


تفسیر آیه 34 سوره نساء «وَ اللاَّتِی تَخافُونَ نُشُوزَهُنَّ فَعِظُوهُنَّ وَ اهْجُرُوهُنَّ فِی الْمَضاجِعِ وَ اضْرِبُوهُنَّ فَإِنْ أَطَعْنَكُمْ فَلا تَبْغُوا عَلَیْهِنَّ سَبِیلاً إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلِیًّا كَبِیراً» نساء (4)، آیه 34.؛ «و زنانى را كه از نافرمانى آنان بیم دارید، (-(نخست)-) پندشان دهید و (-(بعد)-) در خوابگاه‏ها از ایشان دورى كنید و (-(اگر تأثیر نكرد)-)، آنان را بزنید؛
 پس اگر شما را اطاعت كردند، (-(دیگر)-) بر آنها هیچ راهى (-(براى سرزنش)-) مجویید كه خدا والاى بزرگ است».
پاسخ این است كه آرى، قرآن شریف در آیه مورد بحث، چنین مطلبى را بیان فرموده است و ما هیچ‏گاه اصل آن را در قرآن انكار نمى‏كنیم؛ ولى‏ نكته مهم این است كه بدانیم اسلام و قرآن كه آن همه به زن خدمت كرده است و در زمانى كه او را در حد یك كالاى كم ارزش تنزّل داده بودند، وى را به جایگاه بلندى رسانید، چرا چنین دستورى داده؟
 به نظر ما این مسئله، یك توصیه و سفارش اخلاقى صرف هم نیست؛ بلكه یك دستور و تكلیف است؛ ولى قبل از آن كه به اصل پاسخ بپردازیم، مناسب است نظر اسلام راجع به نوع و جنس زن روشن گردد؛ تا آن حكم قرآنى با توجه به این نظر، مورد تأمل قرار گیرد. در این‏باره، روایات فراوانى وجود دارد كه به چند نمونه زیر اكتفا مى‏كنیم:
 1. پیامبرصلى الله علیه وآله فرمود: «من در شگفتم از كسى كه زن خود را مى‏زند؛ در حالى كه خودش براى كتك خوردن، سزاوارتر است! زنانتان را نزنید كه قصاص دارد». قال النبى‏صلى الله علیه وآله: «انّى اتعجَّب ممن یضرب امرأته و هو بالضرب اولى منها، لا تضربوا نساءكم بالخشب فان فیه القصاص»، (بحارالانوار، ج 100 باب احوال الرجال والنساء، ص 249، حدیث 238).
 2. همچنین فرمود: «زنان بر مرد كریم، غالب مى‏شوند و مرد لئیم، بر زنان مسلّط مى‏گردد. من دوست دارم كریم مغلوب باشم؛ نه لئیم غالب». «المرأته تغلب الرجل الكریم و یغلبها الرجل اللئیم أنا احب ان اكون كریم مغلوب ولا لئیم ینتصر»، (منتدى الشواهق، ص 11).
 3. امام صادق‏علیه السلام از پدرش چنین روایت كرده است: «وقتى با زنى ازدواج مى‏كنید، احترامش كنید. او، مایه آرامش شماست. زنان را آزار ندهید و حقوق آنان را ضایع نكنید». «من اتخذّ امرأته فلیكرمها، فانما امرأة احدكم لعبة فمن اتخذها فلایضیعها»، (بحارالانوار، ج 100، ص 224).
 4. پیامبرصلى الله علیه وآله فرمود: «هر مردى كه بر بد اخلاقى همسرش صبر كند، خدا اجر داوودعلیه السلام را به او مى‏دهد و به هر زنى كه بر بداخلاقى مردش صبر كند، اجرى همچون اجر آسیه كه با فرعون كنار آمد، عطا مى‏كند». بحارالانوار، ج 100، ص 247.
 5. حضرت على‏علیه السلام مى‏فرماید: «در هر حال با زنت مدارا كن و با او به نیكى رفتار نما؛ تا زندگى لبریز از صفا و صمیمیت باشد». قال على‏علیه السلام: «فدارها على كل حال و احسن الصحبة لها لیصفو عیشك»، (وسائل الشیعه، تهران، ج 7، ص 120، باب 87، ح 3).
 6. آخرین سخنى كه هنگام وفات از رسول خدا شنیدند، سه سخن بود؛ «نماز را بر پاى دارید و مراقب حقوق بردگان باشید و ستم نكنید؛ خدا را خدا را درباره زنان كه در دست شمایند. با زنانتان نیكو زندگى كنید و حریم آنان را نگاه دارید». «الله الله فى النساء و فیما ملكت ایمانكم، فانّ آخر ما تكلّم به نبیكم‏صلى الله علیه وآله ان قال: «اوصیكم بالضعفین النساء و ما ملكت ایمانكم، الصلوة الصلوة»، (حرانى، تحف العقول، ترجمه صادق حسن‏زاده، ص 334).
 پس این همه اسلام براى زن ارزش و احترام قائل شده، ولى با این همه اهتمام و ارزشى كه اسلام براى زن قائل شده، نمى‏تواند در مقابل به خطر افتادن سلامت روحى و اخلاقى فرد و جامعه، نرمش نشان دهد؛ زیرا باید توجه داشت كه حكم ضرب فقط و فقط مربوط به مورد «نشوز زن» است؛ نه در مورد كارهاى خانه، بچه‏ دارى و انواع اختلاف‏هاى خانوادگى و یا هرگونه نافرمانى از شوهر.
 نشوز زن، آن است كه او به صورت مكرر و طولانى مدت و بدون هیچ‏گونه عذر و مشكل، از مسائل زناشویى سرباز زند؛ نه یك بار و دو بار و نه یك روز و دو روز و نه در برخى مواقع كه فاقد میل شخصى است؛ بلكه در صورتى كه این ممانعت و سرپیچى به صورت روش و اخلاق و رویه زندگى زن درآید.
 به نظر شما، تبعات و آثار این عملكرد چه خواهد بود؟ آیا چیزى جز به فساد كشیده شدن مرد را به دنبال خواهد داشت؟ با این رویه، هم زن‏ به گناه و فساد مى‏افتد و هم مرد و كانون خانه و خانواده، متزلزل مى‏شود و مسئله به این جا هم ختم نمى‏شود؛ بلكه فساد و هرزه‏گرى و بى‏بند و بارى،
 به جامعه كشیده خواهد شد. مردى كه تمام مسئولیت‏هاى خانواده به دوش او گذاشته شده، اینك براى ارضاى تمایلات خود باید به هرزگى در اجتماع بپردازد؛ زیرا او هیچ‏گونه امیدى به خانه خود ندارد.
 اولین و بزرگترین آسیب را خود زن ناشزه باید متحمل شود. او مرد و شوهر خود را از دست مى‏دهد و خانه‏اش بى‏فروغ مى‏شود؛ زیرا مردى كه براى نیازهاى خود به خارج از خانه روى آورد، دیگر انگیزه كار و تلاش و اداره زندگى و تحمل مشكلات سنگین آن را ندارد. خلاصه عاقبت این سردى و ناامیدى، فروپاشى كانون خانواده است. البته مفسده عمل آن زن بدین‏جا نیز ختم نمى‏شود و بعد از این، نوبت به بى‏سرپرستى كودكان و بچه‏هاى خانواده مى‏رسد.
 اصولاً زنى كه نمى‏خواهد به هیچ وجه تمكین كند، چرا ازدواج كرده؟ حتماً به ذهن مى‏رسد كه قبول داریم زن نباید چنین رویكردى در زندگى داشته باشد، ولى چرا براى علاج این مشكل به زدن متوسل شویم؟
 پاسخ این است: كسانى كه مى‏خواهند جوّسازى منفى كنند، ابتدا مسئله ضرب و تنبیه را مطرح مى‏كنند؛ در حالى كه دستور اسلام ابتدا موعظه‏ و نصیحت و گفتمان و تعامل است؛ «فعظوهنّ» و اگر مشكل با موعظه‏هاى فراوان و مكرر حل نشد، قرآن به مرد دستور داده كه با زن قهر كند و این قهر
 در حدى باشد كه محل خواب خود را جدا كند؛ «وَ اهْجُرُوهُنَّ فِی الْمَضاجِعِ».
 روان شناسان و متخصصان امور خانواده نیز معتقدند كه خانم‏ها حساسیت فراوانى به این عمل دارند و این شیوه، یكى از عوامل بسیار مؤثر در كوتاه آمدن خانم‏ها و برگشت صلح و صفا به زندگى زناشویى است. حال اگر این راه علاج هم تا مدتى انجام شد، ولى مؤثر واقع نگشت، آیا باید زن را به حال خود رها كنیم؛ تا كانون خانواده و جامعه را به تباهى بكشد؟
 راه حل سوم، تنبیه بدنى است؛ یعنى ضرب؛ «واضربوهن». قبل از مرحله سوم، شارع مى‏توانست دستور دهد كه مرد به دادگاه و قاضى رجوع كند و از زن شكایت نماید یا مسئله را با ریش‏سفیدهاى خاندان خود و خانمش درمیان گذارد؛ ولى آیا علنى كردن خصوصى‏ترین مشكل زناشویى، تا وقتى كه راه دیگرى وجود دارد، كار صحیحى است؟
 اسلام خواسته تا حد امكان این مشكل در محدوده خانه و خانواده حل و فصل شود و مسائل زندگى شخصى زوجین ورد زبان خاص و عام در اجتماع نگردد؛ زیرا به احتمال قوى، زن و شوهر در آینده، با هم صلح‏
 و آشتى مى‏كنند و فقط مسائل خصوصى آنها علنى شده و آبرویشان بر باد رفته است و حریم‏هاى خصوصى آنها دریده شده كه این مسئله، اثر زیادى‏ در از بین رفتن محبت زن و شوهر نسبت به یكدیگر دارد.
 زن و شوهر دعواهایشان را فردا فراموش مى‏كنند و ان‏شاءاللَّه عمرى با یكدیگر خوش و خرم خواهند بود؛ در حالى كه اگر این گونه مسائل به بیرون خانه سرایت كند، طعنه‏ها و سرزنش‏ها و سرافكندگى‏ها ادامه پیدا مى‏كند و برخى از افراد جامعه در این مسئله شیطنت مى‏كنند و زن و مرد هم براى این كه كم نیاورند، مدام از خود دفاع مى‏كنند و این دفاع، چیزى جز بیان نقاط ضعف طرف مقابل، یعنى همسر نیست و نتیجه آن، بزرگ شدن یك مسئله كوچك و از بین رفتن محبت‏هاست. خداوند نیز ملاحظه این امور را كرده و الا گناه زن‏ به حدى است كه اگر گفته مى‏شد مرد به دادگاه رجوع كند و قاضى زن را تعزیر (محكوم به شلاق) كند، حكمى مطابق قاعده و قانونى بود؛ زیرا كار او مفاسد بزرگى در بر دارد؛ ولى خداوند خواسته است كه این مشكل ابتدا در خانه‏
 و به طور خصوصى حل و فصل شود. همه این حرف‏ها با توجه به معناى ظاهرى «ضرب» بود كه ضرب در خانه، بهتر از شلاق و تعزیر در خارج از خانه و توسط قاضى است؛ ولى توجه به مقصود دین از ضرب نیز مسئله را دقیق‏تر و لطیف‏تر مى‏كند.
 مراد از ضرب، زدن بى‏قید و شرط نیست. علامه مجلسى(ره) درباره حد و چگونگى زدن بحارالانوار، ج 104، ص 58 ؛ ر.ك: المیزان، قم، ج 5، ص 349.، روایتى از فقه الرضاعلیه السلام نقل كرده است؛ «... والضرب بالسواك و شبهه ضربا رقیقا؛ زدن باید با وسایلى مانند مسواك و امثال آن باشد؛ آن هم‏ با مدارا و ملایمت».
 حدیث یاد شده به خوبى نشان مى‏دهد كه «ضرب»، باید در پایین‏ترین حد ممكن باشد و نباید اندك آسیبى بر بدن وارد كند. وسیله‏اى كه در این روایت‏ به آن اشاره شده، چوبى بسیار نازك، مانند مسواك است.
 علاوه بر این، شیوه زدن نیز باید ملایم و خفیف باشد؛ به طورى كه حتى رنگ پوست، اندك تغییرى نكند. براى اطلاع بیشتر ر.ك: المیزان، ج 5، ص 349 - 351.
 همچنین قبل از انجام مراحل قبلى، نیز شخص مجاز به اقدام مرحله بعد نیست و باید مراتب و مراحل مذكور به ترتیب اجرا شوند.
 نكته دیگر آن كه دستور فوق، جنبه موقت و گذرا دارد و نباید پیوسته باشد؛ زیرا به دنبال این عمل، دو واكنش احتمال مى‏رود؛ یكى آن كه زن به حقوق مرد وفادار شود كه در این صورت، قرآن مى‏فرماید: «فَإِنْ أَطَعْنَكُمْ فَلا تَبْغُوا عَلَیْهِنَّ سَبِیلاً»؛ «اگر به اطاعت درآمدند، بر آنان ستم روا مدارید»؛ یعنى در صورت تسلیم شدن زن در برابر حقوقى كه بر آن پیمان بسته، دیگر برخورد با وى،
 ظلم و تجاوز است.
 واكنش احتمالى دیگر، آن است كه او همچنان سرسختى نشان دهد و كانون خانواده را گرفتار تزلزل و بى‏ثباتى كند كه در این حالت در آیه بعد مى‏فرماید: «وَ إِنْ خِفْتُمْ شِقاقَ بَیْنِهِما فَابْعَثُوا حَكَمًا مِنْ أَهْلِهِ وَ حَكَمًا مِنْ أَهْلِها إِنْ یُریدا إِصْلاحًا یُوَفِّقِ اللّهُ بَیْنَهُما إِنَّ اللّهَ كانَ عَلیمًا خَبیرًا» نساء (4)، آیه 35.؛ «اگر از جدایى و شكاف میان آن دو (همسر) بیم داشته باشید، یك داور از خانواده شوهر و یك داور از خانواده زن انتخاب كنید (-(تا به كار آنان رسیدگى كنند)-). اگر این دو داور، تصمیم به اصلاح داشته باشند، خداوند به توافق و سازش آنها با یكدیگر كمك مى‏كند؛ زیرا خداوند، دانا و آگاه است (-(و از نیات همه خبر دارد)-)».
 بر این اساس، در آخرین مرحله، گشودن گره را به دست نزدیكان و بستگان قرار مى‏دهد؛ تا در حد ممكن پاى قانون و مراجع قانونى به میان نیاید و كار به نزدیكان و خویشان سپرده شود و آنان نیز با برخوردهاى عاطفى و بررسى‏هاى عقلانى، در حد ممكن، مشكل را با صفا و صمیمیت حل كنند و خداوند نیز در توفیق اصلاح، آنان را یارى مى‏دهد. این از لطایف احكام و دستورات نورانى قرآن است؛ تا مسئله با سلامت هرچه بیشتر، روال خود را طى كند.منبع:پرسمان

پس این همه اسلام براى زن ارزش و احترام قائل شده، ولى با این همه اهتمام و ارزشى كه اسلام براى زن قائل شده، نمى‏تواند در مقابل به خطر افتادن سلامت روحى و اخلاقى فرد و جامعه، نرمش نشان دهد؛ زیرا باید توجه داشت كه حكم ضرب فقط و فقط مربوط به مورد «نشوز زن» است؛
