 محمدرضاشاه طی اوایل دهه چهل شمسی در سخنرانیهای رسمی و علنی خود اعلام نمود که مِنبعد حکومت پهلوی از رویّه‌ای نوین در سیاست خارجیِ پیروی خواهد کرد که آن نیز مبتنی بر عدم وابستگی به دو بلوک شرق و غرب می‌باشد. از آن زمان بود که عناصر حکومت مزبور، تکاپوی فراوانی در راستای سیاست مستقل ملی یا به اصطلاح «دکترین» سیاست خارجی محمدرضا پهلوی نمودند. 

اساساً، به‌کارگیری این رهیافت در سیاست خارجی از سوی محمدرضاشاه، نوعی الگوبرداری از رئیس جمهور یکی از کشورهای بلوک غرب(فرانسه) یعنی تقلیدی از مشیِ ژنرال دوگل به‌شمار می‌آمد. گویا این تقلید و پیروی، فقط محدود به حوزه سیاست خارجی نمی‌شد: «در اداره کشور و سیاست مُلک، اعلیحضرت خیلی از روشهای ژنرال دوگل تقلید می‌کرد. تنها رئیس کشوری که مورد احترام واقعی و قلبی شاه ایران قرار داشت، ژنرال دوگل بود. آن درجه احترام را اعلیحضرت باطناً نسبت به هیچ کشوری احساس نمی‌کرد و حتی می‌خواهم بگویم یک نوع جنبه مراد و مرشدی برای دوگل قائل بود».

عقاید دوگلدر خصوص ژنرال دوگل دیدگاه های گوناگون و به غایت متناقض ابراز شده است. برخی او را وحدت ستیز و دیگرانی او را آرمانخواه دانسته اند. برخی از هوادارانش او را پایه گذار وحدت اروپا و برخی دیگر او را عامل تاخیر در فرآیند ساخت اروپای واحد می دانند.

ژاک شیراک سالیانی دراز به نام دوگل در عرصه سیاست تاخت و همچنان اندیشه های دوگل را شاقول درستی و نادرستی می داند. شارل پاسکوآ حزبش را دقیقا همانند نخستین حزب دوگل نام داده است؛ پس فهم سیاست ها و اصول دوگل در حقیقت فهم فرانسه این روزگار و دست کم جریان شناسی جناحی مهم در فرانسه نیز به شمار می آید.

دوگل می کوشید خود را رهبری علاقه مند به دیگر ملت ها نشان دهدع به همین دلیل در مسافرت هایش به آمریکای لاتین، مکزیک، روسیه، لهستان و هر جای دیگر چند كلمه از زبان آنها را یاد می گرفت تا با آنها با زبان خودشان صحبت کند.(1)

منشأ این مشی إتخاذ شده از سوی شاه پیرامون سیاست خارجی را، بیش از آنکه از تمایل او به استقلال ملّت ایران بدانیم، باید در ترس و نگرانی مفرط او در رابطه با تهدید حکومتش از سوی کمونیستها جستجو کرد. 

ضمن اینکه این اقدام ایران، سبب کاهش حمایت شوروی از دولتهای مخالفِ رژیم پهلوی در منطقه خاورمیانه می‌گردید. از سوی دیگر، پهلوی دوّم طی اوایل دهه1340ش، دچار دلهره شدیدی در قِبال تکاپوهای برخی کشورهای عربیِ خاورمیانه، به‌خصوص جمال عبدالناصر در مصر، شده بود، این مسئله، در کنار بدبینی و بی‌اعتمادی نسبت به حامیان غربی خود، بیش از پیش زمینه را برای ایجاد تشویش و اضطراب در او، در راستای تزلزل پایه‌های سلطنتش، مهیّا نمود.

سیاست های آمریکا برای دوستی ایران با غربهمچنان‌که بنابر گزارش سفارت انگلستان در تهران به وزارت امور خارجه آن کشور طی همان برهه زمانی:«اقداماتی که در راستای یکپارچگی جمهوری متحد عربی و عراق صورت گرفت، شاه را نگران می‌کرد. این خبر که نیروهای دو کشور مذکور در نظر دارند رزمایش مشترک انجام دهند بر نگرانیهای شاه بیش از پیش می‌افزود. شاه معتقد بود این تحولات نشان‌دهنده آسایش خاطر آمریکا و انگلیس است...شاه در سپتامبر از انگلیس و آمریکا خواست ایران را در برنامه‌ریزی اضطراری علیه تهدیدات ناصر یاری کنند، اما پاسخ منفی دریافت کرد و همین مسئله او را ناامید کرد... از دیدگاه شاه چنین به‌نظر می‌رسید که هم آمریکا و هم آلمان غربی، بیش از آنکه مایل به کمک به ایران، که به غرب نزدیک است، باشند، به کمک کردن به ناصر متمایل هستند. از نظر او حتی بریتانیا هم در کنار ناصر است».

40درصد بودجه کل کشور برای خرید اسلحههزینه‌ای که پهلوی دوّم برای خرید تجهیزات نظامی از آمریکا و اروپا صرف نمود، با توجّه به وضعیت اقتصادی و اجتماعی اسفناک و رقّت‌انگیز اکثریت مردم ایران، بسیار حیرت‌آور و قابل‌تأمّل به نظر می‌رسید. برای نمونه، در مهر1343ش، هنگامی که بانکهای خصوصی آمریکا حاضر به پرداخت 200 میلیون دلار وام به ایران شدند، قرار بر این شد تا قسمت عمده این وام، در راستای خرید جدیدترین تجهیزات نظامی از ایالت متحده آمریکا هزینه گردد. نکته جالب اینجاست، از آنجا که محمدرضا پهلوی برای خرید تسلیحات نظامی، اشتهایی سیری ناپذیر داشته، هنگامی‌که در میانه دهه چهل شمسی با مخالفت دولت دموکرات آمریکا برای فروش  برخی تجهیزات نظامی به ایران مواجه شد، دست خود را به‌سوی کشوری دیگر دراز نمود، تا آنجا که در 1346ش بود که قراردادی بالغ بر 110میلیون دلار برای خرید تجهیزات نظامی از شوروی، با مقامات این کشور امضاء نمود. همین اقدام محمدرضاشاه سبب گردید تا امریکاییها نیز درصدد جلب رضایت او برآمده، آرزوی او را مبنی بر دستیابی به هواپیمای فانتوم برآورده سازند.(2)

هنگامی‌که برخی سیاستمداران امریکایی، نارضایتی خود را از فروش این مقدار تجهیزات نظامی مدرن به ایران اعلام کردند، دولتمردان آمریکا، اهمیت استراتژیک ایران را یادآور شده و همچنین اظهار داشتند از طریق فروش این تسلیحات طی سالهای1341-1346ش، توانسته‌اند برای یک میلیون و400هزار نفر مردم امریکا، ایجاد اشتغال نموده و بیش از یک میلیارد دلار به صنایع امریکا سود برسانند. این روند خرید تجهیزات نظامی از بیگانگان به وسیله پهلوی دوّم، طی دهه‌های چهل وپنجاه شمسی، روند صعودی محسوسی را طی نمود، چنان‌که در سال 1349ش بیش از 619میلیون دلار به هزینه‌های تسلیحاتی اختصاص یافته بود، امّا این رقم در 1352ش به بیش از دو میلیارد دلار رسید. در این میان، دلّالان اسلحه و نمایندگان اکثر کارخانجات سازنده تسلیحات نظامی در ایالات متحده آمریکا، نمایندگانی به تهران فرستاده، درصدد استفاده از این وضعیت مطلوب برآمدند، تا آنجا که بنابر روایت معاون گروه مستشاران نظامی امریکا در ایران طی دهه پنجاه شمسی: «من دائماً مشغول  دیدار با کسانی بودم که چیزی برای فروش داشتند. ایران جای خوبی برای کاسبی شده بود خیلی خیلی خوب، و منافع بازرگانی در آن بی‌نهایت بالا بود». با این اوصاف، دور از انتظار نبود که این میزان هزینه برای خرید تجهیزات نظامی از سوی پهلوی دوّم طی سالهای1351-1356ش، به رقم بسیار بزرگ و اعجاب‌برانگیزِ 16میلیارد دلار برسد و بنابر روایت، بودجه نظامی و تشکیلات امنیّتی ایران در سال 1356ش، 40درصد بودجه کل کشور را می‌بلعید.

سرسختی دوگل در برابر آمریکا در جای جای سیاست خارجی اش نمایان است، او کندی را سرزنش می کرد؛ زیرا از دیدگاه او رئیس جمهور وقت آمریکا واقعیت های ملی را نادیده گرفته بود.
 
دوگل در کتاب خاطرات امید خود چنین می نویسد: به او گفتم که برای شما دخالت نظامی در این منطقه دردسری بی پایان خواهد بود؛ زمانی که ملت ها از خواب غفلت بیدار شوند، هیچ قدرت خارجی با هر امکاناتی، امکان تحمیل خود را ندارد. شما این را متوجه خواهید شد.

پی نوشت: 
1- ژنرال دوگل كه بود؟، سایت خبرگزاری جهان
2- تقلید محمدرضا پهلوی از ژنرال دوگل، محمد حسن پورقنبر، موسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران

ایران جای خوبی برای کاسبی شده بود خیلی خیلی خوب، و منافع بازرگانی در آن بی‌نهایت بالا بود، با این اوصاف، دور از انتظار نبود که این میزان هزینه برای خرید تجهیزات نظامی از سوی پهلوی دوّم طی سالهای1351-1356ش، به رقم بسیار بزرگ و اعجاب‌برانگیزِ 16میلیارد دلار برسد ...