 روش شناخت خداوند:
ما برای شناخت خدای متعال سه راه در پیش روی خود داریم كه به صورت مرحله ای طی می شوند.
مرحله اول شناخت او با آیات آفاقی و انفسی است. این همان راه شناخت خداوند از طریق نشانه های او در طبیعت و روش تجربی است و لازم است كه انسان در ابتدای راه شناخت از طریق شناخت طبیعت و نشانه های تكوینی و و همچنین مطالعه آیات تدوینی قرآن كریم به معرفت خدای متعال دست یابد.
البته شناخت خداوند منان با آیات انفسی مفیدتر است ( من عرف نفسه فقد عرف ربه) چون معمولاً با اصلاح صفات و اعمال نفس همراه است.
بنابراین اندیشیدن در آیات آفاقی و انفسی به شناخت خداوند منتهی می‌شود و این نیز به نوبة خود راهنمای انسان به سوی حق و شریعت الهی خواهد بود.
این راه كه در كتاب شریف توحید مفضل پی گیری شده است بهترین راه خدا شناسی برای مبتدیان است.
دوم شناخت خداوند از طریق عقل است. نیرویی كه بیشتر عمل كردش محاسبه و درك وجودات وصفی و صفات الهی است. این روش طریق خواص از مردم می‌باشد، كسانی كه پس از مطالعه در طبیعت و آیات تكوینی او در خلقت، از طریق استدلال و برهان عقل و فلسفه و حكمت به شناخت خدای تعالی می پردازند.
سوم شناخت خداوند لطیف از طریق رؤیت و ابزار دل می‌باشد كه طریق اولیاء است و همگان را به آن راه نیست مگر مسیری كه به عنوان سیر و سلوك نظری ترسیم شده طی نمایند, یعنی از طریق طبیعت و شناخت آفاقی و انفسی به عقل و استدلال عقلی راه یابند و با گذر از عقل به عشق و عرفان برسند و اهل مشاهده و معاینه و وصول به حق تعالی شوند.
این سخن مولای عارفان علی(ع) و همچنین اهل معرفت است كه گفته اند: من در همه چیز خدا را می بینم. خدای واقعی همان است كه در همه چیز ظهور دارد و نهایت عرفان اهل معرفت هم همین است كه خدا را در همه چیز ببینند. از دیدگاه عرفان خدای تعالی همان متن وجود و هستی است و هر چه كه غیر ذات هستی وجود دارد مظاهر او است. مظاهر هم در حقیقت او را نشان می دهند چون ظهور او هستند و اگر انسان دقت كند خداوند را در تمام مظاهر هستی خواهد دید و می توان گفت اشیا در حقیقت آینه هایی هستند كه خداوند را نشان می دهند و به قول قرآن كریم آیه ها و نشانه های او هستند. منتهی باید توجه كنید كه اینگونه رویت مخصوص اهل معرفت است و اهل عقل و فلسفه و همچنین اهل تجربه و علم از آن محرومند، مگر اینكه ایشان نیز چنین اعتقاد و كنكاشی را بپذیرند و رو به سوی عرفان و شهود خدای متعال بیاورند.
به بیان دیگر ، انسانها به سه صورت، معرفت حق تعالی را حاصل می‌كنند. اول تقلید كه در این روش خداوند به واسطه حواس و امور قابل احساس شناخته می‌شود، دوم تحقیق و استدلال كه در این روش خداوند به واسطه عقل و برهان شنـاخته می‌شود و سوم كشف و رویت كه در این روش خدای متعال به واسطه مكاشفات درونی، شناخته می‌شود.
در پایان توجه به یك نكته حایز اهمیت فراوان است و آن اینكه این روش كه سیر و سلوك نظری انسان به سوی معرفت خدای متعال است اگر با سیرو سلوك عملی همراه نشود، بی نتیجه و ابتر خواهد بود. انسان از طریق علم و عمل به كمال می رسد و لازم است این دو سیر همزمان با هم و هماهنگ با هم طی شوند.
روش خداشناسی تجربی و خدایابی از طریق رجوع و توجه به طبیعت و خلقت، اولین و همگانی ترین روش خداجوئی است. آنگاه كه انسان به آسمان و زمین و آنچه در آنهاست نظر می كند و از فرط هیجان و شگفتی ساعت ها به آن ها خیره می ماند، ناخواسته اقرار می كند به حكمت و دانش و تدبیری كه در پس این مناظر شگفت انگیز وجود دارد. و چون دانش و حكمت از آن موجودی عاقل و داناست، به وجود او نیز اعتراف و اذعان می كند.
انسان آنگاه كه دارای جهان بینی الهی باشد به هر چه نگاه كند خدا را در پس آن حاضر خواهد دید. چه آنگاه كه به طبیعت چشم دوخته است و چه آنگاه كه با قوانین فیزیكی و شیمیائی حاكم بر طبیعت سر و كار دارد. چرا كه انسان فقط كاشف آن قوانین و بینده آن مناظر است نه خالق آنها. پس جا دارد كه از خود بپرسید اینها از كجا آمده اند و چه كسی آنها را آفریده است.
كتاب «توحید مفضل» كه حضرت امام جعفر صادق (ع) به مفضل املاء كردند و وی نیز گفته های ایشان را به رشته تحریر درآورند، پر است از توجه به خلقت و اندیشیدن در آفرینش الهی. چرا كه یكی از راههای شناخت خداوند تفكر در آثار، مخلوقات و معلولات او و اندیشیدن درباره ظرافت آفرینش آنهاست. روشی كه هر فردی را و یا هر مقدار دانش و معلوماتی، به درك و تامل وا می دارد. و در واقع آنكه از دانش بهره بیشتری دارد با دیدن شگفتی های آفرینش بیشتر شگفت زده شده و به فكر می رود.
رسیدن از معلول علت در واقع یكی از دلایل فلسفی اثبات خداوند است كه فلیسوفان به عنوان اولین دلیل برای اثبات وجود خداوند از آن مدد می جویند.
خداوند در قرآن نیز بسیار از طبیعت و آفرینش موجودات یاد كرده و ما را به توجه بدان ترغیب نموده است، آیاتی كه یا اشاره به خود طبیعت و آثار آن دارد و یا به واقع و حوادث واقع شده در جهان اشاره می كند، آیاتی مانند؛ آیه 17 و 18، سوره غاشیه: «أَ فَلا یَنْظُرُونَ إِلَى اْلإِبِلِ كَیْفَ خُلِقَتْ* وَ إِلَى السَّماءِ كَیْفَ رُفِعَتْ؛ آیا به شتر نمى‏نگرند كه چگونه آفریده شده و به آسمان كه چگونه برافراشته شده».
و آیه 5 سوره طارق: «فَلْیَنْظُرِ اْلإِنْسانُ مِمَّ خُلِقَ؛ پس انسان باید بنگرد كه از چه آفریده شده است».
آیه 185، سوره اعراف: «أَ وَ لَمْ یَنْظُرُوا فی مَلَكُوتِ السَّماواتِ وَ اْلأَرْضِ وَ ما خَلَقَ اللّهُ مِنْ شَیْ‏ءٍ وَ أَنْ عَسى‏ أَنْ یَكُونَ قَدِ اقْتَرَبَ أَجَلُهُمْ فَبِأَیّ‏ِ حَدیثٍ بَعْدَهُ یُؤْمِنُونَ؛ آیا در ملكوت آسمانها و زمین و هر چیزى كه خدا آفریده است ننگریسته‏اند و اینكه شاید هنگام مرگشان نزدیك شده باشد پس به كدام سخن بعد از قرآن ایمان مى‏آورند».
آیه 5، سوره ق: «أَ فَلَمْ یَنْظُرُوا إِلَى السَّماءِ فَوْقَهُمْ كَیْفَ بَنَیْناها وَ زَیَّنّاها وَ ما لَها مِنْ فُرُوجٍ؛ مگر به آسمان بالاى سرشان ننگریسته‏اند كه چگونه آن را ساخته و زینتش داده‏ایم و براى آن هیچ گونه شكافتگى نیست».
و آیات بسیار دیگر كه گویای توجه خاص آیات قرآن به طبیعت و آثار خلقت است.
چند كتاب برای خدا شناسی:
- راه خداشناسی، استاد جعفر سبحانی
- راه شناخت خدا، محمدی ری شهری
- آفریدگار جهان، آیت‏الله مكارم شیرازى
- خدا را چگونه بشناسیم، آیت‏الله مكارم شیرازى
- اصول عقاید، استاد محسن قرائتی
- خدا در قرآن، شهید بهشتی
- دوره پنج جلدی مقدمه ای بر جهان بینی توحیدی، استاد شهید مرتضی مطهری(ره)
- توحید، شهید دستغیب شیرازی
- نشان از بى‏نشان‏ها، مرحوم حسنعلى اصفهانى، ص 166 153
- تبیین براهین اثبات خدا، آیت الله جوادی آملی، مركز نشر اسراء قم.
براى مطالعه‏ى ابعاد مختلف سیره و زندگى امامان معصوم شیعه(ع) به این كتابها مراجعه كنید: 1. حیات فكرى و سیاسى امامان شیعه، نوشته‏ى رسول جعفریان، از انتشارات انصاریان، قم. 2. امامان شیعه و جنبش هاى مكتبى، محمدتقى مدرسى، ترجمه حمیدرضا آژیر 3. سیره‏ى معصومان، سید محسن امین، ترجمه على حجتى كرمانى. 4. سیره‏ى پیشوایان، مهدى پیشوائى به علاوه اینها مى‏توانید به این كتابها هم مراجعه بكنید: 1. زندگى دوازده امام، هاشم معروف حسینى، ترجمه محمد رخشنده. 2. منتهى الآمال، چاپ هجرت. 3. جلاء العیون، علامه مجلسى. 4. ناسخ التواریخ. در این زمینه مطالعه كتابهای زیر مفید خواهد بود : شناخت پیامبر(ص): - فروغ ابدیت، جعفر سبحانی، دفتر تبلیغات اسلامی قم - محمد(ص) تصویر جمال خدا، حسین بدرالدین، علم تهران - سیره نبوی، شهید مرتضی مطهری - سیره نبوی، مصطفی دلشاد تهرانی ، انتشارات وزارت ارشاد - تاریخ پیامبر اسلام(ص)، محمد ابراهیم آیتی، دانشگاه تهران شناخت امام علی(ع): - امام علی(ع) از ولادت تا شهادت، سید محمد كاظم قزوینی، دلیل قم - امام علی(ع) صدای عدالت انسانی، جرج جرداق، ترجمه سید هادی خسروشاهی، خرم قم - امام علی(ع) نماد حكومت حق، عزیز سید جاسم، ترجمه موسی دانش، بنیاد پژوهش های آستان قدس رضوی - شهید تنها، محمد رضا حسینی مطلق، پارسایان قم حضرت زهرا(س): - نهج الحیاه (فرهنگ سخنان فاطمه)، محمد دشتی، مؤسسه تحقیقاتی امیرالمؤمنین(ع) ُ- زندگانی زهرا(س)، محمد باقر مجلسی، ترجمه محمد روحانی علی آبادی، مهام تهران - فرهنگ فاطمیه (الفبای شخصیتی حضرت زهرا(س)) مهدی نیلی پور، مركز فرهنگی شهید مدرس اصفهان - زهرا، برترین بانوی جهان، ایت الله مكارم شیرازی، هدف قم - جامی از زلال كوثر، محمد تقی مصباح یزدی، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی
تلاش براى شناختن و یافتن امام معصوم واجب و لازم است؛ چنان كه رسول اكرم(ص) فرمودند: «من مات و هو لایعرف امامه، مات میتةً جاهلیه». ( میزان‏الحكمه، ج 1، ص 171، ح 840.) ویژگى‏هاى این شناخت آن است كه: اولاً، از منابع معتبر و موثق و مستند اخذ شود. ثانیاً، گستره‏اش شامل آموزه‏هاى اعتقادى، اخلاقى و عبادى گردد. ثالثاً، از آن‏جا كه امام الگوى عملى براى انسان‏ها است، به ابعاد فكرى، عملى و روحى امام نیز ناظر باشد. اما این شناخت از سه راه - كه مكمل یكدیگر مى‏باشند - حاصل مى‏شود:
یكم. مطالعه تاریخ زندگانى آنان؛ مطالعه سرگذشت و سیره آنان؛ خصوصاً در باب فضایل، مناقب و خصوصیات آنان - از قبیل: شجاعت، مردانگى، ایثار، تواضع، صبر، فرزانگى و... - انسان را متوجه مقام والاى آن بزرگواران مى‏كند و جذبه و كشش خاصى نسبت به آن فرزانگان در روح انسان، حاكم مى‏شود.
دوم. مطالعه و تفكّر در سخنان ایشان؛ اسلام تفكر را موجب بصیرت ( الحیاة، ج 1، ص 8، ح‏3)، دعوت كننده به عمل نیك ( همان، ح 9)، پدید آورنده نور ( همان، ص 49، ح 18)، نشانه حیات و زنده بودن قلب بصیر مى‏داند( همان، ص 48، ح 5). مطالعه و تفكّر در آثار فكرى امامان، هر چند كار مشكلى به نظر مى‏رسد؛ ولى بسیار سودمند است. این امر علاوه بر آن كه باعث شناخت شخصیت آن بزرگواران و ایجاد محبت آنان در دل مى‏شود؛ سرمایه بزرگى براى روح بشر به شمار مى‏رود. همان طور كه فراگیرى فصول یك كتاب، باید با تحقیق و دقت كامل و رجوع به استاد و... قرین باشد؛ مطالعه و اندیشه و تفكر در آثار ائمه(ع) نیز، باید با استفاده از استادان فن و مراجعه به كتاب‏هایى كه در شرح سخنان آنان به رشته تحریر درآمده، همراه باشد. سوم. شناخت خدا: اگر ما خداوند و صفات و اسماى او را به طور حقیقى بشناسیم، مى‏توانیم انسان‏هاى كامل راستین (امامان) را نیز بشناسیم؛ زیرا آنان جلوه های صفات جمال و جلال حضرت حق‏اند و در تسمیه به اسماى الهى، از تمامى موجودات عالم امكان برترند. بر این اساس، با شناخت خدا و صفات او، مى‏توانیم به اوصاف و ویژگى‏هاى امامان نیز واقف گردیم. شاید دعایى كه سفارش شده در زمان غیبت بعد از نماز زیاد خوانده شود، ناظر به همین حقیقت باشد: «اللهم عرفنى نفسك فانك ان لم تعرفنى نفسك لم اعرف رسولك اللهم عرفنى رسولك فانك ان لم تعرفنى رسولك لم اعرف حجتك اللهم عرفنى حجتك فانك ان لم تعرفنى حجتك ضللت عن دینى؛ خداوندا! خود را به من بشناسان كه اگر خود را به من نشناسانى پیغمبر را نمى‏شناسم؛ خدایا! پیغمبرت را به من بشناسان كه اگر به پیامبر معرفت پیدا نكنم، نمى‏توانم امامم را بشناسم؛ خدایا! حجت و امامت را به من بشناسان كه اگر امام را نشناسم، در دین خود گمراهم» 
منبع : پرسمان/ معارف


چه كنیم كه معرفت ما نسبت به خداوند و ائمه معصومین(ع) بیشتر شود؟