 یادی از روحانی شهید نادر دیرین نادر دیرین
نادر دیرین فرزند سیف‌الله دوم خرداد 1341 در شهرستان اردبیل به دنیا آمد. دیرین تحصیلات ابتدایی‌اش را در در محله هفت‌تن خواند. مهر ماه سال 1347 وارد مقطع راهنمایی شد. نادر دیرین كه ورزشكار هم بود کشتی می‌گرفت و بود و مقام اول استانی را هم کسب کرده بود، در بحبوحه انقلاب هم به دبیرستان رفت. سال 1361 وقتی نادر دیرین دیپلم گرفت در کنکور شرکت کرد ولی قبل از آنکه در مرحله دوم شرکت کند به دستور حضرت امام به حوزه علمیه مشهد رفت و طلبه شد. بارها به همراه روحانیون حوزه علمیه بارها به جبهه اعزام شد. چهار سال درس حوزوی خواند. سال 1364 ازدواج كرد و همسرش را به مشهد برد. نادر دیرین سی‌ام اسفند 1366 در منطقه ماووت در عملیات بیت المقدس2 به شهادت رسید و در گلزار بهشت فاطمه به خاك سپرده شد.


لطف خدازمین زراعی زیادی داشتیم. نادرِ هفت ساله وقت برداشت سرِ زمین رفته بود. برات، یكی از برادرهایم محصول را با ارابه گاومیش به خرمن می‌آورده و حواسش نبوده نادر بین چرخ ارابه و نردبان طرفین ارابه مانده است. برات مقداری از مسیر را می‌رود و چرخ ارابه كه با تكان شدید از چاله رد می‌شود نادر هم سرش از نردبان جدا شده و زمین می‌افتد. فردی که از عقب می‌آمده سر و صدا كرده و برات نادر را روی كولش انداخته و به بیمارستان برده بود.
نیم‌تنه نادر كبود شده و مقداری از پوست سرش رفته بود.
خداوند دوباره نادر را به ما داده بود!

جایزهسال 1354 راهنمایی را در مدرسه دهقان می‌خواندیم. آن روزها جایی در مدارس برای نماز خواندن پیدا نمی‌شد. سیدحسین محدث دبیر دینی و قرآن‌مان كه مسابقه و كلاس قرآن می‌گذاشت، در نمازخانه‌ای كه راه انداخته بود با ما نماز می‌خواند. بین چند مدرسه نادر در مسابقه قرآن اول شد و به او ساعت مچی دادند. ساعت برای دستش بزرگ بود و یكی، دو سال بعد به مچش بست.
روحانی كشتی‌گیرچند ماه بعد از ازدواجش، من و مادرم به مشهد رفتیم. خانه‌ای دو طبقه اجاره کرده بود. ما را برد طبقه بالا و خودشان پایین رفتند. از پله‌ها كه بالا می‌‌‌رفتیم دیدم دیوارهایش رطوبت پس داده و از بویش نمی‌شود زیاد آنجا دوام آورد!
در آن چند روز مرا با خودش به خانه آیت‌الله علمی كه اهل نمین بود برد. پنجشنبه‌ها در حسینیه خانه آیت‌الله علمی جمع می‌شدند. بعد از سخنرانی آیت‌الله علمی و مداحی نادر، بحث طلبه‌ها داغ شد. هر كدام نظری دادند و یكی از آن‌ها گفت: استاد ما می‌گوید طلبگی از رفتن به جبهه واجب‌تر است.
نادر گفت: نه. طبق دستور صریح امام حضور در جبهه از هر كاری واجب‌تر است.
عبا و عمامه‌اش را درآورد، وسط اتاق ایستاد و گفت: فكر نكنید فقط روحانی‌ام. كشتی‌گیرم هستم. هر كی جرات دارد وسط میدان بیاید.
صدایی از كسی درنیامد و چشم از نادر برنداشتم!

تمام زندگی‌امسال 1354 وقتی مرحوم سیدغنی یونسی را تشییع می‌کردند، شنیدم یکی اذان می‌گوید و بلند بلند لااله الاالله گویان می‌رود. بعدها فهمیدم آن بچه كه لحن شیوایی داشت نادر دیرین بوده است.
كلاس چهارم ابتدایی كه از مدرسه برمی‌گشتم جلوی مسجد می‌ایستادم و به اذان گفتن نادر گوش می‌دادم. صدایش با بلندگو در تمام محله می‌پیچید! بی‌آنکه او را بشناسم شیفته صدایش شده بودم.
اواخر سال 1363 به خواستگاری‌ام آمدند. فرد با تقوی و مؤمنی بود بله را كه گفتم برای من کتاب زندگی‌نامه حضرت زهرا(س)، نهج‌البلاغه و سه کتاب دیگر فرستاد.
بیست ساله بودم و نادر بیست و سه سال داشت. بعد از ده ماه نامزدی سال 1364 عروسی کردیم. دم در خانه پدری نادر كه رسیدیم دوستانش طوری الله اکبر گفتند که ترسیدم. به جای دسته گل برایم قرآن آوردند.
بلافاصله بعد از عروسی به مشهد رفتیم. یك روز بعد از رُفت و روب، غذا پختم. وقتی نادر به خانه آمد گفت: نماز خوندی؟
گفتم: نه.
گفت: به همه كارهای مستحب رسیدی و نماز را كه واجب است نخواندی!
از آن روز سر وقت خواندن نماز آویزه گوشم شد. هیچ‌وقت غیبت نمی‌كرد و در جایی كه غیبت می‌شد لحظه‌ای نمی‌ماند. خیلی دوست داشتم لباس بپوشد ولی راضی نمی‌شد و می‌گفت: هنوز زود است.
با اصرارم بالاخره قبول كرد. نیمه شعبان سال 1364 ناهار درست كردم. نادر سجده شكر به جا آورد و برای اولین بار عبا و قبا را پوشید.
بعضی وقت‌ها برایم روضه چهارده معصوم را می‌خواند و می‌گفت: اگر در قبر اسم امامان را یكی یکی از من بپرسند، به امام هشتم كه برسم می‌گویم چند سالی همسایه‌اش بودم.
 
ولیمهششم آبان 1365 با پنج هزار تومان خانه‌ای در مشهد خریدیم. به خانه جدید اثاث كشیدیم و به طلبه‌های اردبیلی كه با آن‌ها رفت و آمد داشتیم ولیمه‌ دادیم.
همان روزها بیشتر طلبه‌ها به جبهه رفتند ولی نادر نرفت و من خوشحال شدم. چند وقت بعد خودش تنها رفت و زود برگشت. چون حمله لغو شده بود. بار دوم دی ماه بود که یکی از دوستانش به نام ابراهیم به ‌او زنگ زد و خبر حمله را داد. دو، سه روزی حال و هوای نادر عوض شد. کتاب‌هایی را که از دوستانش امانت گرفته بود روی همه آن‌ها اسم صاحبانش را ‌نوشت. گفتم: این کارها چیه؟
گفت: مگر می‌خواهی مشمول‌الذمه باشیم. باید امانت‌ها را به صاحبا‌ن‌شان برگردانیم.
یكی، دو شب بعد، در خواب دیدم در حیاط خانه ما حوض كوچكی است. كاظم دیرین كه قبل از ازدواج‌مان شهید شده بود، در حوض آبتنی می‌كند. برگشتم اتاق و برایش حوله‌ای بردم. دیدم نادر هم داخل حوض است. وقتی بیرون آمدند حوله را دادم. هر دو با همان حوله بدن‌شان را خشك كردند. نادر حوله را به من برگرداند و گفت: بیا. تو هم با این حوله بدنت را خشك می‌كنی.
صبح خوابم را به ‌او گفتم. گفت: تعبیرش شهید ‌شدن من است ان‌شاء‌الله.
مادرش مهمان‌ ما بود و گفت فرصت ندارد او را به اردبیل ببرد. گفتم: می‌روی و در شهر غریب تنها می‌مانیم.
همان شب ما را به حرم برد و آنجا به من گفت: شما را به امام رضا(ع) سپردم.
شب را در حرم ماندیم. صبح كه بیدار شدم از من پرسید: چه آرزویی داری؟
گفتم: سلامتی.
گفت: بعدش چی؟
گفتم: هیچی.
اصرار كرد و گفتم: زخمی، معلول و یا موج گرفته برگردی ولی شهید نشوی.
پرسید: چرا؟
گفتم: با این كه لیاقت شهادت را داری ولی من لایق همسر شهید بودن نیستم.
گفت: نمی‌خواهم شهید شوم و برمی‌گردم حوزه.
رفت و حدود چهل روز بعد برگشت. از دوستانش شنیدم دو تا خمپاره كنار سنگرش خورده و زخمی شده است. لباسش هم گویا سوخته بوده. لباس دیگری تنش بود از او پرسیدم: لباست كو؟
گفت: پاره شده بود انداختمش دور.
در بدنش هم جای زخم بود.

اسلحه داغدیدم نادر عقب‌عقب از سنگر بیرون می‌آید. رفتم سراغش و پرسیدم: چی شده؟
گفت: خمپاره‌ای افتاد و اسلحه‌ام را لای درخت‌ها انداخت.
اسلحه‌اش سوخته بود. دست زدم هنوز داغ بود. با یک پتو به زحمت از لای چوب آن را بیرون آوردیم و داخل آب انداختیم.

تمام ناتمام مناواسط دی ماه 1365 نادر گفت: اگر می‌خواهی اینجا بمان و یا به اردبیل برویم. هفته آینده می‌خواهم اعزام شوم.
راضی نشدم. نوبت‌بندی اعزام شروع شد و نادر منتظر ماند و اواخر دی كه می‌خواست حكم ماموریتش را از مشهد بگیرد گفت: می‌خواهم در لشكر عاشورا باشم ولی از مشهد برای لشكر خودشان ماموریت می‌دهند.
صبح متوجه گریه‌اش شدم. گفتم: چی شده؟
حرفی نزد. اصرار پشت اصرار، لبش را باز كرد و گفت: اگر ناراحت نمی‌شوی بگویم.
قول دادم و گفت: دیشب در خواب آقا امام زمان را دیدم. كاظم1 هم پیشم بود. با هم پرواز كردیم.
گریه مجالم نداد و گفت: می‌دانم شهید می‌شوم ولی تو روحیه طلبگی‌ا‌ت را حفظ كن
گفتم: پس من چی؟
گفت: خداوند ولی نعمت همه‌ ماست. شاید به زودی در آن دنیا ببینمت.
لحظاتی ساكت ماندم و گفت: حنا بیاور.
ناراحت بودم و گفتم: نمی‌توانم.
اصرار كرد و حنا آوردم و روی انگشتانش گذاشتم.
دو روز دیگر كه می‌خواستیم به اردبیل بیاییم به حرم رفتیم. بین راه گفت: وقتی زیارت كردی منتظرم نباش.
همیشه در حیاط حرم منتظر هم می‌ماندیم. بعدِ زیارت تنها به خانه برگشتم. وقتی آمد دیدم چشمانش مثل یك لخته خون سرخ شده است. پرسیدم: چه خبره
گفت: خداحافظی با امام رضا(ع) همین‌طوریست.
آمدیم اردبیل و سوم بهمن به جبهه رفت. هر روز آیه‌الكرسی می‌خواندم و در هوا فوت می‌كردم. می‌گفتم: خدایا خودت نگهدارش باش!
قرار بود عید سال 1366 برگردد اردبیل. هر چی منتظر ماندم خبری از او نشد. به خاطر جنگ سفره نچیده بودیم. شنبه ساعت هفت و بیست و دو دقیقه و هشت ثانیه سال تحویل شد. وقت پختن پلو نیت كردم و توی برنج نمك ریختم. باز هم خبری نشد. به حیاط رفتم و آیه‌الكرسی خواندم. كم‌كم دلم شور زد. احساس كردم خبری هست. هر طوری شده خوابم برد. در خواب دیدم نادر بالای كوه بزرگی نشسته و سنگ بزرگی هم جلویش است. گفتم: بلند شو برویم.
گفت: تو برو. دیگر منتظرم نباش.
سراسیمه از خواب پریدم. فردا شب به خانه مادر شوهرم رفتم و به من گفت: خبر داری نادر در حمله شركت كرده؟
گفتم: نمی‌دانم!
بعدها فهمیدم از شهادت نادر باخبر بوده‌اند و به من چیزی نگفته‌اند. منتظرش ماندم و دهم فروردین خبر شهادتش را دادند.

بحثمدتی بعد از شهادتش مدام فکر می‌کردم او که با سیدحسن عاملی هم‌دوره و دوست بود اگر شهید نمی‌شد الان برای خودش عالِمی شده بود. همان شب در خواب دیدم در خانه‌ای قدیمی هستیم. نادر هم در اتاق بود ولی خودش را نمی‌دیدم و صدایش را می‌شنیدم. خوشحال بودم. كسی داشت سوره فجر را تفسیر می‌کرد. وقتی از اتاق بیرون آمد با خودم گفتم خدایا شکر نادر زنده است!
نادر نگاهی به من انداخت و گفت: با آیت‌الله بروجردی بحث داریم.

من شهید شده‌امهشت، نُه ماهی از شهادتش می‌گذشت. مادر شوهرم اصرار کرد وسایلم را از مشهد بیاورم. نمی‌توانستم خودم را راضی کنم و از خانواده شوهرم جدا شوم. پنجشنبه بود و با هم سر خاک رفته بودیم. شب به خوابم آمد و به من گفت: منیژه منتظرم نباش من شهید شدم.
گفتم: حالا که آمدی بیا به خانه خود‌مان برویم.
قبول نکرد و گفت: من شهید شده‌ام.
گریه کردم. جلوی اورکتش را باز کرد و گفت: این کفنم است.
در آن لحظه دیدم سه نفر خانم آمدند. کفنش را بستند و او را با خودشان بردند.
در خواب قبرش را که الان در بهشت فاطمه(س) قرار دارد، نشانم داد و گفت: آنجا مزار من است.
آن موقع زمستان بود و ما هنوز قبرش را درست نکرده بودیم. در واقع همان طور بود و در خواب هم همان چیزی را كه وجود داشت عینا می‌دیدم. جایی را هم نشانم داد. به آن سمت چشم چرخاندم. چراغ‌های سبز روشن بود و گفت‌: آنجا هم قبر خانم سکینه است.

تیرهم‌رزمانش در مراسم ختم گفتند جنازه نادر و دوستش رضا تو خاك عراقی‌ها مانده بود و آن‌ها هم به همه شهدا تیر خلاص زده‌اند.
نادر همیشه می‌گفت: آرزویم است از پیشانی تیر بخورم!
می‌گفتند تیر خلاص از پشت سر خورده و از وسط پیشانی بیرون آمده بود.
وقتی رفتم ‌شناسایی‌اش کنم اصلا نتوانستم چهره‌اش را ببینم. شب مادر شوهرم گفت: دیدی منیژه زیر چشماش کبود شده بود!
گفتم: نه چیزی ندیدم.
گفت: همان طور که آرزو کرده بود شهید شد.
به برادر شوهرم اصرار کردم مرا دوباره به دیدن نادر ببرد. فردا صبح ساعت ده قرار بود تشییع شود. ساعت نُه رفتم. جای زخمی در هیچ جای بدنش ندیدم و اشكم درآمد.
بعد از چند وقت در خواب زخم‌هایش را نشانم داد: پیشانی، دست‌ها، پاها و زانوها.
مرا هم بخواهبرادرش می‌گوید: وقتی كاظم را در قبر گذاشتیم نادر عكسش را گذاشت روی سینه كاظم و در گوشش زمزمه كرد مرا هم بخواه.
قصد حملهیک شب بعد از عملیات كربلای5 نادر صدایم زد و گفت: خلیل تحرکات عراقی‌ها خیلی زیاد شده.
گفتم: اگر از طرف ما انفجاری نباشد نمی‌توانند ما را شناسایی کنند.
درست در نوک کانال ماهی بودیم. گفت: چند ماه است آن‌ها را زیر نظر دارم ولی امروز فرق می‌كند. قصد حمله دارند.
اگر از همان محور حمله می‌شد خیلی از نیروهای ما به خطر می‌افتادند. استخاره‌ای كرد و آیه را خواند: برای خدا جهاد کنید و از هیچ مشکلی نترسید.
درگیری‌ها طوری شد که کل محور ما که مربوط به تیپ قائم بود درگیر شدند. لحظه‌ای پشت سرم را نگاه کردم و دیدم توپخانه، سلاح‌های سبک و نیمه سبک فعالند. حدود ساعت هفت صبح ما را از قرارگاه خواستند. به قرارگاه رفتم. جواد صبور تا مرا دید گفت: در محورتان چه خبر بود؟
همه چیز را توضیح دادم. خندید و گفت: لایق تشویق هستید. مخصوصا نادر دیرین به خاطر تصمیم درستش در آن لحظه.
با تعجب گفتم: مگر چی شده بود؟
گفت: طبق شنودی که بچه‌ها داشتند عراقی‌ها صد در صد آماده حمله بودند و شما پیشدستی كردید.
 
جنازه‌های عراقیبعد از عملیات كربلای5 نادر به من گفت: جنازه‌های عراقی هر شب به خوابم می‌آیند.
گفتم: بیشتر جنازه‌های عراقی در تیررس هستند. برویم دوستان‌شان ما را می‌زنند.
به بچه‌ها قضیه را گفتم و قرار شد هر كسی خواست داوطلبانه جلو برود. چند نفری رفتند و یکی از جنازه‌ها را بیرون كشیدیم. روی پوتین اسمش را پیدا كردیم: قنبر قنبری.
از نیروهای خودمان بود و به بچه‌های تعاون تحویل دادیم. بیشتر عراقی‌ها را هم دفن کردیم.
هدیه صبحگاهیاواخر دی ماه 1366 بعد از عملیات بیت‌المقدس2 در منطقه ماووت، حدود ده روز باران بارید و گفتند سیل پل‌های امام علی(ع)، امام رضا(ع) و سیدالشهدا را برده است. این پل‌ها را از بانه تا ماووت روی رودخانه‌های خروشان زده بودند. ارتباط با عقبه قطع شد و در چادرها ‌ماندیم. من در گردان علی‌اكبر(ع) بودم و نادر دیرین در گردان سجاد(ع). با توجه به معنویتی كه نادر داشت بیشتر وقتم را با او می‌گذراندم. نادر با اركان لشكر كلاس‌های مختلفی برگزار كرد. هر روز در دو چادری كه به هم وصل كرده بودیم برای ما حرف می‌زد. بعد از نماز صبح كه به ‌او اقتدا می‌كردیم، به تك‌تك بچه‌ها می‌گفت: برای شما هدیه‌ دارم.
از كتاب جلد آبی رنگش برای تك‌تك بچه‌ها حدیث می‌خواند. بچه‌ها در طول روز از او می‌خواستند روضه بخواند. گاهی به من می‌گفت: سخنرانی بی‌روضه مثل غذای بی‌نمك است!
سخنران و مداح خوبی بود و مدام به حضرت زهرا(س) توسل می‌كرد. عنایت خاصی هم به روضه وداع سیدالشهدا با اهل بیتش نشان می‌داد.
صدایش دل‌ها را می‌برد! گاهی می‌خواند:
او كه می‌داند و می‌بیند و می‌پوشاند
تو چه سان دست به دامان حیا خواهی زد.
رفته‌رفته این شعر در منطقه ماووت پخش شد. جمیل عطایی از بچه‌های ارومیه آن را روی چوب جعبه مهمات آرپی‌جی نوشته‌ و چند جایی زده بود. جمیل می‌گفت از دانشگاه علوم پزشكی قبول شده ولی به خاطر نادر می‌خواهد به حوزه علمیه برود.

جمیل مرید نادر بود!ماندن ‌ما در آنجا به چهل روز كشید. یكی از روزهای اواخر اسفند داشت هوا تاریك می‌شد كه از نادر خواستیم نماز مغرب و عشا را بخواند. به ‌او اقتدا كردیم و بعد از نماز، نادر چكمه‌هایش را پوشید و باز دو ركعت نماز خواند. حواسم به‌ او بود و نماز با حالی خواند. از همدیگر خداحافظی كردیم و دلم گواهی می‌داد دیگر او را نمی‌بینم. گردان ‌ما به محور دیگری ‌رفت و گردان امام سجاد(ع) هم جایش تغییر ‌یافت.
چند وقت بعد زخمی شده و به عقب برگشته بودم. در بیمارستان شنیدم جمیل عطایی و نادر دیرین شهید شده‌اند. با خودم گفتم: مرید و مراد به آرزویشان رسیدند!

نیرواسفند 1362 بعد از شروع عملیات خیبر به تبریز رفتیم. همین که رسیدیم عوض محمدی گفت: دیر آمدید. حوصله کنید تا شب با لشكر تماس بگیرم ببینم کجا نیرو می‌خواهند آن وقت به آنجا بروید.
ناچار به حرفش گوش دادیم و به آسایشگاه برگشتیم. صبح گفت: از تهران تلفنگرام رسیده و برای لبنان نیرو می‌خواهند.
یکی از بچه‌ها گفت: ما که جبهه خودمان را داریم آنجا برای چی برویم!
نادر گفت: با استخاره موافقید؟
کسی چیزی نگفت. نادر استخاره کرد و آیه‌ای با این مضمون آمد: یا پیامبر تو تبلیغ‌ات را بکن از هر قومی که باشد. كسانی كه در راه خدا جهاد می‌كنند و حد و مرز نمی‌شناسند آن‌ها رستگار خواهند شد.
نادر خندید و گفت: به فرموده امام هم، بصره و شام وطن ما نیست و اسلام وطن ماست.
تصمیم گرفته شد و به عوض گفتیم: حاضریم به لبنان برویم.
عوض برای ما نامه‌ای نوشت. بعد از دوره چند روزه از تهران پرواز کردیم و شب به دمشق رسیدیم. ماشین‌ها آماده بودند و ما را به پادگان انتقال دادند.
صبح زود ما را به زیارت مقبره حضرت زینب بردند. نادر دیرین که با لباس روحانی رفته بود در هر شهری که مورد نیاز بود تبلیغ و سخنرانی می‌کرد. سخنرانی‌اش به زبان فارسی بود و می‌توانست به عرب‌ها قضیه را حالی کند. گرچه عربی را هم می‌دانست.
نادر امام جماعت مسجد شهر بِرِتال شد.
وافری، جبرائیل، جمشید و محبوب که متاهل بودند فقط چهار ماه ماندند و با پروازی که نیرو آورده بود برگشتند و ما دو ماه دیگر ماندیم.
 
سفر طولانییک سال تابستان رفتم مشهد سری به بچه‌های اردبیلی در مدرسه كجوری بزنم. بین آن‌ها نادر هم بود. آن سفرم یازده سال طول کشید.
مدرسه کجوری کوچک بود و تابلو هم نداشت؛ در کوچه چهارباغ و خیابان نادری. 
زمستان‌ها شستن ظرف‌ها در حیاط مشکل بود ولی همه چیز نوبتی بود. همشیه نادر ظرف‌ها را در هوای سرد می‌شست و نمی‌گذاشت كسی به ‌آن‌ها دست بزند.
در زمان جنگ حرم را می‌بستند ولی نادر هر طوری بود می‌رفت داخل و نماز و دعا می‌خواند.
ازدواج كه کرد خانه‌ای در جنب مدرسه کجوری گرفت. خانه‌ای با دیوارهای کاهگلی كه سقفش هم چکه می‌کرد. چند بار كه باران بارید روی سقف نایلون كشیدیم.
اولین شهید آن جمع نادر بود. آیت‌الله کجوری هم متاثر شد و برایش مجلس ختم گرفتیم. راه انداختن صندوق قرض‌الحسنه مطابق شد با شهادت نادر. اسم صندوق را گذاشتیم صندوق قرض‌الحسنه شهید نادر دیرین!
بعد از شهادت نادر مدرسه کجوری محلی برای اعزام رزمنده‌ها به جبهه شد.

شهادت برادردر مدرسه حجتیه اصفهانی‌ها بودم و نادر در مدرسه کجوری. اواسط مهر 1361 سر كلاس می‌رفتم كه دیدم ناراحت همان اطراف نشسته است. نزدیكش رفتم و پرسیدم: چی شده؟
گفت: کاظم...
دلم لرزید. نادر ادامه داد: شهید شده.
برادرش كاظم را می‌شناختم، در اردبیل كشتی‌گیر مطرحی بود. كنارش نشستم. با بغض گفت: دیشب خوابش را دیدم.
با خوشحالی گفتم: این كه خوبه.

علی تقربیآیت‌الله علمی از مدرسان آنجا كه خودش هم اردبیلی بود از او پرسید: اسم شما چیه؟
گفت: نادر دیرین.
آیت‌الله علمی گفت: اسم خوبی نیست. اسمت را می‌گذارم علی تقربی.
دیگر دوستان هم به این اسم صدایش می‌زدند. خودش هم در نا‌مه‌هایی كه به خانواده می‌فرستاد بارها از این اسم استفاده كرده بود.
 عمامه‌گذاریپنجم مرداد 1365 عقد كردم و با همسرم به مشهد رفتیم. معمولا قبل و بعد عملیات سری به مشهد می‌زدیم. به خانه نادر ‌رفتیم. ‌خانه‌ای دو طبقه در كوچه ملك. نادر و زنش از دیدن ‌ما خوشحال شدند. یك‌ساعت بعد نادر گفت: سیدغفور می‌خواهم به یك مهمانی بروم اگر مایلی تو هم بیا؟
گفتم: برویم.
ده دقیقه‌ای تا آن محل پیاده رفتیم. پشت خیابان نادری جلوی دری ایستاد و گفت: اینجا خانه آیت‌الله علمی استادمان است.
تعداد زیادی طلبه آنجا جمع بودند و هر كدام در زنبیلی عبا، ردا و عمامه داشتند. آیت‌الله علمی وارد اتاق شد. روحانی دیگری به اسم آیت‌الله محمدی آمد و نگذاشت آیت‌الله علمی به احترامش بلند شود. آیت‌الله علمی پیرتر از آیت‌الله محمدی بود. كنار پنجره نشسته بودم و دیدم یك نفر چهار دست و پا از پله‌ها بالا می‌آید. گفتم حتما مشكلی دارد. به راهرو هم كه رسید همان طوری داخل آمد. آیت‌الله علمی تا چشمش به ‌او افتاد یك‌دفعه به پایش بلند شد و عبایش به عمامه آیت‌الله محمدی گیر كرد و عمامه آیت‌الله محمدی زمین افتاد. آیت‌الله علمی گفت: ببخشید... ببخشید عبایم عقل ندارد!
آن فرد چهار دست و پا جلو آمد، و دست آیت‌الله علمی را بوسید و آیت‌الله علمی گفت: پسرم است ولی در واقع پدر بنده ‌است.
جلسه شروع شد. اسم یكی، دو نفر را صدا زدند و روی سرش عمامه گذاشتند. فهمیدم به مراسم عمامه‌گذاری آمده‌ام. اسم نادر را هم صدا زدند. نادر جلو رفت. عمامه را كه گذاشت شخصیتش در نظرم جلوه دیگری یافت. وقتی كنارم نشست گفتم: چرا نگفتی برای تاجگذاری می‌‌آیی مرد مومن!
وقتی برمی‌گشتیم خانه نادر ملبس شده بود. همین كه رسیدیم به همسرش گفتم: نادر را شخصی بردم و روحانی آوردم!
همه خندیدند و شام را آوردند.

دعای کمیلبه خاطر صدای گرمش از نادر خواستیم به صدا و سیمای اردبیل بیاید و دعای کمیل را بخواند. ضبط و پخشش كردیم. گفت نکند خدای نکرده پخش صدایش از رادیو و تلویزیون باعث از دست دادن خلوص نیتش باشد. برای همین خیلی ابا داشت از این کارها بكند.

زخمیبیست و پنجم دی ماه 1366 بعد از عملیات بیت‌المقدس2، از تبریز به نادر زنگ زدم و گفتم: زخمی شدم. نگذار کسی در خانه بفهمد.
چند نفری به بیمارستان آمدند. نادر گفت: پایت چی شده؟
خندیدم و گفتم: هیچی قطع شده!
گفت: معلوم است جبهه رفتن قطع شدن پا هم دارد.

روضه و منبریكبار در مدرسه كجوری ما را دور خودش جمع كرد و گفت: باید یادتان بدهم چطوری منبر بروید.
حرکات دست، تن صدا، نحوه شروع مطلب و پایان‌بندی آن، طریقه نشستن روی منبر و خطابه را به ما یاد داد.
خطیب و خوش صدا بود. بعد از خطابه می‌گفت: باید روضه خواند. شنیدید كه حضرت امام فرموده این محرم و صفر است که اسلام را زنده نگه داشته است. این روضه‌ها هستند که اسلام را زنده نگه داشته‌اند. بعد هم گفت: حضرت امام فرموده بعد از خطابه، منبر و درس اخلاق باید روضه خواند.
 
شانزده عمامهآیت‌الله علمی به ما شانزده، هفده طلاب آذربایجانی گفتند عمامه بگذاریم.
اولین نفر نادر بود. آیت‌الله علمی وقتی عمامه را روی سرش گذاشت نادر گریه کرد. آیت‌الله علمی گفت: از امروز شما سرباز امام زمانید. رفتار، کردار و اخلاقتان باید مکتبی و ارزشی باشد. ما باید تا لحظه مرگ‌مان حق این عمامه را ادا کنیم.

عشایردی ماه 1365 در عملیات کربلای5 در شلمچه نادر مسئول گردان بود. به من گفت: عشایر، حواست جمع باشد. اینجا پشت جبهه نیست. نباید کم بیاوری. بسیجی‌ و پاسدارهای شجاعی اطراف ما هستند.
همیشه عشایر صدایم می‌زد.
 آخرین دیداردو ماه از خانه‌دار شدنش در مشهد نمی‌گذشت كه زنگ زدند عملیات شروع شده است. آن روز نادر را دیدم و گفت: عازمم.
گفتم: تازه خانه گرفتی‌ آقا نادر. شهید می‌شوی و خانه‌‌ات بی‌تو...
گفت: آن وقت افتخار می‌كنم به برادرم کاظم برسم.
به شوخی روضه‌ای خواندم. احتمال می‌دادم خانمش هم می‌شنود. گفت: آرام. الان خانمم آن پشت اشك می‌ریزد.
بعد هم گفت: این آخرین دیدار ماست.
گفتم: تو برمی‌گردی ولی من باید این غزل خداحافظی را برایت بخوانم.
هر دو گریه اشك ریختیم.
صدایش دل‌ها را می‌لرزاند
در زمان محمد‌رضا شاه به سربازی نرفتم. می‌گفتم: تا روزی كه شاه در این مملكت است پایم را در پادگان نمی‌گذارم.
به خاطر فعالیت‌های انقلابی تحت تقیب ساواك بودم و به خاطر فشار خانواده مجبور شدم بروم سربازی. مهر 1357 بود. دوره آموزشی را در جلدیان گذراندم و بعد از تقسیم افتادم اصفهان. چند ماهی از سربازی‌ام می‌گذشت كه امام خطاب به سربازها فرمودند پادگان‌ها را تخلیه كنید. من هم از خدا خواسته از پادگان جیم زدم و به اردبیل برگشتم.
اواخر اسفند 1362 كه می‌خواستیم به لبنان برویم و از اعزام نیروی تبریز ما را به تهران فرستادند. دو روز در لانه جاسوسی ماندیم. آنجا روابط بین‌الملل شده بود. پنج‌شبه بود و نادر كه صدایش دل‌ها را می‌لرزاند، دعای كمیل خواند. از اصفهان، رشت، مشهد و جاهای دیگر نیرو آمده بود و همه با جان و دل در آن مراسم دعاخوانی شركت كردند.

افطار بی‌نادردهم فروردین 1366 كه پیكر نادر را به اردبیل آوردند جمعیت زیادی در تشییع جنازه‌اش شركت كردند. حالا دیگر آن‌هایی كه در ماه رمضان با دعاهای او افطارشان را باز كرده بودند می‌دانستند چه كسی شهید شده است!
 دسته سینه‌زنینادر بعد از انقلاب دسته سینه‌زنی مسجد یساول را تشكیل داد. من هم در آن دسته بودم. روزی آمد سراغم و سرودی را بر وزن چیزی كه آهنگران خوانده بود از من خواست. من هم شعر زیر را برایش نوشتم و نادر خواند و مردم سینه زدند:
نماز اوسته ننه سنگرده گولـله قلبیمه دَیدی
سینه‌م اود توتدو یاندی پارچالاندی قددیمی اَیدی
خداحافظ ننه منی دای گؤزلمه
دئدیم الله اكبر گئتدیم اوردان عالم هوشه
او وقتده سسله‌دیم گلدون ننه جان آلدون آغوشه
گؤزوملن قانی سیلدون لب‌لریم‌لن ائیله‌دون بوسه
ننه صحرای مجنون‌دا قیامت صحنی برپادور
یاغئی یئردن هوادن هر طرفدن گولـله غوغادور
شهادت رختی اَینینده جاوانلار گرم دعوادور
خداحافظ ننه منی دای گؤزلمه
ننه تاپشیر یولا گؤز تیكمه‌سین‌لر غملی بولبول‌لر
بَلشدی قانینه صحرای مجنون‌دا قیزیل گوللر
چاتیب مقصودونا الله اكبر سسله‌ین دیللر
حلال ائیله ننه وئردیم سنه زحمت نئچه ایللر
خداحافظ ننه منی دای گؤزلمه

وقتی برای اولین بار نادر این شعر را با صدای سوزناكش در مسجد میرزاعلی اكبر خواند، چند نفری بیهوش شدند. آیت‌الله مروج همان هفته در نماز جمعه گفت: كمی خانواده شهدا را مراعات كنید.
هفته بعد شنیدیم خانواده شهدا به سراغ آیت‌الله مروج رفته و گفته‌اند با همین سرودها تسكین می‌یابند. آیت‌الله مروج هم به ما گفت: آزادید، هر چی خواستید بنویسید.
یكبار هم كه پیكر یازده شهید به اردبیل آمد نادر از من خواست شعر دیگری بگویم. من هم این شعر را نوشتم:

آی ننه پیشوازه چیخ بالاون جلال‌لن گلیر
آلیب‌لار اَللر اوستونه قریبه حال‌لن گلیر
تخت روانی بَزه‌نیب قیرمیزی شا‌ل‌لن گلیر
شهری چراغان ائلئیون حجله‌لره گول بزئیئون
تازه جاونلار گلیر پیكری قانلار گلیر1

نادر همین شعر را تا لحظه‌ای كه شهدا را دفن كنیم كنار تابوت‌ آن‌ها خواند و مردم سینه زدند و تكرار كردند: شهری چراغان ائلئیون تازه جوانلار گلیر.
جبهه از محرم واجبهچند روز مانده به ماه محرم 1365، با چند نفر از بچه‌ها اطراف نادر را گرفتیم و به‌ او گفتم: بارها جبهه رفتی و این محرم هم همراه دسته محله باش و بعد برو.
با چشمی گریان گفت: خواب دیدم؛ بگذارید بروم دنبال سرنوشتم. جبهه از محرم واجب است.
دو روز بعد از عاشوار خبر شهادتش رسید!

 
مكتب علینهم تیرماه 1363 صابر وثیق‌مقدم به شهادت رسید و بعد از تشییع پیكرش در اولین پنجشنبه‌اش، نادر شعر زیر را خواند:

گولوم پرپر اولدی
گول آشمیشدی سولدی
شاهد اول ای خداوند قادر
تشنه جان وئردی چؤللرده صابر
نادر دیرین كودكی‌ام

در همان دوران كودكی می‌شنیدم بعضی‌ها مدام اسم نادر دیرین را تكرار می‌كردند و می‌گفتند امروز نادر در مسجد اعظم دعای كمیل و نوحه می‌خواند. مسجد اعظم پاتوق رزمنده‌ها بود.
از اوایل فروردین 1365، با معرفی عادل مولایی به مشهد رفتم. دو، سه سال قبل تعدادی از بچه‌های اردبیل به مشهد رفته و در مدرسه آیت‌الله كجوری درس می‌خواندند. یكی از اساتید آن‌ها هم حجت‌الاسلام والمسلمین صابر اكبری جدی بود. نامه‌ام را به آقای جدی نشان دادم و ایشان گفت: هر جا راحتی و هر جا جا هست برو آنجا.
شنیدم علی ذاكرتوسلی در حجره تنهاست و پیش او رفتم.
عبدالله اسدی، مسعود رجب‌نژاد و صمد رجب‌نژاد هم آنجا بودند.
نادر دیرین خانه‌اش چسبیده به مدرسه كجوری بود. آیت‌الله علمی با نادر دیرین خیلی مانوس بود و اسمش را به علی تقربی تغییر داده بود. آیت‌الله علمی یكبار به من هم گفت: بهنام برای یك روحانی مناسب نیست و تغییرش بده. برای خودت عبدالرحیم و عبدالكریمی چیزی انتخاب كن.
گفتم: اسم خودم مناسب است.
همان روزها گذرم به جبهه افتاد. در پست نگهبانی بودم كه فرمانده آمد و پرسید: اسمت چیه بسیجی؟
گفتم: بنده حقیر عبدالرحیم لطفی هستم!
گفت: عربی؟
گفتم: نه تركم.
گفت: پس چرا اینطوری حرف می‌زنی
از آن روز تصمیم قطعی گرفتم اسمم را اصلا تغییر ندهم.
نادر خودمانی بود و خودش را نمی‌گرفت. ما را كه وضع مالی خوبی نداشتیم به بهانه‌های مختلفی به خانه‌اش می‌برد و آنجا ناهار و شام می‌خوردیم. گاهی پیشش ذكر مصیبت می‌گفتیم و اشكالات ‌ما را برطرف می‌كرد.
 یك روز لطف‌الله عبداللهی در مشهد پیشم آمد. پرسیدم: چیه دمغی؟
گفت: نادر شهید شده.
نتوانستم سر پا بیایستم و از زور غصه نشستم. برادرهای نادر و برادرزنش نظام والدی آمدند و همسرش را به اردبیل بردند. بچه‌ها دست به كار شدند و از طرف طلبه‌های اردبیلی مقیم مشهد پلاكاردی نوشتیم. با لطف‌الله عبداللهی پلاكارد و چكشی برداشتیم و به سراغ خانه نادر رفتیم. عبداللهی مدام اشك می‌ریخت. بین راه دیدیم صاحبعلی فروغی جوانی را دنبال كرده است. نزدیك شدیم و فروغی گفت: مزاحم ناموس مردم شده.
جوان وقتی ما سه نفر را با چكش یكجا دید، پا به فرار گذاشت. ما هم رفتیم و پلاكارد را جلوی در خانه نادر زدیم.
نادر روی منبرتابستان 1350 در میوه‌ فروشی پسر دایی پدرم در سرچشمه شاگردی می‌كردم. از آنجا كه بیرون می‌‌آمدم به كتابخانه مسجد یساول می‌رفتم. با نادر و بچه‌ها كتاب می‌خواندیم و با هم حرف می‌زدیم. روزهای محرم یادم است نادر می‌رفت روی منبر و می‌خواند:
از ما خطا یا الله از تو عطا یا الله.
ما هم سینه ‌می‌زدیم.
مدرسه كجوریسال 1361 با نُه نفر از بچه‌ها طلبه شدیم. افرادی مثل نادر دیرین، سیدحسن عابدیان و محمدرحیم فتحی. سیدحسن و محمدرحیم به مدرسه ولی‌عصر تبریز رفتند. من و نادر به مشهد و مدرسه كجوری رفتیم. با نادر هم‌حجره شدیم. غذا می‌پختم و نادر ظرف‌ها را می‌شست. نانوایی سر كوچه شلوغ می‌شد و نادر می‌گفت: هر كدام یكی بگیریم تا از درس‌مان هم عقب نیفتیم.
تا می‌رسیدیم حجره، لطف‌الله عبداللهی نان بیات و خشك را چند قسمت می‌كرد و تكه‌ای به هر كدام ‌ما می‌داد و می‌گفت: بگذارید لای نان تازه و بخورید.
در حیاط مدرسه درخت انجیر بزرگی داشتیم. شاخ و برگش این‌ور و آن‌ور رفته بود. دست ‌ما به سر شاخه‌های بلند نمی‌رسید ولی نادر و یكی، دو نفر دیگر تیز پرواز بودند و روی ساختمان دو طبقه همسایه می‌رفتند. از آن بالا به حساب انجیرهای دست نخورده هم می‌رسیدند.
 شلوغچیطبق قرار ناگفته‌ای هر وقت من و نادر به همدیگر می‌رسیدیم می‌گفتیم: سلام علیكم آللاه آغووا رحمت ائله‌سین1.
او هم می‌گفت: سلام علیكم آللاه آغووا رحمت ائله‌سین.
گاهی كه نادر جوابم را نمی‌داد می‌گفتم: دئنن دای بَه!
همیشه به نادر می‌گفتم: شلوغچی.

عكس معمماز دفتر حوزه عملیه مشهد عكس معمم خواستند. هنوز لباس نداشتیم. نادر پارچه را به شكل عمامه درآورد و داخل كیفش گذاشت. به عكاسی چهار راه شهدا رفتیم. نادر روی صندلی نشست و عمامه را گذاشت. عكاس از او عكس گرفت و من همان لباس‌ها را پوشیدم و عمامه را روی سرم گذاشتم. فردا پس فردا عكس‌هایمان را به دفتر تحویل دادیم.
 آشپزیروزی غذا پختم و از شانسم خیلی بد مزه شد. نادر و بقیه خوردند و سی، چهل بار برای دست و پنجه‌ام صلوات فرستادند!
فردایش یك تومان دادم و جگر سفید خریدم. جگر را خرد كرده و توی زود‌پز ریختم. در زودپز را كه باز كردم دیدم از بس روی آتش مانده جگر سیاه شده. سیب‌زمینی آب‌پز و تخم مرغ را با همان جگر سرخ كردم. این بار خیلی خوشمزه شده بود و پیش آن‌ها رو سفید شدم. بچه‌ها خوردند و برای تمام امواتم صلوات فرستادند.
 استخرگاهی می‌رفتیم استخر. نادر كشتی‌گیر بود و زورم به ‌او نمی‌رسید. یكبار داخل استخر مرا گرفت و زیر آب كشید. دست و پا زدم و ولم نكرد. یك‌دفعه فكری به خاطرم رسید و خودم را به مردن زدم. نادر مرا از آب بیرون آورد و كنار استخر گذاشت. با ناراحتی گفت: مسعود... آی مسعود گؤزو آچ. وای دده... وای...1
با ناراحتی كه كنارم نشست با صدای بلند خندیدم و قیافه نادر دیدنی شد!
آب ماكارونیماهانه صد تومان شهریه می‌گرفتیم. قوطی فلزی سوهان را گوشه حجره گذاشته بودیم و هر كدام ‌ما مبلغی داخل قوطی می‌انداختیم. اكبری جدی هفت، هشت برابر ما پول می‌انداخت. با همان پول مواد غذایی می‌خریدیم. ظهر جمعه‌ها ماكارونی می‌پختیم و توی مجمعه بزرگ می‌ریخیتم. از خوردنش سیر نمی‌شدیم. آب ماكارونی را نگه می‌داشتیم و تویش نان تیلیت كرده و به عنوان آبگوشت می‌خوردیم. ارزاق كوپنی بود و گوشت ریزریز شده را كه توی غذا می‌ریختم، بچه‌ها دست‌شان را بالای ابروها سایبان كرده و می‌گفتند: آهان یك ذره گوشت در گوشه قابلمه رویت شد!
با رحیم‌ نوعی‌اقدم قرار گذاشته بودیم نزدیك هر عملیاتی به ما زنگ بزند و به جنوب برویم. مدرسه ما تلفن نداشت و شماره سبزی‌فروش روبروی مدرسه را به نوعی‌اقدم داده بودیم. ما اردبیلی‌ها یك كلاس را تشكیل می‌دادیم و برای این كه كلاس تعطیل نشود نادر پیشنهاد داد قرعه بیندازیم تعدادی از بچه‌ها بروند جبهه و بقیه بمانند. در آن قرعه اسم من هم در‌آمد. رفتم جبهه و برگشتم. نوبت نادر كه رسید او هم رفت و دیگر برنگشت.منبع:فاتحان


زندگی نامه شهید
