen egunean, ederki sartu ziguten ziria.2. PUNTU ETA KOMA Jeneralean, komak baino pausaldi luzexeagoa adierazten du. Honako kasu hauetanerabiltzen da:2.1. Klausula luze baten barruan dauden esaldiak bereizteko, baldin eta aurretik koma bat edo gehiago erabili badira Adib.: Hirurogeita hamabi aldiz ikusi zuen, Aloña mendiko hariztietan, ostro berdea berriz jaiotzen; baina ez zion eramango hemeretzi urteko mutil batek ez aizkora jolasean, ez burdina astuna jaurtitzen, ez mendietan gora edo ibarretan zehar lasterka. Orain hirurogeita hamar urte inguru dela, Hego Ameriketatik Afrikako itsas bazterrerantz, hiru mastako untzi ederra zetorren; oihalduna, aldi hartan itsaso zabalean ibiltzen ziren gehienak bezalakoa.2.2. Ideia beraren bi aide desberdin adierazten dituzten bi perpausen artean Adib.: Ezin dezakegu horrela jarrai: hondamendira goaz zuzen-zuzenean.2.3. Bi esaldi, juntagailuz edo bestela, elkarri lotuta daudenean, baina, aldi berean, lotura hori hain xumea edo estua ez denean Adib.: Sekulako zarata-hotsak esnatu ninduen; ohetik salto egin nuen eta leihotik begira egon nintzen luzaz. / Horrela bukatu zen hitzaldi zirraragarri hura; eta, ondoren, entzuleak poliki-poliki irten ziren.3. BI PUNTUAK Bi puntuek pausaldi luzea adierazten dute. Baina puntu bakarrak ez bezala, bi puntueknolabaiteko segida edo argibidea adierazten dute. Kasu hauetan erabiltzen dira.3.1. Gutunetan, hasierako agurraren ondoren Adib.: Lankide hori: Jaso nuen otsailaren seiko zure gutuna... Jaun agurgarria: Idazki hau sinatzen duenak...3.2. Norbaiten hitz testualak aipatzen direnean, bi puntu jartzen dira aipamenaren aurretik, hau maiuskulaz hasten delarik 6.
Adib.: Famatua da Sokrates-en harako hura: Ezagut ezazu zeure burua. Galdera hau egin zidan emakumeak: Non dago hondartza?3.3. Adibide gisa edo, ejenpluak jarri nahi direnean, bi puntu jartzen dira enumerazioaren aurretik Adib.: Bokalez hasten diren zenbakiak h letrarekin idazten dira euskaraz, ehun izan ezik: hiru, hamar, hamaika, hamabi, hogei, etab.3.4. Enumerazio bat egiten denean, bi puntu jartzen dira aurretik Adib.: Euskal Herriko herrialdeak zazpi dira: Nafarroa Garaia, Nafarroa Beherea, Lapurdi, Zuberoa, Gipuzkoa, Bizkaia eta Araba. Lau urtaroak hauek dira: udaberria, uda, udazkena eta negua.3.5. Proposizio orokorra ezarri ondoren, berehala beste esaldi batzuekin frogatzen edo azaltzen denean, hauen aurretik bi puntu jartzen dira Adib.: Horrela da bizitza: gutxien uste duzunean dator ezbeharra.4. PUNTUA4.1. Periodoak zentzu osoa duenean, puntua jartzen da azkenean, horrela pausaldi luzea adieraziz4.2. Lerro berean (puntu eta jarrai) edota hurrengo lerroan (puntu eta aparte) jarri dezakegu Horretarako arrazoibidearen edo ideien segida hartzen da kontutan gehienbat. Alegia,aurreko periodoarekin segida estua dagoenean, puntu eta jarrai egiten da. Aldiz, ideien segidanpauso berri bat ematen denean, puntu eta aparte. Izkribu edo testu baten bukaeran ipintzen denpuntuari azken puntua deitzen zaio.Puntuari dagozkion adibideak nonnahi ikus daitezke.4.3. Laburduren ondoan ere puntua erabiltzen da Adib.: adib. (adibidez), or. (orrialde), pta. (pezeta), km. (kilometro), etab. (eta abar)...5. ETENDURA-PUNTUAK5.1. Geure esanaren zentzua bukatu gabe edota airean utzi nahi dugunean, etendura-puntuak erabiltzen ditugu Irakurtzean, ahotsaren intonazioari halako kera berezi bat ematen zaio. Horrela zenbaitñabardura adierazten dira, hala nola zalantza, bildurra, ironia, etab. Adib.: Esatea gustatuko Iitzaidake, baina... ez, ez naiz ausartzen. / Teilatuan zebilen lapurra... katua zen. / Ezagutzen duzu esaera zaharra: Upel txarretik... 7.
5.2. Sarritan etendura-puntuak eta abar delakoaren ordez erabiltzen dira Aipamena edo enumerazioa jarraitu beharrik ez dagoela adieraziz. Horregatik bukatugabeko aipuetan ere erabiltzen dira. Adib.: Ezaguna da «Garoa» nobelaren hasiera: «Ura Zazpi oiñ ta erdi bai Iuze, makal zugaitzaren irudira zuzen, ...»5.3. Etendura-puntuak seinalatzeko, hiru puntu bakarrik jartzen dira (...)6. GALDERA-MARKA ETA HARRIDURA-MARKA6.1. Gaztelaniaz ez bezala, euskaraz marka hauek esaldiaren azkenean bakarrik jartzen dira Adib.: Zertara zatoz? / Bai neska ederra!7. PARENTESIA7.1. Zenbaitetan, perpaus nagusiaren barnean, beste bat sartzen da argibide gisa. Argitzeko erabiltzen den perpaus hori parentesi artean idazten da. Gaur egun, parentesiaren ordez, bi marrak ere sarritan erabiltzen dira Adib.: Datorren guztietan (eta sarritan etortzen da) opariak ekartzen dizkit./ Euskal Herriko arazoak —beste herrietakoak bezalaxe— ez dira konponezinak.7.2. Parentesia hitzez hitzezko aipamenetan ere erabili ohi da Adib.: «(...) *Edun zubereraz erabiltzen da eta eduki nahiago da lapurteraz eta gipuzkeraz.» (EUSKALTZAINDIA. EGLU-II, 1987, 477. or.)8. KOMATXOAK8.l. Norbaitek esana edo idatzia hiizez hitz jaso nahi denean, komatxo artean jartzen da Aipatzen den testua luzea denean, parrafo bakoitzaren hasieran jartzen dira komatxoak etabatzutan lerro bakoitzaren hasieran ere bai. Azken kasu honetan, komatxoak alderantziz jartzendira lerro bakoitzean, lehenengoan izan ezik. Adib.: «Ez egin horrelakorik», esan zuen irakasleak. Honela dio Mitxelenak bere buruaz: «Izan, euskaldun garbia izan naiz beti, gure artean gero eta ugariago agertzen diren iratxo horietakoren batek besterik uste duen arren».8.2. Era berean, komatxo artean idazten dira lan artistikoen izenburuak, egunkari, liburu eta aldizkarienak, zinema eta antzokienak, marka-izenak, etab. Adib.: «Gero», «Harri eta Herri», «Haizeen orrazia», «Txalaparta». «Euskal Erromeria», 8.
«Le Monde», «Argia», «Habeko Mik», «Coliseo», «Antzoki Zaharra», «Simca 1.200»...8.3. Atzerriko hizkuntzetatik bere horretan hartzen diren hitzak Adib.: «Fans» ugari joan zitzaion aireportura.8.4. Herri-hizkeratik hartutako hitzak edo esamoldeak eta argotekoak Adib.: «Ean», «ean» —esaten zion, basoa goraino betetzen ziolarik./ «Fale», «Gehiegiegi», «Jakizak», etab.8.5. Izengoitiak eta animalien izenak Adib.: «Txiki» gure txakurra.8.6. Ironiazko zentzuan erabiltzen diren hitzak Adib.: «Jaun» hura lapur galanta zen.9. GIDOIA EDO MARRATXOA9.1. Pertsona eta toki-izen arrotz, ezezagun edo gutxi ezagunetan, atzizkiren bat eransten zaienean Adib.: Bihar Georgetown-en bazkalduko dugu. / Van Dick-en iritzia da.9.2. Aldizkari, egunkari, liburu eta antzekoen izenak aipatzerakoan, marratxo bat jar daiteke atzizkiaren aurretik, komatxo artean idazten ez direnean Adib.: Triunfo-tik hartutako datuak dira.9.3. Zenbait hitz elkartutan9.4. Lerroz aldatzean marratxoak nola jarri: Euskaltzaindiak hitzak silabaka zatitzea gomendatzen du «...bistan denez euskal idazle eta hiztunek askoz ere garbiago dute silabaren intuizioa morfemarena baino. » (Euskara XXXVI 3. aldia, 1991. Separata 1992. 25. or.) Adib.: za-ku-rra; du-e-la; du-ten; nik; gi-zo-nik; mai-ta-su-na, e.a.10. MARRA10.1. Marra elkarrizketetan erabiltzen da, hizketalagun bakoitzak dioenaren aurretik Adib.: — Nik gaztetan Sahara basoko arbola guztiak moztu nituen. — Sahara basamortukoak esan nahiko duzu, noski. 9.
— Bai, horrela deitzen diote geroztik.10.2. Antzerki-lanetan ez dago marra ipini beharrik, zati bakoitzaren aurrean pertsonaiaren izena jartzen baita10.3. Lehen esan bezala, parentesiaren ordez ere erabiltzen dira bi marrak, perpausaren barruan beste bat argibide gisa sartzen denean Adib.: Datorren guztietan —eta sarritan etortzen da— opariak ekartzen dizkit.11. APOSTROFOA11.1. Hitz batean letra bat edo beste jan dela adierazteko erabilizen da. Arau honek ez du balio, noski, hitz elkartuetarako Adib.: Zortzi terdiak dira. / Agur terdi. 10.
ZENBAKIEN IDAZKETA1. BASO BAT UR (*)1.1 Adibide hauetan eskatu nahi dena azpimarratzen da Adib.: Baso bat ur. / Baso bat ur hotz. / Hiru litro ardo. / Hiru litro ardo gorri.1.2. Beste honetan, berriz, basoa adierazi nahi dugu eta ez dugu kontutan hartuko zertarako edo nolakoa den baso hori Adib.: Baso bat.1.3. Baso hori ura edateko baldin bada, edontzi edo basoaren kualitate bat azpimarratzen da. Beraz, hitz konposatu soila dugu Adib.: Ur baso bat.1.4. Erabilera hau, hala eta guztiz ere, ez da bat zenbatzailera mugatzen Adib.: Sei kilo kafe. / Hiru baso ur. / Bost litro ardo. / Laurden erdi bat olio. Baita hauek ere: Dozena bat porru. / Dozena bat arraultza.1.5. Oso gogoan hartu behar da ez direla gauza bera Adib.: Kamioi bat esne edango luke horrek. / Botila bat txanpan edan du minutuan. Eta, Esne-kamioi bat irauli da. / Txanpan-botila bat lehertu dio buruan.1.6. lzena masa modura hartzen denean, esapide hauek honela erabiltzen ditugu Adib.: Basokada bat olio (edo basokada olio ere). / Kamioi bat harri.1.7. Halaber, bete ere erabiltzen da Adib.: Kolkoa bete diru. / Basoa bete esne (baso bete esne). Lau esne-ontzi. / Ur-baso bat. / Hiru esne-kaiku. / Lau ardo-botila...1.8. Hitz konposatu-sorta bat dugu aurrean. Beraz, bat horren ordez, -a jartzea ere badugu Adib.: Esne-kaikua. / Esne-kaikuak. / Esne-kaiku bat. / Hamar esne-kaiku...1.9. Bestelakoak dira Zenbat? galderari erantzuten dioten esapideak Adib.: Baso bat ur. / Litro bat esne. / Kilo bat haragi. / Bost litro ardo... Mugagabe dira eta ezin dute artikulurik hartu, beraz. 11.
(*) Ikus. pisu-diru-neurriak.2. BIZPAHIRU/HOGEIREN BAT2.1. Gutxi gorabeherako zenbatasuna honela adieraz daiteke Adib.: Bi edo hiru. / Hiru edo lau. / Lau edo bortz, etab. Hiru lau. / Lau bost. / Zazpi zortzi, etab. Bizpahiru. / Bizpahirulau. / Hiruzpalau. / Lauzpabortz. / Bospasei. / Lauzpasei.2.2. Batzuetan ken daiteke edo hori bat -en ordez Adib.: Hamar hamabi bat. / Zortzi hamar bat, etab.2.3. Hurbilezko zenbatasuna bestela ere adieraz daiteke Adib.: Hogeiren bat. / Hogei bat. / Hogei lagun hurbil. / Hamabi hurren bat. / Hogei lagun inguru. / Lauretan hogei urte eskas. / Hogei eta gehiago gizon. / Ehun eta zenbait ardi.3. NOLA IZENDA ZENBATZAILEAK?3.1. Artikulua erabiliz Adib.: Zero edo huts...zeroa edo hutsa. / Bat...bata. / Bi...bia (ez biga, bidea, etab.). / Hiru...hirua. / Lau...laua. / Bost...bosta. /Sei...seia...3.2. Baita zenbakiak zuzenean erabiltzen direnean ere Adib.: 2a...bia / 6a...seia.3.3. Bada zenbakiak izendatzeko beste modu bat Adib.: Bata...batekoa. / Bia...bikoa. / Hirua...hirukoa. / Laua...laukoa.4. KOMUNZTADURA ADITZAREKIN4.1. Zenbatzailea bat baldin bada, singularra ageriko da Adib.: Lore bat hartu du (nor). / Txori batek jan du (nork). / Gizon bati eman dio (nori).4.2. Zenbatzailea, bat ez beste, beste edozein baldin bada, eta sintagma osoa artikuluak mugatzen baldin badu, plurala ageriko da Adib.: Bi loreak hartu ditut (nor). / Lau txoriek jan dute (nork). / Bost gizonei eman die (nori).4.3. Gainerantzeko kasuetan singularrez nahiz pluralez ageriko da aditza 12.
Adib.: Bi lore hartu dut (nor). / Bi Iore hartu ditut. / Bi hartu ditut. / Lau txorik jan du (nork). / Lau txorik jan dute. / Lauek jan dute. / Bost gizoni eman dio (nori). / Bost gizoni eman die. / Bosti eman die.5. MULTZOTIK AUKERA EGITEAN5.1. Honelakoetan -eko, -etatik (edo -etarik) edo -tan atzizkiak erabiliko ditugu Adib.: Zortzietatik hoberena, bazterrekoa izan da. / Hamarretako handiena, azkena da. / Bietatik batean, hau nahiago dut. / Bietarik batean, hau nahiago dut. / Bederatzietan handiena, bigarrena zen. Gogoan har, bizidun / bizigabe bereizketarik ez dela egingo. Adib.: Zazpi etxeetatik handiena. / Zazpi ikasleetatik zaharrena.6. ADJETIBO BIDERKATZAILEAK6.1. Honelakoetan zenbatzaileari -kun edo -koitz atzizkiak eransten dizkiogu Adib.: Bat...bakun, bakoitz. / Bi...bikun, bikoitz. / Hiru...hirukun, hirukoitz.7. DISTRIBUTIBOAK7.1. Distributiboak zenbatzaile zehaztuei -na atzizkia erantsiz sortzen zaizkigu Adib.: Bat...bana, badera. / Bi...bina. / Hiru...hiruna.7.2. Distributibo hauek aurrekaria pluralez eskatzen dute. Adib.: Bina liburu erosi ditu (hark). / Bina liburu erosi dituzte (haiek). Liburu bana erosi dut (nik). / Liburu bana erosi dugu (guk).7.3. Zenbait distributiho Adib. Huts...husna. / Hamar...hamarna. / Hogeita bi...hogeita bina. / Hirurogei...hirurogeina. / Ehun...ehuna. / 999...bederatziehun eta laurogeita hemeretzina.7.4. Baina, mila zenbakitik gora heste eredu baten arabera sortzen dira distri-butiboak Adib.: Mila...mila bana (eta ez, *milana). / Bost mila...bostna mila (eta ez,*bost milana). / 5.030...bost mila eta hogeita harnarna.7.5. Milioi zenbakiak milaren antzera ezin du -na atzizkia hartu Adib.: Bi milioi...bina milioi. / Milioi bat...milioi bana. 13.
DEKLINABIDEA1. MUGAGABEA NOIZ?1.1. Izen propioetan Adib.: zer, zein, zenbat galdekariekin.1.2. Determinatzaile zehaztugabeekin —Aurretik. Adib.: edozein, zenbait, rnakina bat, honenbeste, horrenbeste, hainbeste, hainbat, edozer... —Atzetik. Adib.: asko, gutxi, batzuk, gehiago, gutxiago...1.3. Zenbakiekin: zein diren ez dakigunean1.4. Zenbait esaera finkoetan Adib.: Sutara bota. / Eguzkitan bero-bero. / lzerditan egunero. / Uretara noa.2. MUGAGABEA ETA AD1TZA Perpaus bateko aditzarekin komunztatzen duen izen-sintagma mugagabean dagoenean,aditza singularrean edo pluralean jokatuz zalantzak sortzen dira. Puntu horri buruz ez dago arauzehatz eta bakarra. Beraz, badirudi kasu horietan aditza nahiz pluralean nahiz singularrean jokadaitekeela. Adib.: Makina bat haur eskolaratu da. / Makina bat haur eskolaratu dira.3. MUGATUARI BURUZKO ZENBAIT OHAR Espainolez artikulurik gabe erabiltzen diren zenbait hitz euskaraz mugatu bezala erabiltzendira. Esate baterako:3.1. lzenburu, titulu, errotulu eta horrelakoetan erabiltzen diren hitzak Adib.: oharra, jaialdia, krosa, jatetxea...3.2. Izen propioen ondoren, aposizio gisa jartzen diren hitzak Adib.: Indurain, Tour-eko txapelduna, atzo izan zen hemen.3.3. Harridurazko esaeretan Adib.: Zein ederra! / Hau poza! 14.
Dena den, aditzarekin doanean, badirudi mugagabean ere erabiltzen dela. Adib.: Zein gustagarri zaion kirola!3.4. Norbaiten edo zerbaiten izaera adierazten duten hitzetan Adib.: Etxe zuria da. / Abuztua beroa da. Dena den, puntu honetan bada mugagabean erabiltzeko joera ere.4. IZENORDEA4.1. Izenordeak Soilak Indartuak ni neu, nihaur, nerau (neroni) hi heu, hihaur, herori berori — gu geu, guhaur, gerok zu zeu, zuhaur, zerori zuek zeuek, zuihaur, zerok beroriek — — Forma indartuak erabiltzen dira: • Galdegaia direnean, baldin eta kontrakotasuna markatu nahi bada. Adib.: Neronek esan nion. • Galdegaia ez denean, honako bi kasu hauetan ager daiteke: — ere, behintzat, behinik behin eta antzekoekin doanean. Adib.: Neuk ere badut horren beharra. — ni neu, zu zeu eta antzeko itzulietan. Adib.: Nik neuk ez dut ezer horren kontra. — Forma soilak erabiliko dira gainerako kasuetan. • Ezezkakoetan (kontrako arrazoirik ez bada). Adib.: Zuk ez duzu ezer entzun. • Zati-galderetan. Adib.: Eta zu nor zara? • Bokatiboetan. Adib.: Hi, txikito, hator hona!4.2. Izenorde posesiboak Soilak Indartuak ene, nire neure, nere hire heure haren bere gure geure 15.
zure zeure zuen zeuen haien beren «Lehen eta bigarren pertsonetako izenorde posesiboek bi era dituzte, lehen era (ene...) eta higarren era (neure...) deituko ditugunak. Sintagmaren batean posesibo bat gertatzen bada, delako posesibo hori lehen eran agertuko da, baldin gertatzen den sintagmari dagokion aditzean pertsona eta numero bereko formanteren bat (ni, hi...), NOR, NORK nahiz NORI motakoa agertzen ez bada. Bestela posesiboak bigarren era hartuko du». (*) Adib.: Nik neure etxera eramango zaitut. / Mikelek bere lagunak ezagutzen ditu. / Hori ez da nire erlojua. / Zuk ez duzu zeure burua maite.(*) SARASOLA, I. Nire/Neure, Zure/Zeure literatur tradizioan. lkus, Euskara XXV, 1980, 433. or.4.3. Bihurkuntza Bihurkuntza edo erreflexiboa -re(n) burua moldeaz adierazten da.4.4. Erakusleak Soilak Indartuak hau hauxe berau/beronek hori horixe berori/berorrek hura huraxe bera/berak hauek hauexek berauek horiek horiexek beroriek haiek haiexek beraiek (Berau eta berorri bizkaieraz izan ezik, oso gutxi azaltzen diren formak dira. EGLU-I, 94. or.)5. BERA/BERDIN Bera-k behin baino gehiagotan errepikatzen den objektu, pertsona... bakarra adieraztendu. Berdin-ek ostera, objektu, pertsona... bat baino gehiago izanik, beraien erabateko antza. Adib.: *Bi amek haur bera izan dute. / Nere lehengusuaren eztaietara eraman nuen soineko berarekin joango naiz zureetara ere. / Zure alabak eta nireak soineko berdina dute.6. «BERA» APOSIZIOA Bera aurretik doan izena azpimarratzeko erabiltzen da eta izen sintagma horrek hartzendituen mugatzaile eta deklinabide-atzizkia hartuko ditu. Leku kasuetan (hots, -n, -ra, -tik), bera beste izen sintagma batekin aposizioan doanean: 16.
— berean (berera, beretik) erabiltzen da ekialdeko euskalkietan. — bertan (bertara, bertatik) mendebaldekoetan. Adib.: Diodan zerbait Euskaltzaindiari berari buruz (Mitx.). / Emakume honek beronek baditu beste bi alaba ere. / Etxe horretan berean nere lagun handi bat bizi da. / Etxe horretan bertan...7. HURA/BERA7. 1. Hau/hori/hura, izenordain bezala, hirugarren pertsona seinalatzeko erabiltzen ditugu. Hirugarren pertsona hori eta erakuslea perpaus berean badaude, bera (forma indartua) erabili ohi da Adib.: Errege batek berarengana deitu eta esan zion.7.2. Erakusleak seinalatzen duen pertsona eta erakuslea perpaus desberdinetan azaltzen direnean, berriz, bi kasu bereiz daitezke — Ekialdeko euskalkietan: hura. — Mendebaldeko euskalkietan: bera. (Ekialdeko joera komenigarriagoa ote den batek baino gehiagok uste du. Idatzian, behinikbehin, bai). — Noiz erabili hura? • Bera-k seinalatzen duen hirugarren pertsona aurreko perpausean aipatua izan arren, bera-ren antezedentea izan daitekeen beste hirugarren pertsona bat eta bera perpaus berean daudenean. • Erakusleak erakusten duen pertsona gehiagoren arteko bat bada.8. BAT/-A a) Zenbakaitz diren izenekin. Adib.: Bi diru. / Diruaren poderioz. b) Alde, inguru, aurre eta antzekoekin. Adib.: Inguruko mendiak. / Etxearen aurrean. c) Dena dela, adjetibo bat tartekatuz gero, batzuetan ez da norma bete- tzen. Adib.: Haize izugarri bat. / Ohore handi batez. d) Balio jenerikoa: Izenak zenbakarriak izanik ere, bat gabe ageri dira, espezie osoa edo hartuz. Adib.: Arrantzaleak itsasoa maite du. / Gizonak ez du inguru-giroa behar adina zaintzen. Nolako galdetzaileaz egiten diren galderak ere arrazoi honengatik Artikulua mugatuak izan ohi dira. 17.
Noiz? Adib.: Nolako etxea nahi zenuke? Harrizkoa. Dena den, balio jenerikoa nahiko aldakorra izan daiteke. Euskalki (-a) batetik bestera alderik bada eta. Adib.: Katuak arratoia jan du. / Tximista bezela edo Tximista bat bezela. e) Bat eta a-ren arteko oposizioa. Bat mugatzaileak eta a- artikuluak ez-ezagun/ezagun oposizioa adieraz dezakete. «Errealitateaz dugun ezagutzak munduarekiko informazio bat ematen digu eta informazio horren arabera uste baldin badugu aipatzen ari garen entitatea bakarra dela, orduan ez dugu bat erabiliko, artikulua baizik». (EGLU-1, 111. or.) Adib.: Buruan txapela zeraman. / Buruan txapel bat bakarrik eraman behar da, ez hiru. Ba bai dakigu gizonak buru bakarra duela. Berdin esan dezakegu aho, aurpegi, sabel eta gorputz-atalak adierazten dituzten izenez. Adjetiboren bat agertuz gero, bat jar daiteke c) puntuan azaldu dugun bezala. f) Predikatu osagarrietan. Adib.: Iñaki medikua da. / Ni donostiarra naiz. a) Bat/anitz oposizioan. Zenbatzailea Beste edozein zenbaki jarri ordez bat jarri nahi dugunean: noiz? Adib.: Etxean bi landare eta bonsai bat ditut. / Bi arreba dauzkat. b) Ixtorioren bat kontatzen hasi eta izaki bat lehendabizikoz aipatzen (bat) dugunean. Adib.: Bazen behin sorgin bat.../ Ipotx bat bizi omen zen basoan... Beste kasu anitzetan kontuak nahiko ilun daude eta beste zenbait kasutan azkenik, edozein erabil daiteke (-a edo bat, nahi bezala) txandakatuz. Esan dezagun, dena den, gaur egun bat ugaltzearen arriskua dagoela eta gehiegi hedatzen ari dela gure artean.» (EGLU-I, 115. or.)— Erdaratik zuzenean itzulitako esakerak barra-barra entzuten dira: Adib.: Badut buruko min bat... Ez ote da jatorragoa: Adib.: Nik dudan buruko mina.../ Hau buruko mina... — Eta partitiboaren ordez erabiltzen dugunean, zer gertatzen da? Adib.: Ez dut perretxiko bat ikusi. / Lore bat ekarriko bazenit? Ez al dira jatorragoak honako esakera hauek? Adib.: Ez dut perretxikurik ikusi. / Ez dut perretxiku bat ere ikusi. / Ez du perretxikurik ikusi bat ere. / Lorerik ekarriko bazenit? 18.
9. ERAKUSLEAK hau hori hura honek horrek hark honen horren haren honi horri hari honekin horrekin harekin henetan horretan hartan honetako horretako hartako honetara horretara hartara honetatik horretatik hartatik honetaz horretaz hartaz honengan horrengan harengan honengana horrengana harengana honengandik horrengandik harengandik honegatik horregatik hargatik henentzat horrentzat harentzat hona horra hara honako hau horrako hori harako hura honez horrez harez honela horrela hala honelako horrelako halako hemen hor han hemengo horko hango hemendik hortik handik hauek horiek haiek hauek horiek haiek hauen horien haien hauei horiei haiei hauekin horiekin haiekin hauetan horietan haietan hauetako horietako haietako hauetara horietara haietara hauetatik horietatik haietatik hauetaz horietaz haietaz hauengan horiengan haiengan hauengana horiengana haiengana hauengandik horiengandik haiengandik hauengatik horiengatik haiengatik hauentzat horientzat haientzat hauez horiez haiez9.1. Oharrak — Bigarren graduko pluralak. Horiek, horien... eta Ez hoiek, hoyek... — Hirugarren graduko ergatibo singularra. Hark eta Ez harek 19.
— Nominatibo plurala = ergatibo plurala. Hauek dira Hauek dute hauk, hok... Horiek dira Horiek dute eta Ez horik, hoik... Haiek dira Haiek dute haik, hek...— Datibo singularra. Honi honeri, honei... Horri eta Ez horreri, horrei... Hari hareri, harei... Datibo plurala. Hauei haueiri, haueidi... Horiei eta Ez horieiri, horieidi... Haiei haieiri, haieidi...— Motibatiboa. Honegatik/honengatik haugatik Horregatik/horrengatik horigatik Haregatik/harengatik eta Ez huragatik Hauengatik hauegatik, hauek gatik Horiengatik horiegatik, horiek gatik Haiengatik haiegatik, haiek gatik • Hirugarren graduko bizigabeetan, Hargatik. • Baturako ez da onartzen -gaitik.— -TA- daramaten kasuetan. Honetan, honetako... hontan... Horretan, horretako... eta Ez hortan... Baina: Hartan, hartako... haretan...— Instrumentalean. • Honetaz, horretaz, hartaz. Baina: Honezaz, horrezaz, harzaz «ez dira gaitzesten». Baturako ez dira «honetzaz», «horretzaz», «hartzaz» onartzen. • Honez, hauez, horrez, horiez, harez, haiez honako esaera hauetarako onartu dira: Honez gain, honez gero... • Hortaz (=beraz) ilatibo gisa onartu da.— Ablat. pluralean -ETATIK onartu da, baina -ETARIK baztertu gabe. Adlatibo direktiboaz eta terminalaz ez da ezer erabaki, baina deklinabideari buruzko arauak ikusiz, hau atera daiteke: Noraino? = Adlatibo + INO: Honetaraino, horretaraino, hartaraino, eta adberbioetan: honaino, horraino, haraino. Norantz? = Adlatibo + NTZ: honetarantz, horretarantz, hartarantz, eta adberbioetan: honantz, horrantz, harantz. Baina Ez «-runtz».— Adberbioaren adlatiboa, oihu gisakoa (ecce). Hona honera, honea... 20.
Horra eta Ez horrera, horrea... Hara harea... — Honako hau eta Ez honoko — Honeja, horrela osorik eta Ez hola Honelako, horrelako osorik eta Ez holako Forma laburrak, halere, onartzen dira hola-hala, hala-holako eta antzeko esaeretan.10. IZENEN DEKLINABIDEABokalezMugagabea Singularra Pluralaegoki egoki-a egoki-akegoki-rik — —egoki-k egoki-ak egoki-ekegoki-ri egoki-ari egoki-eiegoki-ren egoki-aren egoki-enegoki-(ta)ko egoki-ko egoki-etakoegoki-z egoki-az egoki-ezegoki-rekin egoki-arekin egoki-ekinegoki-(ren)gatik egoki-a(ren)gatik egoki-engatik -akatikegoki-rentzat egoki-arentzat egoki-entzat -rendako -arendako -endakoegoki-tzat — — -takoegoki-(t)an egoki-an egoki-etanegoki-(ta)tik egoki-tik egoki-etatik -tarik -etarik -rikegoki-(ta)ra egoki-ra egoki-etaraegoki-(ta)raino egoki-raino egoki-etarainoegoki-(ta)rantz egoki-rantz egoki-etarantz -(ta)rat -rat -etarategoki-(ta)rako egoki-rako egoki-etarakoegoki-(ta)ko egoki-ko egoki-etakoBizidunakegoki-(ren)gan egoki-a(ren)gan egoki-engan -akanegoki-(ren)gandik egoki-a(ren)gandik egoki-engandik -(ren)ganik -a(ren)ganik -enganik -akandik -akanik 21.
egoki-ren gana egoki-a(ren)gana egoki-engana -akanaegoki-(ren)ganaino egoki-a(ren)ganaino egoki-enganaino -akanainoegoki-(ren)ganantz egoki-a(ren)ganantz egoki-enganantz -(ren)ganat -a(ren)ganat -enganat -akanantzegoki-(ren)ganako egoki-a(ren)ganako egoki-enganako -akanakoIzen BereziakGernika EnekoGemika-rik Eneko-rikGernika-k Eneko-kGernika-ri Eneko-riGernika-ren Eneko-renGernika-ko —Gernika-z Eneko-zGernika-rekin Eneko-rekinGernika-(ren)gatik Eneko-(ren)gatikGernika-rentzat Eneko-rentzat -rendako -rendakoGernika-tzat Eneko-tzat -tako -takoGernika-n —Gernika-tik —Gernika-ra —Gernika-raino —Gernika-rantz — -ratGernika-rako —Gernika-ko —— Eneko-(ren)gan— Eneko-(ren)gandik -(ren)ganik— Eneko-(ren)gana— Eneko-(ren)ganaino— Eneko-(ren)ganantz -(ren)ganat— Eneko-(ren)ganakoKontsonantezMugagabea Singularra Pluralalabur laburr-a laburr-aklaburr-ik — —laburr-ek laburr-ak laburr-eklaburr-i laburr-ari laburr-ei 22.
laburr-en laburr-aren laburr-enlaburr-e(ta)ko laburr-eko laburr-etakoIaburr-ez laburr-az laburr-ezlaburr-ekin laburr-arekin laburr-ekinlaburr-e(n)gatik laburr-a(ren)gatik laburr-engatik -akatiklabur-entzat labur-arentzat lahurr-entzat -endako -arendako -endakolabur-tzat — — -takolaburr-e(t)an laburr-ean laburr-etanlaburr-e(ta)tik laburr-etik laburr-etatik-etarik -iklaburr-e(ta)ra laburr-era laburr-etaraaburr-e(ta)raino laburr-eraino laburr-etarainolabur-e(ta)rantz laburr-erantz laburr-etarantz -e(ta)rat -erat -etaratlahurr-e(ta)rako laburr-erako laburr-etarakolaburr-e(ta)ko laburr-eko laburr-etakoBizidunaklaburr-e(n)gan laburr-a(ren)gan laburr-engan -akanlaburr-e(n)gandik laburr-a(ren)gandik laburr-engandik -e(n)ganik -a(ren)ganik -enganik -akandik -akaniklaburr-e(n)gana laburr-a(ren)gana laburr-engana -akanalaburr-e(n)ganaino laburr-a(ren)ganaino laburr-enganaino -akanainolaburr-e(n)ganantz lahurr-a(ren)ganantz laburr-enganantz -e(n)ganat -a(ren)ganat -enganat -akanantzlaburr-(en)ganako laburr-a(ren)ganako laburr-enganako -akanakoIzen BereziakGasteiz InesGasteiz-ik Ines-ikGasteiz-ek Ines-ekGasteiz-i Ines-iGasteiz-en lnes-enGasteiz-ko — -ekoGasteiz-ez Ines-ezGasteiz-ekin Ines-ekinGasteiz-(en)gatik Ines-e(n)gatik -egatik 23.
Gasteiz-entzat Ines-entzat -endako -endakoGasteiz-tzat Ines-tzat -tako -takoGasteiz-en —Gasteiz-tik — -etikGasteiz-a -eraGasteiz-erainoGasteiz-erantz -eratGasteiz-erako -Gasteiz-ko -eko Ines-e(n)gan— Ines-e(n)gandik -e(n)ganik lnes-e(n)gana Ines-e(n)ganaino Ines-e(n)ganantz -e(n)ganat Ines-e( n)ganako11. POSPOSIZIOAK Posposizioen ezaugarriak honako hauek dira: — Kasu marka hartzen dute, haina kasu marka hori aldakaitza da. — Posposizioak kasu marka jakin bat hartzera behartzen du aurreko izen sintagma. — Normalean izen sintagmak eta posposizioak hitz-andana bat osatzen dute eta posposizioa enklitiko gertatu ohi da. POSPOSIZIO GARRANTZITSUENAK (*)ALDE, -en...Ø: Inoren alde ez gaude. -en...-an: Aitaren aldean ni ez naiz ezer.AITZ1, -en...Ø: Nire aitzi (nire kontra).ANTZ, Ø...-an: Gaixo antzean dabil. Ø...-ra: Otso antzera jantzi zen.ARAU, -en...-ra: Esan duzunaren arauera alferrik da dena. -en...-az: Legearen arauaz ez du eskubiderik.ARTE, -en...-an/-ra/-tik: Beste gauza askoren artean. Neska zahar eta gazteen artetik. Neskatxen artera etorri zen. Ø...Ø: Hirurak arte ez ziren iritsi.AT, -tik...Ø: Hemendik at egizu nahi duzuna.AURKA, -en...Ø: Inoren aurka dabil beti. 24.
BARIK: ikus GABEBARREN, -an...-(r)a: Munduan barrena (edo barna) ibilia da. -en...-n: Urte baten barrenean aberastuko gara.BARRU, Ø...Ø (denbora Bost egun barru dator. adierazteko):BEHE, Ø...-ra: Aldapa behera arin doa. -n...-ra: Eskilaretan behera erori da. -tik...-ra: Burutik behera jo du. -z...-ra: Buruz behera ibiltzea zaila da.BEHETI, Ø...Ø: Malda beheti. -n...Ø: Maldan beheti.BESTALDE, -z...Ø: Mendiaz bestalde oihan zoragarria dago.BIDE, -en...-z: Lagunaren bidez lor dezakegu.BITARTE, -en...-z: Inoren bitartez ez dugu lortuko. -ra...-an: Etxera bitartean esango dizut.BIZKAR, -en...Ø: Besteren bizkar utzi dut lana. -en...-tik: Inoren bizkarretik bizi da.BURU, -en...-an: Hogei egunen buruan itzuliko gara. bere buruz: Irakaslerik gabe bere buruz ikasi zuen. -ra...-z: Oihanera buruz abiatu ziren (Ekialdean). -i...-z: Liburu honi buruz rnintzatu gara. Mendiari buruz abiatu ziren. Asko dakizu gai horri buruz.ERETZERA, -en...: Zure eretzera (zure aldera).ESKER, -i...Ø: Nekazariei esker bizi gara.ESKU, -en...Ø: Maisuaren esku gelditzen da auzia.GABE, -rik/Ø...Ø/-rik: Oinetakorih gabe atera da kalera. Diru gabe ezin da bizi. Diru gaberik nekez bizi da inor. Ø...-z: Onerizte gabez uzten etzitut (Etxepare).GAIN, -en...Ø: Horren gain utzi dute eginbide hori. -en...-an: Gauza horien gainean mintzatu zaigu. -z...Ø: Lehenaz gain multa berria ezarri diote. -z...-ra: Etxeaz gainera andrea ere galdu du.GAINDI, -n...Ø: Etxean gaindi doa. (Ikus Zehar.) Hemen gaindi dabil maiz.GISA, -en...Ø/-ra: Jainkoak bere gisa(ra) egin gaitu. Ø...Ø: Aita gisa portatu da nerekin.GOI, -an...-ra: Eskilaretan gora igo da. Mendian gora ezin zuen Gastonek. -tik...-ra: Menditik gora abiatu da. -z...-ra: Muturrez gora erori zen. Ø...-ra: Aldapa gora joan da behia.GOITI, Ø...Ø: Malda goiti. -n...Ø: Mendian goiti.INGURU, Ø...Ø: Gauerdi inguru (denbora). Plaza inguru (lekua).IRIAN, Ø...Ø: Hamabiak irian (denbora markatzeko).KANPO, -z...Ø: Zeure biziz kanpo ez duzu ezertan pentsatzen. -tik...-an: Sasoinetik kanpoan laranjak ez dira onak. 25.
KARA, Ø...Ø: Erein kara (mendean). Esku kara (mendean).KONTRA, -en...Ø: Zer duzu Orixeren kontra? Harri baten kontra oldartu da. -i...Ø: Haurra amari kontra bildu zen.LANDA, -tik...Ø: Hemendik landa ez duzu aurkituko. Elizatik landa ardo batzuk hartu nituen. -z...Ø: Hartaz landa ez zen inor.LEKU, -en...-n: Haien lekuan ni joan nintzen.LEGE, Ø...-z: Ama legez ari da lanean.LEPO, -en...-tik: Inoren lepotik egiten du farre.LEKO(ra), -tik...-ra: Eraman gaitzazu gaitzetik lekora.MENDE, -en... Ø: Alkatearen mende dago herria.ORDE, partizipioa...Ø, -z, -n: Mintzatu orde nigarrez ari zen. Etorri ordez joan egin zen. lrabazi ordean galdu egin du. -en...Ø, -z, -n: Egiaren ordez gezurra dio noiz nahi. Jaunaren ordez joango naiz. Jainkoaren ordean maita itzazu lurreko gauzak.PARE, -en...Ø: Ero baten pare zen. Uraren pare gara.PARTE, -en...-z: Aitaren partez etorri naiz.PE, -en...-n: Jauna, zure hitzaren pean jaurtiko ditut sareak.TRUK(E), -en...Ø: Urrearen trukean dolarrak erosi zituen. Ø...Ø: Musu truk eman dit dirua.ZEHAR -n...Ø: Mendian zehar ibili ginen. -(tik)...Ø: Hor(tik) zehar dabiltza. (*) Posposizioen sailkapen hau EGLU-I 299-302. orr. hitzez hitz hartua dago. 26.
LEXIKOA1. ADIN-SAILKAPENA haurtxo/haurño/haurtto/nini/seintxo haur/sein neska koskor/mutil koskor/neskatila gaztetxo/mutiko/neskato nerabe gazte/adin gutxikoa/neskatxa andereño gizonezko/gizaseme/gizon/emakumezko/emakume/and(e)re heldua/adin handi/adin nagusi edadeko/adineko atso: emakume zaharra • Gehienetan gutxiespeneko zentzua du orain. • Zenbait tokitan, senarrak emaztea izendatzeko erabiltzen duen xerazko hitza: [atsoá]. agure: adineko gizona • Gehienetan gutxiespeneko zentzua du orain. • Zenbait tokitan, senarrak emaztea izendatzeko erabiltzen duen xerazko hitza: aguretxo. senton: adineko gizona2. EGUNAREN BANAKETA egunsenti: eguna zabaldu, eguna argitu... goiz eguarte: bazkal aurretikakoa eguerdi arratsalde, arrastiri: bazkalondoa, eguerditik ilunabarrera doan denbora ilunabar, iluntze: eguzkia sartu eta berehalako argi-ahultzea. Ilunabartu, ilundu, ilunabarra heldu, zerua ilundu... arrats, gau: arrastu, gaua heldu... gauerdi goizalde3. EGUNARTEKO BANAKETA herenegun atzo bart, bart arratsean, bart gauean: Joan den gauean. (Aditza, beraz, lehen aldian) gaur bihar etzi etzidarnu4. PISU-DIRU-NEURRIAK 27.
4.l. Ezin nahas daitezke botila bat ardo eta ardo-botila bat — Lehenengo kasuan ardoz betetako botila dela adierazten ari gara. Ardoa gaia da eta botila bat neurria, zenbatekoa edo kantitatea. Honen antzekoak ditugu: kupela bat sagardo, burduntzalia bete babarrun, ahoa bete hortz, dozena bat arrautza, kilo bat haragi, libra bat urdaiazpiko, bost litro olio, bi metro sakon, zortzi zentimetro zabal, hiru kilometro luze, kolkoa bete diru, itsasontzi bete gatz, baso bete ur, basokada ur, basokada bat ur... — Oso bestelakoak dira bigarren motakoak. Ardo-botila bat diogunean, ardotarako botilaz ari gara. Ontzia dugu gogoan, ardotarako ontzia, alegia. Baina ardotarako ontzia garagardoz bete daiteke: ardo-botila bete garagardo. Honen antzekoak ditugu: olio-botila, sagardo-kupela, cognac-barrika, piper-potoa, azukre- ontzia... — Beraz, ez dira harritzekoak honelako esaldiak. Adib.: Bi garagardo-botila olio ekarri ditu. Lau kargako hiru cognac-kupela sagardo hustu ditugu. Ehun zentimetro luzeko jostun-metro bi erosi nahi ditu.4.2. Diru-kontuakHamarreko: zortzi ogerlekoOgerleko bat: duro batOntzakoa: hamasei duro edo ogerlekoSosTxanponLiberaPezeta: pta.Ardit: balio gutxiko diru zaharra. «Arditik ere ez zuela»: Ezer ere ez zuela. «Ardit zulatu baten probetxu gabe»: Sosik ez. «Azkeneko ardit zuloturainokoa pagatu»: Azkeneko sosa ere pagatu behar. Sosik ez. Zimikoirik ez.Diru xehea. Dirua xehetu. Duro baten xeheak eman. Txanponetan eman. Txanponetan trukatu.Diru xehean trukatu.Alea, diru-alea.Gaztelerazko «calderilla»: Eskukada bat txakur-dirutan.../ Bost liberako txar bat.../ Txakur handi/nagusi/txiki. / Txori txiki bat.Diru faltsua. Diru okerra. Pezeta bat ez zintzoa.4.3. Pisu eta NeurriakAlmute Ale-neurria, ia bi litro terdiko edukierakoa. Lakari bat bi almute dira gutxi gorabehera. (=Laka) (=Txila). Almuterdia: lakerdia.Lakari Ale-neurria, ia bost litrotako edukierakoa. Anega bat hamabi lakari dira. Lakari bat bi laka edo almute. 28.
Imilaun Iminaren laurdena. Imilaun beteko edukiera.Imina Ale edukiera-neurria, anegaren laurdenaren baliokidea. lminerdi: iminaren erdia.Gaitzeru Ale edukiera-neurria, toki batzuetan lakariaren eta bestetan bi lakariren baliokidea.Golde Lur-neurria, egun batean goldatzen den hedaduraren baliokidea. Baiona eta Uztaritzeko barrutietako herrietan goldea 4.200 metro koadrotakoa da, eta Sarakoan 2.800 metro koadrotakoa. Goldelurra Gipuzkoan ehun sagarrondoren lurra da.Arroa Pisu-neurri zaharra, hamaika kilo terdiren baliokidea.Anega Ale edukiera-neurria, hamabi lakariren baliokidea; neurri horrek edukitzen duen ale-kopurua. Anerdi: anega erdia.Erralde Ganadua pisatzeko erabiltzen den neurria, hamar libraren baliokidea.Libra 1/2 kilo. Kiloerdia.Liberdia 1/4 kilo. Kilolaurdena.Kana 36 ontza. Berga. Luzera-neurria, metroa baino zerbait laburragoa. Gaur egun batez ere, enborrak neurtzeko erabiltzen dena. Kana-erdia.Ontza Pisu zaharra, libraren hamaseigarrena balio zuena. Gaur egun enborraren lodiera neurtzeko erabiltzen dena. Hatz, hatzbete, behatzbete. 2.58 zm. 12 liñera?Oina 12 ontza. 30,48 zm. Beserdi.Beso, besabete Besoa, luzera-neurria. Ukondotik esku-puntarainoko tartearen baliokidea. Bi oin: beso bat.Arra Zehe. Eskua zabaldurik behatz lodi eta txikienaren muturren artean gertatzen den hedadura, luzera-neurri gisa erahili izan dena.Zehe Arra. Marraren pareko.Ahur Eskuaren barneko aldea, eskuturretik behatzetaraino hedatzen dena, berezk. hutsune hat eratzen duelarik ixten denean. Ahurrean edo ahurraz har daitekeen kopurua: ahurka, eskumenka, esku-beteka. Eskukada.Lekoa Legoa, distantzi neurri zaharra, gutxi gorahehera 5,5 km.-ren baliokidea (Espainiakoa) edo 4 km.-rena (Frantziakoa) dena. 20.000 oin.Pitxarrakobotila 2,5 litro. Bi Iitro terdikoa.Hirutxikikobotila 3/4 litro. Hiru laurdenekoa. Txetxu. Txiki. Txikitxo. 29.
Pinta Pinta.Pinterdi Litro erdia.4.4. Zenbait adibide: (Mokoroa: 2141-43) Eskumen bat lasto. / Ahur bete ezkur. / Zehe bete luzeago balitz, (=marra) / Zehe bat elurbazen goizean. / Ez da Gipuzkoan arra hete lur alferrik galtzen. / Arra bete ingurukoa. / Arraterdiko gizona. / Berrogei erraldetako txala. / Ehun erralde baino gehiago da idia (500 kilo). /Golde bat lur. / Hatz bat beste hazten dira ar txiki horiek. / Bizkaia guztian ez da aurkituko oinabete leku alfer dagoenik. / Oina bete zabaleko zur zaharra. / Oin bete lodiko pagoak. / Ez zenzazpi oin zabal. / Oin beteko elurra. / Ukondo bete ezarri luzerari. / Lau erreal kanako. / Laulegoa oparoak daude hemendik hara. / Burutilango portutik mila lekoa urrun ziren marinelak. /Mila eta gehiago arroa izaten dituzte itsasoko baleak astunean. / Pisuz ontza bat da. / Arro erdibana bakoitza ba ziren arbi-ondo haiek; hamalau ontza zabal haien ipurdiak. / Arroa terdi astunez da bera.5. KONPARAZIOAK Atal honetan bildutako konparazioak HABEren Euskara-Atalak jasoak dira. Horietatikbatzuk DV-Zabalik-en (1988-9-7 eta 1988-9-14) argitaratuak dira. Baita ZubikaraikEuskarazaintza, XI-l990ean argitaratutakoak ere.Barea baino hotzagoa.Bakailoa baino iharragoa.Tximiniko kea baino alperragoa.Galbahe zaharraren zuloa baino lasaiagoa.Zahia baino alperragoa.Txoria baino arinagoa.Elurra baino zuriagoa.Akerraren adarra baino bihurriagoa.Baratxuria baino finagoa.Papera baino meheagoa.Zumea baino bigunagoa.Eztia bezain gozoa.Olioa bezain leuna.Hego haizea baino harroago.Hego haizea baino arinago.Pikea baino beltzagoa.Kazkabar a!ea baino xeheagoa.Txakurraren muturra bezain hotz.Katua elorrian hezain larri.Lezea baino ilunagoa.Kea baino gutxiago gustatu.Aingiraren buztana baino labanagoa.Orrazia bezain zikina.Tiroa hezain xuxen.Lurra baino apalagoa. 30.
Harrobitik harria bezala.Oilo kolka (loka) bezain nahasia.Kedarra baino sikuagoa.Lupua baino txarragoa.Sugeak sustatzeko moduko soinekoa.Txingarra baino beroagoa.Ijito auzia haino nahastuagoa.Gibelaundi urkabean baino lasaiago.Bi zangoak baino adiskideago.Ixil-poltsa baino izkutuago gorde bere asmoak.Gazta zaharrak harra baino gehiago.Ardi zaharra baino atseginago.Ardi zaharra baino apalago.Labezomorroa baino itsusiago.Upela baino haundiagoko mozkorra.Morroi alperra baino txarrago.Erratza baino latzagoTximinia baino beltzago.Lukainka baino luzeago.Kupela baino lodiago.Orbela baino makalago.Sasiko masustarik helduena baino bigunago.Zorria baino lotsagabeago.Leizea baino ilunago.Igela baino argalagoa.Garo lehorra bino iharragoa.Pestea baino txarragoa.Lurra baino faltsuagoa.Harrobitik harria bezala (sortu).Mugarria baino gehiago ez mugitu.Euliak baino fundamentu gehiago ez eduki.Begiko makarra baino gutxiago ikusi nahi.Txantxangorriak baino buru gehiago ez izan.Kaieko portalea baino buru handiagoa.Ardatza baino tenteago.Errotarria baino lehorrago.Eztaietara baino pozikago.Kaka baino errezago (egin?).Tximista baino agudoago.Arranoa baino beltzago.Harria baino gogorragoa.Jostorratza baino zintzoagoa.Akerraren adarra baino gogorragoa.Anpolaia baino gorriagoa.Ardagaia baino lehorragoa.Barea baino hotzagoa.Harkaitza baino eroskorragoa.Itsas-aingira lakoxe treineruak.Zorria baino alperragoa.Izurdea gogorrago.Gorotza baino alperragoa. 31.
Atarian legez elizara.Arbilorea baino alperragoa.Lapak atxari baino gogorrago eutsi.Umea harria baino gogorragoa.Zirauna legezko saretxalopa.Harkaitza baino egoskorragoa.Abenduko eulia bezain lotsa gutxikoa.Hiltzea baino gehiago pentsatu gabe.Gatza uretan bezala urtu.Paziko esnea baino lasaiagoa.Hego haizeak haina urte izan.Barea baino motelagoa.Harra bezain gizen.Eguzkia baino argiagoa.Kukusoa baino txikiago.Larrosa baino ederragoa.Orratza baino argalagoa.Esnea bezain zuria.Txibi-hezurra baino zuriago.Zotza bezain alferra.Ur-txakurrak nagusiaren aurrean baino urduriago.Altzeirua bezain fina.Atunak bezalako begi zabalak.Ernio baino gorago jaso.Oilo koroilduen antzera.Mendiko arroka bezain gogorra.Bare zaharra baino motelago.Eztula baino zaharragoa.Zorria baino setatsuago.Haga bezain luzea.Zorria baino Iotsagabeagoa.Upela hainako andrea.Atuna baino azkarrago.Haritza baino gogorragoa.Balea baino adoretsuago.Txepetxak haino indar gutxiago.Piperra baino gorriago.Pika bezain ohoina.Itsasoaren orrua baino hondoago.Hesola bezala gogortu (besoa).6. ATSOTITZAKEtxeari eta etxekoei buruzkoak:Egur zaharra, su txarra.Nahi ez duenaren afaria beti prest.Lan egiteko mutiko, jateko gizonko.Zeuen osasunerako eta geure gizenean.Kalean uso, etxean otso. 32.
Ezkondutako urtea eta zerria hildako astea onenak.Ezkontza eta buzkantza berorik.Gizonari hitzetik, idiari adarretatik.Umearen zentzuna etxean entzuna,Errezo luzea eta afari motza.Eguratsarekikoak:Goizeko oskorri, gaueko iturri.Ezkur-urte, elur-urte.Eguzkia nora, zapiak hara.Goiz gorri, arrats euri.Elur-urte, gari-urte.Urtarril hotza, neguaren bihotza.Elur melur, ez nauk hire beldur, badiat etxean arto eta egur.Azaroa hotz, negua motz; azaroa bero, negua gero.Arrats ortzadar, biharamun eki.Abenduko eguna, argitu orduko iluna.Gorputz-atalak:Txapela buruan, ibili munduan.Bururik ez eta txapela nahi.Gezurrak buztana labur.Ogi gogorrari hagin zorrotza.Zenbat huru hainbat aburu.Zer ikusi, hura ikasi.Ezer ez den lekuan eskuak garbi; zerbait dagoen lekuan begiak argi.Bihotzaren giltza, mihia.Txapelik handienak ez du buru hutsik betetzen.Bururik nekatzen ez duenak hankak nekatu behar.Animaliekikoak:A zer parea, karakola eta barea!Zozoak beleari ipurbeltz.Zerri gosetiak ezkurra amets.Asto joan eta mando etorri.Astoa saldu eta mandoa erosi.Idiak baino lehenago zintzarriak erosi.Okila kantetan, euria atetan.Belearen arraultzek usakumerik ez.Oilo ibiltaria azeriak jaten.Mando merkea nagusiaren nekea.Ofizioekikoak:Errementariaren etxean zotza burduntzi.Oinezkorik nahi ez, zaldizkorik etorri ez.Ez duk tontoa errotaria, artoaren truk emateko garia.Marinelaren emaztea, goizean senardun arratsaldean alargun. 33.
Eskola-mutilak sasirik sasi, askojan eta gutxi ikasi.Apaizak azken hitza bere.ltsuen herrian begibakarra alkate.Azeria oiloen predikaria.Poeta naizenez gero, ez dut zerurik espero.Gainerakoak:Ibili guztia erromeri.Geroa, alferraren leloa.Non gogoa. han zangoa.Goiz orok du bere arratsaldea.Nahiago dut «to» bat hamabi «emango diat» baino.Lehen hala, orain hola, gero ez jakin nola.Kupel txarretik ardo onik ez.Zeurea egin artean, mantso eta mantso; zeurea eginez gero, zantzo eta zantzo.Jakiteak ez du ogirik jaten.Ezinak ez du legerik.Baleki gazteak, baleza zaharrak.Usteak erdia hutsa eta beste erdia putza.Nori berea, Jaunaren legea.Hil eta gero, salda bero.Urrutiko intxaurrak hamalau, bertara joan eta lau.Dagoenean bon-bon, ez dagoenean egon.Gezurra esan nuen Getarian, ni baino lehenago zen atarian.Han ere zakurrak oinutsik.Baleuka eta balitz, elkarren ondoan dabiltz.Haritz eroriari orok egur.7. HARRIDURAZKO ESALDIAKhau lana!hau lotsa!hori gizona!hura beroa!haiek komeriak!haiek egunak!hori duk marka!hau gogaikarria!hura zen gizona hura!hauek dira saltsak hauek!hau (da) neska maratza!hau da hotza hau!hau da adarra jotzea!hori da lan egitea hori!hauxe da egun luzea!hau hondamena!hau zorigaitza!bai fina gizona!bai guria mutikoa! 34.
bai edari hotza!bai etxe haundia hauxe!bai dela pozgarri hori entzutea!bai astuna gizona!bai ume kargantea!bai ona sagardoa!bai sagardo ona!bai dela bitxia!zein eztia!zein biguna!zein neska polita!zein jakintsua zaren!zein maite zaitudan!zein ederra den askatasuna!zein ederra zauden!zeinen itsusia den!zeinen ederki ematen dizun soinekoak!ederra emakumea!latza sermoia!harrigarria gizona!ikusgarria partidua!a zer nolako neskatila xarmanta!a zer nolako pena!a zer nolako istiluak!a zer nolako arrazoiak eman dituen!a zer nolako tripazaia!a zer nolako galaia zu!honen usain gozoa!hau gosaria! Egungo horrelakorik!ardiak bai gaixoak!egoera tristea!gezurti handia!nolako soineko ederrak!Ameriketako osaba gizarajoa!izeba gajoa! Nola maite zaitudan!oi, ume maitagarria!nolako ona egiten didan holako jarduna entzuteak!etxea, nola aldatua aurkitzen dudan!zeinen goxoki ibiliko garen biok elkarrekin!zenbat maite zaitudan!hau atsegina etxean sartzea!eta zerbitzaria, zeinen ederki apaindua!hau bai haur goxoa!begiraiozu honi, zeinen polita den!galdua naiz!hura zen larria!ez zara makala adarra jotzen!holakorik!gure amak zer esan behar duen ere!galdegitea ere!letraduaren etxean gaudela! 35.
eta alargun bat naizela!nik ikusi ditudanak! Latzak!nik al dakit!karanba, karanba! Egundaino holakorik!zer nolako poza!hori da gizonaren ezinegona!garai onean zatoz!horiek dira galderak egiten dituzunak!oh, zer entzun behar den!nolako anderea!nolako etxe ederra!nolako neska ausarta eta atrebitua!hau da hau!diruak egiten dituen mirariak!batek ba al daki!batek badaki!zenbat urte nabaritu ez dudala gaur hainbateko barne-pozik!nere poza!zer da hau!Uf! Hau beroa!amatxi gaixoa!Malen gajoa!gaixo inuxentea!hori esan!jostailuak agertu nituenean, haien pozak eta loriak!hau ikara! Ai nere gaitza!hau duk izatekoa hau!haiek egin zituzten barreak!haundia da gero!horixe poliki!orduantxe poliki!ui, honen hotza!kantaria bai ona!hauen politak! Nolako begi ernaiak dauzkaten!ai, zein itsusiak. baino zein itsusiak diren!hik bai ematen dunala min!ai gure Sara rnaitagarria!atzotik hona dagoen aldea!uutik astako lotsagaldu hori!ondamutsuak bai zaretela!oh likitsa!ai nire errukarria!ene galdua!hain neurri zorrotzak hartzen dituzte!baserritar errukarria!eta zein bero esana!hau behar zen, alajainkoa!hain dira estuak gudari horiek!lban niakurra bai zoritsu!a zer poza harrapatuko balute!hori hai dela ordu txarrean egokitzea! 36.
8. INTERJEKZIOAKUstekabea edo sorpresa adieraztekoak, gaztelaniazko «caramba» delakoaren paretsukoak:alajaina! alajainena! alajainetan!alajainkoa! alazankoa!alafede!arranopola! arraiepola!arraio! arraioa!arraiea! arraietan!zer arraio!arraiok ez baditu!arranoa! arranea!nola arraio!nola demontre!nola demonio!kontxo! kontxo, kontxo!demontre! zer demontre gero!joño!jo!ño! ño, motel!Norbaiti deitzeko edo arreta eskatzeko:hara!horra! horratx!aizu! aizak! aizan!begira! begira, begira!soizu!entzun!errazu!adi!tori! torizu!kontuz!to! no!kasu!ixo!hots!txo!heup!Sentimendu, hunkipen edo hihozkada desberdinak adierazteko:ai! oi!ah! oh! eh! uh!ai arna!atx! otx!ea! ea ba!tira! tira ha! 37.
beno! beno, beno!ala, ala!ene! ene!ai ene! ene bada!gizarajoa! gixaixoa! gaixoa! gajoa!Jesus!Jesus, Maria eta Jose!Aitaren eta Semearen...!Ene Jesus!Jesus, Maria!Jainko maitea!alde, alde!hanka! hanka hemendik!utikan!ut, ut!et, et, et!ospa!uf!jes!jum!jox!boh!bah!bai horixe!ez horixe!bai ba!ez ba!baita!bai alajaina!ez alajaina!ez arranopola!hara bestea!jakizu!batek badaki!bai zera!haita zera ere!auskalo!hor konpon!agian ez!balinba!agian bai!oxala!baldin baite!Jendeari adore emateko erabiltzen direnak, batez ere lehiaketa eta kirol jokoetan:aurrera! aitzina!gora! biba!hori duk eta!eutsi, motel!aupa! Aupa, mutilak! 38.
eman! eman, motel! eman hor!hori, hori!ekin!Poza edo alegrantzia adierazteko:iufi! iufa!jeupa! jeup!ja, ja, ja!aupa! aufa!iupi!ja, jai! 39.
JOSKERA1. ESALDIEN ARTEKO LOTURAK (*)Zernahitarikoak eta betegarriakalegia adibidez zerahots esate baterako hau(xe)hau da esaterako honako haukasu hala nola ondoko hau esateko moduan hurrengo hau delakoaesan nahi dut nire ustez jakinabestela esan (da) ene ustez noskihobeki esan nik uste horixeegia esan nire iritziznolabait esateko ene iritzirako batez erenolazpait esan batipatesan nahi baita berezikidirudienez besteak beste behintzatbadirudi esanak esan bederenitxuraz horiek horrela bederikitxura (denez) behinik behinantza (denez)nonbaitinondik erenolanahi ere (den) gainerakoan jakinazemahi ere (den) gainerantzean jakina denezdena den gainontzean bistan dadena dela osterantzean bistan denez bistakoa denez (*) Lotura eta molde hauek beren testuinguruan aztertu behar dira, kasu bakoitzean nola erabiltzen diren jabetzeko. Bestela, zentzurik gabeko atal solte eta galdu bezala geldituko lirateke.Lotura sintaktikoak (lokailuak)alabaina hala ere izan erehaatik halaz ere berazaitzitik hala eta guztiz (ere) hortazalderantziz halaz guztiz (ere) orduankontrara halarik ere badabestelaberriz honegatik areago (oraindik)ordea horregatik are gehiagoostera hargatik are eta gehiagoaldiz horregatio are eta gutxiagogainera hau dela etahorrez gainera hori dela medio 40.
horretaz kanpo hori dela bidehorrezaz apartehorrezaz gaineraDuda-mudazkoakagian seguru aski badaezpadaapika ziur aski badaezpada erebeharbada seguraskinienturaz seguru askobenturaz akaso apenasEzezkoakezta hurrik eman ere ezta pentsatu ereezta gutxiagorik ere ezta alderatzekorik ereDenborazkoaklehenik azkenik honez gerolehen-lehenik azkenean dagoenekoaurrenik azken finean jadanikaurren-aurrenik azken batean lenen(da) biziazken buruan lehenengo eta hehin azkenekozlehenengoz bukatzeko hastekoamaitzekosarri, sarritan behinolasarri askotan behialamaiz behinmaiz aski behin bateanaskotan behin batezfrankotan halako bateanbatzutan aldi hartanbeste batzutan garai hartanzenbaitetan garai bateanbeste zenbaitetannoizbehinka harrez geronoizean behin geroztikaldian behin ordutik honabehin edo behin harrez geroztiknoiz edo noiz aurrerantzeaninoiz hemendik aurreraaldizka gaurgeroboladatan, boladaka gaurtik aurrera, gaurdaniknoizbaitegundo oraingozegundaino gaurkoz 41.
sekula gaur gaurkozsekula santan gaurreguninoiz (ere) ez gaurko eguneanbehin ere ez egungo eguneanaresti aspaldiberriki aspaldianoraindik orain aspaldionoraintsu aspaldi honetanduela gutxi aspaldi bateanorain dela gutxi aspalditik, aspaldidanikdenbora asko ez dela aintzinaaspaldi ez dela antigualeanazkenaldi honetan bapateandenboraldi hartan supitukibolada honetan derrepenteazken bolada honetan tupustean istanpateanModuzkoaknola edo hala ezinbestean, ezinbestezera batera edo bestera noraezeanbatera nahiz bestera derrigoraldez edo moldez halabeharreznolarebait, nolerebait nahitaez, nahitanahieznolazpait (ere) nahi ala ezhonela gisa honetanhorrela era horretanhola horretarahala hartaranola egundokonolaz berealdikonolatan berebizikozelan sekulakogehienetan orokorkigehienbat oro harjeneralean batez bestenormalean erabat jotaeskuarki erabat hartutagutxi gorabehera dudarik gabegutxienez zalantzarik gabegehienez ere ezpairik gabegehienetara jota erealde batetik... bestetik beste aldetikbestalde gainerahala-hola ustekabeannolabait samar oharkabeanerdipurdi(z)ka ohartukihainbestean gogoz kontrapasamoduan nahi gabe 42.
erdizka nahita jakinaren gaineanzorionezbeharrik doi-doizoritxarrez justu-justuzorigaiztoz ozta-oztadamurik ia-iadamuz larri-larntamalez kasik2. LOKAILUAK2.1. EmendiozkoakERE (*) 1. X ere (X hori edozein osagarri izan daitekeelarik, aditza ere barne). Gu ere bagoaz. / Ikusi ere, ikusia dugu. 2. ... eta X ere (bai). Josu gaur joango omen da eta Leire ere (bai). 3. ... eta X ere (ez). Josu ez da joango gaur eta Leire ere ez. 4. ... eta bai X ere. Josu gaur joango omen da eta bai Leire ere. 5. ... eta ez X ere. Josu ez da joango gaur eta ez Leire ere. 6. ..., bai eta X ere. Mikel atzo etorri zen, bai eta Itziar ere. 7. ..., ez eta X ere. Mikel ez zen etorri atzo, ez eta Itziar ere. 8. ..., baita X ere. — Egunon! — Baita zuri ere. 9. ..., ezta X ere. Ezta ametsetan ere. (Honainoko eskema honi euskaldun guztiek segitzen diotela esan daiteke). 10. ..., eta bai ere X (ekialdean). Josu gaur joango da, eta baita ere Leire. 11. ..., eta ez ere X (ekialdean). Josu ez da joango gaur, eta ez ere Leire. 12. ...baita ere X (mendebaldean). Josu gaur joango da, baita ere Leire. 13. ...ezta ere X (mendebaldean). Josu ez da joango gaur, ezta ere Leire. 14. ...*X baita ere. 15. ...*X ezta ere. 16. *ere X. 17. *eta ere X (ekialdean bai, enumerazioetan). Desertuak, mendiak, ohianak eta ere lurrak. *Nor geldituko da hemen afaltzen? Jon. Eta ere ni. 43.
18. *X ere baita. 19. *X ere ezta. 20. *ere bai X. 21. *ere ez X. (*) Ikus, Altuna, P. «Juntagailu kopulatiboak», FLV I, 1986: 47-97. «Lokailu honek ezin dio inola ere hasierarik eman perpausari, izen sintagma, aditz edo adizlagunen baten laguntzan erabiltzen dugulako, beti zerbaiten ondoan eta ondoren. Zoritxarrez, egun hedatzen ari diren eta hain sarriegi entzuten diren perpaus hasierako *Ere bai..., *Be bai..., *Eta ere bai...bezalako esaldiak guztiz arrotzak ditugu euskaraz, euskara ezagutzen dugun neurrian behintzat.» (EGLU-III, 36. or.)GAINERA — Gainera lokailua dagokion perpausak aditzera ematen duena aurreko perpausean emandako informazioari gaineratzen zaionean erabiliko dugu. Aurretik esandakoaren ondoan, hiztunak aipatutakoaren bermagarri edo indargarri erabiltzen dugu, balio argumentatiboa baitu. Adib.: Ez dut etxetik irteteko gogorik. Gainera euria ari du. — Perpausaren hasieran, azkenean nahiz barnean aurki dezakegu lokailu hau. Adib.: Ez zion erantzun zuzenik eman. Arrotu egin zen gainera. Galduta dabil mutila. Ez daki gizajoak, gainera, nora jo. — Eta gainera, baina gainera eta ere gainera ere aurkitzen ahal dira. Adib.: Kantuan ihardun genuen. Gustura ihardun ere gainera. Jale txarra zen haurra eta gainera egoskorra. Horrela segiz gero, itsusitu egingo zara. Baina, gainera, soineko hori jazten baduzu, ileapaindegira joatea alferrik izango da. — Harridura kutsua ere adieraz dezake hala ere-ren antzera. Adib.: Hartuko gaituzu? Bai eta pozik gainera.BESTALDE/BERTZALDE — Lokailu honen funtzioa ere gehitzearena da. Ekintza bati beste bat gehitzen zaiola adierazteko erabiltzen da, alegia. Adib.: Diru gutxi dugu. Gastu asko, bestalde. Beraz, datorren hilabeterarte jai dugu. Kontura zaitez, bestalde, oker zabiltzala. — Lokailu hau nonnahi ager dakiguke: perpausaren hasieran, tartean nahiz bukaeran. Eta juntagailuarekin batera erabiltzen denean, beti perpausaren hasieran. Adib.: Entzun ezazu arretaz, eta bertzalde gogoan har esandakoa.HALABER (OROBAT, BEREBAT) 44.
— Lokailu hau ere emendiozkoa dugu. Beraz, aurrekoak bezala, aurreko perpausan esandakoari zeozer gehiago gaineratzeko erabiltzen da. Berez gauza bera, gisa berean, modu berean, era berean edo antzeko zerbait esan nahi du. Horrezaz gain, sarritan ere partikularen ordez alda daiteke. Adib.: Tamalgarria da gaur egungo egoera; tamalgarria halaber etorkizuna. — Lokailu hau perpausaren hasieran ager daiteke. Eta baita bukaeran ere. Maiz kara aditzaren ondoren erabiltzen da. Adib.: Bete ezazu esana. Eta gogo har ezazu halaber zure jatorria. — Lokailu honen pareko dira berebat eta orobat. Adib.: Zazpi urte on horiek bukatutakoan, berebat zazpi ez-urteak ere hasi ziren. (Sarasola, HLEH: 195. or.) Ez da orobat bat hiltzea edo hamar hiltzea. (Sarasola, EHA: 599. or.)BEHINTZAT (*) — Behintzat lokailua bederen, behinik behin, segurik edo bederik lokailuen baliokide da gehienetan. Aipatutakoari buruz muga antzeko zerozer jartzeko erabiltzen ditu hiztunak lokailu hauek. Hauekin bat dator gutxienez lokailua. Baina honen erabilera batez ere «zenbatasuna» adierazten duten sintagmetara mugatu ohi da. Adib.: Zuk behintzat jan duzu. / Urtean behin gutxienez komeni da. / Urtean behin gutxinekoz komeni da. — Lokailu horien distribuzioa dela eta, euskalkiak hartu behar dira kontutan. Bestalde, ekintzaren baiezkotasuna edo ezezkotasuna nolabaitere adierazteko, lokailu honen ondoan bai eta ez partikulak agertzen dira maiz. Adib.: Etorri al dira ordezkariak? Udaletakoak behintzat bai. Etorri al dira ordezkariak? Oraingoz behintzat ez. — Behintzat-en zenbait erabilera: Harridurazko zenbait perpausetan (honelakoetan ez da segurik edo bederen-en pareko): bai noski, bai horixe, bai eiki... eta beste zenbaiten ordez. Perpausaren hasieran: hasteko edo lehenbizikorik edo esan nahi du. Behin bederen edo behinik behin parekoak dira. — Normalean behintzat tartean agertzen dela esan daiteke. Adib.: Ikusi behintzat, ikusi zuen. Ezagutu, ordea, ez. — Desioa adierazteko. Adib.: Etorriko ahal da behintzat. / Etorriko ahal da behinik behin. / Etorriko ahal da baldin bait ere. (*) «Oharño gisa esan dezagun, azkenekoz, lokailu hau aurreko sintagmari (edo dagokion perpaus zatiari) loturik ematen dugula hizkera doinuan, etenik gabe gehienetan. Hori dela eta, normalean ez darama komarik aurreko aldetik idazteko orduan» (EGLU-III: 73. or.) — Hala ere, gainera, sikiera eta hauen parean, behintzat-ek perpausari harridura kutsua eman diezaioke. 45.
Adib.: Zein aukeratuko, eta kanpotarra. Aberatsa izan balitz behintzat. (hala ere, sikiera).BEDEREN, BEDERIK, BEHINIK BEHIN — Behintzat lokailuen pareko dira bederen (bedere), bederik eta behinik behin. Baina, bederen-ek badu beste lokailuekiko alderik: kontzesio kutsua. Adib.: Etorriko da, balantzaka bederen. Kasu honetan lokailu honek «balantzaka bada ere» esan nahi du. «Bada + ere» itzulitik omen dator badere lokailua.2.2. HautakariakBESTELA/BERTZENAZ — Beste hainbat aditzondo bezala, esapide-lokailu ere izan daiteke bestela. Kasu hauetan, perpauseko beste osagaietatik aparte doa eta horietik eten hatek —idatzian komak— bereizten du. — Bertzenaz lapurteraz erabiltzen den lokailu lexikalizatua da. — Lokailuok balio bikoitza dute: • Nola edo halako baldintza bat edo dagoela ezkutuan adierazten dute. Adib.: Eser zaitez! Bestela, belarrondoko bat emango dizut. • Balio murriztailea: baldintzazko perpausaren kutsua erabat galdu ez arren, gainontzean, delakoa alde batera utzita eta antzeko esapideen baliokide bihur daiteke. Adib.: Gorabehera ttiki batzuk izan genituen. Bestela, nik uste baino hobeto ibili ginen. — Lokailu honen lekuari dagokionez, hasieran, amaieran nahiz tartean (baldin eta aditzaren edo galdegaiaren ondoan jartzen ez bada) koka daiteke.OSTERANTZEAN — Lokailu hau bestela-ren parekoa dugu. Adib.: Eser zaitez! Osterantzean, belarrondoko bat emango dizut. Mugitu behar dugu, osterantzean, trena ere galdu egingo dugu. Ebakuntza eta gero gorriak ikusi nituen. Osterantzean, sendagileek uste zuten baino lehenago bizkortu naiz.GAINERONTZEAN — Osterantzean eta bestela lokailuen pare-parekoa dugu. Aipatu bi balioak bere ditu lokailu honek ere: baldintzari dagokiona eta murriztailea. — Gainerakoan, gaineratikoan eta gainerakoz lokailuck, berriz, balio murriztailea baizik ez dute erakusten. Kokaguneari dagokionez, hasieran jartzeko joera nabarmena da. — Ez nahas, haatik, Gainera eta Gainerontzean. Adib.: Bilbo hiri zikina da. Gainera, oso zaratatsua. *Bilbo hiri zikina da. Gainerontzean, oso zaratatsua. *Bilbo hiri zikina da. Gainera, oso atsegina. Bilbo hiri zikina da. Gainerontzean, oso atsegina. 46.
2.3. AurkaritzakoakORDEA — Baina juntagailuaren baliokide hurbila, ordea edo ordean (lapurteraz) lokailuak bi perpausen arteko aurkaritza aditzera ematen du, biak elkarren kontrakotzat aurkeztuz. Kokagunea dela eta, ordea-k normalean bigarren perpausaren harnean hartzen du toki. Baina, lokailu honek nonnahi kokatzeko duen askatasuna ageri-agerikoa da. Adib.: Kotxe gorria nahi zuela eta, gorria erosi behar derrigorrez. Nik, ordea. nahiago nuen beltza. (...). Nik nahiago nuen, ordea, beltza. (...). Nik nahiago nuen gorria, ordea. — Zenbait idazlek esaldiaren aurrean ipintzeko joera dute. Adib.: «Ordea, artean jaioberria izan, eta ezinezkoa egin zitzaidan maldizio zatar bat aurkitzea.» (B. Atxaga, «Behi euskaldun baten memoriak», 40).BERRIZ Berriz eta ordea, biak aurkaritza adierazteko lokailuak ditugu. Beraz, ostera, aldiz etaaitzitik-en pareko dira. Baina ba omen da ordea eta berriz-en artean alderik: —Ordea-k nonbait aurreko perpausak baieztatua etabatu edo ukatu egiten du. Zuzenketa hat izango litzateke, beharbada. —Berriz, aldiz, aurreko perpausean aipatutakoari zerozer berri eransteko erabiltzen omen da. Adib.: Gu mendira joan gara. Nik ere mendira joan nahi nuen. Ez didate, ordea, ezer esan. *Nik ere mendira joan nahi nuen. Ez didate, berriz, ezer esan. (EGLU-III, 99). —Berriz lokailua, bigarren perpausean tartekatzen da. Dena den, lokailu honek galdegai den sintagmaren eta aditzaren artean ez du joaterik. Adib.: Liburu honek azala gorria du. Beste honek beltza, berriz, du. —Berriz-ek badu, nolanahi ere, emendiozko kutsurik. Hortaz, ez da harritzekoa eta juntagailuarekin eta gainera edo bestaldetik lokailuekin batera agertzea. Adib.: Gu pobre eta hi, berriz, beti aberats.OSTERA — Aurkaritzako lokailu hau berriz, aldiz eta antzekoen baliokide da. Horiek hezala, aurreko perpausean esandakoari kontrajarriz, perpausaren barnean kokatuko da. Mintzagai izan daitekeen osagai baten ondoan, hain zuzen. Adib.: Gu pobre eta hi, ostera, beti aberats. — Harridurari indarra emateko inoiz ostera erabili izan da, perpausaren amaieran. Adib.: Bere ustez eta hobe beharrez, landare aldatu berriak kimatzen hasi zen. Hau 47.
bakarrik balitz ostera!ALDIZ — Ostera mendebaldeko euskalkietakoa, bizkaierakoa bereziki, den bezalaxe, aldiz, berriz, ekialdeko euskalkietakoa dugu batipat. Aurkaritza sailekoa izaki, kontrastea adierazten du aldiz lokailuak. Kokaguneari dagokionez, aurretik aipatutakoen antzera, bigarren perpausaren osagai baten ondoan tartekatzen da. Adib.: Errepideetan bada makina bat auto-istripu. Bigarren mailakoetan, aldiz, hainbestean. — Perpausaren hasieran ere ageri da inoiz. Adib.: Gu beti lanpeturik, burua jaso ezinik. Aldiz, zuek denbora zertan eman asmatu gabe.AITZITIK — Esan denaren kontrakoa adierazteko erabiltzen da. Baina beste aurkaritza-lokailuek ez bezala, badu bestelako erabilerarik: lehendabiziko perpausa, ezezka joan eta aitzitik bigarren perpausaren hasieran kokatuz gero, kontrakotasuna markatu egingo du eta batzuetan Baizik (eta) juntagailuaren pareko bihurtuko. Adib.: Zaharra zuhurra da; gaztea, aitzitik, kaskarina. Ez egin okerrik; aitzitik, bete ezazu esana. — Perpausaren barruan tartekaturik doanean, baina, berriz edo kideko hitzen baten ondoan ere ager daiteke. Adib.: Ez zela espero zuen bezain ederra, baina, aitzitik, nekez ikus daitekeela itsusiagorik (HLEH, 77).ALTA — Ekialdeko euskalkietan erabiltzen den lokailu honek balio bikotza erakusten du: • Aurkaritzakoa: gehienetan aurkaritza adierazten du. Harridura perpausetan ere erabiltzen da maiz alta lokailua indar berezia emanez. Sarritan bada-ren laguntza izaten du, esangura aldatu gabe. Adib.: Beste solasik nuen alta egungotzat gogoan. Jatekorik ez dugu; alta bada gose gaituzu. (HLEH, 92). • Esplikatiboa: balio esplikatiboa hartzen duenean, izan ere, bada eta antzekoen pareko bihurtzen da.ALABAINA — Alta-k bezalaxe lokailu honek balio bikotza du. • Aurkaritza-adierazle bezala: Adib.: Nik lagunduko dizut. Badituzu, alabaina, ni baino iaioagoak diru-kontutan. Perpausaren hasieran kokatzen da maizenik alabaina. Tartean ere, tarteka. Halere-ren inguru beretsuetan. • Lapurteraz eta behenafarreraz balio esplikatiboaz erabiltzen da. Adib.: Garaia etorritakoan etxeko gozora itzuli zen. Hura sorlekua zuen, alabaina. 48.
DENA DELA, DENA DEN — Dena dela euskararen eremu osoan erabiltzen da eta dena den ekialdeko euskalkietan baizik ez. Lokailu hauen jatorria nahikoa garbi dagoela dirudi eta datorrena datorren, datorrena datorrela, dakiena dakien, dakiena dakiela eta abarren parekoak direla ere begibistakoa da. Hala ere, dena den eta dena dela lokailu bihurtu dira eta aurkaritza-lokailu gainera (zenbaitetan kontzesio-kutsurik ere atzematen zaio). Lokailu hauek bigarren perpausaren hasieran erabiltzen dira maizenik, nahiz eta ez izan debekurik tartean nahiz bukaeran joateko. Adib.: Haurrak aitortu beharreko guztiak aitortu zituen. Dena dela, gurasoak ez ziren lasai geratu. — Baina juntagailuarekin batera joateko eragozpenik ez du. Baina eta nahiz edo-rekin azalduz gero, ez da perpausen arteko kontrasterik zuzenean gertatzen, emendioa edo hautaritza baizik, dena dela-k kontzesio kutsua eransten duelarik. Adib.: Ez dut idazteko gogorik eta gainera, dena dela (gogorik izanda ere), ezin publika nezake aldizkari horretan. Hizkuntzak ez daude horren eri edo, dena dela (horrela izanda ere), ez dira irlandarrarenak euskarara hedatu behar. (EGLU-III, 120).HALA ERE, HALA ETA GUZTIZ ERE — Hona hemen aurkaritza-kutsuko lokailu hauen zenbait aldakin: • Euskararen eremu osoan hala ere eta halere multzoa da hedatuena. • Halarik (ere) multzokoak iparraldeko tradizioari eta beste euskalkietako erabilera jasoari dagozkio. • Hala (eta) (guzti(z)) (ere) multzokoak, berriz, bizkaierazko tradizioari dagozkio batipat. • Halaz (guzti(a)z) (ere) multzokoak gipuzkerazko tradiziokoak dira gehienbat. • Bestelakoak: halarik, halaz guzi arren ere... Adib.: Noiz zetorren bagenekien, halere ez ginen ongietorria ematera joan. — Eta juntagailuarekin batera. Adib.: Indar guztiak eskuetan izaki, eta halere jendearen beldur. — Baina juntagailuarekin. Adib.: Ahaleginak egin zituen, baina, hala eta guztiz ere, ezin makurtu. — Ez, ezin, eskerrak eta horrelakoekin. Adib.: Haurra goiz etorri zen. Ez, halare, amak nahi bezain goiz. Eskerrak, halare garaiz ohartu ziren. Banketxeak zorrak ordaintzeko esan dio. Ezin, halare, daukan hutsa baino gehiago itzuli. — Halare eta halarik ere lokailuak menpeko perpaus kontzesiboaren ondoren datorren perpaus nagusian txertatuz gero, horri indar gehiago ematen diote. Adib.: Nahiz artean zahartuta zegoen, halarik ere, jarriki zitzaion lasterka. 49.
• Kontzesio-kutsua emanez. Adib.: Aitak semeari dirua ematen dio. Ez askotan, halare. • Harridura kutsua indartuz, eskerrak-en pareko. Adib.: Halere! Behingoz garaiz etxeratu zara. — Gainera eta behintzat-en kide. Ikus sail horretako adibideak.HAATIK/HARGATIK, HORRATIK/HORREGATIK — hargatik eta horregatik. • Kasu motibatiboari dagozkion balioak dituzte berez, baina aurkaritza-lokailu ere izan daitezke. Adib.: Ez da hemen jaioa; badu hargatik zer ikusi berezirik auzokoekin. • Baina juntagailuarekin batera (ordea eta ere-ren laguntza ere hartzen dute sarritan). Adib.: Gobernuak utzia du politika hori; baina politika horren ondareak ez dira horregatik ahitu. (HLEH: 521). • Horregatik-ek badu bestelako esanahirik: esan den zerbait biribiltzeko esapide gisa erabiltzen denean. Adib.: Galdera xelebreak egiten dizkidazu horregatik. Gogorra zara horregatik. • Azkenik esan behar lokailu hauek ez direla berdin erabiltzen euskalki guztietan: hargatik ekialdeko euskalkietan izan daiteke lokailu eta horregatik, herriz, mendebaldekoetan. Horregatik-en bizkaierazko aldakina horrega(i)ti(n)o da. — haatik eta horratik. • Bi hauek hargatik eta horregatik ez bezala lokailu dira beti. Adib.: Abiatu baino lehen, horratik, gaiari zuzen-zuzen dagokion oharren bat edo beste egin heharrean naiz. (HLEH: 521). Zalapartaka azaldu dira sindikatukoak; ez dira, haatik, lotsagabekeriatan hasi. • Kokaguneari dagokionez, bigarren perpausaren hasieran bezala barruan ere joan daitezke. Bukaeran, ordea, nekezago).BARREN — Ba(da) arren esapidearen laburdura hau zenbaitetan aurkaritza-lokailutzat har daiteke. Adib.: lsil zaitez, mesedez! / Isilik nago, harren! — Bigarren perpausaren amaiera du beti kokagune. Perpausaren azken muturrean joan ohi den baina juntagailuaren ordezkoa dela dirudi. Adib.: Isil zaitez, mesedez! / Isilik nago, baina!AURKARITZA ADIERAZTEN DUTEN ESAPIDEAK — Hona hemen aurkaritza adierazteko erabil daitezkeen zenbait lokuzio edo esapide. Adib.: zernahi gisaz, nolanahi ere, edozelan ere, edozein modutan ere, edozein moduz ere, guztiarekin ere... — Katea mintzatuan edo idatzian perpausen arteko lotura adierazteko erabiltzen dira sarritan, lokailuen antzera. 50.
2.4. OndoriozkoakBERAZ eta BADA kide — Perpaus bat aurreko solas-zatiaren ondorioa dela adierazteko erabiltzen ditugu bi lokailu hauek. (Gogoan izan oraintsu arte gramatiketan «ilatiboak» deitu izan zaiela). Honako perpaus hauetan ondorioa zer den argi gertatzen da, bi perpausen arteko erlazioa kontutan hartzen badugu: Adib.: Gaisorik dago ¡ Ohean sartu da. Mozkortu egin da ¡ Balantzaka etorri da gaur. Etxeari kea dario ¡ Erretzen ari da. Gaisorik dago, beraz/bada ohean sartuko da. Mozkortu egin da, beraz/bada balantzaka etorri da bart. Etxeari kea dario, beraz/bada erretzen ari da. — Zenbait esalditan beraz/bada kide dira, bata nahiz bestea agertzen baitira. Adibidez, ea bada! eta ea beraz! gauza bera esateko erabiltzen direnean. Ezin uka, halere, bada eta beraz beste batzuetan desberdinak direla balioz eta erabileraz. Adib.: Nork esan dizu bada, joateko? Nork esan dizu beraz, joateko? — Bada-k ez-adostasun-punttu bat agerian uzten du. Beraz-ek, berriz, adostasuna.BERAZ «Beraz erabili ohi da ondorioa delakoa ia garbiro eta osoro aurreko perpausean esana dagoenean eta deus berririk handik atera ez baina ia gauza bera beste hitz batzurekin esaten denean. (...) Gehienetan dedukzio bat adierazten du, burua gehiegi nekatu gabe esanetik edonork aise atera dezakeena. » (EGLU-III, 141) Adib.: - Hemezortzi urte dituzu. - Beraz, botoa eman dezakezu. - Filipinetan ikaragarrizko uholdeak izan dira. - Beraz, albiste-saioa entzun duzu. — Batzuetan, baliteke beraz-ek elkarrizketari hasiera ematea eta horrenbestez zeren ondorio izan daitekeen geroago arte ez agertzea. Adib.: - Beraz, ordu txikitan etorri zara, e? - Zuk zer dakizu, bada! - Okinak esan dit. — Lekuari dagokionez, perpausaren hasieran ager daiteke. Adib.: Beraz, ez nenbilen okerreko bidetik. Beraz + deikia egitura osatzen duten multzokoak ere hasieran. Adib.: Beraz, garaiz etorri. 51.
Baita perpausaren barnean: • Aginte perpausetan. Adib.: Zoazte, beraz, nere begien bistatik! • Galde-perpausetan. Adib.: Zertan aritu ginen, beraz, lanean? • Adierazpen-perpausaren barnean, perpaus konpletibo edo zehar-galderazkoren baten aurretik. Adib.: Esan nahi du, beraz, ez diola gai honi helduko. • Perpaus konpletiborik gabeko adierazpen-perpausaren barnean. Adib.: Utzi behar da, beraz, piska bat hoztutzen. • Lokailua aditzaren ondoren. Adib.: Gogotik lan egin du, beraz. • Zenbait aditzondoren ondoan. Adib.: Orain, beraz, nondik datorren jakin behar dugu. • Beraz + modu-aditzondo erakuslea: Beraz hunelatan, beraz halatan, heraz horrela eta abar aurki daitezke. Hauek eta baita aurreko puntuan azaldutakoak ere lokailu konposatuak dira. Ez, ordea, lokailu sinple etu aditzondo, osagai solte bailiran. Horrela beraz, hala beraz, halatan beraz, halakotz beraz... aurrekoen antzekoak dira. Bi osagaiak elkarrekin trukatu besterik ez dugu egin. Beraz, lokailu konposatu dira. Adib.: Nola, beraz, lotuko dugu korapiloa? Horrela, beraz, lotuko duzue korapiloa. Horrela beraz, nor da zure neba? Beraz horrela, nor da zure neba? Aldea bistan dago, ezta?BADA — Bada-k bi perpaus lotzen ditu, lehenaren ondorioa ateraz. Beraz-en oso antzekoa da eta lehen azaldu dugu horien arteko kidetasuna. Dena den, esan genezake bada-ren eremua zabalagoa dela beraz-ena baino. Honako adibide hauetan, esaterako, ez dago beraz jartzerik. • Zenbait oihu eta hasperenetan. Adib.: Ene bada! / Horra bada. / Zer bada? (zergatik?) / Aurrea bada! / Kontuz bada! • Adizki laguntzailerik gabeko zenbait esalditan. Adib.: Ez bada jakin! / Nik zer dakit bada. / Baietz bada! Ezetz bada! / Hori zer duk bada! / Banengoen bada! / Hor zegok bada koxka! — Bada, beraz bezala, euskalki guztietan zabaldua dago. Baina, hegoaldekoetan bada-k. beraz-ek ez bezala, badu halako berezitasuna. Hizkera arruntetik hurbilago egoteak elkarrizketa-giroan oso maiz erabil arazten du. Noiznahi esan eta entzun ohi da. Badiru ezin esan daitezkeela bi hitz segidan esan ba tartekatu gabe. Askotan betelan huts eta alferrikakoa dela esatea ez da gehiegikeria: Adib.: Ez dakit ba, Noiz ba?, Ba...ez dakit, Ba...bihar goizean, Ba... zeorrek ikusi... — Ba horiek kenduko bagenitu, ez luke esanahiak ezertxo ere galduko. Ez baitira ondoriozko lokailu. Doinuak, atentuak edo entonazioak zer esan handia du bada-ren kontuan. Ikus ditzagun EGLU-III, 153. orrialdean dauden adibideak, doinuak zenbaterainoko garrantzia duen ikusteko. Adib.: - Zenbat zahartu den Peru! Recommended
Euskara literatura2
iBikar
Idatzizko adierazpena pausoka (EUSKARAZ)