به جهان خرم از آنم كه جهان خرم از اوست‏              عاشقم بر همه عالم كه همه عالم از اوست‏
در جهان‏ شناسی اسلامی هیچ‏ گاه پدیده ‏های عالم جدا از یكدیگر در نظر گرفته نشده ‏اند؛ بلكه همواره به ارتباط جهان و نظام هستی با مبدأ فاعلی آن نظر دارد و موجودات و مخلوقات ‏را در سایه ارتباط شان با خالق نظام هستی می ‏شناسد. در نظرگاه اسلام ارتباط بین خداوند و جهان هستی بسیار عمیق و تنگاتنگ است، به این ‏صورت كه خداوند نه تنها آفریننده و ایجاد كننده موجودات است، بلكه برپادارنده و تدبیركننده آن‏ها نیز می ‏باشد و تمام اجزای عالم از جمله انسان كه گل سرسبد هستی است، درلحظه لحظه وجود خود وامدار و وابسته خداوندند، به گونه ‏ای كه اگر لحظه‏ای فیض و عنایت ‏الهی نباشد، طومار وجودشان درهم می‏ پیچد. بنابراین جهان نه تنها در حدوث خود نیازمند خداست، بلكه در بقای خویش وابسته و نیازمند اوست. بدین ‏سان در دیدگاه اسلام ذات الهی ‏با همه اجزای نظام هستی همراهی دارد. قرآن می ‏فرماید:« وَهُوَ مَعَكُمْ أَیْنَ مَا كُنتُمْ؛ و خدا با شماست هر كجا باشید» (حدید،آیه4) حضرت علی(ع) نیز در این رابطه می ‏فرماید:«مَعَ كُلِّ شَی لایُمقارَنَةٍ وَ غَیرُ كُلِّ شَی لابِمُزایَلَة؛ و خداوند همراه هر چیزی است بدون آن كه قرین باشد و غیر از هر چیزی است بدون‏ كناره ‏گیری از آن.» (20)
ناگفته پیداست كه این همراهی، همراهی مكانی نمی‏ باشد؛ چرا كه خدا منزه از آن است كه‏ در مكانی قرار گیرد، بلكه این همراهی و معیت، قیّومی است، یعنی همراهی موجودی كه قیوم ‏است با موجوداتی كه قوام وجودی آنها به او می ‏باشد. این احساس كه او همه جا با ماست از یك سو به انسان عظمت و شكوه می ‏بخشد و از سوی دیگر اطمینان و اعتماد به نفس می‏ دهد و شجاعت و شهامت در او می ‏آفریند و از سویی احساس مسئولیت شدید می‏ بخشد، چرا كه‏ او همه جا حاضر و ناظر و مراقب است؛ و این بزرگترین درس تربیت است. این یك واقعیت ‏است كه خداوند همیشه و همه جا با ماست نه یك كنایه و مجاز؛ حقیقتی كه از یك سو دلپذیر و دل ‏انگیز و روح ‏پرور است و از سوی دیگر رعب‏ انگیز و مسئولیت آخرین.(21) پیامبر اسلام(ص)‏ می ‏فرماید:«وَ اَفْضَلُ اِیمانِ المَرء اَنْ یَعْلَمَ اَنَ‏اللَّهَ تَعالی‏ مَعَهُ حَیثُ كانَ؛ برترین مرحله ایمان انسان این است كه بداند هر جا باشد خدا با اوست».(22) امام خمینی(‏ره) نیز در این رابطه می ‏فرماید:همه ما در محضر خدا هستیم... همه پیش چشم خدا هستیم، همه در علم خدا هستیم، حضور دارد خدا در همه جا: و هو معكم اینما كنتم. وقتی این معنی را به خودمان درست تلقین كنیم...هیچ تخلفی به آن معنی كه نداند او، نمی ‏شود هر كاری بكند، در محضر اوست و ثبت می ‏شود. همه این عالم دفتر ثبت اعمال ماست... وقتی این طور است... نباید مخالفت با آن كسی كه ‏حاضر است بكنیم.(23) در آیه دیگری قرآن می ‏فرماید:«أَلَمْ یَعْلَمْ بِأَنَّ اللَّهَ یَرَی؛ آیا او نمی ‏داند كه خداوند همه اعمالش را می‏ بیند؟» ‏(علق،آیه14) توجه به این واقعیت كه هر كاری را كه انسان انجام می ‏دهد، در پیشگاه الهی است و اصولاً تمام عالم هستی محضر خداست و چیزی از اعمال و حتی نیات آدمی از او پنهان نیست، می‏ تواند روی برنامه زندگی انسان اثر بگذارد و او را از خلاف‏كاری ‏ها باز دارد، مشروط بر این‏كه ایمان به این مطلب واقعاً در دل او جای گیرد و به صورت یك باور قطعی درآید. در حدیث‏ می ‏خوانیم كه امام معصوم می‏ فرماید:اُعْبداللَّه كَاَنكَ تَراهُ فَاِنْ لَمْ تَكُنْ تَراهُ فَاِنَّهُ یَراكَ؛خدا را چنان عبادت كن كه گویی او را می ‏بینی و اگر تو او را نمی ‏بینی او تو را به خوبی می‏ بیند.»(24)
متون دینی با توجه به رسالت هدایت‏ گری خود از طرح مسائل شناسایی جهان و عالم هستی اهداف خاصی را دنبال می‏ كند. پاره ‏ای از این اهداف عبارتند از:
1. زمینه‏ سازی برای خردورزی و اندیشیدن آدمی در نظام خلقت؛
2. آشنایی انسان با صفات خداوند نظیر: علم، حكمت و قدرت؛
3. ارائه شواهدی بر اصل توحید به ویژه توحید افعالی و شاخه‏ های گوناگون آن نظیر: توحید در ربوبیت؛
4. زمینه ‏سازی برای این كه آدمی بتواند از ظواهر عالم بگذرد و به حقایقی كه در وادی این‏ ظواهر رفته است، راه یابد و در پس اسباب و علل طبیعی، دست غیبی خداوند را نظاره‏ گر باشد؛
5 . ایجاد شور و شوق و عشق نسبت به خداوند؛
6 . برانگیختن حس سپاس‏گزاری آدمی.

جمع ‏بندی و نتیجه‏ گیری- در جهان ‏شناسی اسلامی پدیده ‏های عالم جدای از یكدیگر دیده نمی ‏شود.
- خداوند نه تنها آفریننده و ایجادكننده موجودات است، بلكه برپادارنده و تدبیركننده ‏آن‏ها نیز می ‏باشد.
- ذات الهی با همه اجزای هستی من جمله انسان‏ ها در همه آفات همراهی دارد.
- احساس همراهی و توجه ذات باری نسبت به انسان آثار بسیار بابركتی دارد.
- متون دینی با توجه به رسالت هدایت ‏گری خود از طرح مسائل مربوط به عالم هستی ‏اهداف خاصی را دنبال می‏ كند.
_______________________________________________
پی نوشت ها:
20. نهج ‏البلاغه، خطبه اول.
21. تفسیر نمونه، مكارم شیرازی، ج 23، ص 307.
22. شرح نهج ‏البلاغه، ابن ابی ‏الحدید، ج 20، ص 259.
23. صحیفه امام، ج 14، ص 396.
24. بحارالانوار، ج 25، ص 204.منبع:سراج نت

این یك واقعیت ‏است كه خداوند همیشه و همه جا با ماست نه یك كنایه و مجاز؛ حقیقتی كه از یك سو دلپذیر و دل ‏انگیز و روح ‏پرور است و از سوی دیگر رعب‏ انگیز و مسئولیت آخرین.