
هفتم مهر سالروز تأسیس حزب توده ایران است. این حزب حدود دو هفته پس از كناره گیرى رضاشاه از سلطنت، توسط گروهى از زندانیان سیاسى سابق كه اعضاى گروه معروف ۵۳ نفر بودند تشكیل شد و تا سال ها یكى از تأثیرگذارترین گروه هاى سیاسى در عرصه سیاست ایران بود. 

در جلسه هیأت مؤسس حزب توده ایران كه در منزل سلیمان میرزا اسكندرى تشكیل شده بود، ۲۷ عضو آزاد شده گروه ۵۳ نفر، از جمله شیخ محمد یزدى، ایرج اسكندرى، عباس اسكندرى، رضا روستا، دكتر مرتضى یزدى، دكتر رضا رادمنش، عبدالحسین نوشین، دكتر محمد بهرامى، بزرگ علوى و على امیرخیزى شركت داشتند. 

نخستین اهداف گروه، تأمین آزادى اعضاى ۵۳ نفر كه هنوز زندانى بودند، تثبیت حزب توده به عنوان یك سازمان قانونى، انتشار یك روزنامه و تدوین برنامه اى بود كه بتواند علاوه بر ماركسیست ها، دموكرات ها و اصلاح طلبان غیرماركسیست رادیكال را نیز جذب كند. 
گروهى كه در تاریخ ایران به ۵۳ نفر مشهورند، حلقه اى از جوانان علاقه مند به سوسیالیسم بودند كه گرد شخصیت دكتر تقى ارانى و مجله اى كه او به نام «دنیا» منتشر مى كرد جمع شدند و در سال ۱۳۱۶ توسط شهربانى رضاشاه به زندان افتادند. ارانى كه در آلمان تحصیل كرده بود، پس از بازگشت به ایران به عنوان معلم مشغول به كار شد و به انتشار مطالب علمى و نظرى در مجله اى به نام دنیا پرداخت. 

او به سرعت توانست گروهى از جوانان علاقه مند را گرد خود جمع كند. این گروه با وجود اینكه هنوز وارد فعالیت جدى سیاسى نشده بود، در اثر ندانم كارى یكى از اعضا لو رفت و همه اعضاى آن دستگیر و محاكمه شدند. دكتر ارانى، رهبر گروه در زندان درگذشت ولى بازماندگان گروه پس از فروپاشى دیكتاتورى رضاشاه توانستند حزب توده ایران را تشكیل دهند.حزب توده به سرعت به بخش بزرگى از اهداف اولیه اش دست یافت. هنوز سال ۱۳۲۰ به پایان نرسیده بود كه اعضاى باقى مانده ۵۳ نفر آزاد شدند، حزب دو روزنامه منتشر كرد، پلیس فعالیت حزب را به رسمیت شناخت و برنامه موقت حزب انتشار یافت.

در اسفند 1320 نخستین شماره روزنامه منتشر شد و باشگاه حزب نیز در دفتر روزنامه در خیابان اسلامبول فعالیت خود را آغاز کرد، اما پیش از سیاست روزنامه ای دیگر با سیاست ضد فاشیستی و با حمایت انگلیسی‌ها و روس‌ها به نام روزنامه مردم منتشر شد که صاحب امتیاز آن مصطفی فاتح، رئیس شرکت انگلیسی نفت، بود و نویسندگان آن را اعضای حزب توده همچون احسان طبری، انورخامه ای، عبدالحسین نوشین و ... تشکیل می دادند. مطالب این روزنامه بر ضد آلمان هیتلری و متحدین و حمایت از متفقین بود. هزینه چاپ روزنامه نیز از سوی شوروی و انگلیس که نیروهایشان در ایران مستقر بودند پرداخت می‌شد. برخی از اعضای حزب با اداره روزنامه توسط فاتح مخالف بودند و از همین رو پس از آنکه خطر فاشیست‌ها برطرف شد روزنامه کاملاً در اختیار حزب توده و روسها قرار گرفت.

حزب اندک اندک رونق می گرفت. در 1321 باشگاه حزب رسماً در خیابان فردوسی گشایش یافت و بر تعداد اعضای حزب افزوده می‌شد و برای انجام برخی اصلاحات در مهر 1321 نخستین کنفرانس ایالتی خود را به صورت محرمانه تشکیل داد.

در انتخابات دوره چهاردهم مجلس شورای ملی حزب توده نیز بیست نامزد داشت و از این بیست نفر با مساعدتهایی که روسها انجام می دادند هشت نفر به مجلس راه یافتند و فراکسیون حزب توده را تشکیل دادند. نمایندگان حزب در شمال ایران بیشترین آراء را به دست آوردند، درست در مناطقی که در اشغال نیروهای شوروی بود. این هشت نفر عبارت بودند از: اردشیر آوانسیان نماینده ارامنه شمال، محمد پروین گنابادی نماینده سبزوار، عبدالصمد کامبخش نماینده قزوین، ایرج اسکندری نماینده ساری و تنکابن، رضا رادمنش نماینده لنگرود و لاهیجان، ولی الله شهاب فردوس نماینده فردوس و تون و طبس، فریدون کشاورز نماینده بندرپهلوی و تقی فداکار نماینده اصفهان.

این حزب در دو سال نخست فعالیت، سازمان خود را در مناطق شمال كشور (كه تحت اشغال ارتش اتحاد شوروى بود) گسترش داد. سپس به عضوگیرى در جنوب كشور (به ویژه میان كارگران صنعت نفت) پرداخت. 

گروهى از جناح اصلاح طلب حزب كه به سیاست ها، شیوه رهبرى و نوع رابطه حزب با سفارت شوروى انتقاد داشت سرانجام در آذر ۱۳۲۶ ناچار به انشعاب شد.در سال ۱۳۲۷ و پس از یك سوءقصد ناموفق علیه شاه، حزب توده رسماً غیرقانونى اعلام شد و رهبران آن یا گریختند و یا دستگیر شدند. دو سال بعد و همزمان با اوج گیرى نهضت ملى، حزب توده نیز بار دیگر به تجدید سازمان پرداخت و فعالیت خود را از سر گرفت. در مورد موضع گیرى هاى حزب توده در جریان نهضت ملى انتقادات فراوانى مطرح شده است. 

گروهى از رهبران حزب توده، اقدامات خود را در این دوره سرنوشت ساز موجه دانسته اند، هر چند سال بعد از كودتاى ۲۸ مرداد ،۱۳۳۲ رهبرى حزب رسماً به اشتباه خود در جریان نهضت ملى اعتراف كرد.در سال هاى پس از كودتا روند فعالیت هاى حزب توده كاملاً رو به افول گذاشت و در دوره اى به فعالیت هاى بسیار محدود در خارج از كشور خلاصه شد. ساواك با موفقیت فعالیت هاى حزب را سركوب كرد، پایگاه مردمى حزب در اثر دگرگونى هاى اجتماعى و اقتصادى از میان رفت و رهبران سالخورده آن به تدریج از دور خارج شدند. 

علاوه بر این انشعاب هاى متعدد موقعیت حزب را تضعیف كرد. این وضعیت تا آستانه انقلاب ادامه یافت تا اینكه در شرایط بحرانى سال ،۱۳۵۷ فعالیت هاى حزب توده در ایران دوباره آغاز شد.

پی نوشت:
1- سایت فرارو
2- سایت خبرگزاری فارس
3- موسسه مطالعات و پژوهش های سیاسی

احسان طبری تئوریسین حزب توده در نخستین بخش از یك برنامه تلویزیونی تصریح كرد : «ماركسیسم سرشار از فریب و سراب است و تمامی اشتباهات و خطاهای ماركسیستها سرچشمه ایدئولوژیك دارد.» وی گفت : «ایدئولوژی حزب توده كه ماركسیسم بود، موجب انزوای حزب در جامعه شد.»