




امامان دوازده‏گانه(ع) در قرآن به این پرسش ارزنده، پاسخ‏هاى متعدد داده شده است كه با توجّه به حوصله نوشتار به دو مورد اشاره مى‏شود.
 1. «تبیین» قرآن توسط پیامبر(ص)؛ عدم تصریح به خصوصیّت و تعداد و نام امامان موضوعى استثنایى نیست. قرآن خود متكفل بیان تمام مصادیق و جزئیات فروع معارف و دستورالعمل‏ها نیست تا عدم تصریح به نام امامان مورد نظر شیعه امرى خلاف انتظار و غیر موافق با سبك ویژه قرآن باشد. نماز نمونه خوبى از این دست است. شاید در بین احكام و دستورهاى شریعت مطلبى به اهمّیّت و محوریت نماز وجود نداشته باشد؛ تعابیرى نظیر ستون خیمه دین، مرز میان كفر و ایمان، عامل تقرب هر پرهیزكار و نخستین پرسش و اساسى‏ترین عامل پذیرش دیگر اعمال نشان دهنده اهمّیّت این تكلیف الاهى است؛ امّا به راستى آیا در آیات قرآن نشانى از تعداد ركعات و خصوصیات این فریضه وجود دارد؟! قرآن به وجوب نماز و اقامه آن در اوقات خاصّ و طهارت هنگام نماز و چند مورد از این دست اشاره كرده، بیان خصوصیات دیگر این مهم را به «سنت» واگذاشته است. قرآن درباره زكات واجب و حج و خمس و سایر دستورهاى شریعت مقدس نیز از همین نظام تبعیت كرده است؛ یعنى فشار اصلى را بر تثبیت این واجبات گذارده و بیان خصوصیات را به دستگاه دیگر (سنت) واگذار كرده است. همین دغدغه و پاسخش بر زبان ابوبصیر و امام صادق(ع) نیز جارى شده است: ابو بصیر كه از شاگردان تیزبین امام ششم(ع) است، پیرامون آیه 59 سوره نساء - «أَطِیعُوا اللَّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْكُمْ» - كه مردم را به اطاعت از خدا و رسول و اولیاى امور فرا مى‏خواند، به طرح پرسش مى‏پردازد. طبیعى است كه در خدا و رسول به دلیل انحصارشان در «الله» و ذات مقدس حضرت محمد(ص)، تردید راه نمى‏یابد؛ امّا ذكر واژه «اولیاى امور» و اجمالى كه در آن نهفته، وى را بر آن داشت تا بپرسید: چرا قرآن نام آنان را نبرده است. اگر واقعاً حق با شیعه است و مراد از «اولیاى امور» امام على(ع) و اهل بیت‏اند، چرا آنان را به نام معرفى نفرمود؛ «ما بالَهُ لم یُسَمِّ عَلیّاً و اَهْلَ بَیْتهِ»؟ امام صادق(ع) در پاسخ به سبك خاصّ قرآن اشاره كرد و فرمود: وقتى براى پیامبر آیه نماز نازل شد، خدا در آن سه ركعت و چهار ركعت را نام نبرد تا آن‏كه رسول خدا(ص) آن را شرح داد. آیه زكات نازل شد، خدا نام نبرد كه باید از چهل درهم یك درهم داد تا رسول خدا(ص) آن را شرح داد و آیه حج نازل شد و نفرمود به مردم كه هفت دور طواف كنید تا آن‏كه رسول خدا(ص) آن را براى مردم توضیح داد. «أَطِیعُوا اللَّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْكُمْ» درباره على و حسن و حسین - علیهم السلام - نازل شد و رسول خدا(ص) درباره على فرمود: «هر كه من مولا و آقاى اویم، على(ع) مولا و آقاى او است؛ و فرمود من به شما وصیت مى‏كنم درباره كتاب خدا و خاندانم؛ زیرا من از خداى - عزوجل - خواسته‏ام میانشان جدایى نیفكند تا آن‏ها را كنار حوض به من رساند. خدا این خواست مرا برآورد....»1 از این روایت در مى‏یابیم وظیفه بیان مصداق‏ها و موارد و نیز تبیین جزئیات بردوش پیامبر(ص) است. همین جهت شیعه را بر آن داشت تا بر سنت پیامبر(ص) تاكید ورزد؛ بر عدم امكان اكتفا به قرآن در تشخیص امور پاى فشارد و تلاش خلفاى سده نخستین هجرى در ممنوعیت نگارش سنت رسول الله(ص) را اشتباه فاحش بخواند. چنان كه مى‏دانیم این ممنوعیت سرانجام در اواخر دوران بنى امیه برطرف شد و تدوین كتب روایت نزد تمام فرقه‏هاى مسلمان مورد توجّه قرار گرفت. قرطبى، از مفسران به نام اهل سنت، در مقدمه تفسیرش چنین روایت مى‏كند: عمران بنِ حُصین به مردى كه گمان مى‏كرد كتاب الله به سنت نیاز ندارد، گفت: «تو احمقى، آیا حكم نماز ظهر را كه باید چهار ركعت خواند و حمد و سوره‏اش را آشكار نخواند، در قرآن یافته‏اى؟ و به همین گونه به نماز و زكات و مثل آن‏ها اشاره كرد و گفت: آیا این [امور] را در قرآن روشن شده یافته‏اى؟ همانا كتاب خدا این امور را مبهم بیان كرد. و سنت آن را تفسیر مى‏كند.»2 در همان تفسیر از «مكحول»، یكى از علماى بنام و مورد قبول اهل سنّت، چنین نقل مى‏كند: «القُرآنُ اَحْوَجُ الِىَ السُّنةِ مِنَ السُّنَةِ اِلى القُرانِ». قرآن به سنت از سنت به قرآن نیازمندتر است. البته این تعبیر افراط گونه مور تایید شیعه نیست. بر اساس باورهاى شیعه سنّت، مشروعیت و حتّى صحت مندرجات و محتویات خود را از موافقت با قرآن و اصول حاكم بر آن به دست مى‏آورد. سند حجیت و اعتبار سنت، قرآن است؛ ولى به هر حال فهم صحیح معارف و وظایف دینى بى عنایت به سنت نبوى(ص) و روایات اهل بیت(ع) ممكن نیست. در این‏جا، پرسشى دیگر رخ مى‏نماید: رسول اكرم(ص) این معارف و احكام جزئى و تفسیرى را از كجا به دست مى‏آورد؟ از آیات قرآن استفاده مى‏شود كه جمع و قرائت آیات قرآن و نیز بیان مراد و مقاصد و شرح و تبیین آیات از ناحیه خداى متعال است: «إِنَّ عَلَیْنا جَمْعَهُ وَ قُرْآنَهُ * فَإِذا قَرَأْناهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ* ثُمَّ إِنَّ عَلَیْنا بَیانَهُ‏3؛ جمع قرآن - كلمات در آیات، آیات در سوره‏ها و... - و قرائت قرآن بر عهده ما است و هنگامى كه بر تو قرآن را خواندیم، تو [پیامبر(ص)] هم پیروى كن و قرآن را همین گونه بخوان. - مرحله بعد «بیان» قرآن است كه آن هم وظیفه ما است». بنابراین، بیان و تشریح مقاصد آیات هم از ناحیه خدا است و به وسیله وحى دیگرى جز وحى قرآنى در اختیار پیامبراكرم(ص) قرار مى‏گیرد. پس ما با دو وحى روبه‏رو هستیم: «وحى قرآنى» و «وحى تبیینى». در وحى قرآنى لفظ و معنا هر دو از ناحیه خدا است؛ امّا در وحى تبیینى معنا از خدا و لفظ از سوى رسول خدا(ص) است. آیات 43 و 44 سوره نحل به این دو گونه وحى اشاره مى‏كند: «وَ أَنْزَلْنا إِلَیْكَ الذِّكْرَ لِتُبَیِّنَ لِلنَّاسِ ما نُزِّلَ إِلَیْهِمْ وَ لَعَلَّهُمْ یَتَفَكَّرُونَ؛ ما بر تو «ذكر» را نازل كردیم تا قرآنى را كه براى مردم نازل شده تبیین و تفسیر كنى و زمینه تفكر آن‏ها را فراهم سازى». این ذكر همان «وحى تبیینى» است كه درست تجلى یافته است و تمام سخنان پیامبر(ص) در زمینه معارف و دستورالعمل‏هاى دینى را شامل مى‏شود. این مقدمات نشان مى‏دهد عدم ذكر مصداق‏ها به نام ائمه اطهار(ع) اختصاص ندارد و غالب معارف و احكام الاهى را شامل مى‏شود. بنابراین، براى شناخت نام امامان معصوم(ع) باید سراغ سنت نبوى(ص) رفت؛ همان گونه كه در تفسیر و تبیین معارف و دیگر فرائض دینى به «سنت» نیاز مندیم. 
2. تأكید بر روش توصیفى؛ از روش‏هاى جالب توجّه قرآن تأكید بر صفات و ویژگى‏ها و عدم اصرار بر ذكر نام اشخاص است. شاید حكمت این روش توجّه دادن امت به صفات و ویژگى‏هاى خوب و بد در طول زمان است تا بر اساس اوصاف ذكر شده به شناخت اشخاص و تطبیق صفات بر آنان بپردازند و اهمّیّت و جایگاه اشخاص را با میزان صفات تجلى یافته در آنان بسنجند. روش بیان «توصیفى»، به قرآن شادابى و تازگى و دوام مى‏بخشد؛ زیرا در هر قطعه‏اى از زمان زمینه تطبیق افراد و جوامع بر شاخصه‏هاى ذكر شده در قرآن فراهم مى‏شود و امكان دستیابى به داورى قرآن در مسائل نو و فتنه‏هاى فردى و اجتماعى تأمین مى‏گردد. قرآن «كلام فصل» است - «إِنَّهُ لَقَوْلٌ فَصْلٌ»4
3- و بین حق و باطل تمییز مى‏دهد و راهنماى انسان در فتنه‏ها است؛ چنان كه پیامبر(ص) فرمود: «هنگامى كه فتنه‏ها چون پاره‏هاى شب تاریك شما را فرا گرفت، به قرآن روى آورید» از سوى دیگر، حكومت شایستگان نیاز همیشگى جوامع دینى است و به بخشى از امت اسلامى و یا قطعه‏اى خاصّ از تاریخ، اختصاص ندارد. براى راهنما و فصل الخطاب شدن در گستره‏اى چنین پهناور، بیان شاخصه‏ها و شایستگى‏ها و ویژگى‏هاى صالحان و مفسدان و حق و باطل و خوب و بد بهترین راه شمرده مى‏شود. بدین سبب، قرآن جز در موارد ضرورى از بردن نام مؤمنان، منافقان، حواریون، پادشاهان، مترفان و... صرف نظر كرده است تا مخاطبان قرآن به صفات و ویژگى‏ها و نه نام‏ها توجّه كنند و امكان بهره‏گیرى‏هاى نو از قرآن فراهم شود. بنابراین، شیعه معتقد است مسلمانان در آیات بسیارى به ائمه اطهار(ع) رهنمون شده‏اند و وظیفه دارند با تطبیق ویژگى‏هاى یاد شده در قرآن، امام خود را بشناسند و پاسخ نیازهاى دینى، اجتماعى و سیاسى خود را از درگاه آنان جویا شوند. بر اساس همین نكته مهم، امام باقر(ع) مى‏فرماید: «مَنْ لَمْ یَعْرِفْ اَمْرَنا مِنَ الْقُرانِ لَمْ یَتَنَكَّبِ الفِتَنْ». هر كس امر ولایت ما را از قرآن به دست نیاورد؛ نمى‏تواند از فتنه‏ها مصون ماند.» در این روایت دو نكته قابل تأمل مى‏نماید: 
1. امر ولایت اهل بیت(ع) در قرآن وجود دارد و توصیفات موجود در قرآن ما را به امامان معصوم رهنمون مى‏شود. اگر به راستى از سر تحقیق و بدون هیچ گونه اعوجاج و كج فهمى سراغ آیات رویم، نشانه‏ها و صفات و ویژگى‏هایى كه براى امامان بیان شده ما را به دوازده معصوم(ع) هدایت خواهد كرد. پس امر ولایت امامان شیعه را مى‏توان از قرآن استخراج كرد. البته همان گونه كه پروردگار در تمام آفریده‏ها تجلى كرده است و تنها شایستگان از توان مشاهده برخوردارند، شناخت امر ولایت اهل بیت(ع) از آیات نیز به خواست و طلب و ذوق و سلامت نیازمند است.
 2. شیعیان ممكن است از راه‏هاى گوناگون به امر ولایت امامان دست یابند، امّا با توجّه به اهمّیّت و مرجعیت قرآن كسانى از فتنه‏ها و شبهه‏ها و افراط و تفریطها رهایى مى‏یابند كه معرفت به ولایت و شؤون آن را از قرآن گرفته باشند. در غیر این صورت، در فتنه‏هاى ناشى از افراط و تفریط سقوط خواهند كرد. به همین جهت مفسران و علماى بزرگ شیعه بخش عمده‏اى از تلاش عالمانه خود را به اثبات ولایت و شؤون آن معطوف داشته‏اند و ولایت امامان شیعه(ع) را به آیات الاهى مستند ساخته‏اند. تلاش و تألیف‏هاى آنان ذیل آیاتى چون «اولى الامر»، «ذوى القربى» «ولایت»، «اكمال دین»، و... فراوان به چشم مى‏خورد. این بحث را با حدیثى از امام صادق(ع) پایان مى‏دهیم: «اگر قرآن آن‏گونه كه خدا خواسته و نازل كرده تلاوت شود و مورد تدبر قرار گیرد، هر آینه ما را با نشانه‏هاى ارائه شده‏اش خواهید یافت.»
3-بنابراین، باید با نگاه جست‏وجوگر در آیاتى كه صفات و ویژگى‏هاى رهبران و اولیاى امور را بیان مى‏كند، نام‏هاى اهل بیت(ع) را استخراج كرد. شیعه افتخار دارد كه رهبرانش را با استناد به اصول قرآنى برگزیده است. پى‏نوشت:
 1. «اِنَّ رَسُولَ اللَّهِ نَزَلَتْ علیه الصلوةُ و لَم یُسَمّ لَهُم ثَلاثاً وَ لا اَرْبعَاً حتّى كانَ رَسُولُ اللّهِ هُوَ الذَّى فَسَّرَ لَهُمْ ذلِكَ وَ نَزَلَتْ عَلَیْه. الزَّكاةُ وَ لَمْ یُسَمِّ لَهُمْ مِنْ كُلِّ اَرْبَعینَ درهماً دِرْهَمٌ، حتّى‏ كانَ رَسولُ اللّهِ(ص) هُوَ الَّذى‏ فَسَّرَ ذلِكَ لَهُمْ وَ نَزَلَ الْحَجُّ فَلَمْ یَقُلْ لَهُم طوفوُا اُسْبُوعاً حتّى كانَ رَسُولُ اللّهِ(ص) هُوَ الَّذى فَسَّرَ ذلِك لَهُمْ وَ نَزَلَتْ «اَطیعُو اللَّهَ و اطیعُوا الرَّسُولَ وَ اوُلىِ الأمْرِ مِنْكُمْ» وَ نَزَلَتْ فى‏ عَلىٍّ والْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ، فَقالَ رَسُولُ اللَّهِ(ص) فى‏ عَلِىٍّ: مَنْ كُنْتُ مُوْلاهُ؛ و قال(ع) اوُصیكُمْ بكتابِ اللّهِ و اهل بیتى‏ فَاِنّى‏ سَأَلْتُ اللَّهَ عزَّوَجَلَّ اَنْ لا یُفَرّقَ بَیْنَهُما حتىَّ یوُرِدَهُما عَلىَّ الحوضُ فَأعْطانى‏ ذلِكَ...»؛ اصول كافى، ج 2، ص 71. 2. «اِنّك رَجُلٌ احمقٌ! اَتَجِدُ الظُّهْرَ فى كتاب الله اربعاً لایُجْهَرُ فیها بالْقَراءَة!؟ - ثُمَّ عَدَّدَ علیه الصَّلاةَ و الزَّكاةَ و نَحْو هذا ثُمَّ قال: - اَتَجُِد هذا فى‏ كِتابِ اللهِ مُفَسَّرَاً! اِنَّ كِتابَ اللَّه تَعالى‏ اَبْهَمَ هذا وَ اِنَّ السُّنَة تُفَسِّرُ هذا»؛ التفسیر و المفسران، استاد معرفت، ج 1، ص 182. 3. قیامت (75): 17 - 19. 4. طارق(86): 14. 5. تفسیر عیاشى، ج 1، ص 13.

از نظر قرآن، رهبرى و امامت امت، اصالتاً باید به دست معصوم و دور از هر گونه كژى باشد. این نكته به تعابیر مختلفى در كتاب الهى بیان شده است؛ از جمله هنگامى كه ابراهیم‏علیه السلام به امامت رسید و خداوند به او فرمود: «إِنِّى جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً»؛ بقره (2)، آیه 124. ابراهیم‏علیه السلام آن منصب الهى را براى فرزندانش درخواست كرد؛ ولى در «قالَ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِى» ؛ پاسخ آمد: «لایَنالُ عَهْدِى الظَّالِمِینَ»؛ همان.؛ «عهد من به ستمكاران نمى‏رسد». آیه بالا نشان مى‏دهد كه امامت منصبى الهى است - نه به انتخاب افراد - و به كسانى اعطا مى‏شود كه از هر ظلمى (اعتقادى، اخلاقى و رفتارى) پاك و مبرّا باشند و نفى مطلق ظلم، مساوى با عصمت است. آیاتى كه در قران پیرامون امامت و ولایت ائمه اطهار(ع) وارد شده مى‏توان به دو بخش تقسیم كرد: الف) آیاتى كه به صورت مستقیم خلافت و جانشینى آن حضرات را بیان مى‏كنند. ب ) آیاتى كه مناقب و فضایل آن بزرگواران را مطرح مى‏كنند. این گونه آیات به صورت غیرمستقیم مى‏تواند موضوع ولایت آنان را نیز روشن و اثبات بكند، زیرا با بهره‏گیرى از یك اصل عقلى و عقلایى به نام قبح ترجیح مفضولى بر فاضل به راحتى مى‏توان امامت آنان را درزمان بعد از رحلت پیامبر(ص) تا زمان وقوع قیامت مطرح و تبیین كرد. آیاتى كه به بخش اول مربوط مى‏شود، توسط عده كثیرى از دانشمندان اهل سنت و از طرف همه محققان اهل تشیع مورد بررسى و ارزیابى قرار گرفته است. خوشبختانه سخن حق و صواب از زبان و قلم آنها در لابه‏لاى آثار به جاى مانده از آنها به ثبت رسیده، ولى متأسفانه مسائل سیاسى و دنیوى و گاه تعصب مانع از اقدام عملى در این باره شده است. در بخش اول آیات زیر مورد توجه علما قرار گرفته است: 1- آیه تبلیغ، یا ایها الرسول بلّغ ما انزل الیك من ربك و ان لم تفعل فما بلغت رسالته؛؛ اى پیامبر آنچه را از سوى پروردگارت نازلشده به طور كامل برسان و اگر نكنى رسالت او را انجام نداده‏اى، (مائده، آیه 67). این آیه طبق گفته بسیارى از دانشمندان اهل سنت اعم از مفسرین و محدثین و مورخین در شأن على(ع) نازل شده است. حال اگر دقت كنیم، دو چیز در آیه محل تأمل و فهم است: یكى این كه در آیه فوق، مسأله‏اى با سه ویژگى مهم كاملاً قابل مشاهده است: 1- مسأله‏اى كه براى اسلام جنبه حیاتى داشته است. 2- مسأله‏اى كه غیر از احكام نماز و روزه و امثال آن بوده است. 
2- مسأله‏اى كه بیان آن موجب موضع‏گیرى سختى از ناحیه افراد و حتى باعث بروز خطرات احتمالاتى براى جان پیامبر مى‏شده است. دیگرى واژه مولا است كه در بیان آن روز پیامبر به كار رفته است. حال مى‏گوییم، درست است كه دوست و یار و یاور یكى از معانى مولا است ولى قرائن زیر ثابت مى‏كند كه معناى سرپرست و رهبر از مولا اراده شده است: الف) مسأله بیان دوستى على(ع) نیازى به متوقف ساختن آن قافله عظیم در آن موقعیت ویژه نداشت. ب ) جمله پیشین در بیان پیامبر كه «الست اولى بكم من انفسكم» باشد به هیچ وجه تناسبى با بیان یك دوستى ساده ندارد. این قرینه است كه مولا در جمله بعدى هم به معناى غیردوستى است. ج ) در متون تبریك‏هاى صادر شده از سوى عمر و ابوبكر در ان روز، نمى‏توان تنها مفهوم دوستى را اراده كرد. د ) اشعار به جاى مانده از شعرایى همچون حسان بن ثابت اراده معناى سرپرستى را ثابت مى‏كند. 
3- آیه ولایت انما ولیكم الله و رسوله والذین امنوا الذین یقیمون الصلوة و یؤتون الزكاة و هم راكعون؛ ولى و سرپرست شما تنهاخداست و پیامبر او و آنها كه ایمان آورده‏اند و نماز را برپا مى‏دارند ودر حال ركوع زكات مى‏پردازند، (مائده، آیه 55). بسیارى از مفسران و محدثان و مورخان درباره شأن نزول این آیه نیز نقل كرده‏اند كه آیه فوق در شأن على(ع) نازل شده است. آنچه كه قابل توجه است این است كه در آیه فوق روى مسأله ولى تكیه شده است. مى‏گوییم، افزون بر مطالب بیان شده در آیه پیشین، قراینى در آیهوجود دارد كه نشان مى‏دهد ولى در اینجا به معناى سرپرست است: الف) اگر ولى به معناى ناصر و دوست و یاور بوده باشد شامل همه مؤمنان مى‏شد و حال آن كه ولایت در آیه مورد بحث منحصر به مورد خاص شمرده شده و آن كسى است كه در حال ركوع صدقه داده است و كلمه انما كه دلیل بر حصر است همراه آن آمده. ب ) در آیه بعد از این، واژه حزب‏الله به كار رفته است. تعبیر به آن مربوط به حكومت اسلامى است نه یك دوستى ساده، چرا كه در معنى حزب، یك نوع تشكل و همبستگى اجتماعى براى تأمین اهداف مشترك افتاده است و این خود مى‏رساند كه ولى در آیه پیشین به معناىسرپرست مى‏باشد. ج ) حداقل با در نظر گرفتن آیه 6 سوره احزاب كه دارد: النبى اولى بالمؤمنین من انفسهم به طور یقین مى‏توان گفت شخص زكات دهنده در حال ركوع و نماز همانند پیامبر در ولایت تشریعى یعنى حق تصرف، حق تدبیر،حق مدیریت و رهبرى جامعه اسلامى مشاركت خواهد داشت.
 3- آیه اولى الامر، آیه 59 سوره نساء مى‏فرماید: یا ایها الذین امنوا اطیعوا الله و اطیعوا الرسول و اولى الامر منكم؛ اى كسانى كه به خدا ایمانآورده‏اید، از خدا اطاعت كنید واز رسول و اولى الامرى كه از خودتانند، فرمان ببرید. اگر در موضوع اطاعت از منظر قرآن دقت كنیم، مى‏بینیم كه قرآن در این آیه اطاعت اولى‏الامر را بدون هیچ قید و شرطى واجب مى‏داند و حال آن كه، قرآن موضوع طاعت را در آیه 8 سوره عنكبوت كه در رابطه با اطاعت از والدین و احسان به آنهاست، مقید به عدم انحرافآنها مى‏كند. از تفاوت بین این دو آیه به یك نكته جالب مى‏توانیم پى ببریم و آن این كه اگر خدا اطاعت اولى الامر را بى‏هیچ قید و شرطى از ما خواسته است، معلوم مى‏شود اولى‏الامر باید از خطا و عصیان معصوم باشد و لذا فرمان به اطاعت مطلقه از اولى‏الامر كسانى را شامل مى‏شودكه در ردیف رسول خدا یعنى جانشینان معصوم او هستند، زیرا اطاعت مطلقه در غیرمعصومان(ع) ممكن نیست.
 4- آیه صادقین یا ایها الذین امنوا اتقوا الله و كونوا مع الصادقین؛ اى كسانى كه ایمان آورده‏اید تقواى الهى داشته باشید و (همیشه) باصادقان باشید، (توبه، آیه 119). طبق ظاهر آیه همه مسلمانان موظفند كه در هر عصر و زمانى در خط صادقان و همراه آنان باشند و از آن معلوم مى‏شود كه در هر عصر و زمان صادق یا صادقانى وجود دارند. در اینجا دو نكته قابلتوجه و فهم است: الف) آیه 15 سوره حجرات و آیه 177 سوره بقره و همین‏طور آیه 8 سوره حشر نشانه اصلى صادقان را چنین بازگو مى‏كند: ایمان كامل به همه مقدسات و اطاعت فرمان خدا در تمام زمینه‏ها مخصوصا نماز و زكات و انفاق و استقامت در جهاد و در مقابل مشكلات. از مجموعاین آیات، نتیجه مى‏گیریم كه مسلمانان موظفند با كسانى باشند كه از نظر ایمان و تقوا در اعلا درجه، و از نظر علم و عمل و استقامت و جهاد در بالاترین سطح باشند، روشن‏ترین مصادیق این معانى همان معصومانند. ب ) از سوى دیگر دستور به همراه بودن با صادقان به طور مطلق و جدا نشدن از آنان بدون هیچ قید و شرط، قرینه دیگرى بر معصوم بودن آنهاست، زیرا پیروى بدون قید و شرط جز در مورد معصومان معنى ندارد.
 5- آیه قربى قل «لا اسئلكم علیه اجرا الا المودة فى القربى؛ بگو من هیچ پاداشى از شما بر (اداى) رسالتم درخواست نمى‏كنم، جزمودت و دوستى ذوى‏القربایم را، (شورى، آیه 23). نكته اصلى در مورد آیه این است كه از یك سو قرآن مجید از بسیارى از پیامبران الهى نقل مى‏كند كه آنها با صراحت نفى اجر از مردم مى‏كردند مثل آیه 109، 127، 145، 164 و 180 سوره شعرا و از سوى دیگر آیه مورد بحث دوستى خویشاوندان را به عنوان پاداش مطرح مى‏كند و از سوى سوم در آیه 57 سوره فرقان اجر مذكور را وسیله قرب الهى معرفى مى‏كند واز سوى چهارم در آیه 47 سوره سبأ اجر مزبور را به سود مردم ذكر مى‏كند. از ضمیمه كردن این آیات چهارگانه به یكدیگر به خوبى مى‏توان نتیجه گرفت كه پیامبر اسلام نیز مانند سایر پیامبران الهى اجر و پاداشى براى شخص خود از مردم نخواسته است، بلكه مودت ذوى‏القرباى او راهى به سوى خداست و چیزى صد درصد به نفع خود آنها، چرا كهاین مودت دریچه و روزنه‏اى است به سوى مسأله امامت و خلافت و ادامه خط رهبرى رسول خدا در امت و هدایت مردم در پرتو آن. آیاتى كه به صورت غیرمستقیم ناظر بر مسأله جانشینى پیامبر اسلام است، به شرح ذیل است: 1- آیه مباهله، آل عمران / 61 2- آیه لیلة المبیت، بقره / 207 3- آیه حكمت، بقره / 269 4- آیه خیرالبریه، بینه / 7 و 8 5- سوره هل اتى 6- آیات نخست سوره برائت 7- آیه سقایة الحاج، سوره توبه / 19 8- آیه و صالح المؤمنین، تحریم / 4 9- آیه وزارت، طه / 29 - 32 10 و 11- احزاب / 23 و 25 12- آیه بینه و شاهد، هود / 17 13- آیه صدیقون، حدید / 19 14- آیه نور، حدید / 27 15- آیه انذار، شعرا / 214 و 215 16- آیه مرج البحرین، الرحمن / 19 تا 22 17- آیه نجوا، مجادله / 12 و 13 18- آیه سابقون، واقعه / 10 تا 14 19- آیه اذن واعیه، حاقه / 12 20- آیه محبت، مریم / 96 21- آیه منافقان، محمد(ص) / 30 22- آیه ایذاء، احزاب / 57 23- آیه انفاق، بقره / 274 24- آیه محبت، مائده / 54 25- آیه مسؤولون، صافات / 24 براى آگاهى بیشتر ر.ك: آیت‏الله‏مكارم شیرازى، پیام قرآن (تفسیر موضوعى قرآن مجید)، ج 9، این جلد از تفسیر عمدتا پیرامون بررسى مسأله امامت در قرآن مجیداست.

نخست باید دانست در قرآن بسیاری از مطالب بنا بر مصالحی به طور آشکار بیان نشده است. به عنوان مثال جزئیات برخی احکام به تفصیل نیامده است چه بسا به خاطر آن که علاوه بر تلاوت قرآن ارتباط مردم با پیامبر و امامان(ع) نهادینه شود و یا نام امامان به طور آشکار در قرآن نیامده چه بسا به خاطر آن که مخالفان انگیزه ای برای تحریف قرآن پیدا نکنند و یا ستیزه گری خود را با اسلام و قرآن علنی نکنند. اگر چه با تصریح «نام» نیز مشکل حق ستیزان حل نمی شود چنان که بشارت پیامبر اسلام(ص) در تورات و انجیل آمده اما بسیاری از اهل کتاب، اهل حقیقت را کتمان کردند و ایمان نیاوردند. اما آن چه مهم است اشارات موجود در قرآن و امکان تبیین حق برای حق پذیران است. آیات مربوط به حضرت مهدى(عج) در قران مجید فراوان است كه از بین آنها به ذكر دو آیه اكتفا مى‏شود. آیه اول: ولقد كتبنا فى الزبور من بعد الذكر ان الارض یرثها عبادى الصالحون ان فى هذالبلاغا لقوم عابدین؛ به تحقیق در زبور از پس تورات نوشتیم كه مسلما زمین را بندگان صالح من به ارث خواهند برد، به یقین در این سخن پیام رسایى است براى قومى كه بندگان خدایند، (انبیا، آیه 105). آیه شریفه از سرنوشت نهایى زمین خبر مى‏دهد كه بندگان صالح، آن را به ارث خواهند برد. قابل تأمل در آیه بالا این است كه در تورات حضرت موسى و زبور حضرت داوود از این حكومت یاد شده است، در حالى كه این دو پیامبر الهى خودشان از انبیایى بوده‏اند كه حكومت داشتند؛ با این حال به آنها خبر از حكومت صالحان بر روى زمین داده شده است (آن هم با این همه تأكید). مطلب یاد شده، این حقیقت را روشن مى‏كند كه این وعده الهى، حكومتدیگرى است و آن حكومت بر كل زمین مى‏باشد. كلمه الارض هم اشاره به همین معنا دارد. گفتنى است كه براى همین در كتاب این دو پیامبر، وعده تحقق حكومت جهانى داده شده است و چنین حكومتى تا این زمان نبوده و مخصوص به زمان ظهور امام زمان(عج) است. اختصاص ذكر این وعده جهانى در تورات و زبور (از میان كتاب‏هاى آسمانى دیگر)، ظاهرا به جهت تجربه حكومت مؤمنان بر بخشى از زمین در زمان حضرت موسى و داوود بوده است. آیه دوم: وعداللّه‏ الذین آمنوا منكم و عملوا الصالحات لیستخلفنهم فى الارض كما استخلف الذین من قبلهم و لیمكنن لهم دینهم الذى ارتضى لهم ولیبدلنهم من بعد خوفهم امنا یعبدوننى لایشركون بى شیئا و من كفر بعد ذلك فاولئك هم الفاسقون؛ خداوند كسانى از شما را كه ایمان آوردند و صالحات را انجام دادند، وعده فرمود كه آنان را قطعا در زمین به خلافت خواهد گمارد، همان گونه كه كسانى را كه پیش از آنان بودندبه خلافت گمارد و قطعا برایشان دینشان را مستقر خواهد نمود؛ دینى كه آن را برایشان پذیرفت و قطعا آنان را از پس خوفشان به حالت امنیت، دگرگون مى‏كند، به جهت آن كه مرا عبادت كنند [و] چیزى را با من شریك نگردانند و هر كه بعد از آن كفر ورزد پس قطعا آنان فاسقانند، (نور، آیه 55). در این آیه شریفه، خداوند وعده استقرار حكومت الهى بر روى زمین را به مسلمانان مى‏دهد؛ حكومتى كه در سایه آن هیچ گونه ترسى نیست و در آن عبادت خداوند بدون شرك انجام مى‏شود؛ یعنى، حكومتى صد در صد اسلامى كه در آن از شرك و نفاق اثرى نیست. كاملاً روشن است كه حكومتى با این خصوصیات، تا به حال نبوده و تنها حضرت حجت است كه حكومت جهانى خواهد داشت و دنیا را پر از عدل و داد نموده و ریشه كفر و نفاق راخواهد كند. تشبیه این حكومت به حكومت پیامبران گذشته، در نوع حكومت (یعنى الهى بودن آن) است؛ نه در خصوصیات آن از جهت جهانى بودن و برچیده شدن كفر و شرك از سراسر جهان. اما دلایل وجود حضرت مهدى غیر از دلیل عقل كه حكم مى‏كند به این كه در هر زمان باید حجتى زنده از طرف خداوند بر مردم باشد، روایات متواتر و فراوانى هست كه از شیعه و سنى نقل شده است. حتى چند نفر از علماى اهل سنت كتاب‏هایى در مورد حضرت مهدى و اثبات وجود آن حضرت و این كه خواهد آمد و زمین را پر از عدل و داد خواهد كرد و... نوشته‏اند. براى مطالعه بیشتر ر.ك: صفة المهدى، حافظ ابى نعیم اصفهانى والعرف الوردى فى اخبار المهدى، سیوطى. اطلاعاتى به صورت آمارى از روایات در مورد امام زمان(عج) - كه از كتب شیعه و سنى استخراج شده است - براى شما ذكر مى‏شود: و اما درباره چرایی عدم تصریح نام امامان در قرآن مجید توجه شما را به مطالب زیر جلب می کنیم: به این پرسش ارزنده، پاسخ‏هاى متعدد داده شده است كه با توجّه به حوصله نوشتار به دو مورد اشاره مى‏شود. 1. «تبیین» قرآن توسط پیامبر(ص)؛ عدم تصریح به خصوصیّت و تعداد و نام امامان موضوعى استثنایى نیست. قرآن خود متكفل بیان تمام مصادیق و جزئیات فروع معارف و دستورالعمل‏ها نیست تا عدم تصریح به نام امامان مورد نظر شیعه امرى خلاف انتظار و غیر موافق با سبك ویژه قرآن باشد. نماز نمونه خوبى از این دست است. شاید در بین احكام و دستورهاى شریعت مطلبى به اهمّیّت و محوریت نماز وجود نداشته باشد؛ تعابیرى نظیر ستون خیمه دین، مرز میان كفر و ایمان، عامل تقرب هر پرهیزكار و نخستین پرسش و اساسى‏ترین عامل پذیرش دیگر اعمال نشان دهنده اهمّیّت این تكلیف الاهى است؛ امّا به راستى آیا در آیات قرآن نشانى از تعداد ركعات و خصوصیات این فریضه وجود دارد؟! قرآن به وجوب نماز و اقامه آن در اوقات خاصّ و طهارت هنگام نماز و چند مورد از این دست اشاره كرده، بیان خصوصیات دیگر این مهم را به «سنت» واگذاشته است. قرآن درباره زكات واجب و حج و خمس و سایر دستورهاى شریعت مقدس نیز از همین نظام تبعیت كرده است؛ یعنى فشار اصلى را بر تثبیت این واجبات گذارده و بیان خصوصیات را به دستگاه دیگر (سنت) واگذار كرده است. همین دغدغه و پاسخش بر زبان ابوبصیر و امام صادق(ع) نیز جارى شده است: ابو بصیر كه از شاگردان تیزبین امام ششم(ع) است، پیرامون آیه 59 سوره نساء - «أَطِیعُوا اللَّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْكُمْ» - كه مردم را به اطاعت از خدا و رسول و اولیاى امور فرا مى‏خواند، به طرح پرسش مى‏پردازد. طبیعى است كه در خدا و رسول به دلیل انحصارشان در «الله» و ذات مقدس حضرت محمد(ص)، تردید راه نمى‏یابد؛ امّا ذكر واژه «اولیاى امور» و اجمالى كه در آن نهفته، وى را بر آن داشت تا بپرسید: چرا قرآن نام آنان را نبرده است. اگر واقعاً حق با شیعه است و مراد از «اولیاى امور» امام على(ع) و اهل بیت‏اند، چرا آنان را به نام معرفى نفرمود؛ «ما بالَهُ لم یُسَمِّ عَلیّاً و اَهْلَ بَیْتهِ»؟ امام صادق(ع) در پاسخ به سبك خاصّ قرآن اشاره كرد و فرمود: وقتى براى پیامبر آیه نماز نازل شد، خدا در آن سه ركعت و چهار ركعت را نام نبرد تا آن‏كه رسول خدا(ص) آن را شرح داد. آیه زكات نازل شد، خدا نام نبرد كه باید از چهل درهم یك درهم داد تا رسول خدا(ص) آن را شرح داد و آیه حج نازل شد و نفرمود به مردم كه هفت دور طواف كنید تا آن‏كه رسول خدا(ص) آن را براى مردم توضیح داد. «أَطِیعُوا اللَّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْكُمْ» درباره على و حسن و حسین - علیهم السلام - نازل شد و رسول خدا(ص) درباره على فرمود: «هر كه من مولا و آقاى اویم، على(ع) مولا و آقاى او است؛ و فرمود من به شما وصیت مى‏كنم درباره كتاب خدا و خاندانم؛ زیرا من از خداى - عزوجل - خواسته‏ام میانشان جدایى نیفكند تا آن‏ها را كنار حوض به من رساند. خدا این خواست مرا برآورد....»1 از این روایت در مى‏یابیم وظیفه بیان مصداق‏ها و موارد و نیز تبیین جزئیات بردوش پیامبر(ص) است. همین جهت شیعه را بر آن داشت تا بر سنت پیامبر(ص) تاكید ورزد؛ بر عدم امكان اكتفا به قرآن در تشخیص امور پاى فشارد و تلاش خلفاى سده نخستین هجرى در ممنوعیت نگارش سنت رسول الله(ص) را اشتباه فاحش بخواند. چنان كه مى‏دانیم این ممنوعیت سرانجام در اواخر دوران بنى امیه برطرف شد و تدوین كتب روایت نزد تمام فرقه‏هاى مسلمان مورد توجّه قرار گرفت. قرطبى، از مفسران به نام اهل سنت، در مقدمه تفسیرش چنین روایت مى‏كند: عمران بنِ حُصین به مردى كه گمان مى‏كرد كتاب الله به سنت نیاز ندارد، گفت: «تو احمقى، آیا حكم نماز ظهر را كه باید چهار ركعت خواند و حمد و سوره‏اش را آشكار نخواند، در قرآن یافته‏اى؟ و به همین گونه به نماز و زكات و مثل آن‏ها اشاره كرد و گفت: آیا این [امور] را در قرآن روشن شده یافته‏اى؟ همانا كتاب خدا این امور را مبهم بیان كرد. و سنت آن را تفسیر مى‏كند.»2 در همان تفسیر از «مكحول»، یكى از علماى بنام و مورد قبول اهل سنّت، چنین نقل مى‏كند: «القُرآنُ اَحْوَجُ الِىَ السُّنةِ مِنَ السُّنَةِ اِلى القُرانِ». قرآن به سنت از سنت به قرآن نیازمندتر است. البته این تعبیر افراط گونه مور تایید شیعه نیست. بر اساس باورهاى شیعه سنّت، مشروعیت و حتّى صحت مندرجات و محتویات خود را از موافقت با قرآن و اصول حاكم بر آن به دست مى‏آورد. سند حجیت و اعتبار سنت، قرآن است؛ ولى به هر حال فهم صحیح معارف و وظایف دینى بى عنایت به سنت نبوى(ص) و روایات اهل بیت(ع) ممكن نیست. در این‏جا، پرسشى دیگر رخ مى‏نماید: رسول اكرم(ص) این معارف و احكام جزئى و تفسیرى را از كجا به دست مى‏آورد؟ از آیات قرآن استفاده مى‏شود كه جمع و قرائت آیات قرآن و نیز بیان مراد و مقاصد و شرح و تبیین آیات از ناحیه خداى متعال است: «إِنَّ عَلَیْنا جَمْعَهُ وَ قُرْآنَهُ * فَإِذا قَرَأْناهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ* ثُمَّ إِنَّ عَلَیْنا بَیانَهُ‏3؛ جمع قرآن - كلمات در آیات، آیات در سوره‏ها و... - و قرائت قرآن بر عهده ما است و هنگامى كه بر تو قرآن را خواندیم، تو [پیامبر(ص)] هم پیروى كن و قرآن را همین گونه بخوان. - مرحله بعد «بیان» قرآن است كه آن هم وظیفه ما است». بنابراین، بیان و تشریح مقاصد آیات هم از ناحیه خدا است و به وسیله وحى دیگرى جز وحى قرآنى در اختیار پیامبراكرم(ص) قرار مى‏گیرد. پس ما با دو وحى روبه‏رو هستیم: «وحى قرآنى» و «وحى تبیینى». در وحى قرآنى لفظ و معنا هر دو از ناحیه خدا است؛ امّا در وحى تبیینى معنا از خدا و لفظ از سوى رسول خدا(ص) است. آیات 43 و 44 سوره نحل به این دو گونه وحى اشاره مى‏كند: «وَ أَنْزَلْنا إِلَیْكَ الذِّكْرَ لِتُبَیِّنَ لِلنَّاسِ ما نُزِّلَ إِلَیْهِمْ وَ لَعَلَّهُمْ یَتَفَكَّرُونَ؛ ما بر تو «ذكر» را نازل كردیم تا قرآنى را كه براى مردم نازل شده تبیین و تفسیر كنى و زمینه تفكر آن‏ها را فراهم سازى». این ذكر همان «وحى تبیینى» است كه درست تجلى یافته است و تمام سخنان پیامبر(ص) در زمینه معارف و دستورالعمل‏هاى دینى را شامل مى‏شود. این مقدمات نشان مى‏دهد عدم ذكر مصداق‏ها به نام ائمه اطهار(ع) اختصاص ندارد و غالب معارف و احكام الاهى را شامل مى‏شود. بنابراین، براى شناخت نام امامان معصوم(ع) باید سراغ سنت نبوى(ص) رفت؛ همان گونه كه در تفسیر و تبیین معارف و دیگر فرائض دینى به «سنت» نیاز مندیم.
2. تأكید بر روش توصیفى؛ از روش‏هاى جالب توجّه قرآن تأكید بر صفات و ویژگى‏ها و عدم اصرار بر ذكر نام اشخاص است. شاید حكمت این روش توجّه دادن امت به صفات و ویژگى‏هاى خوب و بد در طول زمان است تا بر اساس اوصاف ذكر شده به شناخت اشخاص و تطبیق صفات بر آنان بپردازند و اهمّیّت و جایگاه اشخاص را با میزان صفات تجلى یافته در آنان بسنجند. روش بیان «توصیفى»، به قرآن شادابى و تازگى و دوام مى‏بخشد؛ زیرا در هر قطعه‏اى از زمان زمینه تطبیق افراد و جوامع بر شاخصه‏هاى ذكر شده در قرآن فراهم مى‏شود و امكان دستیابى به داورى قرآن در مسائل نو و فتنه‏هاى فردى و اجتماعى تأمین مى‏گردد. قرآن «كلام فصل» است - «إِنَّهُ لَقَوْلٌ فَصْلٌ»4 - و بین حق و باطل تمییز مى‏دهد و راهنماى انسان در فتنه‏ها است؛ چنان كه پیامبر(ص) فرمود: «هنگامى كه فتنه‏ها چون پاره‏هاى شب تاریك شما را فرا گرفت، به قرآن روى آورید» از سوى دیگر، حكومت شایستگان نیاز همیشگى جوامع دینى است و به بخشى از امت اسلامى و یا قطعه‏اى خاصّ از تاریخ، اختصاص ندارد. براى راهنما و فصل الخطاب شدن در گستره‏اى چنین پهناور، بیان شاخصه‏ها و شایستگى‏ها و ویژگى‏هاى صالحان و مفسدان و حق و باطل و خوب و بد بهترین راه شمرده مى‏شود. بدین سبب، قرآن جز در موارد ضرورى از بردن نام مؤمنان، منافقان، حواریون، پادشاهان، مترفان و... صرف نظر كرده است تا مخاطبان قرآن به صفات و ویژگى‏ها و نه نام‏ها توجّه كنند و امكان بهره‏گیرى‏هاى نو از قرآن فراهم شود. بنابراین، شیعه معتقد است مسلمانان در آیات بسیارى به ائمه اطهار(ع) رهنمون شده‏اند و وظیفه دارند با تطبیق ویژگى‏هاى یاد شده در قرآن، امام خود را بشناسند و پاسخ نیازهاى دینى، اجتماعى و سیاسى خود را از درگاه آنان جویا شوند. بر اساس همین نكته مهم، امام باقر(ع) مى‏فرماید: «مَنْ لَمْ یَعْرِفْ اَمْرَنا مِنَ الْقُرانِ لَمْ یَتَنَكَّبِ الفِتَنْ». هر كس امر ولایت ما را از قرآن به دست نیاورد؛ نمى‏تواند از فتنه‏ها مصون ماند.» در این روایت دو نكته قابل تأمل مى‏نماید: 
 1. امر ولایت اهل بیت(ع) در قرآن وجود دارد و توصیفات موجود در قرآن ما را به امامان معصوم رهنمون مى‏شود. اگر به راستى از سر تحقیق و بدون هیچ گونه اعوجاج و كج فهمى سراغ آیات رویم، نشانه‏ها و صفات و ویژگى‏هایى كه براى امامان بیان شده ما را به دوازده معصوم(ع) هدایت خواهد كرد. پس امر ولایت امامان شیعه را مى‏توان از قرآن استخراج كرد. البته همان گونه كه پروردگار در تمام آفریده‏ها تجلى كرده است و تنها شایستگان از توان مشاهده برخوردارند، شناخت امر ولایت اهل بیت(ع) از آیات نیز به خواست و طلب و ذوق و سلامت نیازمند است. 2. شیعیان ممكن است از راه‏هاى گوناگون به امر ولایت امامان دست یابند، امّا با توجّه به اهمّیّت و مرجعیت قرآن كسانى از فتنه‏ها و شبهه‏ها و افراط و تفریطها رهایى مى‏یابند كه معرفت به ولایت و شؤون آن را از قرآن گرفته باشند. در غیر این صورت، در فتنه‏هاى ناشى از افراط و تفریط سقوط خواهند كرد. به همین جهت مفسران و علماى بزرگ شیعه بخش عمده‏اى از تلاش عالمانه خود را به اثبات ولایت و شؤون آن معطوف داشته‏اند و ولایت امامان شیعه(ع) را به آیات الاهى مستند ساخته‏اند. تلاش و تألیف‏هاى آنان ذیل آیاتى چون «اولى الامر»، «ذوى القربى» «ولایت»، «اكمال دین»، و... فراوان به چشم مى‏خورد. این بحث را با حدیثى از امام صادق(ع) پایان مى‏دهیم: «اگر قرآن آن‏گونه كه خدا خواسته و نازل كرده تلاوت شود و مورد تدبر قرار گیرد، هر آینه ما را با نشانه‏هاى ارائه شده‏اش خواهید یافت.»5 بنابراین، باید با نگاه جست‏وجوگر در آیاتى كه صفات و ویژگى‏هاى رهبران و اولیاى امور را بیان مى‏كند، نام‏هاى اهل بیت(ع) را استخراج كرد. شیعه افتخار دارد كه رهبرانش را با استناد به اصول قرآنى برگزیده است.منبع:پرسمان

قرآن مجید توجه شما را به مطالب زیر جلب می کنیم: به این پرسش ارزنده، پاسخ‏هاى متعدد داده شده است كه با توجّه به حوصله نوشتار به دو مورد اشاره مى‏شود. 1. «تبیین» قرآن توسط پیامبر(ص)؛ عدم تصریح به خصوصیّت و تعداد و نام امامان موضوعى استثنایى نیست. قرآن خود متكفل بیان تمام مصادیق و جزئیات فروع معارف و دستورالعمل‏ها نیست تا عدم تصریح به نام امامان مورد نظر شیعه امرى خلاف انتظار و غیر موافق با سبك ویژه قرآن باشد. نماز نمونه خوبى از این دست است. شاید در بین احكام و دستورهاى شریعت مطلبى به اهمّیّت و محوریت نماز وجود نداشته باشد؛ تعابیرى نظیر ستون خیمه دین، مرز میان كفر و ایمان، عامل تقرب هر پرهیزكار و نخستین پرسش و اساسى‏ترین عامل پذیرش دیگر اعمال نشان دهنده اهمّیّت این تكلیف الاهى است؛