

دست‌كم دو بخش دین‌پژوهی را می‌توان از هم جدا ساخت و نتایج و برآیندهای ویژه‌ای را از هر كدام انتظار داشت:
1ـ پژوهش و مطالعه حقانیت و صدق ادیان یا كذب و بطلان آن
در این‌باره دو نكته را می‌توان یادآوری كرد:
أـ تقریباً همة ادیان دعوی هدایت انسان و رساندن او به سعادت را (هرچه كه باشد) دارند. بحث و مطالعه دربارة صدق این دعوی، بخشی از قسم اول پژوهش دینی است. مطالعات عقلی دربارة نشانه‌ها و دلایل آن و سازواری راهبردهای آن، مهم‌ترین جنبة اثبات یا ابطال صدق این دعوی است.
ب‌ـ ادیان علاوه بر دعوی یاد شده، دعوی انحصار صدق نیز دارند. یعنی هر دینی علاوه بر این‌كه مدعی نجات و سعادت انسان است، این‌ ادعا را نیز دارد كه تنها راه نجات و سعادت بشر، همان است كه این دین ارایه كرده است.
پژوهش دربارة صدق این ادعا، غیر از آن چیزی است كه دربارة ادعای پیشین گفته شد. این پژوهش عبارت است از:
أـ مطالعة مبانی نظری و عملی سایر ادیان
ب‌ـ تحقیق دربارة جنبه‌های متفاوت ادیان
ج‌ـ به‌دست آوردن نقش جنبه‌های متفاوت آن در حیات انسان
دـ پژوهش تاریخی پیرامون خاستگاه ادیان
ه‌ـ مطالعه دربارة سهم دخالت‌ها یا معرفت‌های بشری در دین
مجموعه این مطالعات به‌ویژه دو بخش اخیر، می‌تواند زمینة آگاهی ما را از صدق ادیان در ادعای انحصار فراهم سازد.
2ـ پژوهش دربارة آثار و پیامدهای دین
این بخش از پژوهش بر پژوهش پیشین استوار نیست، یعنی با قطع نظر از صدق و حقانیت دین، می‌توان دربارة پیامدها و نقش آن به بررسی پرداخت. این تحقیق ممكن است در زمینه‌های متعددی باشد كه مهم‌ترین آن‌ها از این قرار است:
أـ بررسی آثار دین در جنبه‌های مختلف اجتماعی، مانند نقش آن در ارتقای سطح فرهنگی جامعه، سلامت هنجارهای رفتاری و آرامش جمعی.
ب‌ـ تحقیق دربارة آثار فردی دین، مانند پرورش انسان‌های فرهیخته، ترویج كرامت انسانی، به فعلیت رساندن استعدادهای او و مانند آن.

ضرورت پژوهش‌ دینیآیا انسان ملزم به پژوهش دربارة دین هست یا نه و اگر هست چرا؟ پیش از پاسخ به این پرسش، باید مقدمه‌ای را مورد توجه قرار دهیم كه نقش مهمی در پاسخ یاد شده دارد و آن این است كه اولاً، ارزش تحقیق و پژوهش به‌خاطر انسان است یا خیر و ثانیاً، آیا میان انسان و پژوهش رابطه‌ای وجود دارد كه مقدمه حكم به ضرورت آن باشد یا نه؟
مطالعه دربارة چیستی انسان به این مسأله كمك شایانی می‌كند. اگرچه بررسی تفصیلی این مسأله نه‌تنها بیرون از حوزة بحث كنونی ماست، بلكه همه جوانب آن را نمی‌توان به آسانی مطالعه كرد، ولی اشاره‌ای به آن‌ كه مبتنی بر مطالعات تخصصی دیگر باشد، سودمند است. (نگارنده انسان‌شناسی را تا اندازه به‌صورت مشروح از دیدگاه یك فیلسوف و یك عارف مورد بررسی قرار داده است كه ان‌شاءالله در دسترس قرار خواهد گرفت.)
از این دیدگاه می‌توان گفت كه انسان حیوانی متفكر است كه تفكر و اندیشه‌ورزی از ذاتیات اوست و همان‌گونه كه در جای خود گفته شده است، ذاتی آن است كه با سلب آن از ذات، ذات منتفی می‌شود[1]. بنابراین، اگر اندیشه‌ورزی از انسان سلب شود، باقی‌ماندة آن، انسان نیست. هویت انسان با اندیشه‌ورزی در هم تنیده شده است و به تعبیر دیگر، او در واقع مسؤولیت عقلانی(Rational Responsibility) دارد، یعنی مجموعة آراء، اخلاق و رفتارهای انسان باید جنبة عقلانی داشته باشد و به همین جهت، وی مجاز به پذیرش چیزی است كه مدلّل و بر پژوهش‌های دقیق نظری استوار باشد، به‌گونه‌ای كه به یقین یا اطمینان نظری دست یابد. پذیرش چیزی كه یقینی و اطمینان‌آور و دست‌كم مدلّل نباشد، با مسؤولیت عقلانی وی سازگار نیست.
همچنین او مجاز به انجام كاری است كه از طریق دقت‌های عقلی یا نقلی یقین‌آور یا اطمینان‌بخش به‌دست آمده باشد. نادیده گرفتن این جهت به معنی نادیده گرفتن مهم‌ترین بخش ذات و هویت انسان است. پس حقیقت انسان ضرورت پژوهش را نمایان می‌سازد و چون دین و گزاره‌های دینی یا به هست‌ها و نیست‌ها ارتباط دارد و یا به بایدها و نبایدها و عقاید و اعمال انسان نیز مربوط به همین دو حوزه است، پژوهش دربارة دین به هریك از دو شكل یاد شده، ضرورت دارد.
آیا این ضرورت جنبة كاربردی هم دارد و به تعبیر دیگر، انسان بیرون از حوزة نظری بدان پای‌بند است یا نه؟ برای پاسخ به این پرسش اشاره‌ای به راه‌هایی كه انسان به نوعی چیزی را می‌پذیرد یا می‌پسندد و یا بر اساس آن رفتار می‌كند، سودمند است.
اگرچه انسان به‌خاطر ماهیت خود باید اندیشمند باشد و در غیر این صورت دارای چنین ماهیتی نخواهد بود، ولی داشتن چنین فصل یا صورتی دارای لایه‌های پوشیده و پنهان است. به همین خاطر، آشكار نبودن اندیشه‌ورزی او سبب نمی‌شود كه به آسانی، او از هویت ذاتی خود جدا گردد و به حیوان غیر متفكر تبدیل شود. در هر صورت غیر از انسان‌های معصوم كه اندیشه و رفتارشان خطاناپذیر است و خود، معیار صدق اندیشه‌ها و رفتارهای دیگران هستند، سایر انسان‌ها همیشه به اندیشه‌ورزی متعهد نیستند.
به بیانی دیگر، انسان به‌خاطر انسان بودن باید آراء و نظریاتی را بپذیرد كه مدلّل باشد و نیز رفتارهایی را انجام دهد كه بر دلیل تكیه زده باشد. اگر رأی و عملی مربوط به حوزة عقل است، باید دلیل عقلی داشته باشد و اگر مربوط به قلمرو نقل است، باید مستند به نقل خطاناپذیر، قطعی و دست‌كم مورد اطمینان باشد و اگر به قلمرو تجربه ارتباط دارد، باید دلیل تجربی قابل اعتماد داشته باشد؛ ولی همة انسان‌ها همیشه این‌گونه نیستند و در بسیاری از موارد معیارهای پذیرش نظری و عملی آن‌ها امری عقلانی نیست، بلكه بر اساس معیارهایی اندیشه یا رفتاری را می‌پذیرند كه با ذات و هویت و مسؤولیت عقلانی وی تناسبی ندارد و بنابراین، فاقد ارزش و اعتبار رفتاری و قطعیت و واقع‌نمایی است. برخی از معیارهای كه بر اساس آن پذیرش انجام می‌شود و در میان انسان‌ها شناخته شده و رایج است، در فصل خاستگاه دین همین نوشتار آمده است.
از آن‌جا كه این بحث مقدمه‌ای برای مسألة عوامل گرایش به دین خواهد بود، به بررسی اجمالی آن در این مقدمات پرداختیم و با شرح كوتاهی كه دربارة ابعاد دین، موضوع پژوهش دینی، ضرورت آن و معیارهای پذیرش یك باور یا نظریه ارایه شد، اینك به علومی كه به دین‌پژوهی ارتباط دارد، می‌پردازیم.
------------------------------------------------
[1] ر.ك. طباطبایی، سید محمد حسین، نهایة الحكمه منبع:سراج نت
دست‌كم دو بخش دین‌پژوهی را می‌توان از هم جدا ساخت و نتایج و برآیندهای ویژه‌ای را از هر كدام انتظار داشت.