دلیل وحشت از مرگ در انسان هاى ناقص، این است كه انسان به حكم فطرت خود، حب به بقا و میل به جاودانگى دارد و از فنا، زوال و نیستى متنفر است و از آنجا كه مرگ را نیستى مى پندارد، از مرگ تنفر دارد.
 خداوند متعال، عقیده این گروه از انسان ها را چنین بیان مى كند: «إِنْ هِیَ إِلاّ حَیاتُنَا الدُّنْیا نَمُوتُ وَ نَحْیا وَ ما نَحْنُ بِمَبْعُوثِینَ»[1]؛ «جز این زندگانى دنیاى ما چیزى نیست، مى میریم و زندگى مى كنیم و دیگر برانگیخته نخواهیم شد».
 متوسطان ـ كه ایمانشان به عالم آخرت كامل نیست ـ به دلیل غفلت از حیات اخروى و توجّه به امور دنیوى و تلاش در آبادانى آنها، از مرگ مى ترسند. امام صادق علیه السلاممى فرماید: «روزى مردى به سوى ابوذر آمد و پرسید: چرا ما از مرگ كراهت داریم؟ ابوذر در پاسخ گفت: به دلیل آنكه شما دنیا را آباد كردید و آخرت را خراب؛ پس مى ترسید كه از آبادانى به سوى خرابى انتقال یابید»[2].
 ریشه این غفلت، پیروى از خواسته هاى نفسانى، مخالفت با حضرت حق یا آرزوهاى دراز است. امیرمؤمنان علیه السلام در كلام گران سنگى مى فرماید: «... آیا كسى نیست كه از گناه توبه كند، پیش از آنكه مرگش فرا رسد؟... شما را فرموده اند كه بار بربندید و توشه برگیرید. من بر شما از دو چیز بیشتر مى ترسم: به دنبال هواى نفس رفتن و آرزوى دراز در سر پروریدن».[3]

اُستُن این عالم اى جان غفلت است / هوشیارى این جهان را آفت است
 هوشیارى زان جهان است و چوآن / غالب آید پست گردد این جهان[4]

این متوسطان و غافلان، به حدى از مرگ غافل اند كه به تعبیر حضرت على علیه السلام «گویا مرگ را در دنیا، براى غیر ما نوشته و حق را بر عهده جز ما هشته اند و گویى آنچه از مردگان مى بینیم، مسافران اند كه به زودى نزد ما باز مى آیند و آنان را در گورهایشان جاى مى دهیم و میراثشان را مى خوریم! پندارى ما پس از آنان، جاودان به سر مى بریم!»[5]
 اما گروه سوم، انسان هاى كامل و مؤمنان وارسته اند و ترسشان، مثبت و ارزشى است. در حقیقت آنان از عظمت خداوند متعال مى ترسند. هراس آنان همانند وحشت وابستگان به دنیاى مادى و دل دادگان به تعلّقات آن نیست. حضرت حق در قلب اولیاى الهى، تجلّى كرده و موجب هیبت آمیخته به شوق شده است. بنابراین تجلّى الهى و عظمت ادراك و شهودشان، آنان را به هیبت و خوف مبتلا كرده است. درست مانند زمانى كه عاشق دل داده، پس از سال ها دورى و رنج، اجازه ملاقات با معشوق را پیدا مى كند؛ تمام وجود او آكنده از ترس و اضطراب است كه نكند پس از سال ها هجران، عملى از او سر بزند و او از دیدار محبوب خود محروم شود.
 دل عاشقان خداوند متعال، در هنگام ملاقات با حضرت حق ـ كه با مرگ سرفصلى از آن آغاز مى شود ـ مى تپد و وحشتناك و ترسناك مى شود؛ ولى این خوف غیر از ترس هاى معمولى است.[6]
 هراس انسان هاى آن سویى، از طول سفر، توشه كم و بزرگى و عظمت مقصد است.[7] ایشان، به تبع قرآن كریم، مرگ را چون زندگى، امتحان بزرگ الهى مى دانند[8] و مى ترسند كه از این آزمون، سربلند بیرون نیایند و به حقیقت آزمون انسان هاى كامل، بسیار سخت است كه حتى درك آن نیز براى ما مشكل مى نماید.

هیچ مرده نیست پرحسرت زمرگ / حسرتش آن است كش كم بود برگ
 ورنه از چاهى به صحرا اوفتاد / در میان دولت و عیش و گشاد
 زین مقام ماتم و تنگین مُناخ / نقل افتادش به صحراى فراخ
 مقعد صدقى نه ایوان دروغ / باده خاصى نه مستیى زدوغ
 مقعد صدق و جلیسش حق شده / رسته زین آب و گل آتشكده
 ورنكردى زندگانیى منیر / یك دو دم ماندست مردانه بمیر[9]

با این توضیحات اجمالى و مختصر، روشن مى شود كه هر ترس و وحشتى از مرگ، بد و منفى و هر خوفى از آن هم خوب و مثبت نیست. اگر ترس از مرگ، بر اثر غفلت و محدودیت نظر باشد، وحشتى منفى و نابخردانه است كه باید عامل آن (دنیادوستى) را از بین برد. اما اگر وحشت از مرگ، براساس خوف از عظمت حق تعالى و ترس از چگونگى رویارویى با خداوند باشد، ترسى مثبت و از سر شوق و عشق است.
 گفتنى است اگر چه اولیاى الهى در برخى حالات، با درك عظمت حق و توجه به سنگینى مسئولیت خویش، از مرگ هراسناك اند؛ اما از سوى دیگر شوق دیدار یار، حالتى براى آنان به وجود مى آورد كه اعلام مى دارند: «علاقه ما به مرگ، از علاقه كودك به پستان مادر بیشتر است».
  در پایان، توجه به امور زیر در باور مرگ و یادآورى آن و پند گرفتن از آن، مؤثر و مفید است:
 یكم. اندیشه درباره مرگ به ویژه در خلوت و اینكه مرگ تنها پلى است كه ما را از خانه عمل، به خانه پاداش و جزا منتقل مى سازد. همچنین تفكر در این نكته كه انسان براى این دنیاى فانى و زندگى زودگذر، آفریده نشده؛ بلكه آفرینش او براى زندگانى ابدى است كه مرگ آغاز سفر بدان جا است.
 دوّم. زیارت اهل قبور و تماشاى قبرهاى پوسیده و سنگ متلاشى شده و اندیشه در این مسئله كه چه انسان هایى روزگارانى زندگى مى كردند و اكنون همگى در این گورستان ها خوابیده اند و هیچ یادى از آنان نیست. جسم آنها اگر چه خاك شده و غذاى مورچگان گردیده است؛ اما آنان همگى در محضر پروردگار عالم حاضرند و پاداش رفتار نیك یا كیفر كردار بد خود را مى بینند و این سرنوشتى است كه دیر یا زود ما نیز بدان خواهیم رسید.
 سوّم. شركت در تشییع جنازه و تدفین اهل ایمان و یادآورى این نكته كه روزى ما نیز همانند آن فرد، بر روى دوش آشنایان و بستگان به گور سپرده خواهیم شد. پس كردار، رفتار و گفتار خود را بر اساسى تنظیم كنیم كه مرگ ما، موجب آسایش ابدى ما بشود.
 چهارم. تلاوت و تدبر در آیاتى كه در مورد مرگ و قیامت است (به ویژه نگاه اندیشمندان به آیات عذاب) و مطالعه و تفكر در روایات فراوانى كه در این باره وارد شده است.
 پنجم. توجه به این نكته كه مرگ نیستى و نابودى نیست؛ بلكه دریچه اى براى ورود به عالمى بزرگ تر و گسترده است. مرگ ما را از خانه عمل و امتحان، به خانه ابدى محاسبه و پاداش مى برد و هر چه در دنیا كاشته ایم، در قبر ظهور پیدا مى كند و برداشت مى شود. كسى كه در دنیا با ایمان و عمل صالح سپرى كرده، قبر او «روضة من ریاض الجنة» است و آن كه دنیایش را با بى ایمانى و بدكردارى سپرى كرده، قبرش «حفرة من حفر النیران» است. آرى قبر همه انسان ها، ظاهرى مشابه دارد؛ اما باطن آن متفاوت است: یا بهشت است یا جهنم. آن كه دنیا را با ایمان و عمل صالح سپرى كرده، هم اكنون در بهشت است و مرگ او را به این سعادت ابدى مى رساند. پیك مرگ براى چنین فردى، پیك بشارت و سعادت است. زندگى بهشت مدار او در دنیا، موجب شده كه باطنش، بهشت گشته و مرگ او را به بهشت ببرد (قبرش بهشت است). اما آن كه با سوء اختیار خود، در دنیا بدكردار بوده، هم اكنون در جهنم است؛ منتها همانند مردم مست و بى هوش، مى سوزد و ادراك نمى كند. آن گاه كه پیك مرگ آمد، در حقیقت او به هوش مى آید و آن گاه جهنمى كه خود براى خود، فراهم كرده بود، به چشم جان مى بیند و با همه وجود مى چشد.[10]

 
پی نوشت:
 [1]. مؤمنون 23، آیه 37.
 [2]. بحارالانوار، ج 6، ص 137، ح 42. 
 [3]. نهج البلاغه، خطبه 28، ص 29.
 [4]. مثنوى معنوى، دفتر اول، ابیات 2066 ـ 2067.
 [5]. نهج البلاغه، كلمات قصار 122، ص 382.
 [6]. امام خمینى، چهل حدیث، صص 303 ـ 307 مركز نشر فرهنگى رجاء، چاپ اول، تابستان 1368.
 [7]. نهج البلاغه، كلمات قصار 77، ص 372.
 [8]. ملك 67، آیه 2.
 [9]. مثنوى معنوى، دفتر پنجم، ابیات، 1771 ـ 1766.
 [10]. براى آگاهى بیشتر ر.ك:
 الف. عبدالحسین، دستغیب شیرازى، معاد ؛
 ب. محمد حسین، حسینى تهرانى، معاد شناسى؛
 پ. مرتضى، مطهرى، معاد ؛
 ت. ناصر، مكارم شیرازى، معاد.
منبع : پرسمان دانشجویی

«ترس از مرگ»، علت هاى گوناگون دارد. در یك نگاه كلى مى توان انسان ها را از این جهت به سه گروه ـ ناقصان، متوسّطان و كاملان ـ تقسیم كرد.