 خرافه در عرف لغوی، سخن بیهوده و پریشان ولی خوشایند یا عادت و عقیدتی بیرون از مبنای عقل و ناسازگار با آموزه ها و موازین شرع و حتی عرف را گویند.

مبنای اصلی خرافه گروی و خرافه‌پردازی عبارت است از قشری گری، راززدایی  كه در بطن و ذات خود به نحوی خودآگاه و ناخودآگاه، صریح یا ضمنی، انكار عقل و شرع و عرف را دربردارد.

منظور از قشری‌گر، جمود بر ظواهر یعنی ظاهر امور و صورت حقایق است كه متضمن توقف بر پوسته حقیقت و امتناع گذر و گذار از قشر به سوی لب و لباب است و این خود به خود موجب بدفهمی و زمینه ساز تك ساحتی شدن افراد است. قشری گری به‌ویژه در دین، مانع فهم عمق معارف دینی و حقایق الاهی می شود و بسترساز رشد كژفهمی و انحراف و بدعت و عصبیت است.

باری قشری‌گری ریشه در خامی ذهن و ناپروردگی اندیشه كسانی دارد كه می كوشند معارف و حقایق هستی بویژه آموزه های دین را در قالب تنگ و محدود فهم های قاصر خود محدود و محصور سازند و تنها همان را احتمال بدهند كه می فهمند و آنچه را كه درنمی یابند، ممكن ندانند.

مراد از راززدایی نیز گرایش به این امر است كه امور عالم ازجمله دین و معارف دینی چونان اموری طبیعی نگریسته شوند و رد پای هر امر ماورای طبیعی در آنها محو گردد. این نگرش، عملا ناقض اغراض دین به‌ویژه بركشیدن آدمی از خاك به سوی خدا است.

عقل‌گرایی، سم مهلک خرافه‌پردازیخرافه پردازی با نادیده گرفتن ضوابط عقل فردی و جمعی بشری یا حتی انكار آن، راه را به سوی دالان های مهلك خرافه پردازی می گشاید؛ البته در اینجا باید میان دوگونه عقل گرایی معتدل و افراطی تفاوتی قائل شد. عقل گرایی معتدل، ضمن ارج نهادن به قدرت عقل در كشف روابط علی حاكم بر شبكه حوادث، آن را یگانه مرجع و منبع كشف حقیقت نمی داند

عقل گرایی افراطی، نوعی مطلق گرایی در عرصه عقل است كه پذیرفتنی نیست. بویژه در عرصه دین، نمی توان عقل بشری را چنان انگاشت كه گویی آن را حد و حدودی نیست و توان آن را دارد كه بر فراز هر حقیقتی بایستد و در بطن هر پدیده ای بنشیند و آن را در حیطه خود، تحلیل كند و بشناسد .

ازاین رو، هم عقل ستیزی و هم عقل‌گرایی افراطی كه همه چیز را در گرو عقل خود بنیاد بشری می‌داند و با تكیه بر نوعی اومانیسم عقلی، تنها كاشف حقایق و یگانه راه سعادت بشری را عقل می‌خواند به خرافه‌پردازی کمک می‌کنند. 

اسلام، دینی که غل و زنجیر را از پای عقلانیت کندقرآن كریم، ازجمله افتخارات پیامبراكرم (ص) را مبارزه جدی با اوهام و خرافات می داند و او را در وظیفه شست وشوی عقول از شوائب و گشودن غل و زنجیر از پای خرد آنها می ستاید. 

پیامبر گرامی اسلام (ص) برخلاف بسیاری از سیاستمداران و سلطه گران جهان در دوره های گوناگون تاریخ كه همین خرافه گرایی مردم را فرصتی طلایی برای حكومت بر ذهن و دل آنان می دانستند و با ترویج خرافه ها به راحتی بر گرده آنان سوار می شدند، با تمامی خرافات و اوهامی كه مانع رشد خرد و نضج اندیشه آدمی می شود، علم مبارزه برافراشت.
 
 كریمه « و یضع عنهم اصرهم و الاغلال التی كانت علیهم » ندای  روشن و آرامش بخش رهایی بشر از بارهای سنگین و زنجیرهای بسته به ذهن و زبان و دست و پای عرب جاهلی و همه جاهلان تاریخ را سر داد و انسان ها را در م سیر كمال و سعادت خواهی، آزاد و سبكبال و از مسیر گمراهی، رسته و رها معرفی كرد.

ویژگی بارز پیامبر اسلام (ص) این بود كه نه فقط شخصا به مبارزه با خرافه های زیانبار برای فرد و جامعه اقدام كرد، بلكه با افكار و دیدگاه های انحرافی - هر چند احیانا موافق با برخی آموز ه های دین - نیز مبارزه و ستیز می كرد. او می كوشید مردم را طوری تربیت كند كه پیرو منطق و دلیل باشند، نه تابع قصص و خرافات.

به عنوان نمونه از حضرت امام موسی بن جعفر (ع) نقل شده كه آن حضرت فرمود : هنگامی كه ابراهیم، فرزند رسول اكرم (ص) رحلت كرد، آفتاب گرفت و مردم نزد خود گفتند : این خورشیدگرفتگی لابد به سبب مرگ فرزند پیامبر (ص) بوده است؛ اما پیامبر خدا (ص) بر منبر رفت و پس از حمد و ثنای الاهی، ماه و خورشید را دو آیه از آیات الاهی دانست كه به امر خدا در جریان هستند و كسوف و خسوف را پدیده هایی معرفی كرد كه به سبب مرگ یا تولد كسی پدیدار نمی شوند.

هل یستوی الذین یعلمون و الذین » ،« افلا یعقلون » ،« افلا یتدبرون » تعابیری قرآنی از قبیل بیان كننده همین نكته هستند ،« فبشر عبادالذین یستمعون القول فیتبعون احسنه » و « لا یعلمون كه پیام الاهی در زمان رسالت نبی خاتم همانا آغاز دوران مراجعه به علم و آگاه ی و تعقل و پایان دوره سحر و جادو و ریسمان انداختن است.


گفتنی است كه از میان قلمروهای سه گانه دینی یعنی عقاید، اخلاق و احكام، حجم خرافه پردازی در دو قلمرو عقاید و احكام بیش از قلمرو اخلاق است . شاید به این دلیل كه در قلمرو باید و نبایدهای ارزشی، خرافه اندیشی چندان مجال نمی یابد؛ اما در عقاید و احكام چنین به نظر می رسد كه خرافات، فرصت می یابند تا خود را تئوریزه كرده، بسط یابند و در زندگی بشر حضور پیدا كنند.

پی نوشت: 
این متن خلاصه‌ای است از مقاله "خرافه پردازی؛ خاستگاه و نقد آن" به قلم دکتر هادی وکیلی که در شماره 40 مجله "کتاب نقد" منتشر شده است.

هم عقل ستیزی و هم عقل‌گرایی افراطی كه همه چیز را در گرو عقل خود بنیاد بشری می‌داند و با تكیه بر نوعی اومانیسم عقلی، تنها كاشف حقایق و یگانه راه سعادت بشری را عقل می‌خواند به خرافه‌پردازی کمک می‌کنند.