 دو اشكال در ارتباط با آیه: (خَالِدِینَ فِیهَا مَا دَامَتِ السَّمَاوَاتُ وَالأَرْضُ إِلاَّ مَا شَاء رَبُّكَ إِنَّ رَبَّكَ فَعَّالٌ لِّمَا یُرِیدُ ) و جواب آنها :
 لیكن در اینجا اشكالى پیش مى آید و آن اینست كه آیات قرآنى تصریح دارد بر اینكه آسمان و زمین تا ابد باقى نیستند و این با خلود در آتش و بهشت كه آن نیز مورد نص و تصریح آیات قرآنى است سازگارى ندارد.
 از جمله آیات دسته اول كه تصریح مى كند بر اینكه آسمان و زمین از بین رفتنى اند آیه (ما خلقنا السموات و الارض و ما بینهما الا بالحق و اجل مسمى ) و آیه (یوم نطوى السماء كطى السجل للكتب كما بدانا اول خلق نعیده وعدا علینا انا كنا فاعلین ) و آیه (و السموات مطویات بیمینه ) و آیه (اذا رجت الارض رجا و بست الجبال بسا فكانت هباء منبث) است.
 و از جمله آیات دسته دوم كه تصریح مى كند بر اینكه بهشت و دوزخ جاودانه است آیات زیر است: (جنات تجرى من تحتها الانهار خالدین فیها ابد) (و اعد لهم سعیرا خالدین فیها ابدا لا یجدون ولیا و لا نصیر).
 و بنابراین، از دو جهت در آیه مورد بحث اشكال مى شود: یكى اینكه خلود دائمى در بهشت و دوزخ را محدود كرده به دوام آسمانها و زمین با اینكه آسمانها و زمین دائمى نیستند.
 دوم اینكه خالد را كه ابتداى خلودش از روز قیامت شروع مى شود، و از آن روز دوزخى بطور دائم در دوزخ و بهشتى بطور دائم در بهشت به سرمى برند به چیزى تحدید كرده كه ابتداى قیامت آخرین آمد وجود آن است و آن آسمان و زمین است كه ابتداى قیامت آخرین آمد وجود آنها است.
 و این اشكال از اشكال اول مشكل تر است، زیرا این اشكال بر كسى هم كه معتقد به خلود در دوزخ و یا در بهشت و دوزخ نیست وارد است، به خلاف اشكال اول.
 و پاسخى كه ماده اشكال را از بین ببرد این است كه خداى تعالى در كلام خود آسمان ها و زمینى براى قیامت معرفى مى كند كه غیر آسمانها و زمین دنیا است، و مى فرماید: (یوم تبدل الارض و السموات و برزوا لله الواحد القهار) و از اهل بهشت حكایت مى كند كه مى گویند:(الحمد لله الذى صدقنا وعده و اورثنا الارض نتبوء من الجنه حیث نشاء) و در مقام وعده به مومنین و توصیف ایشان مى فرماید: (لهم عقبى الدار).
 پس معلوم مى شود براى آخرت نیز آسمانها و زمینى است، همچنانكه در آن بهشت و دوزخى و براى هر یك سكنه و اهلى است، كه خدا همه آنها را به این وصف توصیف كرده كه نزد اویند، و فرموده (ما عندكم ینفد و ما عند اللّه باق ) و به حكم این آیه آسمان و زمین آخرت از بین نمى رود.
 و اگر در آیه مورد بحث بقاى بهشت و دوزخ و اهل آن دو را به مدت بقاى آسمان و زمین محدود كرده از این جهت است كه معناى این دو اسم از حیث آسمان و زمین بودن هیچ وقت از بین نمى رود، آنكه از بین مى رود یك نوع آسمان و زمین است و آن آسمان و زمین دنیایى است كه این نظام مشهود را دارد، و اما آسمانها و زمینى كه مثلا بهشت در آنها است، و به نور پروردگار روشن مى شود به هیچ وجه از بین نمى رود، و خلاصه جهان همواره آسمانها و زمینى دارد. چیزى كه هست در آخرت نظام دنیائیش را از دست مى دهد، و با این وضع دیگر هیچ اشكالى باقى نمى ماند.
 سخن زمخشرى در تفسیر كشاف در اشاره به این وجه
 در تفسیر كشاف بطور اجمال به این وجه اشاره كرده و چنین مى گوید: دلیل بر اینكه قیامت، آسمان و زمینى دارد قول خداى سبحان است كه مى فرماید: (یوم تبدل الارض غیر الارض و السموات ) و نیز گفتار اوست كه مى فرماید: (و اورثنا الارض نتبوء من الجنه حیث نشاء).
 دلیل دیگرش این است كه هیچ چاره اى از وجود چیزى كه بشر در آن روز بر روى آن قرار گیرد نیست و آن چیز هر چه باشد زمین نامیده مى شود، همچنانكه چاره اى نیست جز اینكه چیزى بر آنان سایه بیفكند، حال یا آسمانى باشد كه خدا در آن روز خلق مى كند و یا عرش خدا باشد، و هر چه بر بالاى سر قرار گیرد آسمان نامیده مى شود. این بود گفتار زمخشرى در كشاف.
 و لیكن گفتار آخرى وى سخیف و بى پایه است، زیرا اثبات آسمان و زمین از راه اضافه، و اینكه بهشت و دوزخ لابد فوق و تحتى دارد، لازمه اش این است كه بهشت و دوزخ اصل، و فوق و تحت آن (زمین و آسمان ) تبع وجود آن دو باشد. و لازمه این حرف این است كه بگوییم این فوق و تحت (آسمان و زمین ) مادام كه بهشت و دوزخ باقى است باقى، و با از بین رفتن آن دو از بین مى روند، و حال آنكه قرآن كریم عكس این را فرموده، و بقاى بهشت و دوزخ را فرع بقاى زمین و آسمان دانسته و فرموده: بهشت تا دوام آسمانها و زمین، دائمى است.
 علاوه بر اینكه وجه مذكور تنها وجود یك آسمان را اقتضاء دارد، نه یك زمین و چند آسمان كه در آیه مورد بحث آمده، پس باز اشكال در خصوص سماوات به جاى خود باقى است.
 دفع اشكال قاضى بیضاوى بر آیه شریفه
 با وجهى كه گذشت اشكالى هم كه قاضى (بیضاوى ) در تفسیر خود بر آیه شریفه كرده دفع مى شود، و آن اشكال این است كه تشبیه همیشه باید به امر واضح ترى صورت گیرد، یعنى امر مبهمى را به امر روشنى تشبیه كنند، و در آیه شریفه دوام بهشت و دوزخ و اهل آن دو تشبیه شده به دوام آسمان و زمین آخرت كه وجود و دوام آن بر اكثر مردم پوشیده است، و این خود تشبیه اجلى به اخفى است، و صحیح نیست، آنهم از كلام بلیغى مانندقرآن كه به هیچ وجه انتظارش نمى رود.
 جوابش این است كه: ما دوام بهشت و دوزخ را براى اهلش از كلام خداى تعالى فهمیده ایم، همانطور كه وجود آسمانها و زمین را براى آن دو، و نیز ابدیت همه آنها را از كلام خدا بدست آورده ایم، و بنابراین، چه مانعى دارد كه یكى از دو حقیقت مكشوف از كلام او، حقیقت دیگر را از جهت بقاء و دوام تحدید كند، در حالى كه فعلا یكى از آن دو در نظر مردم معروف تر ازدیگرى باشد؟ آرى، بعد از آنكه هر دو حقیقت از كلام خود او به دست آمده نه از خارج، مانعى ندارد كه یكى معرف دیگرى شود.
 همین جواب، اشكالى را هم كه آلوسى در ذیل این بحث ایراد كرده دفع مى كند، و خلاصه اشكال وى این است كه: متبادر از كلمه (سماوات ) و (ارض ) همین اجرامى است كه معهود ماست، پس این وجهى كه ذكر كردیم اشكال را دفع نمى كند ناگزیر باید وجه دیگرى را جستجو كرد.
 وجه دفع كردنش این است كه اگر در آیات قرآنى فهم اهل لسان متبع است، یعنى باید دید اهل لسان از مفاهیم كلیه لغوى و عرفى چه مى فهمند، تنها در مفاهیم كلیه است. و اما در مقاصد و مصادیقى كه مفاهیم كلیه بر آنها منطبق مى شود فهم عرف هیچ اعتبارى ندارد، بلكه متبع در آن تنها تدبر و دقتى است كه خداوند مكرر بدان سفارش و امر فرموده، و دستور داده كه متشابه قرآن را به وسیله محكم آن تشخیص داده و آیات را بر یكدیگر عرضه كنند، چون بطورى كه در روایات هم آمده قرآن كریم آیاتش شاهد یكدیگر و بعضى بر بعض دیگر ناطق و برخى مصداق برخى دیگر است.
 و به همین جهت وقتى مى شنویم كه درباره خداى تعالى مى گوید او واحد واحد و عالم و قادر وحى و مرید و سمیع و بصیر و یا غیر آن است نمى توانیم این مفاهیم را حمل بر مصادیق عرفیش كنیم بلكه باید تفسیر آنها را از كلام خود او بخواهیم و آن را بر معنایى كه تدبر و تفكر بالغ در آیات خدایى دست مى دهد حمل نماییم و ما این بحث را در پیرامون معناى محكم و متشابه در جلد سوم این كتاب بطور مفصل گذراندیم.
 وجوه دیگرى كه درباره تحدید خلود در آیه شریفه ذكر شده است
 البته در روایات و در كلمات مفسرین توجیهات دیگرى براى آیه مورد بحث آمده كه ما آنچه را كه بدان برخورد نموده ایم در اینجا ذكر مى كنیم: وجه اولش همان بود كه ما خود اختیار نموده ایم.
 وجه دوم این است كه منظور از (سماوات ) و (ارض ) آسمانهاى بهشت و جهنم و زمین آن دو است، و مقصود از آن نه آسمان و زمین متبادر است، بلكه منظور از آسمان بالاى آن دو و منظور از زمین محل آن دو است، چون در لغت هر چه را كه بر انسان سایه بیفكند آسمان، و هر چه را كه در زیر پاى آدمى باشد و انسان بر آن قرار گیرد زمین نامند. و به عبارت دیگر منظور از آسمان و زمین، بالا و پایین آن دو است.
 این آن وجهى است كه زمخشرى در آخر كلامش كه ما نقل كردیم ذكر كرده، و اشكالش هم از نظر خواننده گذشت. و صرفنظر از آن اشكال، این وجه همانطور كه قبلا هم گفتم جوابگوى این سؤ ال (كه چرا آسمان را به لفظ جمع آورده نیست ).
 وجه سوم اینكه منظور از اینكه فرمود: (مادام كه آسمان و زمین باقى باشند) این است: مادام كه آخرت باقى باشد. و آخرت هم دائمى و ابدى است همچنانكه دوام آسمان و زمین دنیا هم به قدر دوام خود دنیا است، و بعید نیست كه اصلا آوردن آسمان و زمین به عنوان تشبیه باشد، مثل اینكه بگویى: (گفتار او حرف زدن استهزاءگران مسخره است ) یعنى مثل حرف زدن ایشان است.
 در این وجه نیز اشكال مى شود كه اگر همانطور كه ما گفتیم مقصودشان تشبیه باشد خلاف مقصود یعنى انقطاع را مى رساند، و اگر بخواهد دوام را برساند لفظ از آن قاصر است.
 وجه چهارم اینكه، منظور از آن صرف افاده طولانى و ابدى بودن آنست، نه اینكه بخواهد بقاى آن را محدود به بقاى آسمانها و زمین كند. آرى، عرب براى افاده ابدیت هر چیزى الفاظ و عبارات بسیارى دارد، كه آنها را استخدام مى كند، بدون اینكه معناى تحت اللفظى آنها منظور باشد، مثل اینكه مى گوید: (فلان مطلب همچنان ادامه دارد تا زمانى كه شب و روز در پى هم درآیند) و (تا زمانى كه آفتاب طلوع و غروب كند) و (تا زمانى كه ستاره اى از افق سر برآورد) و (تا زمانى كه نسیمى بوزد) و (تا زمانى كه آسمانها بر جاى باشند).
 البته این مثالها را بدان جهت مى آورند كه پنداشته اند امور نامبرده یعنى طلوع خورشید و ستاره، و وزش باد و اختلاف شب و روز،دائمى و همیشگى است، و بعد از این پندار مثالهاى نامبرده را موضوع براى تبعید و تایید قرار داده اند.
 جواب این حرف این است كه اگر عرب چنین عباراتى را مثال و موضوع تابید (همیشگى ) قرار داد براى آن پندار غلطى بوده كه درباره ابدى بودن آن امور داشته است، اما خداى سبحان كه در كلام خود موقت و فانى بودن آن امور را تصریح كرده و ایمان به فانى بودن عالم را یكى از فرایض اعتقادى قرار داده، از او پسندیده نیست كه ابدیت بهشت و دوزخ را به آسمانها و زمین مثل بزند، او چطور ممكن است چنین كارى بكند با اینكه خود فرموده: (ما خلقنا السموات و الارض و ما بینهما الا بالحق و اجل مسمى ).
 و با این حال چگونه ممكن است بفرماید بهشت و دوزخ جاودانه باقیند مادام كه آسمانها و زمین پابرجایند.
 وجه پنجم اینكه، بهشتیان در بهشت و دوزخیان در دوزخ باقیند به بقاى آسمانها و زمین كه خدا خودش مى داند چه وقت اجل آن سر مى رسد، و بعد از آنكه عمر آسمانها و زمین تمام شد، خداوند عمر بهشتیان و دوزخیان را تمدید نموده و در آندو جاودانشان مى سازد و این تعبیر مثل آنست كه كسى بگوید ایشان در بهشت و دوزخ تا پنجاه سال خالد و جاودانند و بعد از پنجاه سال خداوند مدتشان را به زمانى غیر متناهى تمدید مى كند. همچنانكه همین حرف در معناى آیه (لابثین فیها احقاب) گفته شده است: یعنى پس ‍ از چند حقب (هفتاد سال ) مدّتشان تمدید مى شود.
 این وجه نیز اشكال دارد، و آن اینكه على الظاهر مبنى بر این است كه قسمت متناهى از زمان از جمله (مادامت السموات و الارض ) استفاده شود، و قسمت غیر متناهى آن از جمله (الا ماشاء ربك ) و دلالت آیه شریفه بر این دو قسمت مختلف از زمان، متوقف است بر تقدیر امورى كه لفظ آیه دلالتى بر آنها ندارد.
 وجه ششم اینكه، منظور از دوزخ و بهشت، دوزخ و بهشت برزخى است، و این بهشت و دوزخ، خالد و همیشگى هستند، مادام كه آسمانها و زمین پابر جایند، و وقتى مدت بقاى آسمانها و زمین تمام شد و قیامت قیام نمود از آن بهشت و دوزخ براى داورى و رسیدگى به نامه هاى عملشان، بیرون مى آیند.
 اشكال این وجه این است كه مخالف با سیاق آیات مورد بحث است، زیرا این آیات با ذكر روز قیامت و توصیف آن به اوصافى كه در آن آمده افتتاح شده، و بعید است كه بعد از آنكه كلام را با اوصاف قیامت افتتاح بكند و بفرماید: (روزیست كه مردم براى آن جمع مى شوند، و یا بفرماید روزیست مشهود، و روزیست كه وقتى فرا مى رسد هیچ نفسى بدون اذن او تكلم نمى كند) آنگاه در آخر كه به اخص اوصاف آن كه همان جزاى خالد است مى رسد، ناگهان رشته سخن را قطع نموده به عالم برزخ و بهشت و دوزخ برزخى بپردازد.
 علاوه بر اینكه خداى سبحان عذاب اهل برزخ را عبارت مى داند از عرضه شدن بر آتش، نه وارد شدن در آن، زیرا مى فرماید: (و حاق بال فرعون سوء العذاب النار یعرضون علیها غدوا و عشیا و یوم الساعة ادخلوا آل فرعون اشد العذاب ).
 وجه هفتم اینكه منظور از داخل شدن در آتش، دخول در ولایت شیطان، و منظور از بودن در بهشت، بودن در ولایت خداست، زیرا ولایت خدا است كه در قیامت به صورت بهشت ظاهر گشته، نیك بختان بدان متنعم مى شوند، و ولایت شیطان است كه در آن روز به صورت آتش در آمده مجرمین در آن معذّب مى شوند. این وجه، از آیاتى كه دلالت بر تجسم اعمال مى كنند نیز بدست مى آید.
 پس اشقیاء به خاطر شقاوتشان داخل آتش مى شوند، و اگر عنایت الهى و توفیق او شاملشان شود از آتش رهایى مى یابند مانند اینكه كافر بعد از كفر ایمان آورد و مجرم پس از جرم توبه كند. و همچنین سعداء به خاطر سعادتشان داخل بهشت مى شوند و اگر شیطان گمراهشان كند و به زمین (پستى ) بگرایند و هواى نفس را پیروى نمایند از آن بیرون مى شوند مثلا اگر مؤمن و یا صالحند كافر و طالح گردند.
 این وجه نیز صحیح نیست، زیرا همان اشكال كه بر وجه قبلى وارد بود بر این نیز وارد است، چون این نیز با مفادى كه از آیه و سیاق آن استفاده مى شود مخالف است.
 آرى، آیات مورد بحث اوصافى ترسناك و دهشت آور مختص به روز قیامت را كه از شنیدنش دلها به تپش درآمده و عقلها زایل مى گردد برمى شمارد تا گردن كشان و كفار منكر، با تفكر در آن انذار شده و اهل معصیت از گناه دست بردارند.
و بسیار بعید است كه در این باره بفرماید: قیامت روزیست كه مردم در آن جمع مى شوند و روزیست مشهود، و روزیست كه هیچ نفسى بدون اذن او تكلم نمى كند، آنگاه در چنین سیاقى بفرماید: كفار و اهل معصیت از اولین روز كفر و جرمشان تا روز قیامت در آتشند و اهل ایمان و عمل صالح از ابتداى ایمان و عمل صالحشان تا روز قیامت در بهشتند. زیرا اولا همانطور كه گفتیم این آیات اوصاف خاص روز قیامت را بیان مى كند نه قبل از آن را. و ثانیا سیاق این آیات سیاق انذار و بشارت است، و این كفار و مجرمین گردنكش و یاغى بدین حقایق كه از حواس آنان مستور است اعتنایى نمى كنند و براى آن ارزشى قائل نیستند،
و هرگز نه از شقاوت دخول در ولایت شیطان بترس درمى آیند و نه به سعادت معنوى دخول در ولایت خدا امیدوار مى گردند، هر چند كه این معنا از نظر باطن قرآن معنایى صحیح است.
در این میان وجوه دیگرى را نیز ممكن است از نظریات مختلف مفسرین كه در تفسیر آیه (الا ما شاء ربك ) اظهار داشته اند استفاده كرد و ما متعرض آن نشدیم، زیرا رعایت اختصار را بهتر از تعرض آنها دیدیم، علاوه بر اینكه وجوه نامبرده همان وجوهى است كه ما بزودى در تفسیر جمله مزبور نقل نموده و اشكالاتش هم همان اشكالاتى است كه ایراد خواهیم نمود.
منبع : پرسمان/ معارف
درسوره هودآیات 108و109 وعده بهشت راتازمان برپایی آسمانهاوزمین داده درحالیكه درسوره تكویرمیگویدبا آغازقیامت آسمانهاازبین میروند.؟