 

بسیاری مواقع کـشورهایی که از ظرفیت‌های غنی برخوردارند‌ مورد طمع قدرت‌های برتر‌ قرار‌ می‌گیرند. طی تاریخ و بـه ویژه در دورة مدرن با شکل‌گیری اسـتعمار بـا جلوه‌هایی بسیار تلخ از این مسئله روبه‌رو بوده‌ایم و هستیم. این تجربه تاریخی امروز پیش چشم ماست و با بررسی مختلف‌ می‌توانیم دریابیم در این دوره چه مولفه‌هایی امکان دارد یک کشور را در معرض امیال سلطه‌جویانه قدرت‌های موجود قرار دهد. در مقاله پیش‌رو ابـتدا ویژگی‌های کشورهایی که ممکن است برای نظام‌ سلطه‌ مطلوب جلوه کنند بیان شده و سپس اهداف سلطه و درنهایت اقدامات نظام سلطه برای برقراری آن در ایران که با انقلاب 1357 پایان یافت، تشریح گردیده است.

روابط سـلطه آمـیز بین کشور سلطه گر و سلطه پذیرهدف‌ از‌ رابطه سلطه آمیز ارتقای امنیت كشور سلطه‌گر و حاكمان كشور سلطه‌پذیر است. به عبارت دیگر می‌توان گفت در این میان كالایی به نام امنیت وجود دارد كه هر دو طرف‌ خواهان‌ دستیابی به آنند. منظور از امـنیت، صـرفا بعد نظامی آن نیست بلكه شامل ابعاد سیاسی و اقتصادی نیز می‌شود.

حاكمان كشورهای ضعیف می‌خواهند به هر نحو ممكن قدرت و حكومت خود‌ را‌ ادامه‌ دهند و در مقابل، كشورهای سلطه‌گر‌ نظیر‌ آمریكا‌ بـه نـفت برای تضمین انرژی آینده خود و حاكمیت مطلق بر منابع انرژی جهان نیاز دارند.
از آنجاكه حاكمان غیر مردمی و نامشروع‌ برای‌ تداوم‌ حكومت خویش به كشور سلطه‌گر نیاز دارند و كشور‌ سـلطه‌گر‌ نـیز بـه منابع انرژی آنان، بدین شـكل روابـط سـلطه شكل می‌گیرد.

رهبر معظم انقلاب در یک سخنرانی ضمن شرح اهمیت امنیت داخلی و خارجی کشور به موضوع سلطه گری آمریکا و اسرائیل پرداختند و فرمودند:
«امروز منطقه‌ی ما منطقه‌ی ناامنی است. این به‌خاطر چیست؟ اوّلاً به‌خاطر دخالت شیطنت‌آمیز و شرارت‌آمیز قدرتهای سلطه‌‌گر است؛ دخالت آمریکا، دخالت صهیونیسم. از هر وسیله‌ای برای نفوذ، برای تأمین منافع نامشروع خود، برای تضعیف ملّتها، برای نابود کردن رشادتها و اقتدارهای ملّی استفاده میکنند»

 
ویژگی های کشور سلطه پذیركشورهایی كه در معرض روابط سلطه‌آمیز قرار دارند‌ دارای‌ مشخصاتی‌ هستند كه عبارتند از:
1. به لحاظ جغرافیایی نزدیك یا هم‌ مرز با كشور سلطه‌گر و هـمچنین نـزدیك یا هـم مرز با كشور رقیب كشور سلطه‌گر بودن؛
2. قرارداشتن‌ در‌ مسیر‌ راه‌های استراتژیك حـمل‌ونقل بین‌المللی خصوصا راه‌های دریایی.
3. در اخـتیارداشتن بـخش عمده‌ای‌ از‌ مواد خام و مواد اولیه تولیدات صنعتی، معادن و انرژی. (از جمله این كشورها می‌توان‌ به‌ كشورهای‌ صاحب نفت و گـاز مـثل كشـورهای حوزه خلیج فارس و شمال آفریقا اشاره كرد)؛
4. داشتن ایدئولوژیك‌، یعنی‌ كشورهایی كه صاحب فكر، انـدیشه و صـاحب مـكتب هستند. (این كشورها می‌توانند بر جوامع‌ دیگر‌ تاثیر‌ گذار باشند).

چرا کشوری سلطه را می پذیرد؟دلایل مختلفی وجود دارد كه دولت‌ها و حـاكمان حـاضرند سـلطه یك‌ قدرت‌ خارجی را بپذیرند:

1. دستیابی به كمك‌های اقتصادی: این حاكمان به دلیل كمبود‌ و محدودیت‌ امكانات‌ مالی مـتوجه قـدرت‌های بیگانه شده و برای دریافت برخی كمك‌های اقتصادی حاضرند تن به سلطه بیگانگان‌ دهـند‌؛
2. دسـتیابی‌ بـه كمك‌های نظامی و امنیتی: حكومتی نظیر رژیم پهلوی كه احساس می‌كرد مشروعیت‌ ندارد‌ سعی می‌كرد برای حـفظ حـكومت و قدرت خود به آمریكا پناه ببرد. این وضعیت در برخی دیگر‌ از‌ كشورهای منطقه و جهان نـیز وجـود دارد. (كشـورهای حوزه خلیج فارس به‌رغم در‌ اختیار‌ داشتن امكانات وسیع مالی، به لحاظ امنیتی‌ و فقدان‌ پایگاه‌ مـردمی خـود را نیازمند بیگانگان می‌دانند)؛
3. كسب‌ حمایت‌ بیگانگان برای رویارویی با مخالفان داخلی یا دشمنان احـتمالی خـارجی
رژیم شـاه علاوه‌ بر‌ نگرانی از قیاممردم، از‌ روس‌ها‌ به ویژه‌ ایدئولوژی‌ ماركسیسم‌ نیز می‌ترسید و دائما خطر آنان را‌ گـوشزد‌ مـی‌كرد.


پیامدهای‌ روابط سلطه آمیز1. سـرمایه‌گذاری‌ كشـور‌ سـلطه‌گر در كشور تحت سلطه؛
2. افزایش روابط بازرگانی، آمـوزشی، فـرهنگی بین دولت سلطه‌پذیر و دولت‌ سلطه‌گر‌؛
3.افزایش تماس‌های شخصی بین مهره‌های دو‌ حكومت‌.
4. نفوذ فرهنگی نظام سلطه‌گر در كشورهای تـحت‌ سـلطه‌، بی هویت كردن جامعه، تحمیل روحیه‌ حقارت‌ و تسلیم‌ پذیری‌ و درنهایت‌ از بین بردن‌ اعتماد‌ بـه نـفس مردم در جوامع تحت سلطه؛
5.وابستگی‌های عـمیق امنیتی، نظامی، اقتصادی، فـرهنگی و اجـتماعی، به گونه‌ای‌ كه‌ همه‌ چـیز از ارتـش گرفته تا سازمان‌های امنیتی‌ و مراكز‌ آموزشی‌، فرهنگی‌ و حتی‌ مدیریت‌ و برنامه‌ریزی كشورهای تحت سـلطه بـه كشور سلطه‌گر واگذار می‌شود. (حـضور مـشاوران و كارشـناسان خارجی جهت كنـترل و نـظارت بر اوضاع در این كشورها فـراوان بـه چشم می‌خورد)؛
عدم تفكیك‌ میان امور داخلی و خارجی به نحویی كه علاوه بر سیاست خـارجی شـئونات داخلی كشور نیز تحت تاثیر كشـور سـلطه‌گر تدوین مـی‌‌گردد.

سرانجام سلطه در ایرانگرچه قبل از انقلاب اسلامی نفوذ و سلطه کشور های غربی از جمله انگلیس و سپس آمریکا و همچنین در برهه ای از تاریخ سلطه روسیه تزاری و شوروری در ایران پر رنگ بود، اما مردم ایران به رهبری امام خمینی سر انجام به این نتیجه رسیدند که باید به سلطه ظالمانه این کشور ها پایان دهند و انقلاب، شروعی بر پایان سلطه شد.

مقام معظم رهبری در جمعی از دانشجویان انقلاب اسلامی را جریانی معرفی کردند که در مقابل سلطه حداکثری کشور های سلطه گر سینه سپر کردند و توانستند کاملا از زیر سلطه سلطه گران بیرون بیاید ایشان در ادامه فرمودند:
« انقلاب رسماً خودش را ازلحاظ جهان‌بینی، ازلحاظ فکر، ازلحاظ فرهنگ، ازلحاظ اقتصاد، ازلحاظ سیاست، ازلحاظ همه‌ی شئون مدیریّت کشور، در مقابل غرب قرار داد. این «نه شرقی، نه غربی» که امام به‌عنوان شعار جمهوری اسلامی اعلام کرد، معنایش این بود»

به هر حال مسئله نفوذ و سلطه همچنان با قدرت در کشور های منطقه فعال است و حاکمان نا لایق کشور های منطقه به جهت حفظ قدرت خود، کشورشان را به زیر سلطه استکبار برده اند.
با این وجود هم پایگاه های کشور سلطه گر ما را تهدید می کند و هم بازگش پروژه سلطه گری فرهنگی و اقتصادی در درون کشور و سرانجام سلطه پیدا کردن مجدد بر سیاست های کشور که در اینصورت بنا به فرمایش رهبری راهی به جز مقاومت وجود ندارد.

پی نوشت ها:
[1] سخنرانی در تاریخ ۱۳۹۶/۰۶/۲۶، مراسم دانش‌آموختگی دانشجویان دانشگاه علوم انتظامی
[2] سخنرانی در تاریخ ۱۳۹۶/۰۳/۱۷

منبع:
مقاله "معادلات سلطه پذیر و سلطه گر" به قلم حجت الاسلام نجف لک زایی، مجله زمانه، شماره 128 و 129
 سایت اطلاع رسانی دفتر مقام معظم رهبری   

هدف‌ از‌ رابطه سلطه آمیز ارتقای امنیت كشور سلطه‌گر و حاكمان كشور سلطه‌پذیر است. به عبارت دیگر می‌توان گفت در این میان كالایی به نام امنیت وجود دارد كه هر دو طرف‌ خواهان‌ دستیابی به آنند.