زیدیه به پیروان زید شهید علیه السلام گفته می شود كه پس از شهادتش, وی را به عنوان امام خود برگزیدند.
پیدایش فرقه زیدیه به قرن دوم هجری باز می گردد، آنان پس از امام حسین(علیه السلام) زید شهید فرزند امام زین العابدین(علیه السلام) را امام می دانند و امام سجاد(علیه السلام) را تنها پیشوای علم و معرفت می شمارند. اكثر نویسندگان زیدی بجای امام سجاد(علیه السلام) حسن مثنی فرزند امام حسن مجتبی(علیه السلام)را امام خود می دانندو(ربانی گلپایگانی، علی، فرق و مذاهب كلامی، قم، دفتر تحقیقات و تدوین كتب اسلامی، ص 99.) و زید امام پنجم شمرده می شود و پس از وی فرزندش «یحیی بن زید» و پس از وی «محمد بن عبدالله» و «ابراهیم بن عبداللّه» را امام می دانند (كه همگی بر ضد خلفای اموی قیام كردند و شهید شدند) بعد از آن كار زیدیه انتظام نیافت تا اینكه «ناصر اطروش» كه از اعقاب برادر زید بود، در خراسان ظهور كرد و در اثر تعقیب حاكم محل، از آنجا فرار كرده به سوی مازندران كه هنوز مسلمان نشده بودند رفت و پس از سیزده سال تلاش عده زیادی را مسلمان و به مذهب زیدیه در آورد، سپس به یاری آنان ناحیه طبرستان را مسخّر ساخته و به امامت پرداخت و پس از وی اعقاب او تا مدتی در آن سامان امامت كردند.( الهامی، داود، سیری در تاریخ تشیع، قم، مكتب اسلام، 1375، ص 401.)

چگونگی پیدایش زیدیه:نهضت زید در اصل مورد تأیید امام باقر و امام صادق(علیه السلام)بود. و بدین جهت آن دو امام به شیعیان خود به طور مخفیانه توصیه می كردند كه با زید بیعت نمایند و عهد و پیمانی هم میان امام(علیه السلام) و زید منعقد شده بود كه مسلماً اگر زید پیروز می شد، به آن عهد وفا و حكومت را تحویل امام معصوم(علیه السلام) می داد، ولی بسیاری از شیعیان خیال می كردند رهبر نهضت زید بن علی است كه با شمشیر قیام و خروج كرده و مردم را به رضا از آل محمد(صلی الله علیه وآله) فرا می خواند و مقصود از آل محمد(صلی الله علیه وآله) هم خودش است. بدین جهت برخی از شیعیان كه از مظالم «امویان» به تنگ آمده بودند، زید را امام واجب الاطاعة می دانستند و در مقابل این فكر انحرافی كه به شدت گسترش می یافت كاری ساخته نبود چون امام باقر و امام صادق(علیهما السلام) واقع امر را به خاطر رعایت «تقیه» علناً نمی توانستند بگویند. زید هم به خاطر حفظ جان امام عهد و پیمانی را كه با امام بسته بود نمی توانست بگوید. بنابراین جلوی این فكر انحرافی گرفته نشد و باعث شد زیدیه پدید آید كه خود زید در پیدایش آن كوچكترین نقشی نداشته و لذا عقیده به امامت او بعد از شهادت دلیرانه اش پیدا شده است چون جایی دیده نشده كه زید خود را امام نامیده باشد.( همان مدرك، ص 400 و 401 (با تصرف))
زید بن علی(علیه السلام): در بین سالهای 75 تا80 هجری متولد و در بین سالهای 120 تا 122 شهید شده است.( فرق و مذاهب كلامی، ص 100. اعیان الشیعه، ج 7، ص 108.) او در كوفه اقامت گزید. سپس به شام و در مجلس هشام بن عبدالملك حاضر شد با او مكابره كرد و پنج ماه زندانی شد و بعد از آن به مدینه و عراق بازگشت در سال 120 هجری چهل هزار تن از مردم كوفه با او بیعت كردند، مردم را به «كتاب» و «سنت» و «جهاد» دعوت می كرد. فرمانروای بصره و كوفه در زمان او، یوسف بن عمر ثقفی بود. جنگ میان او و لشكریان اموی درگرفت، بعد از چند روز زید شهید شد، سر او را به دروازه دمشق آویزان كردند، جسدش را در خاكروبه كوفه عریان بر دار كردند و بعداً سوزانیدند.
زید بن علی(علیه السلام) در نظر امامان اهل بیت(علیهم السلام):
امام صادق(علیه السلام) بسیار می فرمود: خدا عمویم را رحمت كند.( عیون اخبار الرضا، ج 10، ص 248. صدوق، ح 11 همان مدرك، ص 100 و 101.)
شیخ صدوق در كتاب «عیون اخبار الرضا(علیه السلام)» بابی به نقل روایات ائمه معصوم(علیهم السلام) در مدح و منقبت زید اختصاص داده است. به عنوان نمونه امام هشتم(علیه السلام) فرمودند:... زید بن علی از دانشمندان آل محمد(صلی الله علیه وآله) بود وی برای خشنودی خدا خشمگین شد و با دشمنان خدا جهاد كرد، و در راه خدا به شهادت رسید.
امام باقر(علیه السلام) فرمودند: ای زید مادری كه تو را به دنیا آورده است برگزیده است.( همان ، ص 107 و 108.)
اصل قیام و جهاد زید هم مورد تأیید ائمه(علیهم السلام) بوده است.( همان ، ص 100) دانشمندان امامیه مثل شیخ مفید و شیخ بهائی و... توصیف زید كرده اند.( همان ، ص 106)
از مطالعه آثار(آثار علمی كه به زید شهید منسوب است عبارتند از: «تفسیر غریب القران، الصفوة، رسالة ای علما الامة، مناسك الحج و مجموعه فقهی و حدیثی») منسوب به وی بدست می آید كه در مسایل مبدأ و معاد با عقاید امامیه هماهنگ است.( ریاض الاحزان، ص 181. قاموس الرجال، ج 4، ص 262 (به نقل از فاضل رضوی، شخصیت و قیام زید بن علی، جامعه مدرسین، چاپ دوم، ص 307)) و بطلان بعضی عقاید زیدیه دلیل بر انحراف زید بن علی نمی شود.
مختصری از عقاید زیدیه (مربوط به اصول مذهبی):
كلام زیدیه از نظر روش، عقل گراست چنانكه از نظر اصول و مبادی كلامی نیز با كلام عدلیه (امامیه و معتزله) هماهنگ است و مهم ترین اصول عدلیه را قبول دارند:
الف ـ درباره صفات خبریه روش تأویل دارند، مثلا ید اللّه را به نعمت و قدرت تفسیر كرده اند، بر خلاف اهل حدیث و حنابله.
ب ـ رؤیت بصری خداوند را محال و مستلزم جسمانیت می دانند (موافق امامیه اند)
ج ـ عدل و حكمت الهی را مثل امامیه قبول دارند. (خدا را عالم و بی نیاز می دانند)
د ـ در مورد جبر یا اختیار انسانها می گویند: خداوند خالق افعال بندگان نیست، چگونه خداوند آنان را به كاری كه خود می آفرینند، امر كرده، و از كاری كه قضای الهی به تحقق آن تعلق گرفته است نهی كند؟ (مطابق نظر مفوضه اند)
هـ ـ خداوند فعل قبیح انجام نمی دهد و كسانی كه گناه كبیره انجام دهند فاسق اند نه كافر اند و نه مومن. عقیده زیدیه درباره امامت بر خلاف دیدگاه شیعه است آنها معتقد اند كه امام باید دارای ویژگیها ذیل باشد:
1ـ از اولاد فاطمه زهرا(علیها السلام) باشد. حسنی یا حسینی، چون پیامبر فرمود: (اَلْمَهدِی مِن وُلْدِ فاطمة)
2ـ عالم به شریعت و زاهد و شجاع باشد تا از جهاد با دشمنان فرار نكند.
3ـ آشكارا به دین خدا دعوت كند و برای یاری دین قیام مسلحانه كند. (مثل زید بن علی) وجود چند امام در زمان واحد در كشورهای مختلف جایز است و گاهی هم زیدیه بدون امام بوده اند.( همان مدرك، ص 104)
مختصری از احكام فقهی و فروع دین مربوط به زیدیه: مجموعه فقهی و حدیثی كه به مسند امام زید معروف است، نخستین كتاب در فقه و حدیث زیدیه است كه علمای زیدیه بر آن شرح هایی زده اند كه مفصل ترین آنها «الروض النظیر فی شرح مجموع الفقه الكبیر» تألیف قاضی شرف الدین سیاغی است.( سیری در تاریخ تشیع، ص 401.) در عبادات زیدیان در بعضی از مسایل كه مایه تمایز شیعه و سنی است، روش شیعه را دارند، مانند: «حی علی خیر العمل» گفتن در اذان، پنج بار تكبیر گفتن در نماز میت، نخوردن ذبیحه (كشتار حیوان) نا مسلمان، آنها به حرمت زناشوئی با غیر زیدی معتقدند و متعه (ازدواج موقت) را جایز نمی دانند, بنا به آنچه گفته اند، زیدیه در اصول مذاق معتزله و در فروع فقه مذاق «ابو حنیفه» را دارند.( همان، ص 403.)
امر به معروف و نهی از منكر را واجب و تقیه كردن را حرام می دانند. برای ائمه خود قایل به معجزات و كرامات نیستند.( شكور، محمد جواد، فرهنگ فرق اسلامی، مشهد، آستان قدس، ص 218.)
خود زیدیه به فرقه های ذیل منشعب شده كه هر كدام در اصول و فروع عقایدی ویژه دارند: جارودیّه، سلیمانیه، صالحیه، بتریه، ابرقیه و... تا نوزده فرقه ذكر كرده اند.
فرق كلى میان شیعه دوازده امامى و شیعه زیدى این است كه«شیعه زیدى»غالبا امامت را مختص به اهل بیت نمى ‏داند و عدد ائمه را به دوازده منحصر نمى ‏بیند و از فقه‏ اهل بیت پیروى نمى‏ كند بر خلاف«شیعه دوازده امامى».و فرق كلى میان شیعه دوازده امامى و شیعه اسماعیلى نیز این است كه اسماعیلیه معتقدند كه امامت به دور«هفت»گردش مى‏ كند و نبوت در حضرت محمد صلى الله علیه و آله و سلم ختم نشده است و تغییر و تبدیل در احكام شریعت بلكه ارتفاع اصل تكلیف خاصه به قول باطنیه مانع ندارد! بر خلاف شیعه دوازده امامى كه حضرت محمد صلى الله علیه و آله و سلم را خاتم الانبیاء مى ‏دانند و براى وى دوازده وصى و جانشین قائلند و ظاهر شریعت را معتبر و غیر قابل نسخ مى‏ بیند و براى قرآن كریم هم ظاهر و هم باطن اثبات مى‏كنند.منبع:پرسمان
نهضت زید در اصل مورد تأیید امام باقر و امام صادق(علیه السلام)بود. و بدین جهت آن دو امام به شیعیان خود به طور مخفیانه توصیه می كردند كه با زید بیعت نمایند و عهد و پیمانی هم میان امام(علیه السلام) و زید منعقد شده بود كه مسلماً اگر زید پیروز می شد، به آن عهد وفا و حكومت را تحویل امام معصوم(علیه السلام) می داد.