 

بیایید در عنوان و محتوای اخباری كه هر روز از تلویزیون می شنوید، اندكی تأمل كنیم: آمار شهدای جنگ یمن و به كارگیری مجهزترین سلاح ها توسط سعودی ها برای كشتار مردم یمن، نشت نفت به اقیانوس ها و مرگ صدها گونه گیاهی و جانوری، آزمایش های هسته ای فاجعه بار و هزاران فاجعه انسانی و زیست محیطی دیگر.  

دنیای مدرن علی رغم همه امكانات مفیدی كه در اختیار بشریت گذاشته است، اكنون به بیراهه رفته؛ در واقع نه تنها به بیراهه رفته بلكه از كنترل بشریت نیز خارج شده است. هرچند كه این ناتوانی در كنترل از محدودیت و نارسایی در علم غربی نشات می گیرد؛ اما هنوز امید به بهبود اوضاع می رود. 

در این معنا بشریت هرچند درچهارچوب زمینه های اجتماعی و اقتصادی و فرهنگی خود عمل می كند و از آنها تاثیر می ‌پذیرد خود دارای اختیار است و می تواند با فهم و اراده و آگاهی خود و با قوای جمعی مناسبات و زمینه های تاریخی و فرهنگی و .. را تغییر دهد. در این صورت می توان كنترل تریلی مدرنیته را به دست گرفت و ان را در جهت اهداف سودمند بشریت هدایت كرد. 

در این میان نكته مهم آن است كه نباید علم غربی را با پیش زمینه ها و مبانی آن بدون فهم آنها به كارگرفت و همان اشتباهاتی را تكرار كرد كه بشریت اكنون گرفتار آنهاست. تجدید نظر در بنیان و اصول و متعاقبا اهداف، علمی متفاوت ایجاد خواهد كرد كه در نهایت برای بشریت سودمند خواهد بود نه آن كه بشریت به جایی برسد كه دیگر نتواند ان را كنترل كند و عملا علم، بشر را كنترل كند و بر او فرمانروایی كند. در ادامه به تفصیل در مورد این موضوع بحث خواهیم كرد.

مدرنیته را می توان تریلی دانست كه بی آن كه بتوان جلویش را گرفت پیش می رود و در مسیر خود به هیچ چیز اعتنایی نمی كند. كامیونی را با یك تریلر به اندازه كشتی تایتانیك در حال یك وری شدن در سرازیری خیابان شهری شلوغ تصور كنید. مردم پشت فرمان تریلی نشسته اند و آن را هدایت می كنند ولی نظر به اندازه و حجم آن نمی توانند در كل مسیر و سرعت، حركتش را كنترل كنند. همیشه این امكان هست كه كنترلش را از دست بدهند و تریلی و هركس كه درون یا نزدیك آن است؛ نابود شود. 

این تریلی برای كسانی كه آن را كنترل می كنند و نیز كسانی كه در مسیر آن هستند، می تواند امتیازات زیادی بیاوردواگنی غول پیكر ممكن است داروهای جدید مورد نیاز جمعیت را به مقدار زیاد عرضه كند ولی در عین حال خطرات بزرگی نیز می آفریند؛ از جمله این اضطراب دائمی كه كسانی كه آن را می رانند هر لحظه ممكن است كنترل آن را از دست بدهند و زندگانی مردم بسیاری را تهدید كند.

مفهوم تریلی كاملا انتزاعی است. با این استعاره و خطراتی به نحو مشخص چه چیزی مد نظر است؟ مثال خاص كامیون و تریلر كه لوازم پزشكی را تحویل می دهد؛ در نظر بگیرید. كامیون می تواند داروهایی را تحویل دهد كه به نظر با ارزش می رسند، ولی در آینده به جای نفع آسیب بیشتری برسانند. 

داروی محبوبی که از بازار جمع شد!مصداق این قضیه داروی Fen Phen  است، داروی كنترل كننده وزن كه زمانی بسیار محبوب بود ولی هنگامی كه معلوم شد بسیاری از كسانی كه آن را مصرف كردند؛ مشكلات دریچه قلب پیدا كردند از بازار جمع آوری شد. مثال های انضمامی دیگر درباره‌ی آفرینش‌های انسانی  كه با ارزش می نمایند، ولی می توانند فاجعه به بارآورند؛ شامل تكنولوژی هسته ای و پژوهش ژنتیك. همه اینها را انسان هایی تولید می كنند كه در عین حال كنترل روزانه آن ها را به دست دارند. با وجود این، آن كنترل جزئی است و همواره احتمال آن وجود دارد كه فاجعه هایی مانند آنچه در چرنوبیل رخ داد یا آزاد شدن جهش ژنتیكی آینده بشر را تهدید كند.(1)

در این معنا باید متوجه بود كه اختراعات و اكتشافات انسانی شمشیری دولبه اند. علی رغم آن كه شرایط را بهبود بخشیده و زندگی را برای بشریت راحت كرده اند. گاهی اوقات چنان از دسترس خارج می شوند كه حیات و ممات سازندگان خود را تهدید می كنند. اینجاست كه بشر همه تلاش خود را وقف كشف اموری تازه می كند تا اختراعات و ابداعات قبلی را از كار بیاندازد و یا آنها را به مسیری تازه منحرف كند.

زندگی كردن در عصر اطلاعات به معنای افزایش تأمل‌گریالبته مدرنیته علی رغم همه صدماتی كه به بشریت زد، امكان جدید تامل گری را نیز برای انسان به ارمغان آورده است . زندگی كردن در عصر اطلاعات به معنای افزایش تأمل گری است. تأمل گری اجتماعی به این واقعیت اشاره دارد كه ما مجبوریم پیوسته و بی وقفه درباره اوضاع و شرایط زندگی مان فكر یا تأمل كنیم. در ایامی كه جوامع به رسم و سنت بستگی بیشتری داشتند، مردم می توانستند از روش‌های مرسوم و ثابتی پیروی كنند كه كارها را به شیوه غیرتأملی تری به انجام می رساند. بسیاری از جنبه های زندگی كه برای نسل های پیشین به سادگی جزو بدیهات به شمار می رفتند؛ برای ما موضوعاتی برای تصمیم گیری آزادانه شده اند.(2)

همین جاست كه ما با نیاكان مان تفاوتی اساسی پیدا می كنیم. در زندگی انها همین كه پدران و اجدادشان مبادرت به انجام كاری كرده بودند. برایشان كفایت می كرد تا آنها نیز همان كار را انجام دهند. اما ما برای انتخاب امور روزمره خود می اندیشیم و آن را سبك و سنگین می كنیم. از تمامی امكانات ارتباطی برای تصمیم گیری مان استفاده می كنیم تا بهترین كار را انتخاب كنیم و انجام دهیم. حتی برای اموری جزئی و خرد هم اطلاعات كسب می كنیم و بعد اقدام به انجام آنها می كنیم و در چرخه خانوادگی نمی مانیم.

سیاست زندگی؛ تلاش مداوم فرد برای گزینش‌گری در یك محیط منظم بازاندیشانه اینجاست كه سیاست زندگی به میان می آید. سیاست زندگی در بردارنده تلاش مداوم فرد برای گزینش گری در یك محیط منظم بازاندیشانه است كه در ان دیگر سنت نقشی در ارائه معیارهای زندگی روزمره ندارد. این سیاست به گونه ای تنگاتنگ با جهانی شدن مرتبط است یعنی وضعیتی كه اثرات جهانی شدن عمیقا بر پروژه بازاندیشانه خود تحمیل می‌گردد و برعكس فرآیندهای خودتحقق بخشی بر استراتژی های جهانی تاثیر می گذارند.(3)

در واقع می توان گفت زندگی اجتماعی در شكل گسترده آن محصول رویه و عمل اجتماعی است. در نتیجه دو نظر را باید پذیرفت: اینكه رویدادهای اجتماعی تغییر پذیرند، یعنی در دوران های مختلف تاریخی و به شیوه های مختلف رویه های اجتماعی به وجود آمده و تغییر می كنند و اینكه پیامدهای متعدد گوناگون رویه های اجتماعی را هیچ گاه نمی توان به تمامی از پیش طراحی و كنترل كرد. در این صورت رفتار اغلب به صورت كاملا یكنواختی بازتولید می شود اما در عین حال تغییر و تحریف كردار بخشی از زندگی اجتماعی است یعنی هر رسم و روال اجتماعی دربرگیرنده فرصت ها و موقعیت هایی است كه امكان نوآوری را فراهم می كند.(4)

پس با این اوصاف ما تمایزی اساسی با پیشینیان خود داریم و می توانیم از این تمایز جهت بهبود وضع زندگی مان بهره ببریم و در شرایط اسف بار تحمیلی از جانب مدرنیته درجا نزنیم. بلكه با فهم فرصت و موقعیت ها تغییری در وضعیت ایجاد كنیم و مدرنیته را به مسیری هدایت كنیم كه خواهان آن هستیم. هرچند كه این تغییر به راحتی صورت نمی گیرد. زیرا مدرنیته به خاطر بنیان های معرفتی و هستی شناختی اش به چنین ماشین غیرقابل كنترلی تبدیل شده است. برای هدایت مدرنیته باید در بنیان ها و ابعاد معرفت شناختی و هستی شناختی و زمینه های شكل گیری آن تامل و بازاندیشی كرد و در آخرین مرحله انها را تغییر داد و ورژن جدیدی از سیستم اجتماعی و فرهنگی و سیاسی و علمی ارائه داد.

مهم ترین ابعاد واقعیت فرهنگی جهان مدرنفرهنگ سكولار همان گونه كه در لایه های عمیق خود، فلسفه های ماتریالیستی ورویكردهای امپریستی (حس گرایانه) را به دنبال می آورد. به سوی تقدم اراده انسانی بر حقیقت و علم نیز گام بر می دارد و این امر در گام های نخستین با رسمیت بخشیدن تعریف پوزیتیویستی علم، دامنه دانش علمی را به آگاهی های تجربی و آزمون پذیر محدود نموده و به این ترتیب ظرفیت علم را جهت داوری نسبت به هنجارها و آرمان ها و جهت گیری سیاسی نابود می كند و در گام های بعدی سیاست را بر ساختار درونی معرفت علمی حاكم می گرداند. 

حاشیه نشینی علم نسبت به سیاست و قدرت یكی از مهم ترین ابعاد واقعیت فرهنگی جهان مدرن است. سیاست به موازات غلبه بر علم در حاشیه قدرت قرار می گیرد و این امر اهمیت عوامل نظامی را نیز در تكوین علم به ویژه در جهان امروز كه جهان غلبه سیاست بر دانش است؛ نشان می دهد. نقش تعیین كننده عوامل نظامی در تكوین علم ابزاری مدرن به گونه ای است كه بسیاری از علوم و صنایع پیشرفت های خود را مرهون این دسته از عوامل می بینند. همان گونه كه سطح عالی بخشی از این علوم، در زمره اسرار نظامی جهان امروز به حساب می آیند.

علم مدرن از مبانی هستی شناختی و معرفت شناختی و انسان شناختی مدرن تغذیه می كند و متناسب با همان مبانی محدودیت هایی را در مسیر بشریت ایجاد كرده است. اما باید با مرجعیت علمی غرب در علوم پایه و مهندسی و انسانی به صورتی خلاق و فعال و نه منفعل و غیر نقاددانه برخورد كرد. این بدان معنا نیست كه علم مدرن با همه مختصات و امكانات ان را زیر سوال برد بلكه به معنای آن است که نظریات علمی به دلیل این كه از مبادی متافیزیكی و معرفتی فرهنگ مدرن بهره می برند؛ چالش های معرفتی خود را به همراه می آورند و متناسب با ان مخاطرات زیادی را در زندگی انسان‌ها ایجاد می كنند كه كنترل انها از دست انسانها خارج است. (5)

درنهایت باید گفت با تأمل گری و بازاندیشی كه مدرنیته برای ما به ارمغان آورده است باید بر محدودیت های معرفت شناختی و انسان شاختی و هستی شناختی آن غلبه كرد و كنترل تریلی مدرنیته را به دست گرفت.

منابع:
1.جرج ریتزر، مبانی نظریه جامعه شناختی معاصر و ریشه های كلاسیك آن؛ ترجمه شهناز مسمی پرست، نشر ثالث1389،ص 230-231
2.آنتونی گیدنز؛ جامعه شناسی،ترجمه حسن چاوشیان،1393،نشرنی، ص 982
3.كیت نش،جامعه شناسی سیاسی معاصر، ترجمه محمدتقی دلفروز، انتشارات كویر 1391،ص91
4.راب استونز، متفكران بزرگ جامعه شناسی، ترجمه مهرداد میردامادی،نشر مركز،1390، ص425
5. حمید پارسانیا، روش شناسی انتقادی حكمت صدرایی، كتاب فردا، 1395،ص59-71

مدرنیته را می‌توان تریلی دانست، ماشین بزرگ غول پیکری که بدون کنترل، پیش می‌رود و در مسیر خود به هیچ چیز اعتنایی نمی‌كند.