  


شوخی بیش از حداولا از حسن اعتماد شما خرسندیم ثانیا در رابطه با شوخی و فواید آن و شرایط آن و ضررهای آن باید به نكات زیر توجه فرمایید .
 شوخی و مزاح یكی از عوامل شادی‌بخش و سرورآفرین است. زیرا شوخی باعث انبساط خاطر و ایجاد انرژی مثبت بوده و این دو در شادابی و نشاط روانی افراد، لازم و مفید هستند. شوخی حالتی مثبت در ذهن است و موقعی ایجاد می‌شود كه فردی موضوعی ناهمخوان، غیرمنتظره و یا سرگرم‌كننده را بگوید. شوخی باعث ایجاد خلق مثبت بوده و شادی‌آفرین است. شوخی می‌تواند فشار روانی و استرس‌ها را كاهش دهد. شوخی هیجان قوی و مثبت ایجاد می‌كند و باعث به‌وجود آمدن تصویری جذاب و دوست‌داشتنی از افراد می‌گردد. شوخی از سنت‌های اجتماعی است كه می‌توان آن را به عنوان منبعی قوی در پیوستگی‌ها و دلبستگی‌های اجتماعی قلمداد كرد.( مایكل آرگایل، روان‌شناسی شادی، ص 94‌ـ 105)
 در آموزه‌‌ها و تعالیم دینی، شوخی و مزاح مورد تأیید و قبول بوده و امری جایز شمرده شده است، حتی شوخی و زنده‌دلی از ویژگی‌ها و صفات افراد مؤمن به حساب آمده. امام صادق می‌فرمایند: هیچ مؤمنی نیست مگر اینكه دعابه دارد، راوی سؤال می‌كند كه دعابه چیست؟ حضرت می‌فرماید: مقصود، مزاح و شوخی است.( علامه مجلسی، بحار الانوار، ج 73، ص 60) پیامبر گرامی اسلام نیز فرمودند: شش چیز نشانة مروت و جوانمردی است، ...، خوش‌‌اخلاقی و شوخی بدون گناه.( همان، ج 71، ص 275)
 شرایط و آداب شوخی گرچه مزاح و شوخی در جای خود مطلوب، پسندیده و لازم است اما اگر از حد اعتدال خارج شود و شرایط آن در نظر گرفته نشود، ممكن است احترام و جایگاه فرد را متزلزل كند و ارزش او را كاهش دهد.
 لذا به نكاتی در رابطه با آداب شوخی اشاره می‌شود:
 1. شوخی بایستی به‌جا و به‌حق باشد گرچه در آموزه‌های دینی و اخلاقی اسلام، شوخی مورد تأیید است ولی می‌باید جهت‌دار، مفید و سازنده باشد. اسلام هرگز اجازه نمی‌دهد در شوخی بی‌ادبی، حرف لغو، بیهوده و سخنان نیش‌دار و باطل استفاده گردد. پیامبر گرامی اسلام می‌فرمایند: من شوخی و مزاح می‌كنم؛ اما هرگز از جادة حق خارج نمی‌شوم و حرف باطل و بیهوده نمی‌گویم. در محضر رسول خدا گروهی نشسته بودند، پیرمردی از اصحاب برخاست تا از مسجد بیرون رود، وی كفش‌های خود را فراموش كرد با خود ببرد. چون به در مسجد رسید متوجه شد و بازگشت تا كفش‌های خود را بردارد، ولی فردی از اصحاب كفش‌های او را برداشته و مخفی نموده بود. پیرمرد برگشت و گفت: كفش‌های من كجاست؟ برخی گفتند: ما كفش‌های تو را ندیدیم. حضرت متوجه آنان شده و فرمودند: چگونه مؤمنی را ناراحت می‌كنید و می‌ترسانید، عرض كردند: شوخی می‌كنیم، حضرت دو یا سه بار سخن خود را تكرار فرمود: آیا شوخی با ناراحتی و ترساندن مؤمن؟!( محمود اكبری، غم و شادی در سیره معصومان، ص 135)
 2. توجه به شرایط روحی و اخلاقی افراد از جمله نكاتی كه بایستی در شوخی‌ها مورد توجه باشد، این است كه باید شرایط روحی، سنی، شخصیتی و موقعیت‌ زمانی و مكانی افراد و ظرفیت فردی را باید در نظر داشت. گاهی شخص از نظر روحی آشفته و غمزده است، گاهی خسته و نگران است،‌ گاهی در حال سخنرانی جدی است و... كه نباید در اینجا‌ها شوخی كرد. زیرا شوخی بی‌جا نه‌تنها مفید نبوده، بلكه باعث دشمنی و كدورت می‌‌گردد.
 3. به اندازه بودن رعایت اعتدال و میانه‌روی در هر كاری پسندیده است و در شوخی نیز باید اعتدال رعایت گردد. اگر اعتدال نباشد، آسیب‌ها و ضررهایی به‌وجود می‌آید و حكمت و فلسفة شوخی كه ادخال شادی و نشاط و به‌وجود آوردن شادمانی است، از بین می‌رود. حضرت علی می‌فرماید: انسان كامل و عاقل كسی است كه حرف‌های جدی او بیش از حرف‌های شوخی‌اش باشد.( همان، ص 443)
 آسیب‌های شوخی زیاد اگر شوخی از حد اعتدال خارج شود نه‌تنها مفید نبوده و باعث ایجاد شادمانی و بهجت و همدلی نمی‌گردد، بلكه ضررهایی هم به دنبال خواهد داشت؛ نمونه‌هایی از ضررهای شوخی عبارت‌اند از:
 1. ضربه خوردن به شخصیت افراد یكی از ضرورت‌های اجتماعی برای هر فردی، برخورداری از اعتبار و ارزش اجتماعی و داشتن حرمت و احترام است. افراد در شوخی ممكن است به این جایگاه، صدمه بزنند. امام صادق می‌فرمایند: از شوخی زیاد بپرهیزید به‌درستی كه اعتبار و ارزش انسان را ضایع می‌كند و جوانمردی فرد را می‌برد.( مستدرك الوسایل، ج 8، ص 413)
 2. باعث جرئت و جسارت دیگران اثر سوء و آسیب دیگر شوخی زیاد، این است كه دیگران به انسان جسور شده و احترام فرد را نگه نمی‌‌دارند. امام صادق می‌فرمایند: جدال مكن زیرا باعث كاهش هیبت می‌شود و شوخی مكن كه باعث جسارت دیگران می‌شود.( بحار الانوار، ج 73، ص 59) به‌ویژه اگر با افراد بی‌فرهنگ و حقیر، شوخی شود.
 3. دشمنی و كینه شوخی زیاد و بی‌مورد، چه‌بسا موجب كینه و عداوت و دشمنی می‌شود و صفا و صمیمیت را از بین می‌برد. امام علی می‌فرمایند: از شوخی پرهیز كنید زیرا باعث بیزاری، كینه و دشمنی می‌شود و شوخی نوعی فحش كوچك است.( كافی، ج 2، ص 664)
 4. باعث كوچكی و حقارت مزاح و شوخی زیاد همچنین باعث كوچكی و حقارت افراد می‌شود و باعث می‌شود تا فرد در نگاه دیگران خوار شود. امام علی فرمودند: شوخی نكن كه باعث كوچكی و حقارتت می‌گردد.( غرر الحكم،‌ ص 380)
 5. كاهش نور ایمان و عقل شوخی به دلیل اینكه انسان را با حرف‌های بی‌اساس و نامربوط درگیر می‌كند و از جدیت و دقت باز می‌دارد، باعث كاهش نور ایمان و كاهش عقل و درایت می‌گردد. حضرت علی می‌فرماید: از شوخی اجتناب كنید؛ زیرا باعث از بین رفتن نور ایمان و كاهش جوانمردی می‌گردد.( كافی، ج 2، ص 665)همچنین حضرت فرمودند: هر مقدار فردی شوخی كند، از عقلش كاسته می‌شود.( وسایل الشیعة، ج 12، ص 120)
 6. باعث رفتن آبرو اگر اعتدال و میانه‌روی در شوخی رعایت نشود باعث می‌شود تا آبروی فرد برود و در نگاه دیگران تحقیر شود. امام صادق می‌فرمایند: از شوخی پرهیز كنید؛ زیرا باعث می‌شود آبروی انسان برود و باعث كاهش هیبت و صلابت افراد می‌شود.( كلینی، كافی، ج 2، ص 665) همان طور كه ملاحظه فرمودید، گرچه شوخی و مزاح از نگاه دینی، امری جایز و مطلوب است؛ ولی اگر از حد اعتدال خارج شود، آسیب‌هایی خواهد داشت و روایاتی كه شوخی را مذمت كرده، ناظر به افراط و زیاده‌روی در شوخی است والا اصل شوخی مورد تأیید بوده و در سیرة عملی معصومین بسیار مشاهده شده كه اهل شوخی و مزاح بوده‌اند. با نگاهی روانشناختی به آسیب های شوخی نیز می توان گفت كه به دلیل ویژگی های فردی و ظرفیت های روانی خاصی كه افراد دارند ممكن است در اثر شوخی زیاد ,نسبت به دیگران جسور شده و حریم افراد را رعایت نكنند و دیگر اینكه به دلیل زودرنجی كه دارند تحمل شوخی را نداشته و آزرده خاطر شوند.لذا توصیه می شود در رابطه با شوخی به جنبه های روانی و ظرفیت و شرایط روحی و فرهنگی و جایگاه اجتماعی افراد توجه داشت و نباید بیگدار به آب زد.
 روش برخورد پیامبر اكرم (صل الله علیه و آله و سلم )و ائمه علیهم السلام با كسانی كه با ایشان شوخی می نمودند:
 1) سیره رسول الله(ص) به گونه‌ای بود كه به یارانش اجازه می‌داد تا در حضور مباركش، گفته‌های طنزآمیز ادا كنند. آنان نیز به پیروی از پیامبر اكرم(ص) از شوخی‌های ناپسند پرهیز داشتند، ولی از شوخی‌های پسندیده دریغ نمی‌كردند. از جمله، نعیمان، مرد شوخ طبعی بود. روزی عربی را با یك خیك عسل دید. آن را خرید و به خانه عایشه برد. رسول خدا(ص) پنداشت كه به عنوان هدیه آورده است. نعیمان رفت و اعرابی بر در خانه پیامبر(ص) ایستاده بود. چون انتظارش طولانی شد، صدا زد: ای صاحب خانه! اگر پول ندارید، عسل را برگردانید. رسول خدا(ص) جریان را دریافت و قیمت عسل را به آن شخص پرداخت. پیامبر چون زمانی دیگر، نعمیان را دید، فرمود: چرا چنین كردی؟ گفت: دیدم رسول خدا(ص) عسل را دوست دارد و اعرابی هم یك خیك عسل داشت. پیامبر(ص) خدا از كار نعیمان خندید و به او هیچ گونه درشتی نكرد
 2)امام موسی بن جعفر(ع) می‌فرماید: “عربی بدوی نزد پیامبر(ص) می‌آمد و هدیه و سوغاتی به پیامبر اهدا می‌كرد. بعد همان ساعت می‌گفت: پول هدیه و سوغات ما را بدهید. رسول خدا(ص) نیز می‌خندید. پس از آن جریان هر وقت غمگین می‌شد، می‌فرمود: آن اعرابی كجاست. كاش پیش ما می‌آمد(اصول كافی، ج 2، ص 663)
 اما آن بزرگواران در برخورد با شوخی های نامعقول افراد با بزرگواری از آنها اغماض می فرمودند.
 3)شیخ صدوق رحمه الله از امام صادق علیه السلام روایت كرده است كه آن حضرت فرمود: در مدینه مردی بطال و [دلقك] بود كه مردم را می خندانید و می گفت: این مرد (علی بن حسین علیهماالسلام) مرا درمانده و عاجز كرده است و تاكنون نتوانسته ام او را به خنده بیندازم.
 روزی آن حضرت با دو تن از غلامانش می گذشت، مرد بطال آمد و ردای آن حضرت را از روی شوخی از دوشش كشید و برفت. امام علیه السلام هیچ توجهی به او نفرمود. مردم رفتند و ردای آن حضرت را از آن مرد گرفته و آوردند و بر دوش مباركش انداختند. امام علیه السلام پرسید: این مرد كه بود؟
 گفتند: مردی است كه مردم مدینه را می خنداند.
 حضرت فرمود: به او بگویید:
 «ان الله یوما یخسر فیه المبطلون» (بحارالانوار، ج 46، ص 68)
 خدای را روزی است كه ابطالگران در آن روز زیان كنند. (همان)
 نتیجه؛از همه ی موارد مذكور می توان دریافت كه در اسلام شوخی و مزاح خوب است اما به اندازه وبا در نظر گرفتن اینكه در مزاح و شوخی گناهی صورت نگیرد .اما اگر در این میان، افرادی بیش از اندازه شوخی كردند و موجب وآزار و اذیت شدند ،در این صورت باید با روشی معقول و منطقی با ایشان برخورد كرد ،و اجازه نداد كه ایشان شوخی كنند، و یكی از راه هایی كه می توان باب شوخی را بست ،شوخی نكردن خود انسان است.
 امام حسن عسكری(ع) فرمود: «لا تمازِحْ، فَیُجْتَرَءَ عَلَیك ؛ شوخی مكن، كه بر تو گستاخ می شوند. » این، اشاره به از بین رفتن مهابت و حرمتِ مزاح كننده دارد كه وقتی با شوخی، حریم خود را شكست و ابهت و وقار خویش را زیر پا گذاشت، راه برای دیگران باز می شود كه به حرمت شكنی بپردازند.
 هم چنین مورد بعدی كه می توان اشاره كرد تا دیگران با شخص شوخی نكنند ،نشان ندادن عكس العمل در مقابل شوخی انان می باشد همانطوری كه مولایمان حضرت علی بن حسین علیه السلام (داستان در بالا ذكر شده است )چنین كردند.
 اما اگر دو روش مذكور موثر واقع نشد باید جدی تر برخورد كرد كه این برخورد جدی بستگی به شرایط دارد .چرا كه در برخی موارد با توضیح دادن به طرف مقابل مساله حل می شود و در بعضی موارد، با دادن جواب محكم و جدی (مخصوصا در مواردی كه شخص شوخی كننده قصد توهین و تحقیر دارد )می توان به راه حل رسید.
 روزی یكی از وزرای هارون به بهلول گفت: تو را بشارت باد كه خلیفه به تو لطف فرموده و به خرس و خوك فرمانروایت ساخته است!
 بهلول گفت پس مواظب باش كه مبادا از فرمان من قدم بیرون نهی، چون خلیفه مرا بر شماها حاكم ساخته است!
 خلیفه و اهل مجلس بخندیدند و آن وزیر منفعل گردید.منبع:پرسمان
 


 باافرادی كه بیش ازحد شوخی می كنند چگونه رفتار كنیم؟
