 ـ نظریّاتی که در امور فکری و نظری ، از سوی افراد ارائه می شوند ، از دو بُعد قابل بررسی می باشند ؛ بُعد انگیزه و علّت و بُعد اندیشه و دلیل. اینکه انگیزه و علّت چنین بیاناتی از سوی جناب آقای مجتهد شبستری چه بوده و هست؟ پرسشی است که متخصّصین روانشناسی و روانکاوی اندیشه باید پاسخگوی آن باشند ؛ چرا که انگیزه و علّت بیان چنین نظراتی ، مربوط به خلقیّات تربیتی ، اخلاقی و روانی شخص می باشند و اندیشمندان حوزه ی فکر و اندیشه ، معمولاً در بررسی علمی اندیشه ها ، با صرف نظر از انگیزه ها به نقد خود ادّعا می پردازند ؛ و پرداختن به انگیزه به جای اندیشه را در نقد علمی یک نظریّه ، نوعی مغالطه می شمارند.
از بُعد علل و انگیزه ها برخی چنین گفّته اند ، که گرایش ایشان به چنین نظراتی ناشی از حضور مستمرّ و هضم شدن ایشان در فرهنگ سکولار ، نسبی انگار و انسان گرای غرب بوده است. امّا از بُعد اندیشه ، آنچه جناب شبستری را به چنین نظریّاتی سوق می دهد ، نوع تعریف ایشان از دین و مبانی فکری ایشان در زمینه ی هرمنوتیک می باشد. وی در زمینه ی تعریف دین ، تابع شلایر ماخر و در هرمنوتیک فلسفی ، پیرو هایدگر و گادامر است. از منظر شلایر ماخر ، دین عبارت است از احساس وابستگی مطلق به خدا ؛ لذا در نظر وی دین امری صرفاً درونی و تجربه ای صرفاً شخصی است.
جناب شبستری نیز وقتی از دین سخن می گوید ، مقصودش همین دین می باشد ؛ و روشن است که بر این مبنا ، وی دریافتهای وحیانی پیامبر را هم نتیجه ی حسّ درونی صرفاً بشری خواهد دانست نه القاء کلام از سوی خدا.
همچنین روشن است که با این مبنا ایشان عصمت نبی را هم محدود و یا در تنگنای تعریفی خاصی قرار خواهد داد که کمتر از نفی و انکار نیست ؛ چون تمام براهین عصمت بر این مبنا شکل گرفته اند که نبی واسطه ی حقیقی بین خدا و خلق می باشد و سخن او سخن خداست نه تراوشات درونی او که از حسّ دینی سرچشمه می گیرد.
گفته شد که ایشان در زمینه ی هرمنوتیك فلسفی ، که به‌دنبال كشف ماهیت فهم است ، پیرو ‌هایدگر و گادامر می باشد.
این دو اندیشمند غربی و جناب شبستری هم به تبعیّت از اینها ، معتقدند كه پیش فرض‌ها ، انتظارات و حتّی روحیات اخلاقی و روانی افراد در پیدایش فهم پدیده یا متن تاثیرگذارند ؛ یعنی هیچ خواننده و مفسّری قادر نیست مراد گوینده ی یک متن ـ چه متن دینی و چه بشری ـ را به درستی دریابد ؛ بلکه او تحت تأثیر روحیّات و پیش فرضهای خود ، هر چه از متن می فهمد مولود همان پیشفرضها است ،‌نه مراد متکلّم . با توجه به این مبنا به این نتیجه می‌رسند كه یك متن به تعداد مفسّران ، فهم‌ها و تفسیرهای مختلف پیدا می‌كند. یعنی اگر بی‌نهایت مفسّر داشته باشیم ، می‌توانیم به بی‌نهایت فهم و تفسیر از یک متن برسیم ؛ چرا كه بی نهایت پیش فرض ، انتظار و روحیات اخلاقی و روانی وجود دارد. پس دیگر سخن گفتن از فهم صحیح و فهم نادرست بی‌معناست ؛ دیگر معیاری برای درستی یا نادرستی فهم وجود ندارد ؛ بلکه فهمها ، متكثر و دارای ارزش معرفت شناختی یكسان هستند.
بر این اساس اگر کسی از قرآن جبر و دیگری اختیار را فهمید ، فهم هر دو به یک اندازه معتبر است ؛ یا اگر کسی از قرآن چنین یافت که خدا جسم است و آن دیگر فهمید که خدا جسم نیست ، فهم هر دو به یک اندازه ارزشمند است.
روشن است که بر این اساس ، فهم انسان از هر متن و گفتاری نه تنها متكثر بلکه نسبی هم خواهد بود ؛ چرا كه طبق این مبنا ، معیاری برای درستی یا نادرستی فهم وجود ندارد. و نیازی به گفتن نیست که در این صورت ، خود همین عقیده نیز با نقیض خودش به یک اندازه ارزش خواهد داشت. پس در این صورت ، اصرار معتقدین به این عقیده برای اثبات نظر خودشان برای چیست؟ اگر درستی مطلق یک نظریّه که سهل است ، ترجیح یک نظر بر نظر دیگر نیز ممکن نیست ، پس آقای شبستری در صدد اثبات چه چیزی هستند؟!! حقّا که مثل ایشان همان مثل معروف « یک بام و دو هواست».
در چنین فضای فکری که جناب آقای شبستری در آن واقع شده اند ، اوّلاً آنچه متدیّنین آن را وحی و سخن خدا می دانند ، ایشان آن را تراوشات درونی خود نبی می داند. ثانیاً ایشان ـ به فرض هم که وحی را سخن خدا بداند ـ در نتیجه تفکر ایشان نه تنها مفسّرین وحی که حتّی خود انبیاء (ع) هم محکوم هرمنوتیک فلسفی گادامر اند؛پس فهم خود انبیاء از وحی نیز یکی از فهمهاست و ترجیحی بر فهمهای دیگران ندارد.
روشن است که با این مبنا ، حجّیّت کلام و تفسیر نبی از وحی نیز منتفی خواهد بود ؛ و به تبع آن معصوم بودن او نیز لزومی نخواهد داشت؛ یعنی اساساً با مبنای ایشان دیگر چگونه می توان گفت درست و نادرستی درکار نیست ؛ و طبعاً اشتباه و خطا هم معنی نخواهد داشت ؛ پس عصمت و عدم عصمت نیز مورد پیدا نمی کند.
2ـ آقای شبستری در سخنانی که اخیراً ایراد نموده اند ، با همین مبانی سست در صدد بر آمده اند تا بین دین و مدرنیته ی غربی ، جمع کنند. ایشان می‌گوید دنیای مدرنیته برخی پیش فرض‌ها و انتظارات و روحیات اخلاقی خاصی را برای ما به وجود آورده است که ما با توجه به این انتظارات و پیش فرض‌ها می‌توانیم به تفسیر دین بپردازیم. بنابراین ما می‌توانیم فهمی‌از دین دقیقا مطابق با حقوق بشر غربی داشته باشیم.
ما می‌توانیم فهمی ‌از دین داشته باشیم دقیقا مطابق با لیبرالیسم. همچنین می‌توانیم فهمی‌ از دین دقیقا مطابق با سوسیالیسم داشته باشیم و هكذا سایر مکاتب فکری ؛ چرا كه این پیش فرض‌ها ذهن ما را تغییر می‌دهند و تغییر ذهن ما منشاء تغییر فهم ما از دین است. پس می‌توان بین دین و دنیای مدرن و همچنین بین دین و مکاتب فکری و حقوق بشر غربی جمع كرد. البته مقصود وی این نیست که ما می‌توانیم مكاتب غربی را عینا در دین پیدا كنیم ، بلكه وقتی شما از قبل حقوق بشر غربی را پذیرفتید، این به شما كمك می‌كند كه آیات را هم مطابق حقوق بشر غربی بفهمید. یعنی اسلام شناسی شما بشود اسلام شناسی حقوق بشری یا اسلام شناسی لیبرالیستی و هكذا.
2ـ نقد مبانی فکری شبستری
الف ـ آنچه جناب شبستری و همفکران داخلی ایشان در فضاهای علمی امروز ایران عزیز می پراکنند ، چیزی جز افکار از مد افتاده ی دهه های گذشته غرب نیست ؛ لذا خود اندیشمندان غرب نیز این افکار واضح البطلان را به چالش کشیده اند. بعضی منتقدان غربی این نظریّات مثل ‌هابرماس ، هرش و املیوبتی نقدهایی را بر هرمنوتیك فلسفی ارائه داده اند ؛ از جمله این كه اگر فهم نسبی است و معیار صحّت و سقم ندارد و اگر ترازویی وجود ندارد كه بفهمیم كدام برداشت درست یا غلط است ، پس جناب آقای گادامر و آقای شبستری هم معیاری ندارند كه فهم خودشان را نسبت به فهم دیگران تصدیق كنند. این تفسیری كه اینها از ماهیت فهم ارائه می‌دهند خود گونه‌ای فهم است ؛ پس خود همین نظریّه نیز محکوم حکم خودش بوده غیر قابل ارزیابی است.
پس به اینها باید گفت: آیا این فهم شما نسبت به فهم ، كه می‌گوید فهم نسبی است، ادعایی معیارمند است یا فاقد معیار؟ آیا این فهم شما از فهم ، ضابطه‌مند است یا بی ‌ضابطه؟ اگر بگویید این ادعا كه « فهم زاییده پیش فرض‌ها و روحیات اخلاقی بوده نسبی است و معیار ندارد » درست است ، این پرسش مطرح خواهد شد كه به چه دلیل این ادّعا درست است؟ آیا معیاری برای درست بودن هست یا خیر؟ اگر معیاری دارید پس برای فهم ، معیاری ارائه خواهد شد و با همین معیار مابقی فهم‌ها هم مورد ارزیابی قرار خواهند گرفت. اگر معیاری نداشتید پس این ادعای شما هم ادعایی فاقد معیار خواهد بود؛ بنابراین خود این ادّعا نیز نسبی است.
شما برداشت خود را از فهم ارائه كردید و ممكن است دیگران برداشت‌های دیگری از فهم داشته باشند بنابراین برداشت شما برای دیگران اعتباری ندارد. به عبارت دیگر نمی‌توانید بگویید فهم شما از ماهیت فهم ، درست و فهم دیگران از ماهیت فهم ، نادرست است . پس نظریه ی هرمنوتیك فلسفی گادامر و به تبع آن آقای شبستری به دست خود، خود را نابود می‌كند.
ب ـ انتقاد دیگر ‌هابرماس بر گادامر این است ‌كه اگر فهم ، معیار نداشته باشد و روشمند نباشد، لازمه‌اش لغو بودن تمام فعالیت‌های تعلیم و تربیت و آموزش و پرورش و قانونگذاری خواهد بود ؛ چون معلّمی ‌كه درس می‌دهد، با این پیش فرض درس می‌دهد كه می‌تواند معلومات خود را به دانش‌آموز خود منتقل كند و دانش‌آموز بفهمد ؛ یا قانونگذار با این پیش فرض قانون تصویب می کند که مردم معنی این قانون را همان گونه می فهمند که او فهمیده است. اگر قرار باشد دانش‌آموز یك فهم و معلّم یك فهم متفاوت داشته باشند یا فهم قانونگذار از یک قانون متفاوت با فهم مردم باشد ، و معیار ارزیابی وجود نداشته باشد، از كجا بفهمیم چه كسی این بحث را فهمیده و چه كسی آن را نفهمیده است یا از کجا بفهمیم که کسی به قانون عمل کرده یا نکرده؟!! وقتی قانونگذار قانونی را وضع می‌كند، قصد دارد نظم اجتماعی را محقق كند. اگر هر كسی یك فهم از قانون پیدا كند نظم اجتماعی تحقق نخواهد یافت. بنا بر این ، این نظریه یك نسبی گرایی حداكثری است كه از آنارشیسم فكری به آنارشیسم و هرج و مرج اجتماعی هم خواهد رسید.
پ ـ مغالطه ی دیگری که ایشان گرفتار آن شده اند ، خلط بین پیش فرضهای راهبر و رهزن است. شکّی در این نیست که ما در فهم پدیده‌ها یا متون ، با پیش فرض‌ها یا انتظارات جلو می‌رویم و به فرآیند فهم می‌رسیم؛ امّا باید توجّه داشت که ما دو گونه پیش فرض داریم ؛ یك ، پیش فرض‌های راهبر و دو ، پیش فرض‌های رهزن. یعنی برخی پیش فرض‌ها به ما كمك می‌كنند كه پدیده را آن‌گونه كه مؤلّفش ایجاد كرده بفهمیم ؛ و برخی پیش فرضها باعث می‌شود که ما متن را خلاف چیزی كه مولف مدنظر داشته بفهمیم. پس اگر کسی حقیقتاً در پی فهم مراد مؤلّف و متکلّم است ، حتماً باید از پیش فرضهای راهبر استفاده نماید و از پیش فرضهای رهزن برحذر بماند. مثلا فرض كنید اگر متن مورد نظر فارسی است، شخص باید قواعد گرامری فارسی را بدانید تا بتواند فهم عبارت به كار گیرد. پس قواعد فارسی پیش فرض ما در فهم متون فارسی هستند ، ولی پیش فرض راهبرند نه پیش فرض رهزن و مزاحم. یا آشنایی با نحوه ی زندگی مؤلّف و شخصیّت او می تواند ما را در فهم درست مراد وی کمک کند. امّا پیش فرض‌های رهزن عقاید شخصی شخص مفسّرند كه مفسّر می‌خواهد آنها را بر متن تحمیل كند. می‌گوید چون عقیده ی من این است پس این متن هم همین را می‌خواهد بگوید.
این پیش فرض رهزن است و باید جلوی آن را گرفت. شاهد هم این است، كه با این ‌كه ما نسبی گرا نیستیم ، متن گادامر را می‌خوانیم و می‌فهمیم چه می‌گوید؛ اما می‌گوییم آن را قبول نداریم. یعنی در فهمیدن متن ، پیش فرض‌های تحمیلی ما اثر نگذاشته است. پس می‌توان از تاثیر پیش فرض‌های تحمیلی بر متن جلوگیری كرد و این شدنی است.
پس اگر دنیای جدید سوالی برای ما ایجاد كرد، ما می توانیم سوال را بر متن دین عرضه كنیم و ببینیم که آیا می توانیم جواب آن را متن دینی به دست آوریم یا نه. اگر جواب را به دست آوردیم که هیچ ؛ ولی اگر جوابی نیافتیم ، حقّ نداریم جواب خود را بر متن دین تحمیل کنیم. مثلا من با این سوال روبه‌رو می‌شوم كه آیا نظریّه نسبیّت عامّ اینشتین درست است یا نه؟ این سوال را بر متن دینی یعنی قرآن کریم عرضه می‌كنم و می‌بینم که شاهدی از قرآن بر درستی یا نادرستی آن نمی یابم. حالا اگر من به درستی یا نادرستی این نظریّه معتقدم ، نباید آن را بر قرآن تحمیل كنم و آیات را به گونه ای معنا کنم که موافق با پندار من باشد ؛ اگر چنین کردم این همان تفسیر به رای خواهد بود.
ت ـ از خطاهای دیگر آقای شبستری این است كه میان دین و معرفت دینی و دینداری خلط كرده اند. ایشان از تغییر در رفتار دینداران و تغییر در برخی معرفتهای دینی ، به این نتیجه می رسند که دین هم نسبی است. در حالی که دین یعنی قرآن و سنّت که تغییر نمی یابند ؛ و از زمان پیامبر تا الآن همین بوده که هست. آن چیزی كه متغیّر می باشد ، معرفت دینی و رفتار دینداران است آنهم به نحو جزئی ، نه کلّی و عمده. دین همواره ثابت است و معرفت‌های دینی ثابت فراوانی هم داریم و رفتار دینی ما هم باید نسبت به این معارف ثابت باشند. یعنی مثلا فرض كنید اصحاب پیامبر (ص) در زمان پیامبر از «اقم الصلاه» ، وجوب نماز را فهمیدند و الان هم ما باید وجوب نماز را بفهمیم. این‌كه جهان تغییر كرده و دنیای مدرن و پست مدرن را تجربه كردیم، دلیل نمی‌شود که نماز ما هم شكل مدرن یا پست مدرن پیدا كند. پس دنیای مدرن چه چیز را تغییر می‌دهد؟ پاسخ این است كه دنیای مدرن پرسش‌های جدیدی را برای ما به وجود می‌آورد كه در زمان پیامبر(ص) این پرسش‌ها نبوده. ما این سوالات جدید را به دین عرضه می‌كنیم و اگر از دین و متن دینی پاسخ این سوالات را یافتیم ، می‌توانیم به معرفت‌های جدیدی برسیم كه قبلا چنین معارفی نداشته ایم .
مثلا ما می‌توانیم از قرآن و سنت پاسخ‌هایی در نقد ماركسیسم و نقد لیبرالیسم پیدا كنیم، ولو این معرفت‌های جدید در گذشته نبود چرا كه پرسش‌های اینها در زمان گذشته نبوده. پس ما معرفت‌های جدید از دین پیدا كردیم نه اینکه دین تغییر کرد. مثلا امروزه ما در زمینه‌های فقه رایانه یا فقه هنر یا فقه شبیه سازی معرفت‌های دینی جدیدی پیدا كردیم.
اما قرآن و سنت ثابتند. پس كسی نمی‌گوید كه معرفت دینی تغییر پیدا نمی‌كند یا آداب تغییر نمی‌كنند (از قضا در روایات گفتند فرزندانتان را با آداب خودتان تربیت نكنید) اما ارزش‌های اخلاقی ثابتند. یعنی اگر دنیای جدید ارزش‌های اخلاقی جدیدی را ارائه كرد مثل بی‌حرمتی فرزندان به پدر و مادر را، یا مثلا بی توجهی پدر و مادر را به تربیت فرزندان را ، ما نباید این تغییر را بپذیریم ؛ دین چنین اجازه‌ای به ما نمی‌دهد. ما تا آنجا تغییر در معرفت دینی را می‌پذیریم كه پاسخ‌های پرسش‌های دنیای مدرن را از دین بگیریم ، همین و بس. مثلا بر اساس اعلامیه حقوق بشر مطبوعات دارای آزادی بیان هستند.
پرسش اینجاست كه آیا دین اسلام این را می‌پذیرد یا خیر. عده‌ای به دین كاری ندارند و دین را كنار می‌گذارند و اعلامیه حقوق بشر و مدرنیته را می‌پذیرند.
عده دوم می‌گویند من كاری به حقوق بشر و مدرنیته ندارم، بلكه می‌خواهم همچون انسانی قدیمی ‌و سنتی زندگی كنم. عده سومی‌هستند كه می‌گویند من پاسخ این مساله را كه دنیای مدرن برایم به وجود آورده (یعنی این سوال كه مطبوعات آزادی بیان داشته باشند یا خیر) از خود دنیای مدرن (یعنی اعلامیه حقوق بشر) می‌گیرم، و پرسش و پاسخ ، هر دو را به قرآن و سنت عرضه و تحمیل می‌كنم. یعنی می‌گویم همین حرفی كه حقوق بشر زده قرآن هم قبلا گفته است.
یعنی مستند قرآنی برای اعلامیه حقوق بشر درست می‌كنم. اشكال این فرض این است كه تفسیر به رای است ؛ یعنی همان چیزی كه فرقه های مختلف به آن مبتلا شدند ؛ و این همان راهی است که امثال آقای شبستری در پیش گرفته اند. امّا به شكل چهارمی ‌هم می‌توان رفتار كرد به این صورت ‌كه بگوییم ما به دنیای مدرن بی ‌توجه نیستیم، امّا تنها سوال‌های‌های دنیای مدرن را به قرآنی كه ظاهر و باطن دارد عرضه می‌كنیم و نه جواب‌های آن را. اگر از قرآنی كه ظاهر و باطن دارد، جوابی به این پرسش كه دنیای مدرن آن را عرضه كرده پیدا نمودیم ، ما به معرفت دینی جدید رسیده‌ایم و الّا که هیچ.
پس آقای شبستری فرض سوم را تایید می‌كند ولی ما فرض سوم را رد می‌كنیم و فرض چهارم را می‌پذیریم. بنابراین معیار مسلمانی همان معیار نصّ دین است. یعنی اگر دینداری و كنش دینی شما زاییده ی بینش دینی و معرفت دینی مدللانه باشد، یعنی معرفت دینی مستند به نصوص دینی و منابع دینی باشد. می‌توانید ادعا كنید كه این دینداری، دینداری اسلامی‌است.
ث ـ یكی دیگر از مباحثی كه آقای شبستری مطرح كرده اند، درباره نص دین است. ایشان نصّ دین یا همان قرآن را فهم پیامبر(ص) از هستی دانستند. سوالی كه اینجا مطرح می‌شود این است كه با این ادّعا، تقدّس دین دیگر چه جایگاهی پیدا می‌كند؟
در اینجا هم آقای شبستری از شلایر ماخر متاثر است. شلایر ماخر دین را عبارت دانسته از تجربه دینی یعنی احساس معنوی و قدسی كه به آن احساس اتكای به موجود مطلق می‌گوید. با توجه به این ادعای شلایرماخر ، آقای شبستری وحی نبوی را هم نوعی تجربه ی دینی نبوی می‌داند. یعنی پیامبراكرم‌(ص) با توجه به احساسات و فرهنگ محیط ، هستی و عالم و آدم را می‌دیدید و نسبت به این هستی و عالم و آدم یك احساس و ادراكی پیدا می‌كرد و این احساس و ادراك او شده وحی. یعنی وحی منشاء الهی و آسمانی ، به آن شکل که ما مسلمین معتقدیم ، ندارد ، بلكه ناشی از احساس درونی پیامبر(ص) است كه متاثر از بیرون و محیط پیرامون هم هست. روشن است که با این مبنا ، حجیّت و تقدّس وحی ، دیگر معنایی نداشته امری کاملاً شخصی و مربوط به خود پیامبر خواهد بود.
چند نقد بر این ادّعا وارد است .
اوّل ، این‌كه اگر پیامبر هم مثل سایر انسانها سخنانشان منشاء آسمانی و الهی ندارد ، پس چرا آقای شبستری خود را به زحمت می‌اندارد كه مدرنیته را با دین سازگار كند؟ باید به ایشان گفت چه اصراری دارید كه بر دینداری بمانید؟! با مبنای شما پیامبر چه امتیازی بر من و شما دارد تا بخواهیم در کشاکش دین او مدرنیته ، جانب هر دو را نگه داریم ؟! پس چرا چنین کاری را نسبت به گفتار دیگر عرفا و دانشمندان و فلاسفه و روشنفکران نمی کنید؟! تازه ، بر مبنای باطل ایشان ، ما از آن حیث كه نسبت به پیامبر(ص) متجدد هستیم باید بر آن جناب امتیازاتی داشته باشیم. ما با فرهنگ جدید به این احساسات و عواطف درونی می‌رسیم ؛ پس تجربه ی دینی ما باید خیلی كاملتر از تجربه دینی پیامبر(ص) باشد. امّا جناب آقای شبستری فعلاً جرأت چنین ادّعاهایی را ندارد ، چون می دانند که در این صورت از نظر جامعه ی دینی کافر محسوب خواهند شد ؛ و در نتیجه نخواهد توانست اغراض خود را از این مباحث تعقیب نماید.
نقد دوم ما به ایشان این است كه ما با برهان عقلی ضرورت بعثت انبیا را ثابت كرده ایم. یعنی عقل ثابت می‌كند كه خدایی هست كه حكیم است و كمال و هدایت انسان‌ها را می‌خواهد و چون حسّ و عقل بشر برای هدایت و كمال انسان كافی نیست، بشر محتاج مبنای معرفتی دیگری است كه اسم آن را وحی می‌گذاریم. به عبارت دیگر بشر می‌خواهد چگونه زیستنی را در دنیا بیاموزد كه سعادت اخروی را به‌دنبال داشته باشد و چون حس و عقل نمی‌توانند رابطه ی دنیا و آخرت را یا ملك و ملكوت یا ظاهر و باطن را كشف كنند لذا بشر به وحی نیازمند است تا این پروسه را طی كند و بداند چگونه سعادت دنیوی را تأمین كند به نحوی كه منشا سعادت اخروی شود. نجات اخروی را ما با حس و عقل نمی‌توانیم بفهمیم.
لذا خود عقل استدلال‌گر می‌گوید که بشر به وحی نیاز دارد تا به سعادت و هدایت برسد. با این ضرورت عقلی كه قرآن هم آن را تایید می‌كند ما انبیا را پذیرفته ایم.
با توجه به این استدلال عقلی و تایید قرآنی قطعا باید وحی انبیا، قدسی، الهی و حق باشد و در غیر این صورت ، پیامبر(ص) اصلاً پیامبر نیست. و اینكه پیامبر(ص) فرمود: « إِنَّما أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ یُوحى‏ إِلَی ــ من هم بشری هستم مثل شما که بر من وحی می شود.» ، آنگونه که آقای شبستری وانمود کرده اند بیان کننده ی شباهت پیامبر با انسانهای عادی نیست ؛ بلکه همین بیان ، دقیقاً تفاوت اساسی بین نبی و افراد عادی را بیان می کند.
در این بیان ، حضرت فرمودند که من اگر چه از حیث بشری با شما اشتراک دارم امّا تفاوت من با شما در این است که من خلاصه شده در بشریّت نیستم ؛ بلکه حیث دیگری نیز دارم که از آن حیث به دریافت وحی از خداوند متعال نائل گشته ام و آن حیث برتر من همان نبوّت من است. این بیان نبی اکرم (ص) نسبت به ما انسانهای عادی ، مثل بیان یک موجود زنده است نسبت به جمادت که می گوید: « من هم مثل شما جسم هستم الّا اینکه من روح دارم و شما ندارید.». این حقیقت در روایات با وضوح بیشتری چنین بیان شده که ؛ کفّار سه مرتبه روح دارند ، مومنین چهار مرتبه و انبیاء پنج مرتبه ؛ و مرتبه ی پنجم روح ، که روح القدس نامیده می شود ، همان است که نبی را قادر به دریافت وحی می کند. پس چنین نیست که نبی از هر حیث مثل یک انسان عادی باشد ؛ او با افراد عادی تفاوت دارد ولی تفاوت در رتبه ی وجودی نه تفاوت در انسان بودن.
ایشان می گوید وحی ناشی از درون پیامبر است ؛ از طرفی هم آن را صادق می داند ؛ در حالی خود قرآن تصریح دارد که وحی از جانب خداست نه پیامبر ؛ و این آیات هم بگونه ای هستند که کسی با رعایت قواعد عامّ زبانشناختی نمی تواند آنها را چنان معنا کند که نظریّه جناب شبستری از آن به دست آید. پس سخن شبستری سر تناقض در می آورد.
نقد سوم به سخن ایشان درباره عصمت پیامبر است. ایشان می‌گوید پیامبر(ص) در اجرای وظیفه ی خود كه هدایت انسانها و دعوت به خدای یكتاست عصمت داشته و هیچگاه مردم را به غیر خدای یكتا دعوت نكرده است، اما عصمت بیش از این معنایی ندارد. آیا چنین تفسیری از عصمت پیامبر(ص) صحیح است؟
سوال اول ما از ایشان این است كه آیا ادعای شما یك فرض است یا اینكه شواهدی برای آن دارید. اگر فرض است، فرض باطلی است چرا كه چگونه ممكن است یك انسان به لحاظ هستی شناختی به عالی ترین مراتب كمال هستی برسد كه وحی را دریافت و با عالم ملكوت و جبروت ارتباط برقرار كند، اما در زندگی روزمره اوّلیات زندگی را نداند و اشتباه كند؛ مثل این است كه بگوییم كسی استاد تمام ریاضیات است ولی نمی‌تواند معادله یك مجهولی درجه اوّل را حل كند. اگر پیامبر هستی را به علم حضوری ادراک کرده دیگر خطا چه معنایی دارد ؛ چون علم حضوری خطا نمی‌كند. در علم حضوری وجود معلوم نزد عالم حاضر بوده جایی برای خطا و سهو و نسیان باقی نمی گذارد.
افزون بر این اگر مردم ببینند پیامبر در زندگی روزمره مرتب خطا و اشتباه می‌كند آیا احتمال نمی‌دهند كه در مسائل وحیانی هم اشتباه كند؟ در این صورت حجیّت کلام و فعل پیامبر هم زیر سوال می‌رود. اگر برای کسی احتمال یک خطا وجود دارد ، احتمال بی نهایت خطای دیگر نیز وجود دارد. اگر وجود کسی به گونه ای است که در امور عادی و پیش پا افتاده خطا می کند در امور غیبی و مافوق درک بشر عادی یقیناً اشتباه خواهد نمود.
روایتی هست كه اهل سنت آن را نقل می‌كنند و می‌گویند عده‌ای از اعراب خدمت پیامبر رسیدند و درباره درخت نخل از پیامبر سوال كردند كه این گرده افشانی‌ای كه برای درختان انجام می‌دهند، آیا آنها هم برای درختان خود انجام دهند یا خیر و پیامبر (ص) فرمودند كه انجام ندهید و اتفاقا در آن سال درختان باردار نشدند و آنها خیلی ضرر كردند و خدمت پیامبر(ص) آمدند و گفتند ما به توصیه شما عمل كردیم و ضرر كردیم و پیامبر فرمود كه شما امور دنیا را بهتر از من می‌دانید و اصلا نباید از من سوال می‌كردید. آیا پیامبری كه عالم ملكوت و جبروت را می‌داند، مساله ساده‌ای كه یك بچه عرب می‌داند را نمی‌داند؟ این روایت نه احتمالش درست است و نه سندش. اما برخی نو اندیشان با همین روایت بحثی را در ردّ عصمت پیامبر(ص) مطرح می‌كنند.
کدام عاقل می پذیرد که کسی در یک جمع و تفریق ساده احتمال خطا داشته باشد ولی در حلّ معادلات پیچیده ی مکانیک کوانتوم ، معصوم از خطا باشد. حال چگونه ما بپذیریم پیامبر در آنچه که یک عرب بیابانی خطا نمی کند خطا می کند ولی در آنچه که هیچ بشر عادی قادر به فهم آن نیست به خطا نمی رود؟! پس عقل سلیم حکم می کند که حجّیّت قول و فعل نبی مستلزم عصمت تمام عیار اوست و الّا هیچ سخن او حجّت نخواهد بود.
همچنین آقای شبستری به استغفار پیامبر(ص) و اهل بیت (ع) استناد کرده و نتیجه گرفته که ایشان هم گناه داشته اند. یعنی نه تنها احتمال گناه که حتماً گناه كرده اند و الّا استغفار نمی‌کردند. بلکه چون پیامبر روزانه صدها بار استغفار می کرده ، طبق استدلال ایشان باید پیامبر روزانه صدها گناه کرده باشد.
می‌گویند اگر بگوییم كه این استغفار‌ها به خاطر آموزش ماست كه ما یاد بگیریم، پس اینها دروغ است. یعنی پیامبرص و ائمه (ع) به دروغ استغفار می‌كنند.
اگر ایشان روایات مربوط به استغفار را مطالعه می‌كرد، می‌فهمید که سرّ این استغفارها چه بوده است. اساساً استغفار به معنای آمرزش از گناه نیست تا هر استغفاری مستلزم گناه باشد. وقتی اخبار گوی تلوزیون سرفه کرد ؛ خطاب به بینندگان می گوید: « با عرض پوزش » یا می گوید: « ببخشید» ؛ آیا سرفه کردن ، آنهم به صورت غیر اختیاری ، گناه یا خطا است که وی طلب بخشش از بینندگان می کند؟! وی طلب بخشش می کند چون سرفه در وسط اخبار گفتن تناسب با آن جایگاه ندارد. پس به صرف اینكه پیامبر یا امام معصوم ـ كه عصمتش با برهان عقلی اثبات می شود ـ در مقابل خدا اعتراف به قصور نموده و توبه و استغفار می نماید نمی توان حكم نمود كه وی معاذ الله مرتكب گناه شرعی شده است. باید توجّه داشت كه اوّلاً گناه شأنی غیر از گناه شرعی و اصطلاحی است و ثانیاً بین گناهكار دانستن خود و گناهكار بودن تفاوت است.
توبه و استغفار انبیاء یا از روی گناهكار دانستن خود بوده كه شرط اخلاص در بندگی و اعتراف به كوچكی و قصور خود در مقابل عظمت الهی است یا توبه از گناه شأنی بوده نه از گناه شرعی ؛ و آنچه با عصمت لازم برای نبی ، در تقابل است گناه شرعی است نه گناه شأنی ؛ چرا كه گناه شأنی حقیقتاً گناه نیست بلكه كارخیری است كه مناسب شأن و رتبه ی وجودی نبی نیست ؛ برای مثال اینكه كسی نجات فرزند خویش را از خدا طلب نماید گناه نیست ولی كسی چون حضرت نوح نباید بی اذن خاصّ خدا چنین طلبی داشته باشد لذا وقتی چنین طلبی نمود مورد مؤاخذه ی خدا قرار گرفت و طلب استغفار نمود (ر.ك: سوره هود آیه 46 و 47) . البته گناه شأنی نیز بسته به رتبه ی وجودی افراد متفاوت است لذا آنچه چهارده معصوم آن را برای خود گناه محسوب داشته از آن استغفار می نمودند برای انبیای اولوالعزم كار خیر محسوب می شود كجا رسد برای انبیای دیگر و افراد غیر معصوم. لذا همانگونه كه در روایت نبوی آمده است كه « حسنات الابرار سیئات المقرّبین » بر همان مبنا می توان گفت: « حسنات الانبیاء سیئات اهل البیت».
در باب استغفار و توبه ی معصومین نکاتی است که متأسفانه جناب شبستری یا از آنها غافل بوده یا نخواسته آنها را در سخنان خود منعکس سازد و تنها به جوابی عامیانه اشاره کرده است. لذا در سطور زیر به برخی از این جوابها اشاره می شود.
1ـ توبه و استغفار همیشه به معناى بازگشت از گناه نیست بلكه هر گونه بازگشت و توجّه به خدا را كه همراه با اعتراف به ناتوانی خود از به جا آوردن حقّ بندگی است ، شامل مى‏شود. از این رو توبه و استغفار به خودى خود، یكى از عبادت‏هاى بزرگ و از مصادیق بارز تعظیم خداست و هیچ دلالتی بر گناهكار بودن استغفار كنننده ندارد. بلكه دائم الاستغفار بودن از علائم اهل تقوا و ایمان و شرط بندگی است و آنكه مداومت براستغفار نداشته باشد در منطق قرآن كریم و اهل بیت (ع) نه تنها نمی تواند امام یا نبی باشد بلكه حتّی مومن حقیقی هم نیست.
امام صادق (ع) فرمودند: «الاستغفار، و قول « لا إله إلّا اللّه» خیر العبادة : استغفار و قول لا إله إلّا اللّه بهترین عبادت است» و رسول اللّه (ص) فرمودند:«خیر الدّعاء الاستغفار ـــ بهترین دعاها استغفار است». خداوند متعال نیز در قرآن كریم ، مؤمنان راستین را چنین توصیف مى‏كند:«الصَّابِرِینَ وَ الصَّادِقِینَ وَ الْقانِتِینَ وَ الْمُنْفِقِینَ وَ الْمُسْتَغْفِرِینَ بِالْأَسْحارِ ـــ آنان شكیبایان ، راستگو ، فرمانبرداران ، انفاق كنندگان و استغفار كنندگان در سحرگاهان هستند.» ( آل عمران:17) .و در جاى دیگر مى‏فرماید: «كانُوا قَلِیلاً مِنَ اللَّیْلِ ما یَهْجَعُونَ وَ بِالْأَسْحارِ هُمْ یَسْتَغْفِرُونَ : شبانگاه اندكى مى‏آرَمَند و سحرگاهان به استغفار مى‏پردازند» (ذاریات:17). اگر استغفار اینان از گناه بود نباید آن را به سحرگاهان می انداختند بلكه از پس گناه باید استغفار می نمودند ؛ لكن استغفار شبانه ی اینها جزء عبادتهای دائمی آنهاست.
2ـ استغفار و توبه ، داراى مراتب و درجاتى متناسب با عاملان آن است. توبه ی گنهكاران، از گناه و توبه اهل اُنس با عبادت ، از ترك مستحبّ و توبه اهل انس با معبود ، از غفلت آنی از یاد خداست. امّا توبه و استغفار اولیاى الهى و معصومان، نه از گناه شرعی است و نه از غفلت آنی از خدا ، بلكه از این است كه بی اذن خاصّ خدا توجّه به وسائط فیض داشته باشند ؛ لذا حضرت یوسف (ع) وقتی بدون فرمان خاصّ خدا ، كسی را واسطه قرار داد تا بی گناهی خود را به گوش حاكم مصر برساند خود را گناهكار محسوب داشت و با تضرّع دست به توبه برداشت ؛ در حالی كه این كار گناه شرعی نیست و چه بسا برای افراد عادی واجب باشد ؛ امّا با شأن حضرت یوسف سازگار نبود. امّا برای چهارده معصوم توبه و استغفار از هیچكدام این امور معنی ندارد ؛ شأن این بزرگواران برتر از آن است كه بی اذن خاصّ خدا دست به كاری زنند. استغفار این خلفای تامّ الهی از توجّه به كثرت خلقی در مقام انجام وظیفه ی تبلیغ دین است. امام صادق (ع) فرمودند:« إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص كَانَ یَتُوبُ إِلَى اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ- كُلَّ یَوْمٍ سَبْعِینَ مَرَّةً مِنْ غَیْرِ ذَنْبٍ :همانا رسول خدا هر روز هفتاد بار توبه می نمود بدون هیچ گناهی.»( بحار الأنوار ، ج‏44 ،ص275) رسول خدا نیز فرمودند:« إِنَّهُ لَیُغَانُ عَلَى قَلْبِی وَ إِنِّی لَأَسْتَغْفِرُ بِالنَّهَارِ سَبْعِینَ مَرَّة : همانا ابری بر قلبم می نشیند و من هر روز هفتاد بار استغفار می کنم.»(بحار الأنوار ، ج‏25،ص 204 ) باز امام صادق (ع) فرمودند: «إن رسول اللّه صلى اللّه علیه و اله كان لا یقوم من مجلس و إن خفّ حتّى یستغفر اللّه عزّ و جلّ خمسا و عشرین مرّة : رسول خدا (ص) همواره چنین بود كه هیچ گاه از مجلسی بر نمی خواست ـ اگر چه مجلسی كوتاه ـ مگر اینكه بیست و پنج بار استغفار می نمود » (تفسیر المحیط الأعظم و البحر الخضم، ج‏4، ص: 60)
یعنی حضرت خاتم الانبیاء (ص) دائماً نور وجه حضرت احدیّت را بی واسطه مشاهده می نمودند ؛ لکن گاه به هنگام مجالست با مردم و تبلیغ دین ، خلق یا وجود خود آن حضرت ، حجاب آن نور می شد و همانگونه که نور خورشید از پشت ابر دیده می شود آن حضرت نیز نور خدا را در حجاب خلق می دیدند ؛ لذا هفتاد بار استغفار می نمودند تا آن حالت برطرف شود. امام خمینى‏ ـ قُدّس سرّه ـ در شرح این گونه احادیث مى‏نویسد: «اولیاى خدا همواره انقطاع به سوى خدا دارند؛ ولى به جهت مأموریت الهى خود، گاه به ناچار در مرآت عالم كثرات، توجه به حضرت حق مى‏كنند و همین، نزد آنان كدورت محسوب شده و براى زدودنش استغفار مى‏كنند. » (صحیفه نور، ج 20، ص 268 - 269 ؛ نیز همان، ج 19، ص 120)
3ـ توبه و استغفار و استغاثه ی دائمى پیامبر(صلى الله علیه وآله) و امامان‏ ـ علیهم السلام ـ در پیشگاه خدا ، نقش عملى را در تربیت امّت نیز دارد و به دیگران مى‏آموزد كه چگونه در پیشگاه خدا به توبه، تضرّع و انابه بپردازند و به جهت پاره‏اى از اعمال نیك ، مغرور نگشته و به خاطر اعمالی كه هیچ در خور خداوندی خدا نیست خود را از خدا طلبكار ندانند و همواره خود را در به جا آوردن حقّ بندگی خدا قاصر و مقصّر بدانند كه این عالی ترین اعتراف به عظمت بی منتهای حضرت پروردگار است. آیا كسى كه ناله‏ها و گریه‏هاى اطاعت و بندگى (امیرمؤمنان‏(علیه السلام)) را ببیند و بشنود، با خود نمى‏گوید: او كه یك لحظه عمرش برتر از عبادت ثقلین است، این چنین توبه مى‏كند؛ پس من حقیر چگونه به خود ببالم و از خدا عذرخواهى نكنم!؟
سخن آخر در باب عصمت اینکه آیا با مبنای جناب شبستری اساساً درست و نادرست و حقّ و باطل معنایی هم دارند تا در سایه ی آنها گناه و خطا و اشتباه معنی پیدا کند؟! اگر هر تفسیری از متن معتبر است ؛ پس هر عملی هم جایز است ؛ چون هر عملی را می توان مستند به یکی از این تفاسیر نمود ؛ بنا بر این ، طبق مبنای جناب شبستری ، اساساً گناه و خطا معنایی ندارد ؛ و اگر گناه و خطا معنا ندارد ، عصمت نیز معنایی نخواهد داشت ، چه برای پیامبر و چه برای غیر او.
ث ـ شبهه ی دیگری که آقای شبستری مطرح می کنند ، بحث علم نبی است. وی مدّعی است که علم پیامبر(ص) و معصومین(ع) تنها همان بوده که بیان داشته اند ؛ برای مثال اگر پیامبر کتابی در علم پزشکی ندارند ، به این معنی است که چیزی از این علم نمی دانسته اند.
ما هم می گوییم علم پیامبر و اهل بیت (ع) چیزی جز همین قرآن کریم نبوده است. خود اهل بیت (ع) در روایات فراوانی تصریح کرده اند که علمشان چیزی جز همین قرآن کریم نیست. امّا ظاهراً جناب شبستری وقتی این سخن را می گویند غفلت دارند از آیاتی که قرآن کریم را حامل علم اوّلین و آخرین معرّفی می کند ؛ و غفلت دارند از دهها روایتی که در آنها اهل بیت (ع) خود را عالم به جمیع امور معرّفی کرده و فرموده اند ما اینها را از قرآن کریم داریم. بلی علمی که ائمه (ع) ظاهر نموده اند همینهاست که خودشان بیان داشته اند و از جمله بیاناتشان نیز همین است که ما عالم به جمیع حقایق خلقت هستیم.
خداوند متعال می فرماید: « وَ نَزَّلْنا عَلَیْكَ الْكِتابَ تِبْیاناً لِكُلِّ شَیْ‏ءٍ وَ هُدىً وَ رَحْمَةً وَ بُشْرى‏ لِلْمُسْلِمینَ ـــــ و ما این كتاب را بر تو نازل كردیم كه بیانگر همه چیز ، و مایه ی هدایت و رحمت و بشارت براى مسلمانان است.» ‏( النحل: 89)
و فرمود: « ما فَرَّطْنا فِی الْكِتابِ مِنْ شَیْ‏ءٍ ــــ ما هیچ چیز را در این كتاب ، فرو گذار نكردیم‏. » ( الأنعام: 38)
و باز فرمود: « وَ یَقُولُ الَّذینَ كَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلاً قُلْ كَفى‏ بِاللَّهِ شَهیداً بَیْنی‏ وَ بَیْنَكُمْ وَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ ـــــ آنها كه كافر شدند مى‏گویند: «تو پیامبر نیستى.» بگو: « كافى است كه خداوند، و كسى كه علم كتاب نزد اوست، میان من و شما گواه باشند!» ( الرعد:43)
اهل بیت (ع) در تفسیر این آیات شریفه سخنان فراوانی دارند که از باب نمونه تنها به چند مورد اشاره می شود.
1ـ « عن بُكَیْرُ بْنُ أَعْیَنَ قَالَ قُبِضَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع عَلَى ذِرَاعِ نَفْسِهِ وَ قَالَ یَا بُكَیْرُ هَذَا وَ اللَّهِ جِلْدُ رَسُولِ اللَّهِ وَ هَذِهِ وَ اللَّهِ عُرُوقُ رَسُولِ اللَّهِ وَ هَذَا وَ اللَّهِ لَحْمُهُ وَ هَذَا عَظْمُهُ وَ اللَّهِ إِنِّی لَأَعْلَمُ مَا فِی السَّمَاوَاتِ وَ أَعْلَمُ مَا فِی الْأَرْضِ وَ أَعْلَمُ مَا فِی الدُّنْیَا وَ أَعْلَمُ مَا فِی الْآخِرَةِ فَرَأَى تَغَیُّرَ جَمَاعَةٍ فَقَالَ یَا بُكَیْرُ إِنِّی لَأَعْلَمَ ذَلِكَ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى إِذْ یَقُولُ وَ نَزَّلْنا عَلَیْكَ الْكِتابَ تِبْیاناً لِكُلِّ شَیْ‏ء : بكیر بن اعین گفت حضرت صادق علیه السّلام آرنج خود را گرفت و فرمود: ای بكیر! به خدا سوگند این پوست ، پوست پیامبر اكرم است و به خدا سوگند این رگهاى پیامبر است ؛ به خدا قسم این گوشت او و استخوان اوست. سوگند به خدا من می دانم آنچه در زمین و آنچه در دنیا است و می دانم آنچه در آخرت است ؛ در این موقع متوجّه تغییر قیافه ی بعضى از حاضران شده فرمود: ای بكیر! من این علم را از كتاب خدا دارم ، زیرا خدا می فرماید: وَ نَزَّلْنا عَلَیْكَ الْكِتابَ تِبْیاناً لِكُلِّ شَیْ‏ءٍ. » (بحار الأنوار ، ج‏26 ،ص28 )
2ـ امام صادق (ع) در قسمتی از کلامشان فرمودند: « ... فَقَالَ هِشَامُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ إِنَّ عَلِیّاً كَانَ یَدَّعِی عِلْمَ الْغَیْبِ وَ اللَّهُ لَمْ یُطْلِعْ‏ عَلَى غَیْبِهِ أَحَداً فَمِنْ أَیْنَ ادَّعَى ذَلِكَ فَقَالَ أَبِی إِنَّ اللَّهَ جَلَّ ذِكْرُهُ أَنْزَلَ عَلَى نَبِیِّهِ كِتَاباً بَیَّنَ فِیهِ مَا كَانَ وَ مَا یَكُونُ إِلَى یَوْمِ الْقِیَامَةِ فِی قَوْلِهِ « وَ نَزَّلْنا عَلَیْكَ الْكِتابَ تِبْیاناً لِكُلِّ شَیْ‏ءٍ وَ هُدىً وَ مَوْعِظَةٌ لِلْمُتَّقِینَ » وَ فِی قَوْلِهِ « كُلَّ شَیْ‏ءٍ أَحْصَیْناهُ فِی إِمامٍ مُبِینٍ » وَ فِی قَوْلِهِ « ما فَرَّطْنا فِی الْكِتابِ مِنْ شَیْ‏ءٍ » وَ فِی قَوْلِهِ « وَ ما مِنْ غائِبَةٍ فِی السَّماءِ وَ الْأَرْضِ إِلَّا فِی كِتابٍ مُبِینٍ » وَ أَوْحَى اللَّهُ إِلَى نَبِیِّهِ ع أَنْ لَا یَبْقَى فِی غَیْبِهِ وَ سِرِّهِ وَ مَكْنُونِ عِلْمِهِ شَیْ‏ءٌ إِلَّا یُنَاجِی بِهِ عَلِیّاً فَأَمَرَهُ أَنْ یُؤَلِّفَ الْقُرْآنَ مِنْ بَعْدِهِ وَ یَتَوَلَّى غُسْلَهُ وَ تَكْفِینَهُ وَ تَحْنِیطَهُ مِنْ دُونِ قَوْمِه‏ : هشام بن عبدالملک گفت: همانا على مدّعى علم غیب بود، در صورتى كه خداوند كسى را بر غیب مطلع نساخته است ؛ على از كجا این ادعا را مى‏كرد كه علم غیب مى‏داند؟ پدرم (امام باقر(ع) ) فرمودند: خداوند كتابى براى پیامبر فرستاده و در آن همه ی حوادث و وقایع را تا روز قیامت ذكر كرده است و در قرآن فرموده: « وَ نَزَّلْنا عَلَیْكَ الْكِتابَ تِبْیاناً لِكُلِّ شَیْ‏ءٍ وَ هُدىً وَ مَوْعِظَةٌ لِلْمُتَّقِینَ : و ما این كتاب را بر تو نازل كردیم كه بیانگر همه چیز ، و مایه ی هدایت و رحمت و بشارت براى مسلمانان است. » و فرموده است: « كُلَّ شَیْ‏ءٍ أَحْصَیْناهُ فِی إِمامٍ مُبِینٍ : هر چیزی را در امام آشکار کننده برشمردیم.» و مى‏فرماید: « ما فَرَّطْنا فِی الْكِتابِ مِنْ شَیْ‏ءٍ : ما هیچ چیزی را در این کتاب فرو گذار نکردیم.» و فرمود: « وَ ما مِنْ غائِبَةٍ فِی السَّماءِ وَ الْأَرْضِ إِلَّا فِی كِتابٍ مُبِینٍ : و هیچ امر غایبی در آسمان و زمین نیست مگر اینکه در کتاب آشکاری موجود است.» خداوند متعال به پیامبر خود وحى كرد كه از علوم و اسرار غیبیه على را هم آگاه كند و به او دستور داد تا قرآن را جمع‏آورى كند و خود او را غسل دهد و كفن نماید، به یارانش گفت كسى غیر از على حق ندارد مرا برهنه بنگرد زیرا او از من است و من هم از او مى‏باشم، هر چه به سود او باشد به سود من هم مى‏باشد و هر چه به زیان او هست به زیان من هم خواهد بود، على دِین مرا ادا مى‏كند و وعده‏هاى مرا انجام مى‏دهد.» (بحار الأنوار، ج‏46 ،ص 308 )
3ـ « عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ سُئِلَ عَلِیٌّ ع عَنْ عِلْمِ النَّبِیِّ ص فَقَالَ عِلْمُ النَّبِیِّ عِلْمُ جَمِیعِ النَّبِیِّینَ وَ عِلْمُ مَا كَانَ وَ عِلْمُ مَا هُوَ كَائِنٌ إِلَى قِیَامِ السَّاعَةِ ثُمَّ قَالَ وَ الَّذِی نَفْسِی بِیَدِهِ إِنِّی لَأَعْلَمُ عِلْمَ النَّبِیِّ ص وَ عِلْمَ مَا كَانَ وَ عِلْمَ مَا هُوَ كَائِنٌ فِیمَا بَیْنِی وَ بَیْنَ قِیَامِ السَّاعَة : امام باقر (ع) فرمودند: از علی (ع) درباره ی علم نبی اکرم (ص) سوال شد ؛ فرمودند: علم پیامبر ، علم جمیع پیامبران است و علم به آن چیزی است که در گذشته بوده و علم به آن چیزی است که تا روز قیامت واقع خواهد شد. سپس فرمودند: سوگند به آن کس که جان به دست اوست ، که من هم می دانم آنچه را که پیامبر می دانست و می دانم علم گذشته ها و آینده ها را درباره ی آنچه بین من است تا روز قیامت.» ( بحار الأنوار ، ج‏26 ،ص110) 
منبع :پرسمان/معارف

صحبتهای اخیر مجتهد شبستری را چگونه می بینید؟ چرا اینقدر به پیامبر(ص) و عصمتش گیر می دهند؟