 کیسانیه گروهی از شیعیان بودند که محمد بن حنفیه ، برادر ناتنی امام حسین (ع)، را امام چهارم و جانشین او می شناختند . خود محمّد بن حنفیّه ادّعای امامت نداشته ولی هواخواهان او تحت رهبری مختاربن ابی عبید ثقفی در سال های 66 تا 68 هجری در کوفه قیام کردند . در وجه تسمیه این فرفه به کیسانیه احتمالات مختلفی موجود می باشد. ممکن است نام کیسانیه از کیسان ابوعمرو یکی از فرماندهان لشکر مختار ، گرفته شده باشد . وی شیعه ای متعصب بوده و در قیام مذکور وظیفه ی نمایانی داشته است ؛ یا شاید از نام کیسان که غلام علی (ع) بوده و در جنگ صفین (37 هجری ) کشته شد گرفته شده باشد . عده‌ای نیز قائلند كه كیسان لقبی برای مختار بن ابی عبیدة الثقفی است( محمد بن عمركشی، رجال كشی، یك جلد، انتشارات دانشگاه مشهد، 1348 ه. ش، ص 28.) و این لقب برای او از كلامی اخذ شده كه امیرالمؤمنین علی (ع) در مورد او فرمود « عَنِ الْأَصْبَغِ قَالَ رَأَیْتُ الْمُخْتَارَ عَلَى فَخِذِ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ- وَ هُوَ یَمْسَحُ رَأْسَهُ وَ یَقُولُ یَا كَیِّسُ یَا كَیِّس‏ ــــ اصبغ بن نباته نقل گوید: من مختار را دیدم که روى زانوى امیرالمؤمنین على علیه السلام بود و امیرالمؤمنین دست بر سر مختار می كشید و می فرمود: اى كیّس! اى كیّس! یعنی ای باهوش! ای باهوش !( شیخ مفید، الفصول المختاره، یك جلد، انتشارات كنگره جهانی شیخ مفید، قم، 1413 ه.ق، ص 296.) و به همین دلیل به این فرقه كیسانیه گویند زیرا هسته اولیه این فرقه با مختار خروج كرد.
آنها در ابتدا گروهی بودند كه به رهبری مختار بن ابی عبیدة – كه مردم را به بیعت با محمد بن حنفیه دعوت می‌كرد – بر علیه بنی‌امیه قیام كردند. و مهمترین عملكرد ایشان جنگ با بنی‌امیه و انتقام از قاتلین امام حسین و اهل بیت و اصحاب با وفایش و پیروزی نسبی در عراق و تسخیر كوفه بوده است.

از بررسی زندگی مختار چنین می‌توان نتیجه گرفت كه او روحیه انقلابی داشته بطوری كه در زمان معاویه به همراه میثم تمار در زندان بوده و نیز قبل از حادثه عاشورا در زندان عبیدالله بن زیاد به سر می‌برده و بعد از آزادی از زندان به فكر مبارزه جدی با رژیم اموی می‌افتد و بعد از 5 سال از واقعه عاشورا در سال 66 قیام می‌كند و شعار لشگرش در مقابل ابن زیاد (یالثارات الحسین) بوده است ( شیخ طوسی، الامالی، یك جلد، انتشارات دار الثقافه، قم، 1414 ه. ق، ص 240.)
تحلیل قیام مختار و منشا پیدایش فرقه كیسانیه
شاید به علل جو متغیر در زمان وی او قیامش را با بیعت به نام امام علی بن الحسین (ع) اعلام نكرد تا گزندی از سوی دشمنان در آینده به امام سجّاد(ع) وارد نشود به این خاطر نام محمد بن حنفیه را اعلام نمود . او تاب ظلم و ستم بنی‌امیه را بر اهل بیت خصوصاً بر دیگر مظلومان نداشت. این حركت انقلابی شیعی در مقطعی از زمان و مكان نسبتاً بر دشمنانش پیروز شد و ادامه یافت و خود به نظام و حكومتی مبدل گشت .گروهی از طرفداران و شیعیان گمان كردند كه در واقع محمد بن علی بن ابی طالب ( محمّد بن حنفیه )امام است و بر این عقیده پایدار ماندند. و بدین ترتیب اولین فرقه ی منحرف شده از امامیه را بوجود آوردند.
کیسانیه برای این که مبنایی برای حق امامت ابن حنفیه داشته باشند ، گفتند که علی (ع) ، امامت را به سبب خویشاوندی با پیامبر به دست نیاورده بلکه به منزله ی جانشین روحانی وی بوده است . کیسانیه معتقد بودند که علی (ع) می بایست جانشین روحانی خویش را به ترتیب به سه پسر خود حسن و حسین و محمد بن الحنفیه ، منتقل کند .
مرگ ابن حنفیه ( در حدود 80 هجری ) موجب انشعاباتی میان خود کیسانیان گشت . برخی از ایشان معتقد بودند که چون آخر دنیا نزدیک است شمار امامان باید به چهار محدود گردد ( علی (ع) و سه پسران او ) . بعضی دیگر از کیسانیه علی فرزند ابن حنفیه را امام پنجم دانستند . پاره ای نیز امامت پنجم را از آن پسر دوم ابن حنفیه که ابوهاشم نام داشت شمردند و چنین استدلال کردند که وی علوم غیبی را از پدر به ارث برده و بنابراین جانشین روحانی اوست . پس از مرگ ابوهاشم فِرَق فرعی جدیدی از کیسانیه ظهور کردند . فرقه ی فرعی دیگری از کیسانیه می گفتند محمد بن حنفیه نمرده است و در غاری پنهان شده و بار دیگر همچون مهدی از آنجا بیرون آمده ظهور خواهد کرد تا عدل را بر زمین حکم فرما سازد. ابو منصور بغدادی در كتاب الفرق بین الفرق واشعری در مقالات الاسلامیین انشعابات این فرقه را یازده مورد می‌دانند( ابو منصور بغدادی، الفرق بین الفرقدار الافاق الجدیده بیروت الطبعه الثانیه، 1977، ص 30)كه، بیشتر آنها فرقی است كه به لحاظ جدایی رهبر خویش از فرقه دیگر جدا شده‌اند و عمده ایشان دو گروه‌اند.
1. كسانی كه قائل‌ به زنده بودن محمد بن حنفیه هستند كه به ایشان كربیه می‌گویند زیرا اصحاب ابی كرب الضریر می‌باشند.
2. كسانی كه قائلند او فوت كرده است و در امام بعدی اختلاف كرده‌اند.

اکثریت عظیم شیعیان محمد بن حنفیه را به امامت قبول نداشت ، زیرا اگر چه پسر علی (ع) بود ، ولی از بطن فاطمه(س) نبوده است و بنابراین نسبتی با پیامبر نداشته است .(ر.ک آشنایی با اسلام و فرقه های آن نوشته مهرداد ایزد پناه)
عكس العمل ائمه در برابر كیسانیه و رهبران آن
اهل بیت به شخصیت محمد بن حنفیه و مختار احترام قائلند و محمد بن حنفیه از فرماندهان لشگر علی (ع) و تابع امام حسن و امام حسین بوده است و در بنی‌هاشم او در حد ابن عباس محترم و موثر بود. در مورد مختار روایاتی از امام سجاد و امام صادق موجود است که برای او دعا و طلب رحمت نموده اند.( ابن داوود حلی، رجال ابن داود، یك جلد، انتشارات دانشگاه تهران، 1383 ه. ق، ص 513 و علامه حلی، رجال العلامه الحلی، یك جلد، دار الذخائر، قم، 1411 ه. ق، ص 168 و 169.)
ائمه در مورد باطل بودن این عقیده ( قائل به امامت محمد بن حنفیه بودن ) به طور آشكار و صریح موضع گرفته و انحرافی بودن آن را بیان نمودند .
حتی امام زین العابدین به همراه محمد بن حنفیه در كنار حجر الاسود به اعجاز الهی برای دیگران ثابت كرد كه، محمد امام نیست( ثقة الاسلام كلینی، الكافی، 8 جلد، دارالكتب الاسلامیه، تهران، 1365 ه. ش، ج 1 ص 291و346) آری از جانب امامان شیعه (ع) هرگز با این عقیده مماشات و تساهل نشده است بلکه امامت به طور آشكار معرفی شده است،تا جایی كه این انحراف با شكست روبرو شد و به مرور زمان منقرض گشت و امروزه جز نامی از ایشان در كتب یافت نمی‌شود.

مذهب ابن سینا
بدون شک ابن سینا که درخانواده ای شیعی مذهب در بلخ به دنیا آمد، خود نیز مسلمان و قایل به مذهب تشیع بوده است. البته کم خردان همواره وی را به انحراف عقیده متهم می ساختند و شیخ در جوابشان سرود
کفر چو منی گزاف آسان نَبُوَد ـــ محکمتر از ایمان من ایمان نبوَد
در دهر یکی چون من و آن هم کافر ــ پس در همه دهر یک مسلمان نبوَد
یک کتاب مبسوط در اثبات اینکه بوعلی شیعه دوازده امامی بوده چاپ و منتشر گشته که در آن با دلائل و شواهد گوناگون این مطلب مبرهن شده است . نام کتاب «توفیق التطبیق فی اثبات ان الشیخ الرئیس من الإِمامیة الاثنی عشریة» است. نویسنده ی آن، علی بن فضل‏الله جیلانی، و مصحح آن، دكتر محمد مصطفی حلمی است كه استاد فلسفه اسلامی و تصوف در دانشكده ادبیات دانشگاه قاهره می باشد. چـاپ نخســت آن بـه سـال 1373هـ .ق. / 1954م. در «دار احیاء الكتب العربیه»ی حلبی و شركا منتشر شده و دفتر نخست از مجموعه‏ای است كه به یاد مصطفی عبدالرزاق چاپ گردیده است (/الكتاب الأَول من سلسلة ذكری مصطفی عبدالرزاق للدراسات الإِسلامیة.
نتیجه اینکه ابن سینا کیسانی مذهب نبوده است .موید این مطلب این است که در زمان ابن سینا (قرن چهارم قمری)فرقه کیسانیه کاملاً منقرض شده بود و اثری از آن وجود نداشت . برخی در مورد ابن سینا گفته اند که وی اسماعیلی مذهب بوده ؛ لکن این نسبت نیز دلائل کافی ندارد. 
منبع :پرسمان/معارف


کیسانیه چه فرقه ای هستند و آیا ابن سینا کیسانی بوده است؟