این گفتگو در روستای طایقان در چند کیلومتری شهر قم که محل اسکان آیت الله بود انجام شد. آیت‌الله حائری شیرازی جلسه درس اخلاقی هم در پادگان ولیعصر سپاه تهران دارد.

باید یک دوره فعالیت فرهنگی تحت عنوان احیای معروفیت برای واجبات و احیای منکریت برای محرمات انجام دهیم

چند سال پیش مطلبی از حضرتعالی خواندم که در ذهنم باقی مانده است و حرف آن مطلب این بود که وقتی پنجاه الی شصت درصدِ مردم جامعه یک ارزش اجتماعی را رعایت نمی کنند دیگر جای امر به معروف نیست؛ چون ارزش‌ها تغییر کرده است؛ وقتی اکثریتی کاری را معروف یا منکر نمی دانند ما دیگر نمی‌توانیم امر و نهی کنیم. هنوز بر سر آن عقیده هستید؟

تعبیر قرآن و روایات، امر به واجب و نهی از حرام نیست؛ بلکه تعبیر امر به معروف و نهی از منکر است. میان واجب و معروف، تفاوت حیثیتی وجود دارد؛ درست است که هر واجبی، معروف و هر حرامی، منکر است؛ اما وقتی در جامعه امر به معروف و نهی از منکر تعطیل شد کار به جایی می رسد که واجب از معروفیت می افتد. شخصی که امر می کند امر او معروف به عندالله و امر به معروف به آمر هم هست؛ اما معروف عندالمأمور نیست؛ اگر کسی بخواهد چیزی را بپذیرد در ابتدا باید به او تفهیم اتهام شود که این کاری که می کنید غیر معروف است؛ بنابراین باید یک دوره فعالیت فرهنگی تحت عنوان احیای معروفیت برای واجبات و احیای منکریت برای محرمات انجام دهیم؛ وقتی این کار را کردیم دیگر حرکت این جامعه برای امر به معروف و نهی از منکر به حرکت ثقلی تبدیل می شود و شما یک نفر را هم پیدا نمی کنید که تارک امر به معروف باشد یا یک نفر را پیدا نمی کنید که تارک نهی از منکر باشد.

برای بستن کمربند ایمنی نه آیه‌ای نازل شد و نه روایتی بیان شده است، عقل انسان می گوید که بستن کمربند ایمنی برای سلامت انسان لازم است. آیا از روز اول که مسئلة کمربند مطرح بود مردم استقبال می‌کردند؟ نه. چرا؟ چون برای آن باور فرهنگی پیدا نشده بود؛ وقتی تلویزیون تبلیغ کرد و پلیس جریمه کرد و مردم عواقب کسانی را که کمربند نبسته بودند را دیدند بستن کمربند معروف شد. آیا امروز کسی هست که این معروف را امر نکند؛ خود به خود تا داخل اتومبیل می نشینید کمربندتان را می بندید یا نفر عقبی به شما که جلو نشسته‌اید، تذکر می دهد که کمربندتان را ببندید یا راننده به شما می گوید که کمربندتان را ببندید. جامعه به طور اتوماتیک امر به معروف و نهی از منکر می‌کند.

امر به معروف و نهی از منکر یک حرکت ذاتی انسان است. انسان ذاتاً بدون اینکه عامل و نیرویی او را وادار کند، می خواهد امر به معروف کند؛ منتهی معروفیت واجبات را برای او احیا کنید؛ وقتی احیا کردید او را رها کنید هم خود او رعایت می‌کند و هم به دیگران امر به معروف می‌کند.

آیا واقعا این شیوه را برای همه واجبات و محرمات می‌توان پیاده کرد؟

احیای معروفیت واجبات و احیای منکریات محرمات همان چیزی است که ستاد امر به معروف و نهی از منکر باید آن را در جامعه دنبال کند. کار این ستاد باید احیای معروفیت واجبات باشد.

سپاه پاسداران در تهران مجموعه ای به نام «طلاییه » دارد و بانوان بدون چادر را نمی پذیرد. دختر یکی از نمایندگان مجلس که حجاب اسلامی داشت؛ ولی چادر نداشت، قصد داشت به این مکان تفریحی وارد شود که مانع او شدند آنها سر و صدای زیادی کردند؛ ولی راه به جایی نبردند.

سپاه وقتی در اماکن تفریحی چادر را بصورت ضروری شرط ورود قرار داد احساس می کرد که چادر به خانم ها امنیت می دهد و چشم هایی آنها را تعقیب نمی کند و فکرشان راحت است. عرف هم وقتی بپسندد بی چادری ها هم چادری می شوند. کسانی که می‌خواهند با حجاب مبارزه کنند بی‌حجابی را عادی‌سازی می‌کنند؛ یعنی در جشن تولدها و عروسی ها چادرشان را برمی دارند و تعداد آنها کمکم افزایش می یابد.

نمونه بارز و روشنی را مثال بزنم. بعد از پیروزی انقلاب کراوات و فکل به شدت منکر شد؛ اما امروز در جشن عقد و عروسی، داماد یا بستگان او پاپیون یا کراوات استفاده می کنند؛ چون آن را مد کرده‌اند. اینها عادی سازی می کنند و شما هم باید در مقابل آنها حجاب را عادی سازی کنید؛ اگر بی حجابی منکر است، منکریت را از طریق روزنامه، مجله، شعر، حکایت، داستان و رمان وارد اندیشه مردم کنید؛ وقتی مردم از بی حجابی بدشان آمد یکدیگر را نهی از منکر می کنند؛ بنابراین این نیست که امر به معروف در شرایطی تعطیل شود یا نهی از منکر تعطیل شود اول باید آن را درست کنیم و بعد امر کنیم. «گفتن » نوعی احیای معروفیت است. 

در ابتدا زحمت بسیاری دارد؛ چون می خواهید خلاف جریان حرکت کنید. کسانی که می خواهند حجاب را در جایی که منکریت یافته یا معروفیت خود را از دست داده است، احیا کنند یک شبه نمی توانند چنین کنند؛ بلکه باید فعالیت مستمر اخلاقی و بانشاطی داشته باشند تا بعد از مدتی کم کم احیای معروفیت حجاب و احیای منکریت بی حجابی شود. این کار سخت است؛ اما اگر این کار را انجام دهیم راحت خواهیم شد.

برخی معتقدند که حجاب یکی از شاخ و برگ‌های گفتمان اندیشه اسلام سیاسی است؛ یعنی اندیشه و نگرشی که معتقد است اسلام برای همه ساحت های انسانی برنامه دارد که این تفکر در انقلاب سال 57 پیروز شد و یکی از نمادهای این نگرش حجاب بود؛ اما وقتی این نگرش به مرور در حال افول است؛ طبیعی است شاخ و برگ آن نیز ضعیف می شود؛ مثلاً چون نظام جمهوری اسلامی در زمینه اقتصادی موفق نبوده است باعث شده تا بر روی شاخ و برگ هم تأثیر بگذارد.

اگر جمهوری اسلامی در سوریه حرف خود را پیش برد و آمریکا حرف خود را در سوریه پس گرفت این موفقیت نیست؟ حرف امام (ره) که گفت ما آمریکا را زیر پا می گذاریم محقق شد. مردم دنبال چه چیزی هستند؟ دنبال این هستند که یک نعلین برود روی کاخ سفید و کاخ سفید پایین بیاید؟ نه؛ این طور نیست آمریکا را زیر پا گذاشتن یعنی اراده آمریکا را زیر پا گذاشتن. امروز دیدیم که جمهوری اسامی اراده آمریکا را در سوریه زیر پا گذاشت. آمریکایی‌ها هرگز به آزادی موصل نظر نداشتند.

به نظرتان اینکه جمهوری اسلامی بتواند در مسائل اجتماعی و اقتصادی هم موفق باشد و مردم زندگی راحتی داشته باشند، معروف بزرگی نیست؟

کار نظامی کمتر از کار اقتصادی نیست. در کشورهای مختلف دور و نزدیک مرتب بمب‌گذاری می‌شود ولی در ایران در سال‌های اخیر کمتر اتفاق افتاده است.

جوانی که کار خلاف می کند شغل ندارد و نمی تواند ازدواج کند، نمی تواند زندگی خوبی داشته باشد این حرفها یعنی امر و نهی ها در او چه اثری خواهد داشت؟

پیغمبر(صلی الله علیه واله وسلم) 13 سالی که در مکه حضور داشت تحریم‌هایی که متحمل شد از تحریم‌های امروز ما بیشتر بود. ما یک روز از ‌تحریم های زمان پیغمبر(صلی الله علیه واله وسلم) را هم نداشتیم. مسلمانان هر چه شدند در این تحریم ها شدند. در این تحریم هاست که آدم تربیت می شود. یک میلگرد به عنوان یک سلاح برای یک رزمنده چقدر ارزش دارد؟ حال یک شمشیر چقدر ارزش دارد؟ شمشیر همان میلگرد است که به شمشیر تبدیل می شود و تا ناخالصی های آن از بین نرود به شکل ششمیر درنمی آید. انسان سختی نکشیده همانند میلگرد است. انسانی که سختی می کشد به شمشیر تبدیل می‌شود.

قاسم سلیمانی، امروز شمشیر است و هزاران افسر آمریکایی در کنار او میلگرد هستند. چطور این شمشیر به دست آمد او در هشت سال جنگ تحمیلی و در سختی ها به شمشیر تبدیل شد. الان میلگرد شما به شمشیر تبدیل می‌شود و نق می زنید.

ولی مقایسة یک شی بی روح با یک انسان با روح بسیار تفاوت دارد.

وقتی می خواهید شمشیر بسازید بر میلگرد پتک می زنید و ناخالصی ها را از آن دفع می کنید ناخالصی‌ها به شکل پودر از بین می روند. خالصی ها سفت می مانند و ناخالصی ها پودر می شوند و از بین می‌روند. «لله درُّ النائباتِ»؛ «خدا به مصیبت ها برکت دهد»، «فإنها, صدأ اللئام وصیقلُ الأحرار « ؛» مصیبت ها از هم پاشانندة بی اراده ها و ضعیف ها و لئام و صیقل دهندة احرار و آزادگان است». یک مصیبت یک نفر را پودر می کند و یک نفر دیگر را صیقل می‌دهد.

مگر نگاه اسلام به انسان‌ها نگاه ابزاری است که بگوییم که برای اینکه از نقطه الف به ب برسیم نیاز به اینقدر پیچ و مهره داریم. حال در این راه صدها نفر له می‌شوند تا ناخالصی ها از بین بروند.

انسان قابل تربیت است. ابلیس شش هزار سال سجده و عبادت کرد و خدا قصد داشت او را تربیت کند و برای تربیتش لازم بود تواضع کند؛ بنابراین از او خواست در مقابل آدم سجده کند؛ ولی او چنین نکرد. ابلیس با سجده نکردن بر آدم ابلیس شد و گرنه آن زمان از متدینین بود. امروز هم الگویی در جامعه اسامی مطرح می‌شود مثل حضرت آدم (علیه السلام) که او را از خاک آفریدند و به مسلمانان می گویند که روی این الگو فرزندان خود را تربیت کنید. هر کس روی الگو تربیت کند، همانند ملائکه می شود که به حضرت آدم (علیه السلام) سجده کردند و هر کس روی الگو تربیت نکند ابلیس می‌شود.

حتماً این یا آن نیست. ممکن است فردی مقداری رذائل و مقداری هم فضائل داشته باشد. نگاه صفر و صدی که در مورد انسان ها پاسخ نمی‌دهد.

گروهک‌ها در ابتدای پیروزی انقلاب مجاهدین خلق بودند و بعدها به منافقین تبدیل شدند؛ چون به حق خود قانع نبودند و امتیاز خواستند و تهدید کردند.

در تاریخ اسلام به ویژه در واقعه عاشورا، امام حسین (علیه السلام) برای امر به معروف حکومت قیام کرد. اما گاهی انگار در جامعه امر به معروف به ساحی برای فشار بر مردم تبدیل شده است؛ آیا امر به معروف فقط مختص مردم عادی است؟

نه. مگر مبارزه ما با آمریکا غیر از امر به معروف است. ما داریم با دزد بزرگ مقابله می‌کنیم.

فرمایش شما درست است؛ اما در داخل کشور چه؟

وقتی دست آن دزد را قطع کردیم، می توانیم دست این دزدها را هم قطع کنیم. بعضی می گویند که چرا امروز دست دزد را قطع نمی کنید؟ ما می گوییم رئیس دزدها آمریکاست، هر وقت دست او را قطع کردیم حق داریم دست این بدبخت ها را هم قطع کنیم. 

امام (ره) می فرمود مبارزه با بهایی‌ها را زیاد جدی نگیرید، با شاه مبارزه کنید، او کسی است که به بهایی‌ها میدان داده است. حالا که شاه را بیرون کردیم وعده سر خرمن به مردم بدهیم که صد سال دیگر یا دویست سال دیگر صبر کنید تا آمریکا را هم از بین ببریم بعد داخل کشور را اصلاح کنیم؟

مگر آن زمان که می گفتیم بهاییت را تحمل کنید و مسئله درست نکنید وعده سر خرمن دادیم یا به نتیجه رسیدیم؟ به نتیجه رسیدیم. حال چطور آن زمان به نتیجه رسیدیم؛ ولی الان وعدة سرخرمن می دهیم؟ شما اگر همان زمان هم بودید فکر می کردید که وعده سر خرمن می‌دهیم.

فارغ از اینها مردم باید با چه مکانیزمی مسئولان را امر به معروف و نهی از منکر کنند؟

کسی که می‌خواهد امر به معروف کند اول باید خود را امر به معروف کند. شاه بزرگ خود ما هستیم و آمریکای بزرگ خود ما هستیم.

امام (ره) چون روی خود کار کرده بود اثر گذاشت. هر کسی روی خود کار کند می‌تواند امر به معروف کند. 

 منبع : ماهنامه خیمه

امر به معروف و نهی از منکر در سال‌های اخیر آنقدر مورد بحث و دعوا بوده است که گفتگوی من با آیت‌الله محی‌الدین حائری شیرازی خالی از این جدل نبود. شاید گاهی هم از آداب مصاحبه دور می شدم، از اینکه ایشان با حوصله پاسخ داد و تحمل کرد ممنونم. گرچه بخش زیادی از این گف توگوی ما امکان انتشار پیدا نکرد ولی متنی که مانده هم گواه داستان است.