 به دلایل زیر دیدن به مفهوم قابلیت درك حسى درباره ذات مقدس خداوند ممكن نیست: الف. خداوند وجود صِرف و بى‏حد و مرز است و همه‏ى موجودات شعاع وجود اویند. از این رو، دست این پرتوهاى محدود، به دامان ادراك حسى آن وجود بى‏نهایت نمى‏رسد. قرآن شریف در این باره مى‏فرماید: «و لا یحیطون به علما؛ مخلوقات نمى‏توانند به او احاطه و آگاهى یابند». (طه / 110). ب. پذیرش امكان رؤیت حسى خداوند، به معنى قبول جسمانى بودن اوست. توضیح آن كه عمل دیدن، فرآیندى است مادى و طبیعى. لازمه‏ى چنین فرآیندى مادى و جسمانى بودن شیئى دیده شده، مكان دار بودن، زمان دار بودن و دارا بودن دیگر خصوصیات مادى است. وبر ردّ مادى بودن خداوند، هم برهان قاطع عقلى داریم و هم دلائلى نقلى و قرآنى. 
این كه در آیه 103 از سوره انعام آمده است: «لا تدركه الابصار و هو یدرك الابصار؛ هیچ دیده‏اى قادر به دیدن او نیست و فقط او دیده‏ها را درك مى‏كند»، چنین ادعائى، مطلق است. در عین حال خداوند به طریقى غیر از راه حسّ، هم در دنیا و هم در قیامت قابل درك است: 
الف. درك غیرحسّى خداوند در دنیا: همان وجود بى‏كرانه‏اى كه به تیررس حسّ آدمى نمى‏رسد، قلب مؤمن او را به درك حضورى، با چشم دل و از طریق شهود باطن در مى‏یابد. بدیهى است منظور از دل در اینجا، آن عضو صنوبرى شكل مادى نیست؛ بلكه حقیقتى است كه انسان را از سایر حیوانات، متمایز مى‏سازد. در این دیدن، چشم و حتى فكر با بهره‏گیرى از استدلال، نقشى ندارد. چرا كه نهایت ثمره‏ى استدلال، اعتقاد است نه یافتن. حقیقت ایمان، دستمایه‏ى چنین یافتنى است و شرط اجتناب‏ناپذیر آن، دستخوش گناه نشدن، به خود مشغول نگردیدن، و در كلافى از غفلت گرفتار نیامدن است. غفلت از یك امر موجود و مشهود. اما چه كنیم كه تیرگى گناهان، روى جان‏هاى آدمى را مى‏پوشاند و آن شعور باطنى خدا نَما را كور مى‏كند، (مطففین / 15). فریاد قرآن كریم از این غفلت انسان‏ها، در آیات فراوانى، بلند است (اعراف / 179، یونس / 7، 92 و...). 
ب. درك غیرحسّى خداوند در قیامت: منظور از این نوع رؤیت كه در قرآن از این به لقاء الله تعبیر شده است، قطعى‏ترین و روشن‏ترین مراحل علم است. تعبیر به رؤیت بر مبالغه در روشنى و قطعیت آن است به همان گونه كه ما درباره‏ى معلومات حضورى خود، چنین تعبیر مى‏كنیم مثلاً مى‏گوییم مى‏بینم كه فلان چیز را دوست دارم و از بهمان چیز كراهت مى‏ورزم. چنین تعبیرى به جهت شدّت وضوح آن است. خداوند در آیات متعددى از قرآن، به چنین موضوعى اشاره كرده است از جمله: «وجوهٌ یومئذٍ ناضره الى ربّها ناظره؛ در روز قیامت، چهره‏هائى مسرورند و به خداى خود، نظر مى‏كنند». (قیامت / 23). «ثمّ لترونّها عین الیقین؛ سپس به چشم یقین، جهنّم را خواهید دید». 
اما این دیدن قلبی یا شهود وجه‏الله یعنى چه؟ این از جمله مسائل و موضوعاتى است كه یافتنى و رسیدنى بوده و در قالب الفاظ و در محدوده مفاهیم ذهنى نمى‏آید. دریافت اصل موضوع و چگونگى آن، از عهده عقل و حس معمولى خارج و از محدوده ادراكات معمولى، بیرون بوده و به شكل دیگرى از فهم، نیاز دارد.

بحث عقلى گر درّ و مرجان بود
آن دگر باشد كه بحث جان بود
بحث جان اندر مقامى دیگر است‏
باده جان را قوامى دیگر است‏
 همان، دفتر1. در عین حال كوشش مى‏كنیم مسأله را تا حد امكان توضیح دهیم؛ تشریح پاسخ به پرسش شما نیازمند توجه به امورى است: 
یكم. آگاهى انسان از اشیا بر دو گونه است: آگاهى مفهومى، آگاهى مصداقى. در آگاهى مفهومى، انسان با خود شى‏ء برخورد نمى‏كند؛ بلكه با اوصافى كه از آن مى‏شناسد، مفهومى را در ذهن مى‏سازد و از آن تعبیر به دانستن مى‏كند. بنابراین، «علم» گونه‏اى از آگاهى است كه جنبه مفهومى دارد. امّا در آگاهى مصداقى، انسان خود مصداق و حقیقت را مى‏یابد و به آن معرفت پیدا مى‏كند. در آنجا دیگر واسطه‏اى ذهنى و مفهومى در كار نیست. از آگاهى مفهومى به «علم حصولى» و از آگاهى مصداقى به «علم حضورى» تعبیر مى‏كنند. 
دوّم. در خصوص شناخت به حق تعالى در عرفان، مقصود «شهود حضرت حق» است؛ یعنى، انسان بدون واسطه مفاهیم، حق را شهود كند. واژه «معرفت و عرفان» در این موضوع و مقام، مترادف با «مكاشفه و مشاهده» است. به هر روى، كسانى كه در مباحث معرفت‏الله در عرفان وارد مى‏شوند، مرادشان از این معرفت، «علم حضورى» است. سوّم. برترین علم حضورى در عرفان «كشف» است. «كشف» در لغت به معناى پرده برداشتن از روى چیزى و برهنه كردن است و در اصطلاح عارفان به معناى اطلاع بر معانى غیبى از ماوراى حجاب است. لذا كشف معنوى، عبارت از ظهور معانى غیبى و حقایق غیبى مجرد و برتر از عالم خیال و مثال است. براى اهلِ خلوت گاهى در اثناى ذكر و استغراق در آن، حالتى اتفاق مى‏افتد كه از محسوسات غایب شده و بعضى از حقایق امور غیبى بر ایشان كشف مى‏شود.نگا: تعریفات جرجانى، ص‏124؛ نقد النصوص فى شرح نقش الفصوص، صص‏156 و 157 و 163؛ مقالات، ج‏1، صص‏129 - 185. با توجه به آنچه گفته شد طریق تحصیل معرفت خداوند، دو گونه است: 1. طریق ظاهرى یا علم حصولى، 2. طریق باطنى یا علم حضورى یا مشاهده. طریق ظاهر بر محور برهان و استدلال است و به مدد عقل طى مى‏شود؛ امّا در طریق باطنى، حق شهود مى‏شود و در این ادراك به هیچ نحو شك وجود ندارد. در این شهود - با توجه به آنكه ملاقات و مشاهده كننده «ممكن الوجود» و ملاقات شده و مشاهده شونده «حضرت حق» است -، رؤیت حق، جسمانى نیست؛ بلكه ادراك اسما، صفات الهى و مشاهده احاطه قیّومى حق و فناى ذات خود و دیدن جمیع موجودات به عنوان سایه حق است.رساله لقاءالله، صص‏6 و 7. در شهود حق، سالك جوینده دست به روى هر چیزى كه مى‏گذارد، درك مى‏كند كه وجودش از آنِ خودش نیست و به این ترتیب مرتبه به مرتبه، اشیا را نفى مى‏كند تا به جایى مى‏رسد كه در آن مقام دیگر نفى راه ندارد. شاید این طریق همان راه ابراهیم خلیل«علیه السلام» دراثبات توحید باشد.درآمدى بر سیر و سلوك، صص‏26 - 29. درك حضرت ابراهیم«علیه السلام» جنبه مفهومى نداشت؛ بلكه شهودى بود. بنابراین دیدن خدا؛ یعنى، ادراك اوصاف و صفات الهى و فهم این حقیقت كه ما هیچ چیز از خود نداریم و هر چه هست از او است؛ نه آنكه - نعوذبالله - ذات خداوند قابل مشاهده باشد.این زمان گر سُفتن این دُرْ كنم‏
بس هزاران صفحه باید پر كنم‏
نیك باشد كشف اسرارِ درون‏
واگذارم من به امر كافِ و نون‏
این مشاهده و رؤیت، بر اساس متون اسلامى، امرى ممكن و میّسر است؛ چنان كه در سوره «نجم» مى‏خوانیم: «ثُمَّ دَنا فَتَدَلَّى فَكانَ قابَ قَوْسَیْنِ أَوْ أَدْنى‏»؛ نجم (53)، آیه 8 - 9.؛ «پس نزدیك آمد و نزدیك‏تر شد تا [ فاصله‏اش‏] به قد طول دو [ انتهاى‏] كمان یا نزدیك‏تر شد». و یا در مناجات و ادعیه مى‏خوانیم: «وَ أَنِرْ أَبْصَارَ قُلُوبِنَا بِضِیَاءِ نَظَرِهَا إِلَیْكَ»،مفاتیح الجنان، مناجات شعبانیه. «فَهَبْنِى یَا إِلَهِى وَ سَیِّدِى وَ مَوْلاىَ وَ رَبِّى صَبَرْتُ عَلَى عَذَابِكَ فَكَیْفَ أَصْبِرُ عَلَى فِرَاقِكَ»؛ مصباح المتهجد، شیخ طوسى، ص 847، جلد 1. و «وارزقنى النظر الى وجهك الكریم» و صلى الله علیه وسلم‏لاتحرمنى النظر الى وجهك»؛ بحار الانوار، ج 95، ص 117. و یا روایت امام على«علیه السلام» كه: صلى الله علیه وسلم‏هل رأیت ربك؟ قال ما كنت اعبد ربّاً لم اره، قال: كیف رأیته؟ فقال ولكن رأت القلوب بحقائق الایمان، لم یره العیون بمشاهدة الابصار»؛اصول كافى، ج‏2، ص‏166. «[ سؤال شد: ]آیا خدایت را دیده‏اى؟ گفت: خدایى را كه ندیده‏ام، پرستش نمى‏كنم. سؤال شد: چگونه او را دیده‏اى؟ فرمود: دیده‏ها توان دید او را ندارند؛ لیكن قلوب به حقیقت ایمان، وى را مشاهده مى‏كند». این دیدن، دیدن خاصى است كه لازمه‏اش، اتصال جسمانى و ابزار آن نیست؛ بلكه چشمى خاص توان چنین مشاهده‏اى را دارد؛ چنانكه شیخ صدوق بدان اشاره كرده، مى‏گوید: «بنده چهار چشم دارد: با دو چشم امر دین و دنیایش را مى‏بیند (این دو چشم ظاهرى انسان است) و با دو چشم دیگر امر آفرینش را رؤیت مى‏كند. آن گاه كه حق تعالى خیرى را بر بنده اراده كند، چشم باطنى وى را مى‏گشاید. سپس به سبب این چشم‏ها عالم غیب را مى‏بیند».خصال، ج‏1، ص‏256.در دیده دیده، دیده‏اى مى‏باید
وز خویش، طمع بریده‏اى مى‏باید
تو دیده ندارى كه ببینى او را
ورنه همه اوست، دیده‏اى مى‏باید
چشم دل، ابزارى است براى كشف معنوى و در واقع وسیله‏اى براى ادراك اوصاف و اسماى الهى و ندیدن خود و استغراق در خداوند متعال و این چشم از مشاعر قلب و دل و نفس سالك است؛ نه از ابزار بدن و جسم او! سالك الى الله، به مقامى مى‏رسد كه هیچ یك از موجودات و مخلوقات را نمى‏بیند و گویى چیزى جز «وجه واحد قهار» و «جمال و جلال بى نهایت» او وجود ندارد. اگر هم از آن مقام و مرتبه، نظرى به ماسوى‏الله افكند، همه موجودات و مخلوقات را جلوه انوار «وجه الله» در مراتب مختلف و گوناگون مى‏بیند و هر كدام را جلوه‏اى مى‏یابد كه به نوعى از وجه‏الله خبر مى‏دهد؛ نه به نحوى كه خود را به صورت یك حقیقت مستقل و یا یك واقعیت، نشان دهد! سالك سلوك معنوى، با رسیدن به مراتب بالا، چشم دیگرى دارد كه آنچه را «حق» است، مى‏بیند؛ نه آنچه را كه باطل است و حق مى‏نماید و پرده به روى «حق» است. از این رو مخلوقات را - در حالى كه جلوه‏هایى از انوار وجه او هستند - مى‏بیند و با چهره جدیدى آنها را مشاهده مى‏كند؛ نه به نحوى كه ما مى‏بینیم و با چهره باطل آنها مواجهیم. به عبارت دیگر آنها را در حالى مى‏یابد كه فانى در «وجه‏الله الواحد» مى‏باشند و نه در حالى كه حجاب وجه او هستند. به هر حال شهود وجه‏الله و دیدن یار در چنین مرحله‏اى، معناى خاصى دارد كه در قالب الفاظ و گفتار نمى‏گنجد؛ بلكه یافتنى است:چون نقاب زلف مشكین از جمال خود گشود
صبح صادق در شب دیجور ناگه رو نمود
هم به چشم دوست دیدم، چون جمالش جلوه كرد
كآفتاب از مشرق هر ذره تابان گشته بود
منبع :پرسمان/معارف

آیا در میان کائنات (انس، جن و ملائک) موجودی هست که خدا را مستقیما ببیند؟