 دوران سیاه محمدرضاشاهی(2)سال 1356، آغاز موجی تازه در انقلابوَنُرِیدُ أَن نَّمُنَّ عَلَى الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا فِی الْأَرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَنَجْعَلَهُمُ الْوَارِثِینَ وَنُمَكِّنَ لَهُمْ فِی الْأَرْضِ وَنُرِی فِرْعَوْنَ وَهَامَانَ وَجُنُودَهُمَا مِنْهُم مَّا كَانُواحْذَرُونَ؛128 و ما اراده داریم بر كسانى كه در آن سرزمین فرو دست‏شده اند منت نهیم و آنان را پیشوایان [مردم] گردانیم، و ایشان را وارث [زمین] كنیم، در زمین قدرتشان دهیم و [از طرفى] به فرعون و هامان و لشكریانشان آنچه را كه از جانب آنان بیمناك بودند، بنمایانیم.
 1. مقدمه
 در درس پیشین، در ادامه ی بررسی حرکت های مردمی معاصر، به اولین حرکت های انقلابی امام خمینی رحمه الله و پیروان ایشان اشاره شد و روند تحولات در آن دوران؛ یعنی از آغاز نهضت انقلاب اسلامی تا سال 1343 که سال تبعید امام خمینی رحمه الله به ترکیه و سپس عراق بود، مورد بررسی قرار گرفت. از آن زمان تا سال 1355 وقایعی در تاریخ انقلاب اسلامی به وجود آمد که علی رغم نقش آنها در تحولات بعدی، از اهمیت کمتری برخوردار هستند. از این رو، بررسی تحولات این دوره را به اهل تحقیق واگذار نموده، در این درس به شرح وقایع بعدی که از اهمیت بیشتری برخوردار است اشاره خواهیم کرد.به دلیل وقایع خاصی که در سال 1356 و 1357 اتفاق افتاد، آغاز موجی تازه در روند پیروزی انقلاب اسلامی بود. ازاین رو جا دارد در این درس، به اجمال، رویدادهای واقع شده در این دو سال را مد نظر قرار داده، نقش آنها را در پیروزی انقلاب اسلام یادآور گردیم.
 2. شهادت فرزند امام و آغاز مرحله ی جدید نهضت
 حاج سید مصطفی خمینی، فرزند برومند امام خمینی رحمه الله، از روحانیون مبارزی بود که بعد از تبعید پدر خویش بازداشت و راهی تبعیدگاه گردید. وجود چنین شخصیتی می توانست خطری بزرگ برای رژیم پهلوی باشد، اما وی بدون داشتن هیچ گونه بیماری ویاعلائم بیماری، ناگهان دار فانی را وداع می گوید و با توجه به روشن شدن نقش ساواک در وقوع مرگ های مشکوکی نظیر آن، مردم، ساواک را عامل شهادت فرزند امام دانستند. و به همین خاطر در ایران به حدی از او تجلیل نمودند که رژیم شاه را به عکس العمل واداشت.129 شهادت آیت الله سید مصطفی خمینی، محیط رعب و وحشت حاکم بر کشور را شکست و مردم چون سیل خروشان برای سرنگونی دولت و رژیم شاهنشاهی به تکاپو افتادند. از این زمان ابتکار عمل در دست مردم و رهبری نهضت قرار می گیرد و کنترل اوضاع و جریانات از دست رژیم شاه خارج می شود.130
 3. اهانت به امام و قیام 19 دی قم
 در روز 17 دی ماه 1356 در روزنامه ی اطلاعات، مقاله ای از احمد رشیدی مطلق به چاپ رسید که در آن به امام خمینی رحمه الله توهین شده و نسبت های ناروایی به ایشان داده شده بود. با انتشار این مقاله در سطح کشور، اعتراضات گسترده ای آغاز گردید. مردم قم دراین اعتراضات پیشتاز بودند و در پایان شب 18 دی ماه، در مسجد اعظم قم، شعارهایی در حمایت از امام خمینی رحمه الله و در مخالفت با رژیم پهلوی سر دادند. در فردای آن روز تظاهرات گسترده مردم قم تبدیل به قیامی خونین گردید و با دخالت نیروهای نظامی، شماری از مردم به شهادت رسیدند که رقم دقیق آن تاکنون نیز مشخص نگردیده است. به دنبال این قیام مردمی بود که موج اعتراضات، بسیاری از مناطق کشور را در بر گرفت و قیام 19 دی مردم قم، منشأ حرکت های بعدی گردید که پیروزی انقلاب اسلامی را رقم زد.
 4. قیام مردم تبریز و یزد
 در چهلم شهدای قم، مردم تبریز درصدد بودند تا این نهضت را از طریق برگزاری مجالس ختم استمرار بخشند. از این رو، در 29 بهمن 1356، عزای عمومی اعلام گردید و جمعیت بسیاری برای شرکت در مجلس ختم راهی شدند. اما مأمورین رژیم، که به سلاح گرم نیز مجهز بودند، مانع از ورود مردم به مسجد شدند. افزایش جمعیت سبب شد تا مأموران اقدام به شلیک تیر هوایی نمایند و همین امر مردم را تحریک نمود و آنان ضمن بیان شعارهای انقلابی، به مأموران یورش بردند و با به آتش کشیدن وسایل متعلق به پلیس و دولت، راهپیمایی بزرگی را آغاز کردند. پلیس هم وارد عمل شد و به سوی مردم تیراندازی نمود. در نتیجه، انبوهی از کشتگان و مجروحین راهی بیمارستان شدند که در اثر تیراندازی مأموران به چنان وضعیتی دچار شده بودند.
 مردم یزد نیز به پیروی از فرمان امام خمینی رحمه الله، در روزهای 9 و 10 فروردین 1357، حماسه ای دیگر آفریدند. مردم آن دیار با تحریم عید نوروز، به برپایی مجالس بزرگداشت شهدای قم و تبریز اقدام کردند. در راهپیمایی های پرشور مردم یزد، خواسته های ایشان مبنی بر بازگشت امام از تبعید، آزادی زندانیان سیاسی و برچیده شدن رژیم پهلوی بیان گردید. با دخالت نیروهای امنیتی رژیم شاه و تیراندازی آنان به سوی مردم، جمع زیادی از آنان به شهادت رسیده و یا مجروح شدند.
 این سیر تحولات باعث وحشت رژیم پهلوی گردید و به همین خاطر روحانیون زیادی را روانه تبعیدگاه ها و عده زیادی از انقلابیون را روانه بازداشتگاه ها نمود. البته در شهرهای دیگری همچون کرمان، شیراز، اصفهان، جهرم و اهواز نیز این اعتراضات وجود داشت و حرکت های مردمی در آن مناطق نیز به شدت رژیم شاه را به وحشت انداخت.
 5. عید فطر، نقطه ی عطف حضور مردم
 13 شهریور 1357، یکی دیگر از نقاط عطف انقلاب اسلامی است؛ چرا که این روز مصادف با عید فطر بود نماز عید فطر تجلی گر حرکتی بود که پیروزی انقلاب اسلامی را تسریع بخشید. در قیطریه مرکز تجمع مردم برای اقامه ی نماز عید فطر در تهران صدها هزار انسان مسلمان گرد هم آمدند تا آوای وحدت بخش خود را سر دهند. این تظاهرات عظیم با آرامش برگزار گردید تا فرصت قتل عام را از شاه بگیرد. همین امر زمینه ی تأثیر بیشتر این حرکت تاریخی را فراهم ساخت و حرکت های انقلابی بعدی بلافاصله شکل گرفت.
 پس از تظاهرات عظیم مردم در روز عید فطر، امام خمینی رحمه الله، طی بیانیه ای، ضمن تبریک آن روز، این حرکت عظیم مردمی را تجلیل نموده، از مردم خواستند تا به بیانات عوام فریبانه رژیم پهلوی اهمیتی ندهند و به این حرکت های بنیان کن خود ادامه دهند. در ضمن ایشان از ارتشیان نیز خواستند تا برای حفظ استقلال و بیرون آمدن از زیر یوغ اسارت و ذلت وارد عمل شوند.131
 6. جمعه ی سیاه
 17 شهریور 1357 همواره یادآور حماسه ای دیگر در فرایند انقلاب اسلامی است. پس از تظاهرات گسترده عید فطر، حرکت های وسیع دیگری شکل گرفت که به شدت رژیم را به هراس انداخت. صبح جمعه، هرچند که رژیم در تهران و چندین شهر دیگر اعلام حکومت نظامی نموده بود، لیکن مردم تهران از صبح زود راهی میعادگاه شدند و خیابان ژاله تا بهارستان مملو از جمعیت شد. مأموران رژیم با نشانه رفتن مسلسل های خود به سوی مردم، شمار زیادی از آنان را به شهادت رسانده، جمع زیادی را مجروح ساختند. این فاجعه به قدری دهشتناک بود که واکنش سریع مراجع عظام را به دنبال داشت و سیل بیانیه ها و نامه های اعتراض آمیز در محکومیت این کشتار بی رحمانه، از سوی علما و مراجع صادر گردید.132 این امر زمینه ی مشتعل شدن آتش خشم مردم مسلمان و انقلابی ایران را فراهم ساخت و این کشتار بی رحمانه، نه تنها مردم را از حرکت های بعدی ناامید نساخت، بلکه شمار بیشتری از مردم را به صحنه کشاند. در چهلم شهدای جمعه ی سیاه نیز، اعلام عزای عمومی گردید و در بسیاری از شهرهای ایران تظاهرات هایی صورت گرفت و شماری نیز به شهادت رسیده وا مجروح شدند.133
 7. هجرت امام از عراق به فرانسه
 در زمان تبعید امام خمینی رحمه الله به عراق، رژیم بعث عراق آزادی عمل را از ایشان سلب کرده بود و مانع ادامه ی مبارزه ی ایشان با رژیم پهلوی می شد. امام به ناچار، صلاح را در این دیدند که به فرانسه رفته، در پاریس اقامت گزینند. این هجرت مبارک، نقطه ی عطف دیگری در تاریخ انقلاب اسلامی ایران بود؛ چرا که این امکان برای امام به وجود آمد که بتوانند به آسودگی، پیام خود را به گوش مردم انقلابی ایران برسانند. ناگفته نماند که با تلاش برخی ازیاران نزدیک امام خمینی رحمه الله، بنا بود ایشان از عراق راهی کویت گردند، لیکن در مرز عراق و کویت، مأموران گمرکی کویت، مانع ایشان شدند و امام تصمیم گرفتند به فرانسه هجرت کنند. از آن پس بیانیه ها و پیام های امام خمینی رحمه الله آسانتر به دست طرفداران ایشان می رسید و انقلاب هر چه بیشتر به اهداف خود نزدیک می شد.134
 8. شور انقلابی در محرم حسینی
 ماه محرم و یادآوری حماسه ی عاشورا همواره محرکی قوی در پیشبرد اهداف انقلاب اسلامی بوده است. محرم سال 1399 ق. نیز نقشی بسزا در روند تحولات انقلاب اسلامی داشت. مردم مسلمان، در تداوم حرکت های مستمر انقلابی خود، از آموزه های قیام امام حسین رحمه الله بهره برده، در ابتدای ماه محرم، برفراز بام های منازل خود فریاد الله اکبر و لا اله الا الله سر دادند و در واقع تظاهراتی عظیم را در تهران و شهرهای دیگر شکل دادند، بدون آن که مأموران بتوانند آنان را مورد تعرض قرار دهند. این فریادها علاوه بر بام منازل به خیابان ها و مساجد نیز کشیده شد و هر لحظه بر جمعیت مردم در کوچه ها و خیابان ها افزوده گردید. کشتار جمعی از تظاهرات کنندگان توسط مأموران نیز نتوانست این حرکت حماسی را خاموش کند. امام خمینی رحمه الله به مناسبت کشتار مردم در اول محرم 1399 ق، بیانیه ای صادر کرد و مبارزات مردمی را در ماه محرم آن سال جهت بخشید. به طوری که دامنه ی اعتراضات به اعتصاب های کشوری کشیده شد و این امر رژیم را واداشت تا دست به کشتارهای دیگری بزند و حتی عده ای را در حرم مطهر امام رضا علیه السلام به رگبار ببندد.
 تاسوعا و عاشورای آن سال نیز حاکی از روح حماسی و حسینی در میان انقلابیون بود. آیت الله طالقانی اعلام کرد که در روز تاسوعا با وجود تمام خطرات، در راهپیمایی شرکت خواهد کرد و به دنبال این اعلام، مردم نیز از سوی گروه ها و جمعیت های مختلف، به این راهپیمایی دعوت شدند. در نتیجه، رژیم ناچار شد اجازه راهپیمایی را به آنان بدهد، در این روز و نیز در روز عاشورا تظاهرات های میلیونی برگزار گردید و این امر حاکی از آن بود که در ایران زمینه ی یک انقلاب، کاملاَ فراهم است.135
 برخی بر این اعتقادند که ملّت ایران، بیش از هر چیز در آن زمان، نگران آزادی، آسایش و رفاه خود بود و به همین خاطر به دلیل محدودیت های رژیم شاه در این جهات، مردم به قیام علیه رژیم دست زدند تا از آن جو اختناق به درآیند. با توجه به این که بسیاری از وقایع انقلاب اسلامی پیوند با آموزه های دینی مردم داشته است، آیا شما این استدلال آنان را می پذیرید و قیام مردم ایران را صرفاً قیامی ملّی می دانید یا این که انگیزه های دینی را محرک قوی تری در این زمینه می دانید؟ در این زمینه با دوستان خود گفت و گو کنید.
 9. فرار شاه به خارج
 گسترش، اعتراضات خیابانی و خارج شدن کنترل کشور از اختیار مأموران رژیم، شاه را وادار ساخت تا در 26 دی ماه امور کشور را به شاپور بختیار واگذار کند و خود به نام معالجه و رفع خستگی راهی مصر گردد، غافل از این که این سفر بازگشتی به دنبال ندارد و پیروزی انقلاب اسلامی را تسریع می بخشد. فرار شاه از ایران موجی از شادی در میان مردم ایجاد کرد و امید انقلابیون به پیروزی انقلاب اسلامی را افزایش داد.
 از همین رو بود که در راهپیمایی عظیم روز اربعین حسینی، 29 دی ماه 1357، در تهران و سایر شهرها میلیون ها تن شرکت کردند و خلع شاه از مقام سلطنت و استقرار حکومت اسلامی را خواستار گردیدند. در بیانیه ی پایانی این راهپیمایی حتی تشکیل شورای انقلاب اسلامی ایران، که از سوی امام خمینی رحمه الله مطرح شده بود، مورد تأیید قرار گرفت و حکومت بختیار غیرقانونی معرفی شد.136
 10. ورود امام خمینی رحمه الله به ایران و پیروزی انقلاب اسلامی
 با فرار محمدرضاشاه از کشور، زمینه برای تحقق آرمان های امام خمینی رحمة الله بیش از پیش فراهم گردید. امام خمینی رحمه الله که در آن زمان در پاریس در تبعید به سر می برد، سکان دار اصلی نهضت بود؛ به طوری که با نظر او، تعطیلات عمومی شکل می گرفت، تحصّن های سراسری به وجود می آمد، سربازان پادگان ها را ترک می گفتند و تحولات بزرگ دیگر رخ می داد. این امر حاکی از آن بود که انقلاب اسلامی به مرحله ی پویایی خود رسیده است و از این روست که باید رهبر نهضت خود را به یاران خویش در ایران برساند و مقدمات برچیده شدن حکومت طاغوت و زمینه سازی تشکیل حکومت اسلامی را فراهم کند.
 پرسنل هوایی تصمیم می گیرند با هواپیمای اختصاصی امام را از پاریس به تهران منتقل کنند، ولی دولت مانع می شود. مخالفت دولت با ورود امام به ایران، بازتاب گسترده ای داشت و در اطراف فرودگاه اجتماعات بزرگ اعتراض آمیز شکل گرفت. در واقع، بعد از تصمیم امام به بازگشت به ایران و مخالفت رژیم پهلوی این مسأله در رأس همه مسایل قرار گرفت و اولین خواست اجتماعات بزرگ گردید و در این رابطه، مسجد دانشگاه تهران، به مرکز ثقل این تقاضا تبدیل شد. دامنه ی گسترده ی اعتراضات در نهایت،دولت بختیار را وادار ساخت تا فرودگاه های کشور را مجددا بازگشایی کند. سرانجام با تدبیرهای ویژه ای، امام خمینی رحمه الله در میان اوج استقبال مردم در ساعت 9/30 روز 12 بهمن ماه وارد فرودگاه تهران شدند و در میان جمع حاضر، در بهشت زهرا، سخنرانی کردند و ماهیت غیرقانونی رژیم پهلوی را بیش از پیش روشن ساخته، خطوط آینده حرکت خود را ترسیم نمودند.
 امام خمینی رحمه الله (ره) در بخشی از سخنان انقلابی و افشاگرانه ی خود در بهشت زهرا فرمودند:
 «و اما دولتی که ناشی می شود ازیک شاهی که خودش و پدرش غیرقانونی است، خودش علاوه بر او غیر قانونی است، و کلایی که تعیین کرده است غیر قانونی است، دولتی که از همچو مجلسی و همچو سلطانی انشا بشود، این دولت غیرقانونی است. این ملّت حرفی را که داشتند در زمان محدرضاخان می گفتند که این سلطنت را ما نمی خواهیم و سرنوشت ما با خود ماست، حالا هم می گویند که ما این وکلا را غیرقانونی می دانیم، این مجلس سنا را غیر قانونی می دانیم، این دولت را غیرقانونی می دانیم. آیا کسی که خودش از ناحیه ی مجلس، از ناحیه ی مجلس سنا، از ناحیه ی شاه منصوب است و همه آن ها غیرقانونی هستند، می شود که قانونی باشد؟ ما می گوییم که شما غیرقانونی هستید باید بروید ... من باید عرض کنم که محمدرضای پهلوی، این خائن خبیث رفت، فرار کرد و همه چیز ما را به باد داد. مملکت ما را خراب کرد، قبرستان های ما را آباد کرد. مملکت ما را از ناحیه اقتصاد خراب کرد ... من دولت تعیین می کنم! من تو دهن این دولت میزنم! من دولت تعیین می کنم! من به پشتیبانی این ملت دولت تعیین می کنم!»137
 با ورود امام، گروه هایی از ارتش به انقلاب پیوستند و پس از چهار روز، ایشان دولت موقت را تعیین نموده، مهندس بازرگان را به عنوان نخست وزیر دولت موقت برگزیدند. در این مدت درگیری هایی میان وفاداران به رژیم پهلوی و انقلابیون مسلمان به وجود آمد، اما در نهایت، در 22 بهمن، انقلاب اسلامی به پیروزی رسید و رژیم پهلوی پس از 2500 سال حکومت شاهنشاهی در ایران جای خود را به حکومت اسلامی ای داد که با حمایت و پشتیبانی مردم تحقق یافت.
 کسانی را بیابید که در صحنه های مبارزه با رژیم پهلوی حضور داشتند و از آنان بخواهید از وقایع آن زمان برای شما بازگو کنند. به نظر شما، نقل تاریخ انقلاب اسلامی چه تأثیری می تواند در تداوم آن داشته باشد؟ شما با شنیدن وقایع انقلاب اسلامی از زبان حاضران در صحنه، چه احساسی پیدا کردید؟ این احساس شما چه کمکی می تواند به حفظ نظام جمهوری اسلامی بکند؟
 11. خلاصه و نتیجه گیری
 1. سال های 1356 و 1357 به دلیل شکل گیری تجمعات گسترده ای دارای اهمیت ویژه ای است؛ چرا که همین تجمعات زمینه ی پیروزی انقلاب اسلامی را بیش از پیش فراهم ساخت.
 2. این موج از انقلاب با شهادت آیت الله سید مصطفی خمینی، فرزند برومند امام خمینی رحمه الله آغاز گردید.
 3. در پی درج مقاله توهین آمیز در روزنامه اطلاعات به ساحت مقدس امام خمینی رحمه الله، اعتراضات وسیعی شکل گرفت که قیام 19 دی مردم قم سرآغاز آن بود.
 4. عید فطر 1357 را باید نقطه ی آغازین تجمعات گسترده ی میلیونی دانست. جمعه ی سیاه نیزیکی از پیامدهای تشکیل چنین تجمعاتی بود، که هرچند این تجمع به خاک و خون کشیده شد، لیکن برگ برنده را در دستان انقلابیون قرار داد.
 5. امام خمینی رحمه الله به دلیل محدودیت های فراوان رژیم بعث عراق، که در زمان تبعیدشان صورت می گرفت، با تدبیر خویش از عراق به پاریس هجرت نمودند و همین امر زمینه ی تماس آسانتر ایشان را با سایر انقلابیون فراهم ساخت و انقلاب اسلامی به خوبی در آن جا به جهانیان معرفی گردید.
 6. با آغاز حرکت های حسینی در ماه محرم، انقلاب اسلامی به نام حماسه عاشورا پیوند خورد و از آن پس، حرکت رو به رشد انقلاب اسلامی، شکل پویاتری به خود گرفت.
 7. با گسترش اعتراضات خیابانی، شاه مجبور به فرار از خاک ایران گردید و به دنبال آن، زمینه ی ورود امام خمینی رحمه الله به کشور فراهم گردید و با ورود ایشان و نیز در سایه ی مقاومت های مردمی، انقلاب اسلامی در 22 بهمن 1357 به پیروزی رسید.
 منابعی برای مطالعه ی بیشتر:
 1. دوانی، علی، نهضت روحانیون ایران، ج7و 8، و 9 و 10، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی، چ2، 1377.
 2. عاقلی، باقر، روزشمار تاریخ ایران از مشروطه تا انقلاب اسلامی، ج2، تهران: نشر گفتار، چ2، 1372.
 3. قلی پور، جعفر، مواضع امام خمینی رحمه الله در برابر نظام سیاسی پهلوی و نهادهای آن، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی، چ1، 1382.
 4. محمدی، منوچهر، مروری بر سیاست خارجی ایران دوران پهلوی یا تصمیم گیری در نظام تحت سلطه، تهران: نشر دادگستر و نشر میزان، چ1، 1377.
 5. مدنی، سید جلال الدین، تاریخ سیاسی معاصر ایران، ج2، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه ی مدرسین حوزه ی علمیه قم، چ3، [بی تا].
 6. منصوری، جواد، سیر تکوینی انقلاب اسلامی، تهران: مؤسسه ی چاپ و انتشارات وزارت امور خارجه، چ2، 1375.
 ---------------------------
 پی نوشت ها :
 128.قصص (28)، 5 و 6.
 129.سید جلال الدین مدنی، تاریخ سیاسی معاصر ایران، ج 2، ص 319.
 130.جواد منصوری، سیر تکوینی انقلاب اسلامی، ص 309.
 131.علی دوانی، نهضت روحانیون ایران، ج 7 و 8، ص 281.
 132.همان، ج 1 و 2، ص 318.
 133.همان، ج 7 و 8، ص 376.
 134.همان، ج 7 و 8، ص 349.
 135.سید جلال الدین مدنی، تاریخ سیاسی معاصر ایران، ص 401.
 136.علی دوانی، نهضت روحانیون ایران، ج 9 و 10، ص 141.
 137.امام خمینی رحمه الله، صحیفه ی امام(بیانات، پیام ها، مصاحبه ها، احکام، اجازات شرعی و نامه ها)، ج 6، ص 13 - 16.
 منبع: مصباح یزدی،محمدتقی،اانقلاب اسلامی و ریشه های آن ،قم،انتشارات موسسه آموزشی وپژوهشی امام خمینی(ره)،1387
 نویسنده: آیت الله محمدتقی مصباح یزدی(دامت برکاته)منبع:سراج اندیشه
و ما اراده داریم بر كسانى كه در آن سرزمین فرو دست ‏شده اند منت نهیم و آنان را پیشوایان [مردم] گردانیم، و ایشان را وارث [زمین] كنیم، در زمین قدرتشان دهیم و [از طرفى] به فرعون و هامان و لشكریانشان آنچه را كه از جانب آنان بیمناك بودند، بنمایانیم.