


معنای شرك مشركان مكه «قُلْ مَنْ یَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ أَمَّنْ یَمْلِكُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصارَ وَ مَنْ یُخْرِجُ الْحَیَّ مِنَ الْمَیِّتِ وَ یُخْرِجُ الْمَیِّتَ مِنَ الْحَیِّ وَ مَنْ یُدَبِّرُ الْأَمْرَ فَسَیَقُولُونَ اللَّهُ فَقُلْ أَ فَلا تَتَّقُونَ» یونس (10)، آیه 31.؛ «بگو: كیست كه از آسمان و زمین، به شما روزى مى‏بخشد یا كیست كه حاكم بر گوش‏ها و دیدگان است و كیست كه زنده را از مرده بیرون مى‏آورد و مرده را از زنده خارج مى‏سازد و كیست كه كارها را تدبیر مى‏كند؟ خواهند گفت: خدا. پس بگو: آیا پروا نمى‏كنید»؟
پاسخ این است كه توحید داراى درجات و مراتبى است؛ همچنان كه شرك نیز كه مقابل توحید است، مراتب و درجاتى دارد و تا انسان همه مراتب‏
و مراحل توحید را طى نكند، موحد واقعى نیست. ما در این جا به مراتب شرك اشاره مى‏كنیم:

1. شرك ذاتى؛بعضى از ملل به دو (ثنویت) یا سه (تثلیث) یا چند خدایى قدیم ازلى و مستقل از یكدیگر قائل بودند؛ یعنى اعتقاد به چند مبدئى. شرك در ذات، درست نقطه مقابل توحید ذاتى است.

2. شرك در خالقیت؛برخى خداوند را ذات بى مثل و مانند مى‏دانستند؛ اما برخى مخلوقات او را با او در خالقیت، شریك مى‏دانستند؛ مثلاً مى‏گفتند: خداوند، خالق خیرات است و شرور، آفریده بعضى از مخلوقات هستند. توحید در خالقیت، نقطه مقابل این شرك است.

3. شرك صفاتى؛شرك در صفات، به علت دقیق بودن مسئله، در میان عامه مردم، هرگز مطرح نبود. اشاعره (گروهى از متكلمین) دچار این نوع شرك شده‏اند.
اینان معتقدند كه صفات خداوند، زائد بر ذات اوست و نه عین آن.

4. شرك در پرستش؛برخى در مرحله پرستش، چوب، سنگ، ماه، ستاره، خورشید، درخت و... را مى‏پرستیدند. این نوع از شرك، فراوان بود و هنوز هم در گوشه و كنار جهان یافت مى‏شود. نقطه مقابل این شرك، توحید در عبادت است.

5. شرك در ربوبیت؛كه خود به دو قسم زیر تقسیم مى‏شود:
الف) شرك در ربوبیت تكوینى؛ یعنى در اداره و تدبیر جهان، موجودى دیگر را به طور مستقل، دخیل مى‏دانستند.
ب) شرك در ربوبیت تشریعى؛ یعنى در وضع قوانین و بایدها و نبایدهاى زندگى، به غیر خداوند، رجوع مى‏كردند و به قوانین غیرالهى تن مى‏دادند. بنابراین مقدمات، مشركین اگر چه به توحید ذاتى، صفاتى و افعالى قائل بودند، اما داراى دو نوع شرك زیر بودند:
یك. شرك در عبادت؛ آنها به عبادت و پرستش بت‏ها مى‏پرداختند. خداوند در قرآن مى‏فرماید: «إِذْ قالَ ِلأَبیهِ وَ قَوْمِهِ ما تَعْبُدُونَ. قالُوا نَعْبُدُ أَصْنامًا فَنَظَلُّ لَها عاكِفینَ» شعراء (26)، آیه 71 و 72..
مشركین در توجیه بت‏پرستى خود مى‏گفتند: «وَ الَّذینَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِیاءَ ما نَعْبُدُهُمْ إِلاّ لِیُقَرِّبُونا إِلَى اللّهِ زُلْفى» زمر (39)، آیه 3.؛ «ما بت‏ها را پرستش مى‏كنیم؛ به خاطر این كه ما را به خدا نزدیك كنند»؛ یعنى چیزهایى را مقرب الى‏اللَّه مى‏دانستند كه خود خداوند آنها را قبول نداشت و از آنها نهى كرده بود و علاوه بر این،
به وسیله پرستش آن بت‏ها، مى‏خواستند به خداى واقعى نزدیك شوند؛ در حالى كه پرستش، تنها سزاوار اوست و در توسل و شفاعت، نه پرستش است و نه توجه به كسى یا چیزى كه خدا از آن نهى كرد؛ بلكه توجه به كسانى است كه خداوند به اطاعت از آنان امر كرده است.
دو. شرك در ربوبیت تشریعى؛ اگر چه بر اساس آیه 31 سوره مباركه یونس، مشركین به توحید در ربوبیت تكوینى (تدبیر تكوینى) معترف بودند، اما
در مقام عمل، از بایدها و نبایدهاى خداوند، پیروى نمى‏كردند و به تعبیر قرآن كریم، از حكم جاهلیت پیروى مى‏كردند و تابع آداب و رسوم غلط جاهلى بودند؛ «أفَحُكْمَ الْجاهِلِیّه یَبْغُونَ وَ مَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللّهِ حُكْمًا لِقَوْمٍ یُوقِنُونَ»؛ مائده (5)، آیه 50.؛ «آیا خواستار حكم جاهلیت هستید؟ و براى مردمى كه یقین دارند، داورى چه كسى از خدا بهتر است»؟
در سوره آل عمران، آیه 83 نیز مى‏فرماید: «أَ فَغَیْرَ دینِ اللّهِ یَبْغُونَ وَ لَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِی السَّماواتِ وَ اْلأَرْضِ»؛ «آیا غیر از دین خدا را مى‏خواهید؛ در حالى كه زمین و آسمان تسلیم او هستند». بنابراین، مشركان دو نوع شرك داشتند؛
1. شرك در عبادت و پرستش.
2. شرك در ربوبیت تشریعى.منبع:پرسمان

برخى خداوند را ذات بى مثل و مانند مى‏دانستند؛ اما برخى مخلوقات او را با او در خالقیت، شریك مى‏دانستند؛ مثلاً مى‏گفتند: خداوند، خالق خیرات است و شرور، آفریده بعضى از مخلوقات هستند. توحید در خالقیت، نقطه مقابل این شرك است.