 راه مستقیم از نظر قرآن پرستش خدا و تمسك به خداى سبحان و در راه اهل نعمت قرار گرفتن آمده است و اهل نعمت از دیدگاه قرآن و سنت همان انبیاء و صدیقین و شهدا و صالحین و امامان معصوم(ع) هستند (سوره فاتحه / 6 و 7 - آل عمران / 51 و 101 - نساء / 69 - انعام / 126). و اما راه راست چگونه محقق مى‏شود و انسان چگونه مى‏تواند در آن راه بیافتد. در این باره توضیح آیت‏الله جوادى آملى تقدیم مى‏گردد (قرآن در قرآن، تفسیر موضوعى قرآن، رسالت قرآن، ص 199 - 203 و 214 تا 216).
صراط مستقیم، تنها راه هدایت
انسان موجودى ایستا و بى‏حركت نیست بلكه سالك و رونده است و مقصود این حركت و سلوك نیز «لقاءالله» است. قرآن كریم خطاب به همه انسان‏ها مى‏فرماید: یا ایها الانسان انك كادح الى ربك كدحا فملاقیه. همه افراد بشر، مؤمن و كافر «مسافر الى الله» هستند و همگى آنان به ملاقات پروردگارشان خواهند رسید، با این تفاوت كه مؤمنان، جمال و مهر حق را ملاقات مى‏كنند و كافران جلال و قهر او را. یكى خدا را به وصف «ارحم‏الراحمین» ملاقات مى‏كند و دیگرى او را به وصف «اشدالمعاقبین» مى‏یابد. طریق و راه رسیدن به خداوند و ملاقات او نامحدود است و انسان از هر راهى كه برود به خدا مى‏رسد و در بین همه راه‏هایى كه انسان مى‏تواند طى كند و به خداوند برسد، تنها یك راه «صراط مستقیم» و راه هدایت است و دیگر راه‏ها، اعوجاجى و منحرفند. اگر كسى در راه درست و در صراط مستقیم حركت كند در پایان راه به خداى «ارحم‏الراحمین» مى‏رسد و اگر از بیراهه برود، باز هم به همان خدا مى‏رسد ولى با صفت «اشد المعاقبین». صراط مستقیم و نیز راه‏هاى انحرافى را كتب آسمانى و خصوصا قرآن كریم معرفى كرده‏اند «انا هدیناه السبیل اما شاكرا و اما كفورا» و این انسان است كه باید خودش راه مستقیم را انتخاب كند، یا از طریق نهر بزرگ صراط مستقیم به عمق دریا برسد و یا از طریق جویبارهاى پیچ در پیچ برود و در كناره‏هاى دریا بماند. صراط مستقیم، نزدیك‏ترین و سالم‏ترین راه رسیدن به خداوند است، بزرگراه آشكار هدایت است كه هیچ‏گونه شك و تردید و ابهامى در آن وجود ندارد و اگر انسانى از صراط مستقیم خارج مى‏شود به خاطر وجود نقص در این راه نیست بلكه به دلیل ضعف خود او و وسوسه‏ى شیطان است. «صراط» همان بزرگراه آشكار و روشن را مى‏گویند و «مستقیم» به چیزى گفته مى‏شود كه نقص و كجى و اعوجاج درونى نداشته باشد. اگر راهى هموار نباشد و بخشى از آن فراز داشته باشد و بخشى نشیب، برخى از مقاطع آن قابل رفتن باشد و برخى غیر قابل رفتن، یك دست و یكسان نیست و نمى‏تواند صراط مستقیم باشد. «صراط مستقیم» راهى است كه خداى سبحان براى هدایت انسان معین كرده و آغاز این راه در درون فطرت الهى همه انسانهاست و پایان آن لقاى خداوند است. كلمه «صراط» در همه آیات قرآنى به صورت مفرد آمده و تثنیه و جمع ندارد كه این خود قرینه‏اى بر یگانگى و وحدت صراط مستقیم است. خداى سبحان - چنان كه قبلاً گذشت - درباره اعجاز قرآن كریم فرمود: كتابى است كه اختلاف درونى و كثرت و ناهماهنگى در آن راه ندارد و سر آن را «من عندالله» بودن قرآن بیان فرمود: «افلا یتدبرون القرآن ولو كان من عند غیر الله لوجدوا فیه اختلافا كثیرا». راهى كه از سوى خداوند براى هدایت بشر طراحى و تعیین شود، راهى كه از خداوند واحد است و به سوى خداوند واحد هدایت مى‏كند، چنین راهى تعددپذیر نیست و لذا فرمود: «و ان هذا صراطى مستقیما فاتبعوه ولا تتبعوا السبل» از این صراط مستقیم من تبعیت كنید و به دنبال سبل و راه‏هاى دیگر نروید. مقصود از «سبل» در این كریمه، سبل اعوجاجى و انحرافى است یعنى راه‏هایى كه برخلاف صراط مستقیم باشند. اما در مقابل راه‏هاى كج، «سبل الله» نیز هست یعنى راه‏هایى فرعى كه به صراط مستقیم منتهى مى‏شوند.
صراط مستقیم مانند خورشید است و سبل الهى نورهایى كه از جهات و زوایاى گوناگون به صراط مستقیم متصلند و به همین جهت مى‏فرماید: «والذین جاهدوا فینا لنهدینهم سبلنا؛ كسانى كه در راه ما و براى رسیدن به لقاى پروردگارشان به مجاهده مى‏پردازند به یقین آنان را به سبل و راه‏هاى فرعى خود هدایت مى‏كنیم. صرف این كه كلمه صراط در قرآن به طور «نكره» یاد شده دلیل تعدد صراط مستقیم نیست و هر پیامبر، صراط مستقیم خود را دارد، بلكه همه مكاتب و همه آورندگان آن مكاتب بر یك صراط مستقیم‏اند. تصویر صراط مستقیم در قرآن: قرآن كریم «صراط مستقیم» را به دو گونه ترسیم كرده؛ در برخى از آیات آن را به صورت راهى افقى تصویر نموده است و در برخى دیگر به صورت راهى عمودى. در كریمه‏اى مى‏فرماید: «و ان الذین لایؤمنون بالاخره عن الصراط لناكبون؛ آنان كه به قیامت ایمان ندارند از صراط مستقیم منحرفند». و در كریمه دیگرى مى‏فرماید: «قل اننى هدانى ربى الى صراط مستقیم دینا قیما مله ابراهیم حنیفا». «حنیف» در مقابل «جنیف» است. اگر كسى در راهى كه مى‏رود تمام تلاشش این باشد كه به سمت چپ و راست جاده گرایش داده باشد، او را جنیف مى‏گویند. یعنى اهل جنف و گرایش به انحراف است و چنین شخصى اگر مراقب نشود، منحرف خواهد شد. اما رونده‏اى كه تمام تلاشش این است كه در وسط جاده حركت كند و این حالت را حفظ كند او را «حنیف» مى‏گویند. این آیات كریمه، صراط مستقیم را به صورت راهى افقى ترسیم كرده كه دو طرف آن انحراف است و تنها راه وسطى راه هدایت است و لذا از حضرت امیرالمؤمنین(ع) آمده است: «الیمین والشمال مضله والطریق الوسطى هى الجاده علیها باقى الكتاب و آثار النبوه...؛ چپ و راست گمراهى است و راه وسطى همان جاده و صراط مستقیم است و دو طرف آن ضلالت است و تمام كتاب‏هاى آسمانى و آثار نبوت پیامبران بر همان صراط است». و در سوره «طه» به جاى صفت «مستقیم» صفت «سوى» را براى صراط ذكر مى‏فرماید: «قل كل متربّص فتربصوا فستعلمون من اصحاب الصراط السوى و من اهتدى ؛ اى پیامبر بگو به مخالفان كه: مترصد و منتظر باشید كه به زودى خواهید دانست چه كسى از اصحاب صراط سوى است و چه كسى هدایت یافته است». «صراط سوى» یعنى بزرگراه هدایتى كه در حالت توسط و اعتدال قرار دارد و عارى از هرگونه انحراف است.
در آیه كریمه دیگرى نیز مى‏فرماید: «افمن یمشى مكبا على وجهه اهدى امن یمشى سویا على صراط مستقیم ؛ آیا آن كه بیراهه مى‏رود و افتان و خیزان و بر روى خود حركت مى‏كند هدایت یافته‏تر است یا آن كه به صورت سوى و در صراط مستقیم حركت مى‏كند؟». قرآن كریم تصویر دقیق‏ترى را نیز از صراط مستقیم ارائه كرده كه همان تصویر «عمودى و صعودى» آن است. در آیه‏اى مى‏فرماید: طغیان و تجاوز نكنید؛ زیرا هر كس طغیان كند، غضب من بر او حلال مى‏گردد و در او حلول مى‏كند و هر كس كه مستحق عذاب من گردد، سقوط خواهد كرد «ولا تطغوا فیه فیحل علیكم غضبى و من یحلل علیه غضبى فقد هوى». «هُوِى» كه مصدر فعل «هوى» است، به معناى سقوط و فرو افتادن است و سقوط در مسیر و طریق عمودى رخ مى‏دهد نه در راه افقى. مثلاً وقتى كه انسان از طنابى بالا مى‏رود اگر رها شده بیفتد مى‏گویند سقوط كرده و آنگاه كه بر جاده افقى حركت مى‏كند، رهایى و جدایى وى را انحراف مى‏گویند. قرآن كریم، انسان را در حال صعود به سوى خداوند مى‏داند لذا مى‏فرماید: «واعتصموا بحبل الله جمیعا ولا تفرقوا» چون خداوند عَلىّ و متعالى است و طنابى كه از طرف او آویخته شده از بالا به پایین است، اعتصام به آن طناب براى صعود به بالاست. البته در طناب صاعد نیز انحراف به چپ یا راست مطرح است، لیكن انحراف از آن همراه با سقوط است. تعبیر قرآن درباره كلمه طیبه نیز همین است كه صعود مى‏كند و به سوى خدا بالا مى‏رود «من كان یرید العزه فلله العزه جمیعا الیه یصعد الكلم الطیب والعمل الصالح یرفعه» یعنی اگر كسى عزت و بزرگى را مى‏خواهد باید بداند كه همه عزت از خدا و نزد خداست و اگر كسى مى‏خواهد به این عزت برسد، عقاید پاك و طوبى و عمل صالح است كه راه تكامل عمودى را مى‏توان با آن طى كرد و بالا رفت تا عنداللهى شد و به نزد خداوند رسید و آنگاه جلوه‏اى از عزت خداوند نصیب او مى‏شود. قرآن وعترت، دو ظهور صراط مستقیم: قرآن كریم، صراط مستقیم را دین قیمى مى‏داند كه خود ایستاده و پیروان خود را به ایستادگى مى‏رساند. خداى سبحان به پیامبر اكرم(ص) مى‏فرماید: «قل انى هدانى ربى الى صراط مستقیم دینا قیما مله ابراهیم حنیفا ؛ اى پیامبر بگو به درستى كه پروردگارم مرا به صراط مستقیمى دعوت نموده كه دین قیم است به دینى كه خود ایستاده و هم پیروانش را به ایستادگى مى‏رساند كه همان روش حنیف و متعادل و میانه ابراهیم خلیل(س) باشد». همه ادیان الهى صراط مستقیم هستند، لیكن چون برجسته‏ترین روش را ابراهیم خلیل(ع) نشان داده، قرآن كریم دین را به روش او نسبت مى‏دهد و چون صراط مستقیم دین الهى است.قرآن كریم كه بیان كننده دین الهى است، و امام معصوم(س) كه قرآن ناطق و قرآن ممثّل است هر دو صراط مستقیم‏اند وازاین‏رو در روایات، صراط مستقیم بر قرآن و بر امام تطبیق شده است.
همان‏طور كه گفته شد، صراط مستقیم بزرگراه آشكار و نزدیكترین راه حنیف و متعادل به سوى خداوند است و اگر بر قرآن و امام معصوم تطبیق شده براى آن است كه هر كس به دنبال این دو حركت كند، یقینا با سلامتى به مقصدش مى‏رسد. از امام صادق(ع) درباره صراط سؤال شد ، آن حضرت فرمودند: «هو الطریق الى معرفه الله و هذا صراطان صراط فى الدنیا و صراط فى الاخره و اما الصراط الذى فى الدنیا فهو الامام المفترض الطاعه، من عرفه فى الدنیا و اقتدى بهداه مر على الصراط الذى هو جسر جهنم فى الاخره و من لم یعرفه فى الدنیا ضلّت قدمه عن الصراط فى الاخره و تردى فى جهنم ؛ صراط راه رسیدن به معرفه‏الله است. صراطى در دنیا داریم و صراطى در آخرت. آن صراطى كه در دنیاست، همان امام واجب‏الاطاعة است كه هر كس در دنیا او را بشناسد و به هدایت او اقتدا كند، در آخرت از روى صراطى كه پلى است بر روى جهنم عبور مى‏كند و كسى كه امام را در دنیا نشناسد، پایش از صراط آخرت مى‏لغزد و به جهنم مى‏افتد». صراط در قیامت به صورت پلى در خواهد آمد كه بر روى جهنم قرار دارد و انسان به ناچار باید از روى آن عبور كند. آن كس كه در دنیا صراط مستقیم را به آسانى و با رغبت در درون خود پیمود، پیرو قرآن و مطیع امام و از اصحاب صراط السوى بود، آنجا هم «كالبرق الخاطف» (برق جهنده) از این پل مى‏گذرد و مشكلى ندارد ولى اگر در دنیا گاهى اهل دیانت بود و گاهى اهل انحراف نتیجه‏اش، این است كه در آن صراط هم گاهى مى‏افتد و گاه برمى‏خیزد. در دنیا چنین است، تا رحمت الهى در آخرت با او چه كند.
لازم است توجه شود كه صراط مستقیم بیش از یكى نیست، لیكن آن واحد حقیقى گاهى به صورت كتاب تدوینى ظهور مى‏كند مانند قرآن و زمانى به صورت كتاب تكوینى جلوه‏گر مى‏شود، مانند عترت، چون معصومین(ع) یك نورند و حقیقت قرآن هم خلق رسول اكرم است، پس حقیقت قرآن همان خلق اهل بیت عصمت(ع) خواهد بود و عصاره آن در قیامت ظهور ویژه ای دارد كه براى اهل محشر متمثل مى‏شود. قرآن و عترت، حبل الهى‏اند: سیر تكاملى انسان به سوى خداوند سیرى صعودى است، از همین‏رو خداى سبحان مى‏فرماید: «واعتصموا بحبل الله جمیعا ولاتفرقوا ؛ همه با هم به حبل خدا معتصم شوید. كوهنوردان براى صعود بر صخره‏هاى بلند، نیازمند طناب و دستگیره هستند تا سقوط نكنند». در آیه كریمه دیگرى مى‏فرماید: «و من یعتصم بالله فقد هدى الى صراط مستقیم ؛ هر كس به خداوند و به حبل و دین او اعتصام جوید به طور قطع به صراط مستقیم هدایت مى‏شود». «حبل‏الله» همان دین خداست كه از عقاید و اخلاق و احكام تشكیل شده است و دین، حقیقت واحدى است كه در قرآن و عترت ظهور كرده و قرآن و عترت بیان تفصیلى رسول اكرم(ص) هستند در بعضى از نقل‏هاى حدیث متواتر و مشهور «ثقلین» آمده است كه «هما حبلان» یعنى این دو، كتاب و عترت، حبل الهى هستند. بیشتر مفسران، معتقدند كه منظور از كسانى كه خداوند به آنان نعمت داده (انعمت علیهم) افرادى هستند كه داخل در «صراط مستقیم»اند این اشخاص پیامبران، صدیقین، شهیدان و صالحان‏اند كه خداوند لزوم دوستى و وجوب متابعت از آنانرا در پیمودن راه به مسلمانان گوشزد كرده است: و من یطع الله و الرسول فاولئك مع الذین انعم الله علیهم من النبیین و الصدیقین و الشهداء و الصالحین وحسن اولئك رفیقا؛ كسى كه خدا و پیامبر را اطاعت كند، [در روز رستاخیز [همنشینى كسانى خواهد بود كه خدا، نعمت خود را بر آنان تمامكرده است؛ از پیامبر و صدّیقان و شهیدان و صالحان؛ و آنان رفیق‏هاى خوبى‏اند، (نساء، آیه 69). از كلمه «مع» و حسن اولئك رفیقا استفاده مى‏شود كه مرتبه آنان، بالاتر از مرتبه مؤمنان است؛ زیرا امر به متابعت مؤمنان از ایشان، بدون علوّ درجه آنها، امكان‏ناپذیر است. بنابراین جا دارد دینداران، از خدا بخواهند كه آنان را به مسیررهروان راه راست، هدایت فرماید، (ر.ك: علامه طباطبایى، تفسیر المیزان، ج 1، ص 28، مجمع البیان، ج 1، ص 70). علت برترى این افراد، شاید به دلیل «علم» آنان است كه در قرآن به آن اشاره شده است: یرفع الله الذین امنوا منكم و الذین اوتوا العلم درجات؛ خداوند مؤمنان وافرادى را كه داراى علم‏اند، به درجاتى بر سایرین ترفیع مى‏دهد، (مجادله، آیه 11). شاید به دلیل دارا بودن صفات مذكور در آیه 55 سوره «مائده» است: انما ولیكمالله و رسوله و الذین امنوا الذین یقیمون الصلوة و یؤتون الزكاة و هم راكعون؛ سرپرست و ولى شما، تنها خداست و پیامبر او و آنانكه ایمان آورده‏اند؛ همان‏ها كه نماز را بر پاى مى‏دارند و در حال ركوع زكات مى‏دهند، (تفسیر المیزان، ج 1، صص 29 و 32).
در آیات دیگر قرآن، نشانه اصلى صادقان چنین بیان شده است: ایمان كامل به همه مقدسات و اطاعت از فرمان خدا در تمام زمینه‏ها (به خصوص نماز، زكات، انفاق)، استقامت در جهاد، بردبارى در مقابل مشكلات و... از مجموع این آیات نتیجه مى‏گیریم كه مسلمانان موظف‏اند با كسانى باشند كه از نظر ایمان و تقوا، در درجه برتر، و از نظر علم، عمل، استقامت و جهاد، در بالاترین سطح قرار دارند. بدیهى است كه روشن‏ترین مصادیق این اوصاف، جز معصومین(ع) كسى دیگر نمى‏تواند باشد. و بنا بر قولی؛ نعمت، نعمت «ولایت» است (المیزان، ج 1، ص 33 و ج 4، ص 418، ذیل آیه 69 سوره نساء). برای آگاهی بیشتر از معنای ولایت ر.ک: ولایت در قرآن، آیت الله جوادی آملی.
اما مغضوب علیهم و ضالین کیانند؟ از موارد استعمال این دو کلمه در قرآن مجید استفاده می شود که «مغضوب علیهم» مرحله ای سخت تر و بدتر از «ضالین» است. به تعبیر دیگر «ضالین» گمراهان عادی هستند و «مغضوب علیهم» گمراهان لجوج و یا منافقان. به هر حال «مغضوب علیهم» آنها هستند که علاوه بر کفر، راه لجاجت و عناد و دشمنی با حق را می پیمایند و در صورت امکان حتی از اذیت و آزار رهبران الهی و پیامبران نیز فروگذار نمی کنند. گروهی از مفسران عقیده دارند که «ضالین» منحرفین از نصارا و «مغضوب علیهم» منحرفین از یهودند. این برداشت به خاطر موضع گیری های خاص این دو گروه در برابر دعوت اسلام می باشد. زیرا منحرفان یهود، کینه و عداونت خاصی نسبت به دعوت اسلام نشان می دادند ولی منحرفان از نصارا که موضعشان در برابر اسلام تا این حد سرسختانه نبود، تنها در شناخت آیین حق گرفتار گمراهی شده بودند و لذا از «ضالین» می باشند. البته این تعبیر از قبیل تطبیق کلی بر فرد است نه انحصار مفهوم مغضوب علیهم و یا ضالین در این دسته از یهود و نصارا. در احادیث نیز در موارد زیادی «مغضوب علیهم» به یهود و «ضالین» به منحرفان نصارا تفسیر شده است. این احتمال نیز وجود دارد که «ضالین» به گمراهانی اشاره می کند که اصراری بر گمراه ساختن دیگران ندارند در حالی که «مغضوب علیهم» کسانی هستند که هم گمراهند وهم گمراهگر و با همه قوا می کوشند دیگران را همرنگ خود سازند. 
منبع :پرسمان/معارف

ویژگی های صراط مستقیم را بررسی کنید.