 در گزارش‏هاى تاریخى- جز چند منبع- از واكنش شدید مردم و یاد آورى ماجراى غدیر خم، كمتر سخن به میان آمده است؛ با آنكه قطعاً بیشتر مردم مدینه در ماجراى غدیر حضور داشتند؛ پس چرا پس از حدود 70 یا 84 روز «2» از این ماجرا، آن را فراموش كردند؟
 اعتراض مردم‏
 احتمال قوى بر اعتراض عده‏اى از مردم و یادكرد ماجراى غدیر از سوى آنان و مخفى ماندن این واكنش- به سبب سیاست ممنوعیت نقل و تدوین حدیث- وجود دارد؛ ولى این اعتراض‏ها چندان گسترده نیست، در حالى كه با توجّه به ماجراى غدیر و تأكید پیامبر اكرم صلى الله علیه و آله بر تعیین جانشین، انتظار اعتراض گسترده، نامعقول نمى‏نماید؛ بنابراین واكنشى چنین محدود، چگونه توجیه مى‏شود؟ براى یافتن سرنخ‏هاى تاریخى این مشكل، باید موقعیت زمانى این قطعه از تاریخ و نیز سیر جریان‏هاى سیاسى‏ و اجتماعى از زمان واقعه تا وفات پیامبر صلى الله علیه و آله به دقت بررسى شود.
 بر این اساس، پى‏گیرى بحث در محورهاى زیر ضرورت دارد:
 یكم. قبل از تشكیل دولت اسلامى در مدینه به دست پیامبر اكرم صلى الله علیه و آله، مردم شهرهاى بزرگ حجاز و بادیه‏هاى منطقه به صورت نظام قبیله‏اى زندگى مى‏كردند. در این نظام، رهبر قبیله حق نداشت جانشین پس از خود را تعیین كند و پاره‏اى از ویژگى‏ها از جمله سن معیار گزینش به حساب مى‏آمد.
 دوم. رسول خدا نخستین كسى بود كه در این سرزمین، نهادى به نام «دولت» پدید آورد و ارزش‏هاى فرا قبیله‏اى ارائه داد. آن حضرت توانست قبایل مختلف شهرها و بادیه‏هاى منطقه را تحت یك نظام واحد متمركز سازد. مردم كه ایشان را پیامبرى آسمانى مى‏دانستند، تشكیل دولت از سوى او را امرى الهى به شمار آوردند و در برابر آن مقاومت قابل توجّهى نشان ندادند.
 سوم. اسلام پیش از فتح مكه، به گونه‏اى روز افزون در میان مردم شهرها و بادیه‏ها گسترش یافت تا جایى كه سال بعد (نهم هجرت) عام الوفود (سال هیئت‏ها) نام گرفت؛ یعنى، سالى كه مردم دسته دسته در قالب هیئت‏هاى مختلف، نزد پیامبر اكرم صلى الله علیه و آله مى‏شتافتند و اسلام خویش را آشكار مى‏ساختند.
 البته انگیزه همه این هیئت‏ها، معنوى نبود و همه تازه مسلمانان ایمان قلبى نداشتند.
 چهارم. یكى از آموزه‏هاى اسلامى- كه پذیرش آن براى مردم دشوار مى‏نمود- مسئله تعیین جانشین بود؛ زیرا:

الف. مردم فقط پیامبر صلى الله علیه و آله را داراى بُعد الهى مى‏دانستند و حكومت فرا قبیله‏اى‏اش را مى‏پذیرفتند. در نگاه آنان، جانشین آن حضرت از این ویژگى برخوردار نبود. «1»
 ب. هنوز بسیارى از مردم خود را به اطاعت محض از دستورهاى دنیوى آن حضرت مقیّد نمى‏دانستند؛ به طورى كه در مواردى چون صلح حدیبیه «2» و تقسیم غنایم حنین «3»، در برابر آن حضرت واكنش اعتراض‏آمیز نشان مى‏دادند!
 ج. بسیارى از مردم اطاعت از فرمان‏هاى دنیوى مربوط به بعد از زندگانى پیامبر را نمى‏پذیرفتند؛ زیرا هنوز از آموزه‏هاى جاهلى- كه به رئیس قبیله اجازه تعیین جانشین نمى‏دهد- دل نبریده بودند؛ و طبیعى بود كه مسئله ریاست دولت را از ریاست یك قبیله مهم‏تر بدانند.
 د. هنوز برخى از قریشیان تازه مسلمان، مى‏پنداشتند كه پیامبر صلى الله علیه و آله در راستاى رقابت قبیله‏اى، مسئله نبوت را مطرح كرده است.
 این گروه با توجّه به اقبال عمومى مردم به آن حضرت، جرأت مخالفت نداشتند؛ ولى با تعیین جانشین- به ویژه از قبیله بنى‏هاشم- لب به اعتراض گشودند و با بهره‏گیرى از پشتوانه فرهنگ قبیله‏اى مردم، اعتراض خویش را روشن‏تر بیان كردند.
 ه. در زمان جاهلیت تنها اشرافى به مجلس مشورتى قریش (دارالندوه) راه مى‏یافتند كه به چهل سالگى رسیده باشند. «1» بر این بنیاد، پذیرش جانشین رسول خدا- به ویژه اگر آن فرد داماد پیامبر صلى الله علیه و آله بود و كمتر از چهل سال «2» داشت- بسیار دشوارتر مى‏نمود.
 پنجم. دو نكته دیگر، پذیرش جانشینى امام على علیه السلام را دشوار مى‏ساخت:
 الف. حضرت على علیه السلام نزد قریشیان، به سبب دلاورى‏هایش در جنگ‏هایى مانند بدر و احُد و به خاك و خون كشیدن بزرگان قریش، چهره مثبتى نداشت. این پدیده سبب شد به تبلیغات گسترده روى آورند و چهره على علیه السلام را نزد همه اعراب منفى جلوه دهند! «3»
 ب. مردم قبایل مختلف این نكته را درك كرده بودند كه با توجّه به لیاقت‏ها و استعدادهاى قبیله بنى هاشم، اگر انگاره «جانشینى» در میان آنان تثبیت شود، هرگز از آن خاندان بیرون نخواهد رفت.
 ششم. نگاه پیامبر اكرم صلى الله علیه و آله به جانشینى حضرت على علیه السلام، الهى و فراتر از روابط قبیله‏اى و خویشاوندى بود؛ زیرا آن حضرت صلى الله علیه و آله به حفظ آیین وحى مى‏اندیشید و طبیعى است كه آشناترین فرد به كتاب و سنت و شجاع‏ترین و كوشاترین شخص در راه گسترش اسلام را برگزیند. البته پیامبر اكرم صلى الله علیه و آله با وضعیت جامعه آشنا بود؛ از این رو، از آغاز رسالت، در موقعیت‏ های گوناگون و با بیان‏هاى متفاوت، ویژگى‏هاى حضرت على علیه السلام را یادآور مى‏شد و از جانشینى او سخن به میان مى‏آورد. «1»
 آن بزرگوار، سرانجام از سوى خداوند مأمور شد در بزرگ‏ترین اجتماع مسلمانان- كه برخى شمار آنها را بیش از یكصد هزار تن دانسته‏اند- آشكارا این مسئله را اعلام كند «2» و دغدغه مخالفت جامعه را نادیده بگیرد.
 قسمتى از آیه 67 سوره مائده- كه از این دغدغه پیامبر پرده برداشته و به وى ایمنى مى‏بخشد- چنین است: ... وَ اللَّهُ یَعصِمُكَ مِنَ النّاس «3»؛ «خداوند تو را از [شرّ] مردم نگه مى‏دارد».
 در این عبارت، دو واژه «عصمت» و «ناس» بسیار راهگشا است. خداوند پیامبر صلى الله علیه و آله را از چه چیزى حفظ مى‏كرد و «ناس» چه كسانى بودند؟
 با توجّه به واقعیت خارجى و ایمن نماندن پیامبر صلى الله علیه و آله از شرّ زبان مردم و نیز با توجّه به اینكه سرانجام مسئله جانشینى امام على علیه السلام به سامان نرسید، به نظر مى‏رسد یكى از وجوه واژه «یعصمك»، نگه‏دارى پیامبر صلى الله علیه و آله از هجوم فیزیكى و یكباره مردم باشد؛ چنان كه واژه «ناس» بر مردم عادى و اكثریت نو مسلمان آن زمان، دلالت دارد.
 هفتم. تاریخ درباره بسیارى از حوادثِ مقطع زمانى بین غدیر و وفات پیامبراكرم صلى الله علیه و آله ساكت مانده است؛ امّا كالبد شكافى دو پدیده مهم آن عصر،
 شدت اهتمام پیامبر اكرم صلى الله علیه و آله بر گزینش جانشین و گستره تلاش‏هاى مخالفان آن حضرت را آشكار مى‏سازد. این پدیده‏ها عبارت است از: سپاه اسامه و مخالفت با نگارش وصیت مهم رسول خدا. توضیح اینكه:
 7- 1. پیامبر اكرم در واپسین روزهاى زندگى‏اش، فرمان داد لشكرى عظیم به فرماندهى جوانى نورس به نام اسامةبن زید، به سمت دورترین مرزهاى كشور اسلامى (مرزهاى روم) رهسپار شود. «1» بررسى دقیق این جریان، نشان مى‏دهد رسول خدا صلى الله علیه و آله در راستاى تثبیت جانشینى حضرت على علیه السلام به چنین اقدامى دست یازید؛ زیرا:
 الف. در آن هنگام و در آستانه وفات پیامبر اكرم صلى الله علیه و آله، خالى كردن مركز حكومت از نیروهاى نظامى و فرستادن آن به دورترین نقاط، به صلاح جامعه نبود؛ چون احتمال مى‏رفت پس از وفات پیامبر اكرم صلى الله علیه و آله، بسیارى از نومسلمانان قبایل اطراف سر به شورش بردارند و كیان جامعه اسلامى در معرض تهدید قرار گیرد. آنچه این تصمیم‏گیرى را منطقى جلوه مى‏داد، دور ساختن مخالفان جانشینى حضرت على علیه السلام از مدینه بود.
 ب. انتصاب جوانى هجده ساله، «2» به مقام فرماندهى لشكر و عدم توجّه به اعتراضات اصحاب، جز از كار انداختن مهم‏ترین «3» دستاویز مخالفان جانشینى امام على علیه السلام هیچ توجیهى نداشت؛ زیرا اسامةبن زید از جهاتى چون سابقه مسلمانى، شرافت، شجاعت و كاردانى سر اصحاب به شمار نمى‏آمد و از نظر سنى حدود پانزده سال از على علیه السلام كوچك‏تر بود. حال با توجّه به آنكه در بسیارى از ویژگى‏ها با حضرت على علیه السلام قابل مقایسه نمى‏نمود، در مقام فرماندهى سپاهى عظیم و متشكل از بزرگان صحابه- مانند ابوبكر، عمر، ابو عبیده جراح، عثمان، طلحه، زبیر، عبدالرحمان‏بن عوف و سعدبن ابى وقاص- قرار گرفت.
 ج. دقّت در تركیب سپاه اسامه نشان مى‏دهد تمام كسانى كه احتمال داشت با جانشینى حضرت على علیه السلام مخالفت ورزند، ملزم بودند در این سپاه شركت جویند. «1» حتى كسانى كه به بهانه بیمارى پیامبر اكرم صلى الله علیه و آله از اردوگاه به مدینه باز مى‏گشتند، با جمله تأكیدى «لعن اللّه من تخلف عن جیش اسامة» «2». از سوى پیامبر روبه رو مى‏شدند. در مقابل، یاران و موافقان جانشینى حضرت على علیه السلام چون عمار، مقداد و سلمان از حضور در این سپاه معاف گشته و ملزم شدند در مدینه به سر برند. «3»
 7- 2. یكى از پدیده‏هایى كه در واپسین روزهاى حیات پیامبر اكرم صلى الله علیه و آله تحقّق یافت، پیشگیرى از نگارش وصیت بود. رسول خدا در آن روزها- كه پیامبر با بالاگرفتن زمزمه‏هاى مخالفت با جانشینى امام على علیه السلام به شدت نگران اوضاع شده بود- دستور داد ابزار نوشتن آماده سازند تا سندى صریح و ماندگار برجاى گزارد و از گمراهى امت جلوگیرى كند. مخالفان كه این‏ دستور را با نقشه‏هاى چند ماهه خویش ناسازگار مى‏دیدند، به شدت نگران شدند و با هذیان گو خواندن كسى كه جز وحى چیزى بر زبان نمى‏راند، از نگارش این سند جلوگیرى كردند!!
 تاریخ در اینجا تنها از یك تن یعنى خلیفه دوم نام مى‏بَرد «1»؛ امّا آشكار است كه تنها یك نفر- بى آنكه جریانى نیرومند پشتیبانش باشد- نمى‏تواند با رسول خدا صلى الله علیه و آله مقابله كند. از این رو بعضى از نصوص، گوینده این عبارت را جمع دانسته، از كلمه «قالوا» استفاده كرده‏اند. «2» هشتم. نخستین تشكیل‏دهندگان جلسه براى خلافت- كه با هدف تعیین خلیفه‏اى جز حضرت على علیه السلام در سقیفه گرد آمدند- انصار به شمار مى‏آمدند.
 آن هم انصارى كه در همه جا به پیروى محض از پیامبر اكرم صلى الله علیه و آله زبانزد بودند و دوستى آنها با خاندان آن حضرت به ویژه حضرت على علیه السلام- بر همگان ثابت است.
 سؤال:
 چرا انصار با این عجله، آن هم در حالى كه هنوز بدن پیامبر اكرم صلى الله علیه و آله غسل داده نشده بود، جلسه تشكیل دادند؟
 شواهد تاریخى، نشان مى‏دهد انصار هرگز از جانشینى شخصیتى مانند حضرت على علیه السلام، هراسناك نبودند و او را ادامه دهنده راه پیامبر اكرم صلى الله علیه و آله مى‏دانستند.
 به نظر مى‏رسد آنان دریافته بودند امكان به قدرت رسیدن‏ حضرت على علیه السلام وجود ندارد. سرپیچى یاران بزرگ پیامبر اكرم صلى الله علیه و آله از حضور در سپاه اسامه و مخالفت آنان با نگارش وصیت از سوى پیامبر اكرم صلى الله علیه و آله و به احتمال فراوان، حوادث دیگرى كه تاریخ، ما را از آن بى‏خبر گذاشته است، انصار را به این نتیجه رسانده بود كه مهاجران، با عزمى جزم اندیشه به دست گرفتن حكومت را در سر مى‏پرورانند و احتمال دارد قریشیانى كه سرانشان در نبرد با نیروهاى انصار كشته شده بودند، با بهره‏گیرى از پیوند نزدیك قریش و مهاجران، در پى انتقام بر آیند.
 بنابراین، به سقیفه شتافتند تا طرفداران غصب حق حضرت على علیه السلام را دست كم از به دست گرفتن كامل قدرت باز دارند و به منظور حفظ جامعه انصار از توطئه‏هاى آتى، سهمى از قدرت به دست آورند.
 پس انصار و مردم مدینه، همگان حادثه غدیر را به یاد داشتند و دلالت آن بر تعیین جانشین را مسلّم مى‏دانستند؛ امّا مشاهده تلاش‏هاى كسانى كه در جهت مخالفت علنى با غدیر گام برمى‏داشتند و حركت طرفداران آن واقعه آسمانى را به شدیدترین روش ممكن سركوب مى‏كردند، آنها را از هرگونه تلاش در جهت احیاى یاد غدیر باز مى‏داشت.
 بنابراین، فارغ از اینكه وظیفه مردم چه بوده است؛ با بررسى اوضاع اجتماعى تا حدى طبیعى مى‏نماید كه در این زمان شاهد اعتراض عموم مردم و استدلال آنها به این حادثه مهم تاریخى نباشیم؛ زیرا آنان با توجّه به زمینه‏هاى قبلى، تلاش و استدلال خود را آب در هاون كوفتن مى‏دانستند.
منبع :پرسمان/معارف
اگر جانشینى حضرت على علیه السلام در روز غدیر اعلام گردیده بود، چرا مردم از آن حضرت روى گردان شدند و در جریان سقیفه كسى در این باره چیزى نگفت؟