
 وقایع سال چهارم (حرمت ‏شرب خمر ، شیوه قرآن در تحریم شراب)
حرمت ‏شرب خمر
جمعى از اهل تاریخ و بسیارى از مفسرین در خلال حوادث سال چهارم هجرت، داستان تحریم شراب و حرمت‏خمر را نوشته‏اند و معتقدند كه شراب در این سال حرام شد و پیش از آن حرمتى نداشته و آیاتى هم كه درباره آن نازل شده بود حمل بر كراهت كرده‏اند. اما با توجه به تمامى آیات و احادیثى كه درباره شراب و گناه آن در قرآن كریم و روایات وارد شده این مطلب بخوبى استفاده مى‏شود كه خداى تعالى در ضمن همان آیاتى كه در مكه بر پیغمبر نازل شد و پیش از هجرت، شراب را بر مسلمانان حرام كرده و اساسا حرمت‏شراب مانند حرمت زنا و عادات زشت دیگرى كه در مردم آن زمان مرسوم بوده از همان آغاز دعوت رسول خدا میان مردم مكه و قریش معروف بوده و آن را جزء قوانین و دستورهاى دین اسلام و آیین تازه‏اى كه محمد(ص) آورده بود مى‏دانستند تا آنجا كه ابن هشام در سیره خود مى‏نویسد:
تنها چیزى كه مانع اسلام اعشى شاعر معروف عرب گردید همین موضوع حرمت‏شراب بود و شرح آن را چنین نگاشته است كه گوید:
پس از بعثت رسول خدا(ص)هنگامى كه آن حضرت در مكه بود اعشى به قصد تشرف به دین اسلام و ایمان به پیغمبر از میان قبیله خود حركت كرده به سوى مكه آمد و قصیده‏اى طولانى نیز در مدح آن حضرت سروده بود و چون به پشت دروازه مكه رسید به یكى از قرشیان برخورد كرد و آن مرد قرشى از او پرسید: به كجا مى‏روى؟
گفت: به مكه مى‏روم تا به محمد ایمان بیاورم.
مرد قرشى(كه دید اگر اعشى مسلمان شود با معروفیتى كه دارد اشعار و زبان او كمك شایانى به پیشرفت اسلام خواهد كرد براى آنكه او را از این كار منصرف سازد)بدو گفت:
- محمد زنا را حرام كرده!
اعشى گفت: به خدا سوگند مرا به آن عمل نیازى نیست.
مرد قرشى گفت: او شراب را نیز حرام كرده؟!اعشى فكرى كرد و گفت: اما این یكى چیزى است كه به خدا سوگند من هنوز به طور كامل بهره خود را از آن نگرفته‏ام و با این ترتیب پس امسال را من باز مى‏گردم و تا سال دیگر بهره خود را از شراب مى‏گیرم و چون سال دیگر شد به نزد محمد مى‏آیم و مسلمان مى‏شوم.
این سخن را گفت و به خانه خود بازگشت و تصادفا همان سال مرگش فرا رسید و توفیق آن را نیافت كه سال دیگر به نزد آن حضرت بیاید و مسلمان شود و علاقه به شراب مانع اسلام او گردید.
و با توجه به این داستان معلوم مى‏شود موضوع حرمت‏شراب در اسلام پیش از هجرت نیز زبانزد مردم بود تا جایى كه دشمنان اسلام نیز آن را مى‏دانسته‏اند، منتهى اگر بعضى از مسلمانان در اثر علاقه زیاد و یا عادت شدیدى كه نسبت‏به شراب داشته‏اند، آن را مى‏نوشیدند و براى سر و صورت دادن به این عمل خود اجتهادى هم درباره لفظ‏«اثم‏»كرده و آن را حمل بر كراهت كرده‏اند تا اینكه دستور اكید و صریحى در حرمت و نهى از شرب آن آمد مانند آیه 90 سوره مائده، این عمل مسلمانان و اجتهاد آنان را نمى‏توان به حساب قرآن و اسلام گذارد، چنانكه در موضوع روزه نیز در آغاز، مجامعت‏با زنان در شب حرام بود ولى گروهى از جوانان و افراد دیگرى كه غریزه جنسى در آنها قوى بود نتوانستند خوددارى كنند و به تعبیر قرآن كریم به خود خیانت كردند تا آنكه آن حكم منسوخ گردید.
و شاهد بر اینكه شراب از آغاز بعثت رسول خدا(ص)حرام بوده و هیچ گاه در اسلام عنوان مباح و حلال نداشته است، روایات زیادى است كه در كتاب شریف كافى و تهذیب و كتابهاى دیگر حدیثى از ائمه بزرگوار دین(ع)رسیده كه از آن جمله حدیثى است كه كلینى(ره)و شیخ طوسى از امام باقر(ع)روایت كرده‏اند كه آن حضرت فرمود:
«خداى تعالى هیچ پیغمبرى را به نبوت مبعوث نفرمود جز آنكه در علم خدا چنین بود كه چون دین او را كامل نمود حرمت‏خمر و شراب در آن دین بود و شراب همیشه حرام بوده است. . . »و در حدیث دیگرى كه كلینى(ره)از على بن یقطین روایت كرده این گونه است كه مهدى عباسى از حضرت موسى بن جعفر(ع)حكم شراب را پرسید: كه آیا شراب در كتاب خدا حرام شده است؟با اینكه مردم از آیات شراب نهى مى‏فهمند نه حرمت؟ امام(ع)با قاطعیت فرمود: آرى در كتاب خدا حرام شده. پرسید: در كجاى كتاب خدا حرام شده؟حضرت فرمود: در آنجا كه خدا فرمود:
«قل انما حرم ربى الفواحش ما ظهر منها و ما بطن و الاثم و البغى بغیر الحق. . . » (1) و به دنبال آن امام(ع)فرمود: منظور از«اثم‏»در این آیه كه خدا آن را صریحا حرام فرموده شراب است‏به دلیل آنكه در جاى دیگر فرمود: «یسئلونك عن الخمر و المیسر قل فیهما اثم كبیر و منافع للناس و اثمهما اكبر من نفعهما» (2) تا به آخر حدیث.
و با توجه به اینكه آیه اول در سوره اعراف آمده و آن سوره در مكه نازل شده بخوبى تفسیر آیه دوم را كه در سوره بقره و در مدینه نازل شده است مى‏كند، و به هر صورت از مجموع آیات و روایات بخوبى فهمیده مى‏شود كه حرمت‏شراب از احكام معروف اسلام بوده و در همان آغاز بعثت، رسول خدا(ص)به دستور خداى تعالى آن را حرام كرده، منتهى برخى از مسلمانان كه نمى‏توانستند از آن دست‏بردارند بر خلاف دستور اسلام و با اجتهادى كه پیش خود در معناى كلام خدا مى‏كردند آن را مى‏نوشیدند تا وقتى كه با شدت و تهدید بیشترى آیه سوره مائده آمد و دیگر نتوانستند به كار خلاف خود ادامه بدهند و به قول معروف در مقابل نص اجتهاد كنند.
--------
پى‏نوشت‏ها:
1. سوره اعراف، آیه 23.
2. سوره بقره، آیه 219.
شیوه قرآن در تحریم شراب
شراب و به طور كلى‏«مسكرات‏»از بزرگترین بلاهاى خانمان برانداز جامعه بشرى بوده و هست.در نكوهش این سم مهلك،همین اندازه كافى است،كه با بزرگترین سرمایه بشر و مایه امتیاز او از سایر جانداران،كه همان‏«عقل و خرد»است،سر جنگ و مبارزه دارد.سعادت انسان در پرتو خرد تامین مى‏گردد،فرق انسان با سائر جانداران در همان قواى فكرى است،و«الكل‏»دشمن بزرگ آن به شمار مى‏رود.از این نظر،جلوگیرى از نوشیدن مشروبات الكلى یكى از برنامه‏هاى پیامبران آسمانى بوده است.همچنین شراب،در تمام شرایع آسمانى محكوم به تحریم بوده است. (1) در شبه جزیره عربستان، میخوارگى به صورت یك بلاى عمومى،یك بیمارى واگیر درآمده بود،كه مبارزه قطعى و اصولى با آن نیاز به طول زمان داشت.امكانات محیط و شرائط و احوال عموم عرب نیز اجازه نمى‏داد كه پیامبر خدا،بدون مقدمه آن را تحریم نماید،بلكه ناچار بود بسان یك طبیب،تدریجا مزاج جامعه را آماده سازد تا مبارزه قطعى و نهائى صورت پذیرد.
از این نظر آیه‏هاى چهارگانه‏اى كه پیرامون ابراز انزجار از شراب نازل گردیده است‏یكنواخت نیست،بلكه از مرحله ابتدائى شروع شده تا آنجا كه به صورت قطعى تحریم آن را اعلام كرد.
دقت در این آیه‏ها روش تبلیغى پیامبر خدا را به ما مى‏آموزد.شایسته است گویندگان و نویسندگان زبردست از این شیوه پیروى نمایند،و مبارزه با آلودگیهاى اجتماعى را از همین راه تعقیب كنند.
شرط اساسى مبارزه با یك كردار ناشایست،در مرحله نخست‏بیدار كردن افكار و توجه دادن جامعه به مضار و مفاسد آن است.تا آمادگى روحى و انگیزه باطنى در جامعه نباشد،مبارزه اصولى با یك كردار ناشایست‏به طورى كه خود مردم ضامن اجراء آن باشند امكان‏پذیر نیست.
از این نظر،قرآن در نخستین بار،در اجتماعى كه میخوارگى جزء زندگى آنها بود. ساختن شراب از خرما و انگور را با«رزق حسن‏»(روزى نیكو)مخالف دانسته و از این طریق هشدارى به افكار خفته داده است.چنانكه مى‏فرماید:«و من ثمرات النخیل و الاعناب تتخذون منه سكرا و رزقا حسنا»: (2) «شما اى مردم!از خرما و انگورهم مایع مست كننده و هم رزق نیكو به دست مى‏آورید».قرآن،براى نخستین بار گوشزد نمود كه ساختن شراب از آنها،ارتزاق نیكو نیست،بلكه‏«ارتزاق حسن‏»آنست كه آنها را به همان صورت انگور و خرما مصرف نمائید.
این آیه تكانى به افكار داد،و مزاج آلوده را آماده كرد كه پیامبر بتواند پس از آن،لحن خود را شدیدتر كند و به وسیله آیه دیگر اعلام كند كه نفع جزئى(مادى)شراب و قمار در برابر آن همه مضار ناچیز است.و این مطلب را با آیه یاد شده در زیر بیان نموده است:
«یسئلونك عن الخمر و المیسر قل فیهما اثم كبیر و منافع للناس و اثمهما اكبر من نفعهما» . (3)
«از حكم شراب و قمار از تو سئوال مى‏كنند،در پاسخ آنها بگو كه اگر چه در قمار و شراب استفاده جزئى مادى است ولى ضرر و گناه آنها بیشتر است‏»بدون شك،مقایسه سود و زیان از طریق برترى زیان بر سود،تنها براى مردم اندیشمند و آگاه،در ایجاد انزجار كافى است،ولى توده مردم تا نهى صریح نباشد با این شیوه از بیان،از ارتكاب عمل ناشایست‏خوددارى نمى‏نمایند.
حتى‏«عبد الرحمان عوف‏»،با اینكه آیه فوق نازل شده بود،ضیافتى ترتیب داد و شرابى سر سفره حاضر نمود.حضار پس از نوشیدن شراب به نماز ایستادند.یكى از آنها آیه را در نماز غلط خواند به طورى كه معنى را دگرگون ساخت،یعنى بجاى «لا اعبد ما تعبدون‏» كه معناى آن اینست:كه اى مشركان من بتهاى شما را نمى‏پرستم،چنین خواند كه:«لا اعبد ما تعبدون‏» كه مفاد آن،ضد آیه یاد شده است.
این جریانها مزاجها را آماده نمود تا شرایط و اوضاع اجازه دهد كه شراب لااقل در شرائط و حالات خاصى تحریم گردد.از اینرو،صریحا اعلام گردید كه هیچ فرد مسلمان حق ندارد كه با حالت مستى نماز بگزارد،و این تشریع الهى با این آیه اعلام گردید: «لا تقربوا الصلوة و انتم سكارى حتى تعلموا ما تقولوا» (4) یعنى در حال مستى نماز نخوانید تا بدانید چه مى‏گوئید.
تاثیر این آیه به حدى بود كه گروهى،براى همیشه میخوارگى را ترك گفتند و منطق آنها این بود،كه چیزى كه به نمازتان زیان مى‏رساند،باید مطلقا از برنامه زندگى حذف گردد.
ولى گروه دیگر همچنان دست از كردار خود برنداشته بودند،حتى یك نفر از«انصار»با توجه به آیه یاد شده،در ضیافتى كه ترتیب داده بود،میهمانان پس از صرف شراب،به جان هم افتاده و سر و دست همدیگر را شكستند،سپس شكایت‏حضور رسول خدا آوردند.خلیفه دوم كه تا آن روز شراب مى‏خورد،به گمان اینكه آیات گذشته كافى براى تحریم قطعى شراب نیست،دست‏به دعاء برداشت،و گفت‏«اللهم بین لنا بیانا شافیا فى الخمر»یعنى بارالها بیان صریح و قانع‏كننده‏اى براى ما نازل فرما.
ناگفته پیداست كه این گونه پیشامدهاى ناگوار،محیط را آماده پذیرش قطعى تحریم شراب ساخت.از اینرو،حكم صریح و نهائى حرمت‏شراب چنین نازل گردید:
«یا ایها الذین آمنوا انما الخمر و المیسر و الانصاب و الازلام رجس من عمل الشیطان فاجتنبوه لعلكم تفلحون‏» (5)
اى افراد با ایمان!شراب و قمار و بتان و«ازلام‏»(یك نوع بخت‏آزمائى بود)پلید و نجس‏اند،همگى از آنها اجتناب ورزید شاید رستگار شوید.
این بیان بلیغ و اكید باعث‏شد كه كسانى كه تا آن روز به بهانه نبودن بیان قطعى،باده‏گسارى مى‏كردند،از میخوارگى دورى جویند.در كتابهاى سنى و شیعه وارد است كه خلیفه دوم پس از استماع آیه فوق چنین گفت:«انتهینا یا رب‏»یعنى دورى و اجتناب خود را از این وقت!اعلام مى‏داریم. (6)

---------
پى‏نوشت‏ها:
1. در سال 1339 هجرى شمسى،آقاى دكتر«آرشه تونك‏»،دبیر كل سازمان بین المللى مبارزه با الكل به ایران آمد،از اینكه آگاه شده بود كه آئین اسلام صرف مشروبات الكلى را شدیدا ممنوع كرده است‏خوشحال بود.
وى براى آشنائى با نظر اسلام درباره مواد الكلى،مایل شده بود كه با رئیس مذهب شیعه در آن وقت‏حضرت آیت الله العظمى آقاى بروجردى قدس الله سره،در قم مصاحبه‏اى برگزار نماید.از این نظر،به همراه یكى از پزشكان معروف تهران كه از خانواده روحانى و مذهبى اصفهان است،به قم آمد و پس از كسب اجازه از محضر آیت الله بروجردى،جلسه‏اى در منزل معظم له منعقد گردید.
در آن جلسه حضرت استاد علامه طباطبائى حضور داشت،و نگارنده و پدر بزرگوارم حضرت حجة الاسلام و المسلمین آقاى حاج میرزا محمد حسین خیابانى(دام ظله) نیز پیش از ورود آقایان براى زیارت حضرت آیت الله،شرفیاب شده بودیم و قهرا در جلسه شركت نمودیم.
نخستین سؤال دكتر این بود كه چرا اسلام،صرف مشروبات الكلى را ممنوع ساخته است.حضرت آیت الله،از میان علل و اسرار مختلفى كه در تحریم شراب موجود است،فقط به این نكته تكیه كرد كه:الكل نابود كننده عقل و خرد است،كه مایه امتیاز انسان با دیگر موجودات است،چنانكه در بالا توضیح داده شده است.
2. سوره نحل/67.
3. سوره بقره/219.
4. سوره نساء/44،و نیز به‏«سنن ابى داود»،ج 2/128،مراجعه كنید.
5. سوره مائده/90.
6. «مستدرك‏»،ج 4/143،«روح المعانى‏»،ج 7/15
كتاب: زندگانى حضرت محمد(ص) ص 409 نویسنده: رسولى محلاتى كتاب: فروغ ابدیت، ج 2، ص 99 نویسنده: جعفر سبحانى
منبع:سراج اندیشه
مفسرین در خلال حوادث سال چهارم هجرت، داستان تحریم شراب و حرمت‏ خمر را نوشته‏ اند و معتقدند كه شراب در این سال حرام شد و پیش از آن حرمتى نداشته