 ادریسی قرن ششم 

محمد بن محمد شریف ادریسی صاحب کتاب نزهه المشتاق فی اختراق الآفاق از بزرگان جغرافیدان مسلمان است. در سال 493 هـ/1100 م در سبته دیده به جهان گشود. در دانشگاه قرطبه درس خواند. سپس در اندلس، شمال افریقا و آسیای صغیر به سیاحت پرداخت و نیز گفته می شود فرانسه و انگلستان را مشاهده کرد.

ادریسی دعوت راجر دوم پادشاه سیسیل را زمانی که از تمدن اسلامی بسیار متاثر بود لبیک گفت. راجر می خواست کتاب جامعی در وصف بلاد خود و سایر بلاد معروف آن روز برایش نگارش شود؛ لذا آن چه را مولفان نگاشته بودند جمع کرد و از میان آن ها شریف ادریسی را بر دیگران ترجیح داد و خواست تا او کتابی شامل او در توصیف کره خاک و سرزمین های معروف آن روز به رشته تحریر درآورد. بدیهی است که این گزارش دلیل برتری مسلمین در علوم و فنون آن عصر می باشد.

ادریسی کتاب مورد نظر را به نام نزهه المشتاق قبل از وفات راجر در سال 548 هـ/1154 م تالیف کرد و این کتاب به «کتاب راجر» یا «کتاب راجری» و به اختصار «رجریه» موسوم گشت.

ادریسی در نگارش آثار جغرافیایی از سیر و سیاحت های خود و از دستاوردهای کسانی که به نمایندگی از طرف راجر به دیگر بلاد جهت تحقیق و استطلاع از اوصاف مواضع گسیل شده بودند بهره برد و نیز از سخن جهانگردان، بازرگانان و حاجیانی که با کشتی از بنادر سیسیل عبور می کردند یاری جست و در کتاب آن از توضیحات دیگران درباره سرزمین های مسیحی نشین بهره جست و بهره وری از همین گزارشهاست که او را بر دیگر جغرافیانگاران تفوق بخشیده است و اسلاف او توانستهت اند مانند او به صورت دقیق پیرامون اروپا بنویسند و از مشاهدات گروه هایی که پادشاه به نقاط دور، مانند اسکاندیناوی گسیل می داشت بهره ببرند. بسیاری از متاخرین او نیز بر نوشته های او در این مورد اعتماد کرده و آن ها را نقل کرده اند.

امتیاز دیگر کتاب ادریسی تعریف و توصیف فراوان از مغرب و سیسیل است. و این به علت گردش و سیاحت او در این سرزمینهاست. اما در خصوص مشرق، او بیشتر به نقل سخنان مورخان پیشین پرداخته است. مع ذلک، آن چه از مصر، شام، فرانسه، ایتالیا، آلمان و آثار بازمانده در دریای آدریاتیک نوشته گواهی می دهد که از سیاحت و منطقه گردی خود و دیگران بهره جسته است. ادریسی فراوان از مروارید نوشته و بهترین و جامع­ترین توضیح در این مورد از اوست.

گمان می رود که کتاب ادریسی به دانشمندان مسیحی قرون وسطی در سیسیل رسیده باشد، هرچند دلیل واضحی بر این امر ن داریم؛ چون قدیم ترین نسخه از نزهه المشتاق به زبان لاتینی را که می شناسیم در قرن هفدهم میلادی است. اما در این که غربی ها در جغرافیانگاری به این کتاب اعتماد کرده اند شکی نیست، خصوصا در مورد مشرق زمین، تا جایی که در دو قرن 17 و 18 جغرافیانگاری پیشرفت نمود. کافی است به گفته بارون دی سلان (آوریل سال 1841، مجله فرانسوی آسیایی) اشاره کنیم که گفته است: «کتاب ادریسی را با هیچ اثر جغرافیایی قبل از او نمی توان مقایسه کرد.»

شک نیست که آن چه ادریسی پیرامون سیسیل نوشته گواه احترام به مذاهب و آزادی مذاهب در آن سرزمین است که با نظارت حکام نورماندی برقرار بوده است. نورماندیها رعایای مسلمان خود را به دینداری ترغیب می کردند و اجازه نمی دادند از اسلام بازگردند. و به یقین این پادشاهان در مظاهر مختلف تمدن خود مانند شرقی ها بوده اند.

متاسفانه از سیره ادریسی زیاد نمی دانیم. برخی از خاورشناسان چنین پنداشته اند که مولفان عرب خود را به تجاهل زده و از او چیزی ننوشته اند – بدین علت که در زمانی که مسیحیان در جنگ های صلیبی بر مسلمین حمله ور بوده اند و آن ها را از اندلس طرد می کردند ادریسی که مدح راجر مسیحی راه اغراق پیموده و با مسیحیان سیسیل با انصاف و مروت برخورد کرده است. اما این توجیه بی اساس است و شِکوه ما در مورد ناآشنایی با سیره او شایسته است و به جاست مانند بسیاری دیگر از جغرافیادانان مسلمان که حتی با مسیحیان مراودت نداشته و آن ها را مدح نکرده اند.

سمعانی سیاح قرن ششم 

عبدالکریم بن ابی ابکر سمعانی از دانشمندان مرو در سال 506 هـ/1112 م است. در خانواده بزرگی دیده به جهان گشود. در پی کسب حدیث به سیر و سیاحت پرداخت. مشایخ او را بیش از چهارهزار عالم دانسته اند. سرزمین ماوراءالنهر را زیارت کرد و شرق جهان اسلام خصوصا ایران، عراق، شام و حجاز را درنوردید. شاید، بنا به گفته ابن خلّکان در شرح حال او، غیر از مشرق اسلامی سرزمین های دیگر را گردش کرده است، که ذکر آن ها به اطاله کلام می انجامد. دانش جغرافیایی سمعانی در کتاب «الانساب» او متجلی است. او در این کتاب هزاران شرح حال ه مراه نسبت آن ها به قبیله، شهر، حرفه و تجارت و غیره را ذکر کرده است. سمعانی ابتدا موقعیت شهرها و سپس شرح حال افراد (منسوب به آن شهر) را توضیح می دهد.

حقیقتاً باید گفت این فرهنگ بزرگ از کارهای ارزنده علمی است که جز با سفرهای دور و دراز و علم فراوان نمی توان تالیفش کرد. این کتاب توسط مولفان چندی خلاصه شده و خود سمعانی نیز مختصر آن را در کتابی گرد آورده است که کمیته بزرگداشت گیپ آن را در سال 1912 م چاپ کرد.

منبع: کتاب گردشگری در قرآن و تمدن اسلامی 
www.akairan.com/biography/daneshmandan1/adrysce.html

محمد بن محمد شریف ادریسی صاحب کتاب نزهه المشتاق فی اختراق الآفاق از بزرگان جغرافیدان مسلمان است. در سال 493 هـ/1100 م در سبته دیده به جهان گشود. در دانشگاه قرطبه درس خواند. سپس در اندلس، شمال افریقا و آسیای صغیر به سیاحت پرداخت و نیز گفته می شود فرانسه و انگلستان را مشاهده کرد.