 بر اساس جهان بینى اسلامى، عالم هستى، جهان اسباب و مسببات و علت و معلول است. طبق این سنت الهى و قانون ثابت ازلى، در سراسر نظام آفرینش، هر پدیده، عمل و طرز تفكرى، تنها از طریق علل و اسباب خاص خودش پدید مى‏آید.
چنان كه امام صادق علیه السلام فرموده است:
«ان اللَّه قد جعل لكل شى‏ء باباً»؛ «خداوند براى هر چیزى درى (راهى) قرار داده است».
«ابى اللَّه ان یجرى الاشیاء الّا باسباب فجعل لكل شى‏ء سببا ...» «1»
؛ «خداى بزرگ نپذیرفته جز آنكه همه چیز از طریق اسباب انجام یابد، پس براى هر چیزى سببى قرار داده است».
بر این اساس خداوند متعال، فیوضات و عنایات خاص خود را تنها از مجارى و اسباب خویش محقق مى‏سازد و دو سبب و راه مهم در تحقق این امر، «ریاضت» و «دعا» است. سالك با ریاضت- كه بیشتر در انجام واجبات و مستحبات و ترك حرام و مكروهات متجلّى است-، زمینه را براى ظهور انوار الهى در مشاعر ظاهرى و باطنى خویش، آماده مى‏سازد؛
زیرا با ریاضت شرعى پرده‏هاى ظلمت كنار رفته و فیوضات الهى عاید انسان مى‏شود.
رسول‏اكرم صلى الله علیه و آله از قول خداوند متعال نقل كرده است:
«... هیچ بنده‏اى با چیزى به من نزدیك نمى‏شود كه از آنچه بر او واجب گردانیده‏ام محبوب‏تر باشد. او با نوافل به من تقرب مى‏جوید و نزدیك مى‏شود تا آنجا كه من او را دوست بدارم، وقتى او را دوست بدارم، گوش او باشم كه با آن مى‏شنود و چشم او باشم كه با آن مى‏بیند و زبانش باشم كه با آن سخن مى‏گوید و دست او باشم كه با آن مى‏گیرد و ...» «1».
«دعا» نیز، خواندن شخصى خاصى است كه در شرایط ویژه قرار گرفته باشد. این خواندن چنان با عظمت است كه هیچ عبادتى برتر از آن نیست؛ زیرا «دعا» ارتباط مستقیم با مشاهده جمال و جلال حضرت حق دارد. آن گاه كه سالك سلوك معنوى، عظمت حق را با دریافت حضورى شهود مى‏كند، فقط او را صدا مى‏زند.
به بیان دیگر، هنگامى كه بنده مولاى خویش را در مقام جواد، قادر، علیم و حكیم مشاهده مى‏كند و از طرفى خویش را عاجز، فقیر و جاهل مى‏یابد؛ به او پناه مى‏برد و از او كمك مى‏طلبد و در چنین شرایط و وضعیتى- كه عبد در حال معرفت حقیقى، خدا را شهود مى‏كند و فقط او را مى‏خواند- خداوند نیز خواسته او را اجابت مى‏كند؛ مجرا و سبب اجابت خداوند، چنین «معرفت و شهودى» است.
پیامبر اكرم صلى الله علیه و آله مى‏فرماید:
«لو عرفتم اللَّه حق معرفته لزالت لدعائكم الجبال» «1»
؛ «اگر شما آن طور كه بایسته است، عارف به ساحت مقدس حق بودید، هر آینه به سبب دعایتان كوه‏ها كنده مى‏شدند».
بنابراین دعاى حقیقى، چون از سر معرفت و شهود راستین حق است، یكى از مهم‏ترین مجارى و اسباب تفضلات ربوبى است. «2»
هر كه را دل پاك شد از اعتلال آن دعایش مى‏رود تا ذوالجلال «3»
منبع : پرسمان/ معارف
چگونه دعا و ریاضت انسان را در سیر و سلوك كمك مى‏كند؟