
حزب دموکرات عامیون از احزاب سیاسی دوره مشروطهٔ ایران بود که به دست مشروطه‌خواهان تأسیس شد. این حزب توسط بازماندگان مشروطه خواه در جریان انتخابات مجلس دوم مشروطه تأسیس شد. در جریان این انتخابات احزاب جدید دیگری نیز پا گرفتند. حزب دموکرات برنامه کار سوسیال دموکراتی داشت و درمقابل حزب اعتدالیون که محافظه کار به‌شمار می‌رفت قرار داشت.

افکار و عقاید حزب دموکرات برگرفته از افکار سیاسی حزب سوسیال دموکرات قفقاز بود. سید جلیل اردبیلی، سید حسن تقی‌زاده، ابراهیم حکیمی، محمدتقی بهار، حسینقلی خان نواب، سلیمان‌میرزا اسکندری، وحید الملک، و سید محمدرضا مساوات و شیخ محمد خیابانی رؤسای حزب دموکرات بودند.

مرام حزب دموکرات:
انفکاک کامل قوای سیاسی از روحانیون.
ایجاد نظام اجباری.
تقسیم املاک بین رعایا.
قانون منع احتکار و تعلیم اجباری و بانک فلاحتی.
ترجیح مالیات مستقیم بر غیرمستقیم.
مخالفت با مجلس اعیان (مجلس سنا) بود.

دموكرات ها در مجلس دوم
مجلس به دلیل صغیر بودن احمدشاه قاجار، عضد الملك از بزرگان خاندان قاجار را به نیابت سلطنت برگزیدند. انتخابات مجلس دوم آغاز شد و دموكرات ها توانستند ۲۸ كرسى نمایندگى مجلس دوم را از آن خود كنند. آنها هرچند حزب اكثریت مجلس نام نگرفتند اما برخى از چهره هاى شاخص دموكرات ها وارد مجلس شدند كه از آن جمله مى توان به سیدحسن تقى زاده، حسینقلى خان نواب، سلیمان میرزا اسكندرى، وحیدالملك و سیدمحمدرضا مساوات اشاره كرد. مرگ عضدالملك در ۱۳۲۸ ه.ق، ۱۹۱۰م در زمان حیات مجلس دوم، رقابت احزاب را دامن زد. مجلس به دنبال مرگ نایب السلطنه بر آن شد جانشینى براى وى انتخاب كند. از سوى دموكرات ها میرزاحسن خان مستوفى الممالك و از جانب اعتدالیون ناصرالملك براى جانشینى عضدالملك پیشنهاد شدند. سردار اسعد هم به صورت مستقل كاندید نیابت سلطنت شد. انتخاب جانشین عضدالملك به ضرر دموكرات ها تمام شد. چرا كه با حمایت برخى از شاهزادگان متنفذ هوادار اعتدالیون نظیر فرمانفرما و عین الدوله، ناصرالملك به عنوان نایب سلطنت احمد شاه انتخاب شد. وى كه از هواداران اعتدالیون بود با دموكرات ها رفتار خشونت آمیزى داشت.

قتل بهبهانى و فرار تقى زادهبین دموكرات ها و اعتدالیون درگیرى هاى فراوانى در مجلس روى مى داد. این درگیرى ها كه از آغاز فتح تهران آغاز شده بود تا آنجا ادامه یافت كه سید عبدالله بهبهانى از علماى بزرگ مشروطه خواه و از هواداران اعتدالیون به قتل رسید.

نتیجه این شد كه تقى زاده از سوى مرحوم آخوند خراسانى به فساد مسلك سیاسى متهم شد. همین محكومیت به فرار لیدر دموكرات ها براى دومین مرتبه از خاك ایران انجامید. وى تا زمان حكومت پهلوى دیگر به ایران باز نگشت. تقى زاده پیش از این نیز در زمان به توپ بستن مجلس به سفارت انگلیس پناهنده شده و در نهایت به لندن گریخته بود. 

در پى این واقعه شایعه شد كه مجاهدین وابسته به دموكرات ها عامل این قتل بودند. عده اى از علما هم علیه تقى زاده كه ریاست كمیته پارلمانى دموكرات ها را برعهده داشت، نامه اى نوشتند.   

پس از تقى زاده، سلیمان میرزا اسكندرى رهبرى شاخه پارلمانى حزب را برعهده گرفت. اما تصمیم مجلس در ۱۲ صفر ۱۳۲۸ ۲، فوریه ۱۹۱۱مبنى بر گماردن مورگان شوستر آمریكایى به عنوان خزانه دار كل كه با حمایت مستقیم دموكرات ها انجام شد در نهایت به تعطیلى مجلس انجامید. مجلس شوستر را مامور اصلاح امور مالیه ایران كرد. شوستر با نادیده انگاشتن قرارداد ۱۹۰۷ روس _ انگلیس كه ایران را به دو نیمه تحت نفوذ ایشان درمى آورد، اوضاع ناآرام گذشته را بدتر از پیش كرد. گفته مى شود وى این كار را با حمایت دموكرات ها انجام داده بود.

 روس ها سپس با دادن اولتیماتوم به دولت خواستار عزل شوستر شدند. آنها تاكید كردند كه در غیر این صورت تهران را به اشغال خود درخواهند آورد.مجلس در نتیجه این اولتیماتوم تشنجى سخت به خود گرفت. دموكرات هاى به شدت ملى گرا در ائتلافى با سایر نمایندگان حائز اكثریت آرا و كاملاً مخالف اجراى درخواست روس ها بودند. 

مخالفت مجلس با درخواست روس ها منجر به تعطیلى مجلس در ۳محرم ۱۳۳۰ ، ۲۴دسامبر ۱۹۱۱ توسط ناصرالملك شد و شوستر هم از ایران اخراج گردید. انتخابات مجلس هم تا زمانى كه وى در راس قدرت بود برگزار نشد.به دنبال تعطیلى مجلس، روساى حزب دموكرات به قم تبعید شدند. روزنامه هاى دموكرات ها در ایالات به دستور روس ها به محاق توقیف رفتند و مدیران آنها به تهران و سایر شهرها تبعید شدند.

پی نوشت:
1- محمدتقی بهار، تاریخ مختصر احزاب سیاسی
2- موسسه مطالعات و پژوهش های سیاسی


حزب دموکرات، این حزب توسط بازماندگان مشروطه خواه در جریان انتخابات مجلس دوم مشروطه تأسیس شد.