
  وقایع سال پنجم غزوه خندقاز حوادث مهم سال پنجم هجرت كه به قول معروف در ماه شوال آن سال اتفاق افتاد جنگ خندق بود،كه با توجه به كثرت سپاه و تجهیز لشكریان قریش،و محاصره طولانى و نبودن آذوقه كافى در شهر مدینه،و دشوارى وضع اقتصادى،كارشكنى‏هاى داخلى كه از ناحیه یهود بنى قریظه و منافقین مى‏شد و به سختى مسلمانان را تهدید مى‏كرد،براى پیغمبر اسلام و پیروان آن بزرگوار یكى از سخت‏ترین جنگها و دشوارترین درگیریهایى بود كه با دشمن داشتند و مانند گذشته به كمك و یارى خداى تعالى و ایمان و فداكارى و استقامت،بر همه این مشكلات پیروز شده و همه دشمنان را مغلوب ساختند و از این كارزار سخت و دشوار نیز فاتح و سربلند و پیروز بیرون آمدند.
در پایان غزوه بدر صغرى گفته شد كه چون مشركین به دستور ابو سفیان در بدر صغرى حاضر نشدند و آن سال را مناسب براى جنگ ندیدند مورد شماتت و سرزنش بزرگان قریش و مردم مكه قرار گرفته و قبایل عرب بازگشت آنها را حمل بر ترس و فرار از برابر مسلمانان كردند،و از این رو ابو سفیان تصمیم گرفت لكه این ننگ را از دامن خود بشوید و بار دیگر شوكت و عظمت خود را به رخ مسلمانان و ساكنان شبه جزیره عربستان بكشد و به همین منظور نزدیك به یك سال،یعنى از ذى قعده سال چهارم تا شوال سال پنجم در صدد تهیه سربازان جنگى و ابزار و اسلحه كافى براى چنین جنگ بزرگى بر آمده و توانستند روزى كه از مكه به سمت مدینه حركت كردندبیش از ده هزار مرد جنگى را با تمام تجهیزات بسیج كنند به شرحى كه در ذیل خواهید خواند.

عامل دیگرى كه در بسیج این لشكر زیاد و ترتیب دادن این جنگ مهم بسیار مؤثر بود،تحریكات جمعى از بزرگان یهود بنى نضیر و بنى وایل مانند حیى بن اخطب و هوذة بن قیس بود كه چون به دستور پیغمبر اسلام ناچار به خروج از مدینه و جلاى وطن گردیدندـبه شرحى كه پیش از این گذشتـدر صدد انتقام از محمد(ص)بر آمده و سفرى به مكه و نزد قریش رفتند و آنها را بر ضد مسلمانان و پیغمبر اسلام تحریك كرده و به آنها اطمینان دادند كه اگر شما به جنگ او بروید ما همه گونه كمك و مساعدت به شما خواهیم كرد،تا آنجا كه نوشته‏اند:وقتى قریش حال بنى النضیر را از ایشان پرسیدند آنها در پاسخ گفتند
بنى النضیر در میان خبیر و یثرب چشم به راه شما هستند تا بر محمد و یارانش هجوم برید و آنان به كمك شما بشتابند.چون از حال بنى قریظهـكه هنوز در مدینه سكونت داشتندـجویا شدند گفتند:آنها نیز منتظر هستند تا چه وقت شما به شهرشان برسید و آن وقت پیمان خود را با محمد بشكنند و به یارى شما بشتابند.
قرشیان كه در اثر مبارزات طولانى با مسلمانان تا حدودى خسته به نظر مى‏رسیدند و از طرفى تدریجا عقایدشان نسبت به مراسم دینى قریش و آیین بت پرستى سست شده و به حال تردید در آمده بودند،براى اطمینان خاطر نسبت به مرام و آیین خود از آنها كه جزء بزرگان یهود و اهل كتاب به شمار مى‏رفتند سؤال كردند:راستى!شما كه اهل كتاب هستید و از آیین ما و محمد اطلاعات كافى دارید به ما بگویید:آیا آیین ما بهتر است یا دین محمد؟ 
یهودیان در اینجا روى دشمنى با پیغمبر اسلام(ص)و عناد با آن بزرگوار از یك حقیقت مسلم و قطعى دست برداشته و براى خوشایند و تحریك آنها آشكارا حق كشى كرده و پاسخ دادند:مطمئن باشید كه شما بر حق هستید و آیین شما از دین او بهتر است. (1) قرآن كریم در مذمت آنان بسیار زیبا گوید:

«الم تر الى الذین اوتوا نصیبا من الكتاب یؤمنون بالجبت و الطاغوت و یقولون للذین كفروا هؤلاء اهدى من الذین آمنوا سبیلا،اولئك الذین لعنهم الله و من یلعن الله فلن تجد له نصیرا» (2)
[آیا ندیدى آنان را كه بهره‏اى از كتاب داشتند به جبت و طاغوت مى‏گروند و به كافران گویند:راه شما به هدایت نزدیكتر از راه مؤمنان است،آنهایند كه خدا لعنتشان كرده و هر كه را خدا لعنت كند یاورى براى او نخواهى یافت.]و از برخى از تواریخ نقل شده كه یهودیان براى اطمینان قریش به مسجد الحرام آمده و در برابر بتهاى مشركین سجده كرده و خواستند با این رفتار عملا نیز حقانیت آیین آنها را ثابت كنند.
قریش مكه با این جریان از نصرت یهود مطمئن شده و با سخنان آنها به آیین باطل خود دلگرم گشته و آمادگى خود را براى جنگ با مسلمانان اعلام كردند.
حیى بن اخطب و دیگر بزرگان یهود وقتى قرشیان را آماده كردند به نزد قبایل دیگرى كه در حجاز سكونت داشتند مانند قبیله غطفان،بنى مره و بنى فزاره و هر كدام كه روى جهتى با پیغمبر و مسلمانان عداوت و دشمنى داشتند آمده و آنها را نیز با سخنانى نظیر آنچه به قریش گفته بودند براى جنگ با مسلمانان تحریك و آماده كرده و پس از گذشتن چند روز دسته‏هاى مختلف از میان قبایل به مكه آمده و با قریش ائتلاف كرده به سوى مدینه حركت كردند.ریاست قریش با ابو سفیان بود و قبایل دیگر نیز هر كدام تحت ریاست و فرماندهى یكى از بزرگان خویش حركت كردند و ریاست همه سپاه را نیز به ابو سفیان واگذار كردند،و چنانكه گفته‏اند :وقتى از مكه خارج شدند متجاوز از ده هزار سپاه بودند.
رسیدن خبر به مدینه و دستور حفر خندق
خبر حركت لشكر قریش به رسول خدا(ص)رسید و براى مقابله با این لشكر جرار در فكر فرو رفتند و چاره‏اى جز آنكه در مدینه بمانند و حالت دفاعى به خود گیرند ندیدند،اما باز هم براى حفظ شهر از حمله دشمن،تدبیرى لازم بود،از این جهت پیغمبر اسلام با اصحاب خود در این باره مشورت كرد و سلمان فارسى كه در آن وقت از قید بردگى آزاد شده بودـبه شرحى كه در جاى خود مذكور شدـو مى‏توانست در جنگها شركت كند پیشنهادى داد كه مورد تصویب قرار گرفت و قرار شد بدان عمل كنند.
سلمان گفت:اى رسول خدا در شهرهاى ما اهل فارس معمول است كه چون لشكر زیادى به شهر هجوم آورند كه مردم آن شهر را تاب مقاومت با آنها نباشد اطراف خود را خندقى حفر مى‏كنند و راه حمله را بر دشمن مى‏بندند،اینك به نظر من خوب است دستور دهید آن قسمت از شهر مدینه را كه سر راه دشمن مى‏باشد خندقى حفر كنند.رسول خدا(ص)این نظریه را پسندید و قرار شد قسمت زیادى از شمال و بخصوص شمال غربى مدینه را به صورت هلالى خندق بكنند،و روى هم رفته قسمتى را كه پیغمبر دستور حفر خندق در آن قسمت داد قسمت شمالى مدینه بود كه شامل ناحیه احد مى‏شد و تا نقطه‏اى به نام راتج را مى‏گرفت،چون در قسمت جنوب غربى و جنوب،محله قبا و باغستانهاى آنجا بود و در ناحیه شرقى نیز یهود بنى قریظه سكونت داشتند و لشكر دشمن ناچار بود از همان ناحیه شمال و قسمتى از شمال غربى به مدینه بتازد و از این رو فقط همان قسمت را براى حفر خندق انتخاب كردند.
پیغمبر خدا دستور داد براى این كار خطى در آن قسمت ترسیم كنند و هر ده ذراع و یا چهل ذراع و یا به گفته برخى بیست گام و سى گام را میان ده نفر از مهاجر و انصارتقسیم كرد،براى خود نیز مانند افراد دیگر قسمتى را معین كرد تا در ردیف مهاجرین آن قسمت را به دست خود حفر كنند.
فضیلتى از سلمان
سلمان با اینكه طبق روایاتى كه در شرح حال او گذشت عمرى طولانى داشت،مردى نیرومند و كارگر خوبى بود كه در هر روز به اندازه چند نفر كار مى‏كرد و از این رو میان مهاجر و انصار درباره او اختلاف افتاد و هر دسته او را از خود مى‏دانستند،مهاجرین مى‏گفتند:سلمان از ماست و انصار مى‏گفتند:از ماست؟
رسول خدا(ص)كه چنان دید فرمود:
«السلمان منا اهل البیت»
[سلمان از ما خاندان است.]
سختى كار
پیش از این اشاره شد كه ائتلاف احزاب و داستان جنگ خندق در وقتى اتفاق افتاد كه در مدینه خشكسالى شده بود و مردم شهر از نظر آذوقه و مواد خوراكى در فشار و مضیقه بودند و از این رو وقتى خبر حركت آن سپاه عظیم و مجهز به مردم مدینه رسید سخت به وحشت افتادند،منتهى آنان كه ایمان محكمترى داشتند دل به نصرت خدا بسته و این حادثه را آزمایشى براى خود مى‏دانستند ولى آنها كه پایه ایمانشان سست و یا در دل نفاق داشتند نمى‏توانستند اضطراب و وحشت خود را پنهان كنند و همه جا سخن از سقوط شهر مدینه و اسارت زنان و كودكان به دست دشمن به میان آورده و پس از ورود لشكریان قریش و مدت محاصره نیز به بهانه‏هاى مختلف از فرمان رسول خدا(ص)و توقف در كنار خندق سرپیچى كرده و فرار مى‏كردند،و سخنان ناهنجارى كه موجب ترس و دلسردى دیگران نیز بود به زبان آورده و نفاق باطنى و بى‏ایمانى خود را همه جا آشكار مى‏ساختند،به شرحى كه در جاى خود مذكور خواهد شد.
و به عبارت روشنتر به دنبال خبر حركت لشكر احزاب وحشت سرتاسر مدینه رافرا گرفت با این تفاوت كه افراد با ایمان با علم به اینكه آزمایش سختى در پیش دارند از این وحشت داشتند كه آیا بتوانند بخوبى از عهده آزمایش برآیند یا نه؟و افراد سست عقیده و منافق از سرنوشت خود و زن و بچه و اموال و داراییشان وحشت داشتند،اینان در كار حفر خندق نیز سستى مى‏ورزیدند و تا جایى كه مى‏توانستند شانه از زیر كار خالى كرده فرار مى‏كردند و در عوض مردمان با ایمان با كمال جدیت و علاقه و كوشش كار مى‏كردند.
اگر احیانا احتیاجى ضرورى پیدا مى‏كردند كه دست از كار كشیده و سرى به خانه و زن و فرزند خود بزنند از رهبر بزرگوار خود اجازه مى‏گرفتند و با موافقت آن حضرت بسرعت به خانه آمده و باز مى‏گشتند و بر عكس منافقان و افراد سست ایمان براى فرار از كار،نا امن بودن شهر و خانه را بهانه قرار داده و یا به بهانه‏هاى مختلف دیگر بیشتر وقت خود را در خانه مى‏گذراندند و بلكه گاهى دیگران را نیز به فرار وا مى‏داشتند.
خداى تعالى درباره مؤمنان آیه ذیل را به پیغمبر نازل فرمود:
«انما المؤمنون الذین آمنوا بالله و رسوله و اذا كانوا على امر جامع لم یذهبوا حتى یستأذنوه إن الذین یستأدنك أولئك الذین یؤمنون بالله و رسوله فاذا استاذنوك لبعض شأنهم فأذن لمن شئت منهم و استغفر لهم الله ان الله غفور رحیم» (3)
[جز این نیست كه مؤمنان حقیقى كسانى هستند كه به خدا و رسولش ایمان كامل دارند و هر گاه در كارهاى عمومى كه حضورشان لازم باشد حاضر شوند تا اجازه نگیرند از نزد وى بیرون نروند كسانى كه از تو اجازه گیرند همان كسانى هستند كه به خدا و رسولش ایمان آورده‏اند و چون از تو براى بعضى كارهاشان اجازه خواستند به هر كدامشان كه خواستى اجازه بده و براى ایشان آمرزش بخواه كه خدا آمرزنده و مهربان است.]
و درباره منافقان نیز در دو آیه بعد فرموده: «...فلیحذر الذین یخالفون عن امره أن تصیبهم فتنة او یصیبهم عذاب الیم» .
[باید كسانى كه از امر خدا مخالفت مى‏كنند بترسند از اینكه دچار فتنه‏اى گردند یا به عذاب دردناكى دچار شوند.]
و نیز فرموده:
«و إذ قالت طائفة منهم یا اهل یثرب لا مقام لكم فارجعوا و یستأذن فریق منهم النبى یقولون ان بیوتنا عورة و ما هى بعورة ان یریدون الا فرارا» (4)
[آن گاه كه گروهى از ایشان گفتند اى مردم یثرب جاى ماندن شما نیست باز گردید و گروهى از ایشان از پیغمبرشان اجازه خواسته و مى‏گفتند خانه‏هاى ما بى‏حفاظ است!خانه‏هاشان بى‏حفاظ نبود و جز فرار كردن قصد دیگرى نداشتند.]
و بخصوص وقتى شنیدند یهود بنى قریظه نیز پیمان شكنى كرده و با احزاب و دشمنان ائتلاف كرده و مى‏خواهند از پشت بر آنها حمله كنند،این ترس و اضطراب خیلى شدیدتر شد.
به هر صورت مسلمانان به كار حفر خندق مشغول گشته و هر كس روى سهمى كه برایش مقرر شده بود به حفارى مشغول شد و با تمام مشكلاتى كه براى آنها داشت كار بسرعت پیش مى‏رفت
چنانكه بیشتر مورخین نوشته‏اند كار حفر خندق شش روزه به پایان رسید و علت عمده این سرعت عمل و پیشرفت كار هم آن بود كه خود پیغمبر اسلام نیز مانند یكى از افراد معمولى كار مى‏كرد و مسلمانان كه مى‏دیدند رهبر عالى قدرشان نیز با آن همه گرفتارى و مشكلات و بلكه گرسنگى و نخوردن غذاى كافى به اندازه یك مسلمان عادى كلنگ مى‏زند و سنگ و خاك به دوش مى‏كشد به فعالیت و كار تشویق مى‏شدند و موجب سرعت عمل آنها مى‏گردید.
مسلمانان براى سرگرمى و رفع خستگى خود ارجوزه‏هایى مى‏خواندند و گاهى به صورت سرود دسته جمعى همگى با هم،همصدا مى‏شدند و رسول خدا(ص)نیز گاهى‏در همه سرود و گاهى در جمله آخر و قافیه آن با آنان همصدا مى‏شد.از جمله این رجز بود كه با صداى بلند مى‏خواندند و عبد الله بن رواحه آن را سروده بود:
لا هم لو لا انت ما اهتدینا
و لا تصدقنا و لا صلینا
فانزلن سكینة علینا
و ثبت الاقدام ان لاقینا
ان الاولاء قد بغوا علینا
اذا ارادوا فتنة ابینا
صدور چند معجزه از پیغمبر خدا(ص)در حفر خندق
پیش از این گفته شد كه یكى از نشانه‏ها و علایم نبوت كه پیغمبر صادق را از كاذب متمایز و جدا مى‏سازد«معجزه»است،معجزه عبارت است از آن عملى كه از نظر عقلى انجام آن محال نباشد ولى افراد عادى هم از انجام آن عاجزند،و پیغمبران الهى داراى انواع معجزات بوده‏اند و از پیغمبر اسلام نیز معجزات زیادى در مكه و مدینه به ظهور پیوست كه برخى از آنها در بحثهاى گذشته مذكور شد.در جنگ خندق چند معجزه آشكار از آن حضرت دیده شد كه مورخین بخصوص براى آنها بابى جداگانه باز كرده‏اند از آن جمله«نرم شدن سنگ از بركت دعا و آب دهان پیغمبر»بود كه ابن هشام و بخارى و دیگران نوشته‏اند و از جابر نقل كنند كه گفت:
در قسمتى از خندق،سنگ بزرگى ظاهر شد كه كار كندن خندق را مشكل ساخت جریان را به رسول خدا(ص)گزارش دادند،حضرت ظرف آبى طلبید و مقدارى از آب دهان خویش در آن انداخت سپس دعایى بر آن خوانده پیش رفت و آن آب را بدان سنگ پاشید و فرمود:اكنون بكنید!
جابر گوید:به خدا سوگند،آن سنگ سخت،از بركت آب دهان و دعاى پیغمبر،مانند خاك نرم شد و با بیل و كلنگ به آسانى آن را كندند.
بركتى كه در خرما پیدا شد
بشیر بن سعد از كسانى بود كه حفر خندق مى‏كرد و شوهر خواهر عبد الله بن رواحه بود كه اشعارى از او ذكر شد.دختر همین بشیر گوید:روزى مادرم مقدارى خرما در دامان من ریخت و گفت:اینها را براى پدرت بشیر و داییت عبد الله ببر!به گفته مادرم خرماها را به كنار خندق آورده و براى اینكه پدر و داییم را پیدا كنم به این طرف و آن طرف مى‏رفتم،در این میان رسول خدا(ص)مرا دید و به من فرمود:دخترك نزدیك بیا ببینم چه در دامن دارى؟گفتم :اى رسول خدا مقدارى خرماست كه مادرم داده تا براى چاشت پدرم بشیر و داییم عبد الله بن رواحه ببرم.فرمود:آن را پیش بیاور.
من نزدیك رفتم و خرماها را در دستهاى پیغمبر ریختم و چندان نبود كه دستهاى آن حضرت را پر كند،پس رسول خدا(ص)دستور داد پارچه بزرگى آوردند و آن را پهن كرد.خرماها را روى آن ریخت،آن گاه به مردى فرمود:اهل خندق را خبر كن تا همگى براى غذاى چاشت بیایند.
آن مرد فریادى زده مردم را به خوردن چاشت دعوت كرد ناگاه تمام كسانى كه مشغول حفر خندق بودند دست كشیده اطراف آن چادرى كه پهن شده بود نشستند و شروع به خوردن كردند.
دختر بشیر گوید:من ایستاده بودم و با كمال تعجب دیدم كه همگى از آن خرما خوردند و رفتند و باز هم در آن پارچه خرما بود!
بركت غذاى جابر
داستان بركت غذاى جابر را محدثین شیعه و سنى و اهل تاریخ مختلف نقل كرده‏اند و اجمال داستان كه در مجمع البیان طبرسى و صحیح بخارى و كتابهاى دیگر آمده این است كه جابر گوید :روزى از آن روزها كه مسلمانان به كار حفر خندق مشغول بودند به سراغ رسول خدا(ص)رفتم و آن حضرت را در مسجدى كه در آن نزدیك بود مشاهده كردم كه رداى خود را زیر سر گذارده و به پشت خوابیده و براى آنكه گرسنگى در او اثر نكند و خالى بودن شكم او مانع از كار حفر خندق نشودسنگى به شكم خود بسته است. (5)
جابر گوید:آن وضع را كه دیدم به فكر افتادم تا غذایى تهیه كرده و آن حضرت را به خانه ببرم،از این رو به خانه رفتم و بزغاله‏اى را كه در منزل داشتم و از نظر اندام متوسط بودـنه چاق و نه لاغرـذبح كردم و از زنم پرسیدم:چه در خانه دارى؟گفت:یك صاع (6) جو،بدو گفتم:این بزغاله را بپز و جو را نیز آرد كن و نانى بپز تا من امشب رسول خدا(ص)را به خانه بیاورم.زن قبول كرد و من كنار خندق آمدم و دوباره پس از ساعتى از آن حضرت اجازه گرفته بازگشتم و دیدم بزغاله پخته شده و چند قرص نان نیز پخته است.به نزد رسول خدا(ص)رفتم و چون شام شد و مردم دست از كار كشیده و خواستند به خانه‏هاى خود بروند از آن حضرت دعوت كردم تا شام را در خانه ما صرف كند.رسول خدا(ص)پرسید:چه در خانه دارى؟من جریان بزغاله و یك صاع جو را عرض كردم.حضرت دستور داد جار بزنند تا همه افرادى كه در حفر خندق كار مى‏كردند شام را در خانه جابر صرف كنند.
و در نقل دیگرى است كه خود آن حضرت فریاد برداشت:
«یا اهل الخندق ان جابرا صنع لكم شوربا فحی هلاكم»
[اى اهل خندق جابر براى شما شوربایى ساخته همگى بیایید!]
جابر گوید:خدا مى‏داند در آن وقت چه بر من گذشت و با خود گفتم:«انا لله و انا الیه راجعون»،زیرا مى‏دیدم آن گروه بسیار(كه طبق مشهور بیش از هفتصد نفر بودند)همگى به راه افتادند و به فكر فرو رفتم كه چگونه از آن اندك غذا مى‏خواهند بخورند و سیر شوند،از این رو بسرعت خود را به خانه رسانده به همسرم گفتم:اى زن!رسوا شدم،رسول خدا با همه مردم به خانه ما مى‏آیند!
زن گفت:آیا پیغمبر از تو پرسید چه در خانه دارى؟
گفتم:آرى
همسرم گفت:پس ناراحت نباش خدا و رسول او به جریان داناتر هستند و براستى آن زن با همین یك جمله اندوه بزرگى را از دل من دور كرد،و بخوبى مرا دلدارى داد.
در این وقت پیغمبر وارد شد و یكسره به سوى مطبخ آمد و سر دیگ و تنور رفت و دستور داد پارچه‏اى روى دیگ و پارچه‏اى نیز روى تنور نان انداختند و خود ایستاد و فرمان داد مسلمانان ده نفر ده نفر بیایند و براى هر دسته مقدارى نان از زیر پارچه از تنور بیرون مى‏آورد و با دست خود در كاسه‏هاى بزرگى كه تهیه شد،ترید مى‏كرد.سپس به دست خود ملاقه را مى‏گرفت و سر دیگ مى‏آمد و آبگوشت روى نانها مى‏ریخت و قدرى گوشت هم روى آن مى‏گذارد و به آنها مى‏داد و در هر بار پارچه‏اى را كه روى دیگ و تنور بود دوباره روى آن مى‏انداخت و بدین ترتیب همه آن جمعیت بسیار را سیر كرد و پس از همه ما نیز با خود او غذا خوردیم و به همسایه‏ها نیز دادیم.
و در نقل دیگرى است كه گوید:خانه ما هم تنگ بود و حضرت با دست خود به دیوارهاى اطراف اشاره مى‏كرد و آنها به عقب مى‏رفت و همه مردم را در خانه بدین ترتیب جاى داد.
برقى كه از سنگ جهید
عمرو بن عوف گوید:سهم من،سلمان،حذیفه،نعمان و شش تن دیگر از انصار چهل ذراع شده بود و مشغول كندن آن قسمت بودیم كه ناگهان سنگ سختى بیرون آمد كه كلنگ در آن كارگر نبود و چند كلنگ را هم شكست ولى خود آن سنگ شكسته نشد،ما كه چنان دیدیم به سلمان گفتیم:
پیش رسول خدا برو و ماجراى این سنگ را به آن حضرت بگو تا اگر اجازه‏مى‏دهد از پشت سنگ حفر نموده و راه خندق را كج كنیم و گرنه دستور دیگرى به ما بدهد.زیرا ما بدون اجازه او نمى‏خواهیم راه را كج كنیم،سلمان خود را به آن حضرت رسانده و جریان را معروض داشت .پیغمبر از جا برخاست و در حالى كه همه آن نه نفر كنار خندق ایستاده بودند تا سلمان دستورى بیاورد پیش آنها آمد و كلنگ سلمان را گرفت و وارد خندق شد و با دست خود كلنگى به آن سنگ زد و قسمتى از آن سنگ شكسته شد و برقى خیره كننده جستن كرد كه شعاع زیادى را روشن نمود،همچون چراغى كه در دل شب فضاى مدینه را روشن سازد.پیغمبر بانگ به تكبیر(الله اكبر)بلند كرد و مسلمانان دیگر نیز بانگ الله اكبر برداشتند،سپس رسول خدا(ص)كلنگ دوم را زد و قسمت دیگرى از سنگ شكسته شد و مانند بار اول برق زیادى جستن كرد و دوباره پیغمبر تكبیر گفت و مسلمانان نیز تكبیر گفتند و براى سومین بار كلنگ زد و برق جستن نمود و همگى تكبیر گفتند.

سنگ شكست و رسول خدا(ص)دست خود را به دست سلمان گرفت و از خندق بیرون آمد و چون سلمان ماجراى آن برقهاى زیاد و خیره كننده و تكبیر آن حضرت را به دنبال آنها پرسید؟پیغمبر (ص)در حالى كه دیگران نیز مى‏شنیدند فرمود:كلنگ نخست را كه زدم و آن برق جهید،در آن برق قصرهاى حیره و مداین را كه همچون دندانهاى نیش سگان مى‏نمود مشاهده كردم و جبرئیل به من خبر داد كه امت من آن كاخها را فتح خواهند كرد،در دومین برق كاخهاى سرخ سرزمین روم برایم آشكار شد و جبرئیل به من خبر داد كه امت من بر آنها چیره مى‏شوند و در سومین برق قصرهاى صنعا را دیدم و جبرئیل مرا خبر داد كه امتم آن قصرها را مى‏گشایند،پس بشارت باد شما را!
گروهى از منافقان كه این سخن را شنیدند از روى تمسخر به هم گفتند:آیا از این مرد تعجب نمى‏كنید!و این نویدهاى دروغ او را باور مى‏كنید؟وى مدعى است كه از یثرب قصرهاى حیره و مدائن را مى‏بیند و وعده فتح آنها را به مردم مى‏دهد و شما اكنون از ترس به دور خود خندق مى‏كنید و جرئت بیرون رفتن از آن را ندارید!
كار حفر خندق در شش روز به انجام رسید و رسول خدا(ص)براى رفت و آمد از آن،هشت راه قرار داد كه فقط از آن هشت راه رفت و آمد به خارج خندق مقدور بود،و در مقابل هر راهى كه به خارج خندق متصل مى‏شد یك نفر از مهاجر و یك تن از انصار را با گروهى از سربازان اسلام گماشت تا از آن نگهبانى و محافظت كنند.سپس به داخل شهر آمده ابن ام مكتوم را در مدینه به جاى خود گمارده و زنها و بچه‏ها را در قلعه‏هاى شهر جاى داد و برج و باروى شهر را نیز محكم كرده با سه هزار نفر از مردان مسلمان براى جنگ با احزاب قریش حركت كرد و تا جلوى خندق آمد و صفوف مسلمانان را طورى قرار داد كه كوه«سلع» (7) پشت سرشان قرار داشت و كوه احد در برابرشان بود و خندق میان آنها را با دشمن جدا مى‏كرد،و پیش از اینكه لشكر قریش به مدینه برسد تمام این كارها سروصورت پیدا كرده و انجام شده بود. (8)
یهود بنى قریظه پیمان خود را مى‏شكنند
حیى بن اخطب كه یكى از محركین اصلى این جنگ بود و در حركت دادن لشكر قریش و احزاب سهم بسزایى داشت به ابو سفیان گفته بود:اگر شما به یثرب حمله كنید و به جنگ محمد(ص)بیایید یهود بنى قریظه نیز پیمان خود را با محمد شكسته و به یارى شما خواهند شتافت.
همین كه احزاب به نزدیكیهاى مدینه رسیدند حیى بن اخطب روى قولى كه به ابو سفیان داده بود از آنها جدا شده و بسرعت به مدینه آمد و صبر كرد تا چون شب شد به سوى قلعه‏هاى بنى قریظه و در خانه كعب بن اسدـرئیس یهود بنى قریظهـرفت و در را كوفت.كعب بن اسد پشت در آمد و چون دانست حیى بن اخطب است در را باز نكرد.
حیى فریاد زد:در را باز كن!كعب گفت:تو مرد نامبارك و میشومى هستى و براى وادار كردن ما به پیمان شكنى و نقض عهد با محمد به نزدما آمده‏اى،در را به روى تو باز نمى‏كنم،ما با محمد پیمان داریم و در این مدت جز محبت و وفا از او چیزى ندیده‏ایم.
حیى گفت:در را باز كن تا دو كلمه حرف با تو بزنم!
كعب پاسخ داد:در را باز نخواهم كرد،از راهى كه آمده‏اى باز گرد.
حیى كه خود را با شكست مواجه مى‏دید گفت:به خدا باز نكردن در تنها به خاطر این است كه مى‏ترسى لقمه‏اى از نان تو بخورم!
این حرف كعب را بر سر غیرت آورد و در را به رویش باز كرد،و چون چشم حیى بن اخطب به كعب افتاد گفت:واى بر تو اى كعب،من عزت همیشگى را براى تو آورده‏ام!یك دریا لشكر به یارى تو آورده‏ام،این سپاه عظیم قریش است كه من به همراه آنها به اینجا آمده‏ام و از آن سو بزرگان قبایل دیگرى نیز مانند غطفان،اشجع و بنى مرة را با آنها همراه كرده و همگى یك دل و یك زبان تصمیم به نابودى محمد و یارانش گرفته و هم عهد شده‏اند،كه تا محمد و پیروانش را نابود نكنند از اینجا نروند و هم اكنون در پشت دروازه یثرب هستند.
كعب در جوابش گفت:به خدا اینكه براى من آورده‏اى ذلت و خوارى ابدى است(نه عزت همیشگى)و ابرى است بى‏آب كه بارانش را در جاى دیگر ریخته و رعد و برقى بیش در آن نیست.اى حیى ما را به حال خود واگذار كه ما از محمد جز نیكى و وفادارى چیزى ندیده‏ایم.
اما حیى بن اخطب از این سخنان نومید نشده و آن قدر از این در و آن در سخن گفت تا كعب را به شكستن پیمانى كه با پیغمبر اسلام بسته بود حاضر كرد و از او قول گرفت كه با احزاب و قریش در وقت جنگ كمك و همكارى كند. (9) و خلاصه به هر ترتیبى بود بنى قریظه را وادار به نقض عهد نموده و بدین ترتیب مقدمات نابودى و كشتن آنها را فراهم ساخت چنانكه در صفحات آینده خواهید خواند.
بنى قریظه براى احتیاط كار بدو گفتند:ممكن است با تمام این احوال لشكر قریش و غطفان و سایر احزاب نتوانند كارى بكنند و با شكست روبه رو شده از اینجا باز گردند آن وقت معلوم نیست سرنوشت ما با محمد چگونه خواهد بود پس باید تو نیز تا پایان كار پیش ما بمانى و در سرنوشت با ما شریك باشى!
حیى بن اخطب به ناچار این شرط را پذیرفت و در آن قلعه پیش بنى قریظه ماند و براى قریش پیغام فرستاد كه بنى قریظه عهد خود را با محمد شكسته و آماده كمك با شما هستند،جز آنكه ده روز مهلت خواستند تا آماده جنگ و مجهز شوند.
رسیدن لشكر قریش و احزاب به مدینه
در این خلال سپاه انبوه قریش و سایر احزاب هم پیمانشان دسته دسته با تجهیزات جنگى كه داشتند از راه رسیدند و در دامنه كوه احد اردو زدند و چون به لشكر مسلمانان برنخوردند به سوى مدینه حركت كرده تا كنار خندق پیش آمدند،و چون آن خندق را با آن كیفیت مشاهده كردند در شگفت شده گفتند:
این حیله‏اى است كه عرب تاكنون از آن آگاه نبوده!
و به ناچار چون نمى‏توانستند جلوتر بروند در همان سوى خندق اردو زدند،مسلمانان نیز از این سو ورود لشكر مجهز قریش و قبایل دیگر عرب را گروه گروه مشاهده مى‏كردند و خود را براى دفاع از شهر و دیار خود آماده مى‏ساختند.
در این میان خبر پیمان شكنى یهود بنى قریظه نیز به رسول خدا(ص)رسید و فكر آن حضرت را نگران ساخت،راستى هم كار سختى بود زیرا با این ترتیب دشمن از هر طرف مسلمانان را محاصره كرده بود و این خطر بود كه بنى قریظه در این حالى كه مردان مسلمانان رو به روى لشكر احزاب در كنار خندق موضع گرفته‏اند آنها از فرصت استفاده كرد به داخل شهر حمله كنند و زنان و كودكان و خانه‏هاى مردم را مورد هجوم و دستبرد قرار دهند
پیغمبر خدا براى تحقیق بیشتر و درستى و نادرستى این خبر،چند تن از انصار مدینه را مانند سعد بن معاذ،سعد بن عباده،عبد الله بن رواحه و خوات بن جبیر كه سابقه دوستى با یهود مزبور داشتند و یا جزء هم پیمانان آنها محسوب مى‏شدند به سوى قلعه‏هاى بنى قریظه فرستاد و بدانها فرمود:اگر دیدید این خبر راست است وقتى برگشتید با رمز و كنایه این خبر را به من بگویید،ولى اگر دیدید دروغ است علنى و آشكارا به من خبر دهید.
افراد مزبور به پاى قلعه‏هاى بنى قریظه آمدند و دیدند كار از آنچه شنیده‏اند بدتر است زیرا وقتى نام پیغمبر اسلام را براى آنها بردند و موضوع پیمان دوستى و عدم تعرضى را كه میان پیغمبر و آنان به امضا رسیده بود به میان كشیدند یهودیان زبان به دشنام گشوده گفتند:محمد كیست؟ما هیچ گونه پیمان و عهدى با او نداریم.سعد بن‏معاذ كه مرد غیور و متعصبى بود وقتى این سخنان را از آنها شنید زبان به دشنام آنها گشود،آنان نیز سعد را دشنام دادند و سعد بن عباده كه چنان دید رو به سعد بن معاذ كرده گفت:كار از این حرفها گذشته آرام باش!
اینان به سوى رسول خدا(ص)بازگشته و همان طور كه دستور فرموده بود با دو جمله كه صورت رمز داشت،درستى و صحت آن خبر را به اطلاع آن حضرت رساندند. (10) اما رسول خدا براى اینكه مسلمانان دیگر از قضیه مطلع نشوند تكبیر گفت:و سپس فرمود:«ابشروا یا معشر المسلمین»مژده اى مسلمانان!
اما چنانكه برخى گفته‏اند:این خبر پنهان نماند و تدریجا همه مسلمانان از پیمان شكنى بنى قریظه مطلع شدند و بر ترس و اضطرابشان افزوده شد.در این میان آنچه شاید از شمشیرهاى لشكر احزاب و حمله بنى قریظه سخت‏تر و خطرناكتر بود سخنان وحشت آور و زخم زبانهاى منافقان بود كه از یك سو روحیه مسلمانان را با سخنان ترس آور خود تضعیف مى‏كردند،و از سوى دیگر با نیش زبان بر دلهاى جریحه‏دار و مضطرب آنان نمك مى‏ریختند.و به هر صورت كار خیلى سخت و دشوار شد تا آنجا كه خداوند آن روزهاى سخت و افكار گوناگونى كه مردم مسلمان را احاطه كرده بود چنین توصیف مى‏كند:
«اذ جاؤكم من فوقكم و من اسفل منكم و اذ زاغت الابصار و بلغت القلوب الحناجر و تظنون بالله الظنونا،هنالك ابتلى المؤمنون و زلزلوا زلزالا شدیدا،و اذ یقول المنافقون و الذین فى قلوبهم مرض ما وعدنا الله و رسوله الا غرورا» (11)
[هنگامى كه دشمن از سمت بالا و پایین شما را در میان گرفت و چشمها خیره شد و جانها به گلوگاه رسید و به خدا گمانها بردید،در اینجا بود كه مؤمنان امتحان شدند و به تزلزل سختى دچار گشتند،در آن وقت منافقان و آن كسانى كه در دلهاشان مرضى بود مى‏گفتند:خدا و پیغمبرش جز فریب به ما وعده‏اى ندادند.]
شجاعت یك زن مسلمان هاشمى
شهر مدینه از مردان جنگى و سربازان اسلام خالى شده بود و همگان در خارج شهر و در كنار خندق بودند،و بجز برخى از پیرمردان و از كار افتادگان دیگرى كه به عللى از حضور در میدان جنگ معاف بوده و در خانه‏ها مانده بودند،مرد دیگرى در شهر نبود و زنان و كودكان را به دستور پیغمبر اسلام در جاهایى كه در و دیوار محكمى داشت و یا قلعه‏ها جاى داده بودند و گاهگاهى چند تن از طرف رسول خدا(ص)مأمور مى‏شدند تا در ساعتهاى معینى براى سركشى و حفاظت به داخل شهر بیایند و وضع داخلى شهر را به آن حضرت گزارش دهند.
یهودیان بنى قریظه نیز پس از آنكه به نقض عهد و شكستن پیمان خود با محمد(ص)و مسلمانان مصمم شدند آماده حمله به شهر گشتند ولى باز هم از مقاومت و درگیرى با مردم مدینه و بلكه از عاقبت كار بیم داشتند و از این رو از حمله عمومى به شهر صرفنظر كرده و منتظر بودند تا ببینند سرنوشت احزاب و قریش چه خواهد شد!
ولى برخى از مردانشان گاه گاهى از قلعه‏ها بیرون آمده و به قصد دستبرد زدن به داخل شهر مى‏آمدند تا از فرصت استفاده كرده غنیمتى به چنگ آورند.
صفیه دختر عبد المطلبـعمه رسول خدا(ص)و مادر زبیر بن عوام به دستور پیغمبر با جمعى از زنان در قلعه«فارغ»كه به حسان بن ثابت شاعر معروف تعلق داشت،منزل كرده بود و خود حسان نیز با اینكه از نظر سخنورى و شعر مردى شجاع و جسور بود اما از نظر كارزار و به كار بردن شمشیر و اسلحه و جنگ در میدان،بسیار خایف و ترسو بود به طورى كه در میدان جنگ حاضر نشده و با زنها و بچه‏ها در همان قلعه پنهان شده بود.
صفیه گوید:در همان روزها یكى از یهود بنى قریظه به كنار قلعه ما آمد و اطراف آن گردش مى‏كرد تا راهى پیدا كند و داخل قلعه گردد،من كه چنان دیدم به حسان بن ثابت گفتم:این یهودى ممكن است راهى پیدا كند و داخل قلعه شده متعرض زنان و كودكان شود برخیز و او را دور كن!
حسان گفت:اى دختر عبد المطلب خدایت بیامرزد!به خدا تو خود مى‏دانى كه من‏مرد این كار نیستم و كشتن او از من ساخته نیست.
صفیه گوید:وقتى من این پاسخ را از حسان شنیدم كمرم را محكم بستم و آن گاه عمودى(كه چوب یا حربه دیگرى بوده)به دست گرفتم و از قلعه پایین آمدم و با همان عمود بدان یهودى حمله كردم و او را كشتم سپس به داخل قلعه رفته و به حسان گفتم:من او را به قتل رساندم اكنون برخیز و جامه و اسلحه‏اش را برگیر و اگر او مرد نبود من خودم این كار را مى‏كردم!
حسان به این اندازه هم جرئت نكرد از قلعه پایین بیاید و رو به من كرده گفت:اى دختر عبد المطلب مرا به جامه و اسلحه این مرد احتیاجى نیست مرا به حال خود واگذار.
مشورت رسول خدا با انصار براى مذاكره صلح
هر روز كه از محاصره شهر مدینه از طرف احزاب مى‏گذشت ترس و اضطراب بیشترى مردم مدینه را فرا مى‏گرفت و كار بر آنها سخت‏تر مى‏گشت،رسول خدا(ص)كه چنان دید و بخوبى از روحیه مردم و سختى كار مطلع بود در صدد بر آمد به طریقى میان دشمن اختلاف اندازد و شوكت و قدرتشان را در هم بشكند.
فكرى كه رسول خدا(ص)به نظرش رسید این بود كه با یك دسته از احزاب كه از قبیله غطفان بودند وارد مذاكره صلح شود و قرار داد صلحى به امضا برسانند از این رو به نزد عیینة بن حصن و حارث بن عوفـكه از بزرگان قبیله غطفان بودـفرستاد و براى آنها پیغام داد كه اگر حاضر به بازگشت شوند ممكن است بزرگان یثرب را حاضر كند تا ثلث محصول خرماى مدینه را به عنوان مصالحه به ایشان بپردازد.
بزرگان غطفان شرط مصالحه را پذیرفتند و حاضر به بازگشت شدند اما وقتى رسول خدا(ص)با سعد بن معاذ و سعد بن عبادة رؤساى اوس و خزرجـمشورت كرد آن دو گفتند:
اى رسول خدا اگر در این باره از جانب خداى تعالى دستورى رسیده و وظیفه‏اى است كه وحى الهى تعیین كرده ما مطیع فرمان خدا هستیم،ولى اگر این نظریه‏اى است‏از خود شما به عنوان خیر خواهى و رهایى ما از این گرفتارى و مخمصه،ما هم در این باره نظر داریم؟
حضرت فرمود:نه در این باره دستورى از جانب خداى تعالى نرسیده و وحیى به من نشده ولى من چون دیدم عربها از هر سو بر ضد شما متحد شده و از هر سو كار را بر شما دشوار و مشكل كرده‏اند خواستم بدین وسیله شوكتشان را بشكنم و اتحادشان را بر هم زنم.
سعد بن معاذ گفت:اى رسول خدا در آن زمانى كه ما همانند این مردم بت پرست و مشرك بودیم و از پرستش خداى جهان خبرى نداشتیم اینان جرئت نداشتند حتى یكدانه از خرماى مدینه را جز به عنوان مهمانى و یا از راه خریدارى از ما بگیرند،اكنون كه خداى تعالى ما را به دین اسلام مفتخر داشته و به وسیله شما هدایت فرموده و عزت بخشیده است چگونه زیر بار چنین قراردادى برویم و خرماى شهر را به رایگان به آنها بدهیم!به خدا جز لبه شمشیر چیزى به آنها نخواهیم داد تا خدا هر چه را مقدر فرموده میان ما و آنها انجام دهد!رسول خدا (ص)كه سخن آنان را شنید دلگرمشان ساخته فرمود:به همین تصمیم پا برجا باشید كه خدا پیروزى را نصیب ما خواهد كرد.
كشته شدن عمرو بن عبدود به دست على(ع)
به هر اندازه كه كار بر مسلمانان سخت بود و با گذشت شبها و روزها مشكلتر مى‏شد به همان اندازه براى احزاب و لشكر دشمن نیز توقف بى نتیجه در آن سرزمین بخصوص كه آن ایام با فصل زمستان و سرماى سخت مدینه هم مصادف شده بود بسیار كار سخت و طاقت فرسایى بود و بزرگان سپاه قریش و احزاب دیگر از اینكه با این همه تهیه وسایل جنگى و پیمودن این راه طولانى به خاطر وجود آن خندقى كه پیش بینى آن را نكرده بودند نمى‏توانستند كارى انجام دهند بسیار رنج مى‏بردند فقط گاهگاهى از آن سوى خندق تیرهایى به سوى مسلمانان پرتاب مى‏كردند كه از این طرف نیز بدون پاسخ نمى‏ماند و مسلمانان نیز پاسخشان را با تیر مى‏دادند،و گاهى حمله‏هاى شبانه از طرف ایشان صورت مى‏گرفت كه از طرف پاسداران مسلمان كه‏در برابر راههاى خندق پاسدارى مى‏كردند بخوبى دفع مى‏شد.

براى پهلوانان و سلحشورانى مانند عمرو بن عبدود و عكرمة بن ابى جهل كه به همراه این سپاه گران به مدینه آمده بودند تا انتقام كشتگان بدر و احد را از سربازان جانباز اسلام بگیرند و در طول راه میان مكه و مدینه ویرانى یثرب و نابودى كامل اسلام و پیروان این آیین مقدس را در سر پرورانده بودند،بسیار دشوار و ننگین بود كه بدون هیچ گونه زد و خورد و كشت و كشتار و كارزارى به مكه باز گردند.

براى سران سپاه و بزرگانى چون ابو سفیان نیز كه بمنظور جبران ننگ غیبت در بدر صغرى تصمیم به شكست قطعى جنگجویان مدینه گرفته بودند،بازگشت به این صورت موجب رسوایى و ننگ بیشترى مى‏شد،از این رو در یكى از روزها با هم مشورت كردند و تصمیم گرفتند به هر ترتیب شده راهى پیدا كنند و از خندق عبور كرده به این سو بیایند و با مسلمانان جنگ كنند،گروههاى مختلف به سردارى عمرو بن عاص،خالد بن ولید،ابو سفیان،ضرار بن خطاب و دیگران براى این كار تعیین شدند ولى هر بار با شكست رو به رو شده و نتوانستند كارى از پیش ببرند،تا سرانجام روزى عمرو بن عبدود با چند تن دیگر از سران جنگ مانند ضرار بن خطاب و هبیرة بن ابى وهب و نوفل بن عبد الله و عكرمة و دیگران بر اسبان خود سوار شده و لباس جنگ پوشیدند و اطراف خندق را گردش كرده و بالاخره تنگنایى پیدا كردند كه عرضش كمتر از جاهاى دیگر بود،و بر اسبان خود ركاب زده و به هر ترتیبى بود خود را به این سوى خندق رساندند و اسبان را به جولان در آورده شروع به تاخت و تاز كردند،و براى جنگ مبارز و هماورد طلبیدند.

هیچ یك از آنان در شجاعت،شهرت عمرو بن عبدود را نداشت و سالخورده‏تر و با تجربه‏تر از وى در جنگها نبود،و بلكه به گفته اهل تاریخ در آن روزگار هیچ شجاعى در میان عرب شهرت عمرو بن عبدود را نداشت،و او را«فارس یلیل»مى‏نامیدند و با هزار سوار او را برابر مى‏دانستند،و از این رو مسلمانان نیز تنها از جنگ با او واهمه داشتند و گرنه همراهان او چندان ابهتى براى آنها نداشت.

عمرو بن عبدود كه توانسته بود خود را به این سوى خندق برساند و آرزوى خود را كه جنگ در میدان باز با مسلمانان باشد برآورده سازد،با نخوت و غرورى خاص‏اسب خود را به جولان در آورده و مبارز طلبید. (12)

دنباله ماجرا را راویان به دو گونه نقل كرده‏اند،در برخى از روایات است كه چون على(ع)دید اینان خود را به این سوى خندق رسانده‏اند با چند تن از مسلمانان به میدان آمده و خود را به آن تنگنایى كه عمرو بن عبدود و همراهانش از آن آمده بودند رساند و راه بازگشت را بر آنها بست و در نتیجه عمرو ناچار به جنگ گردید و مبارز طلبید و على(ع)به جنگ او آمد و او را به قتل رسانیدـبه شرحى كه ذیلا خواهید خواند.
و در روایات زیادى كه در سیره حلبیه و كتابهاى دیگر نقل شده چنین است كه چون عمرو مبارز طلبید كسى جرئت جنگ با او نكرد جز على(ع) (13) كه برخاست و از رسول خدا(ص)اجازه گرفت تا به جنگ او برود اما پیغمبر به او دستور داد بنشیند،براى بار دوم عمرو بن عبدود مبارز طلبید و به عنوان سرزنش و استهزاء مسلمانان فریاد زد:
«این جنتكم التى تزعمون ان من قتل منكم دخلها»؟
[كجاست آن بهشتى كه شما مى‏پندارید هر كس از شما كشته شود داخل آن بهشت شود؟ (14) ]
على(ع)دوباره از جا برخاست و از رسول خدا(ص)اجازه خواست به جنگ او برود و پیغمبر باز هم به او اجازه نداد و فرمود:بنشین كه او عمرو بن عبدود است؟
عمرو در این بار رجزى خواند به صورت تعرض و ایراد و در حقیقت اندرزى‏توأم با توبیخ و ملامت بود و رجز این بود كه گفت:
و لقد بححت من النداء بجمعكم هل من مبارز
و وقفت اذجبن الشجاع مواقف القرن المناجز
انى كذلك لم ازل متسرعا نحو الهزاهز
ان الشجاعة فى الفتى و الجود من خیر الغرائز

[یعنى صداى من گرفت از بس كه فریاد زدم آیا مبارزى هست و در جایى كه دل شجاعان بلرزد یعنى جایگاه هماوردان سخت نیرو ایستاده‏ام و من پیوسته به سوى جنگهاى سخت كه پشت مردان را مى‏لرزاند شتاب مى‏كنم!به راستى كه شجاعت و سخاوت در جوانمرد بهترین خصلتهاست.]

در این بار نیز على(ع)برخاست و دیگرى جرئت این كار را نكرد و به تعبیر تواریخ مسلمانان چنان بودند كه«كأن على رؤسهم الطیر»گویا بر سر آنها پرنده قرار داشتـكنایه از اینكه هیچ حركتى كه نشان دهنده عكس العملى از طرف آنان باشد دیده نمى‏شد.ـ

على(ع)اجازه خواست به جنگ او برود،پیغمبر فرمود:او عمرو است؟على(ع)عرض كرد:اگر چه عمرو باشد! (15)

رسول خدا(ص)كه چنان دید رخصت جنگ بدو داده فرمود:پیش بیا!و چون على(ع)پیش رفت حضرت زره خود را بر او پوشانید و دستار خویش بر سر او بست و شمشیر مخصوص خود را به دست او داد آن گاه بدو فرمود:پیش برو،و چون به سوى میدان حركت كرد رسول خدا(ص)دست به دعا برداشت و درباره او دعا كرده گفت:
«اللهم احفظه من بین یدیه و من خلفه و عن یمینه و عن شماله و من فوق رأسه و من تحت قدمیه» . (16) [خدایا او را از پیش رو و از پشت سر و از راست و چپ و از بالاى سر و پایین پایش محافظت و نگهدارى كن.]
و در روایت دیگرى است (17) كه وقتى على دور شد،پیغمبر فرمود:
«لقد برز الایمان كله الى الشرك كله»
[براستى همه ایمان با همه شرك رو به رو شد!]
و به هر صورت على(ع)بسرعت خود را به عمرو رسانده پاسخ رجز او را این گونه داد:
لا تعجلن فقد اتاك مجیب صوتك غیر عاجز
ذونیة و بصیرة و الصدق منجى كل فائز
انى لارجوان أقیم علیك نائحة الجنائز
من ضربة نجلاء یبقى صوتها عند الهزاهز
[شتاب مكن كه پاسخ دهنده فریادت(و خفه كننده‏ات)آمد با عزمى(آهنین)و بینشى(كامل)و صدق و راستى هر رستگارى را نجات بخش است و من با این عقیده به میدان تو آمده‏ام كه نوحه نوحه‏گران مرگ را براى تو برپا كنم(و تو را از پاى در آورم)با ضربتى سخت (18) كه در جنگها آوازه‏اش به یادگار بماند.]عمرو كه باور نمى‏كرد كسى به این زودى و آسانى حاضر شود به میدان او بیاید و به مبارزه او حاضر شود با تعجب پرسید:تو كیستى؟
فرمود:من على بن ابیطالب هستم،عمرو گفت:اى برادرزاده خوب بود عموهایت كه از تو بزرگتر هستند به جنگ من مى‏آمدند؟زیرا من خوش ندارم خون تو را بریزم!و در حدیث دیگرى است كه گفت:من با پدرت ابو طالب رفیق بوده‏ام!
على(ع)فرمود:
«لكنى و الله احب أن أقتلك مادمت آبیا للحق»
[ولى من تا وقتى كه تو از حق روگردان باشى دوست دارم خون تو را بریزم.]
در اینجا بود كه عمرو بن عبدود به غیرت آمد و خشمناك به على(ع)حمله كرد،على(ع)بدو فرمود :تو در جاهلیت با خود عهد كرده بودى و به لات و عزى سوگند یاد كرده بودى كه هر كس سه چیز از تو بخواهد یكى از آن سه چیز و یا هر سه را بپذیرى؟عمرو گفت:آرى،على(ع)فرمود:پس یكى از سه پیشنهاد مرا بپذیر:
نخست آنكه به وحدانیت خداى یكتا و نبوت پیغمبر گواهى دهى و تسلیم پروردگار جهانیان گردى؟
عمرو گفت:اى برادر زاده این حرف را نزن و خواهش دیگرى بكن!
على(ع)فرمود:اما اگر آن را بپذیرى براى تو بهتر است؟
سپس ادامه داده فرمود:دیگر آنكه از راهى كه آمده‏اى باز گردى(و از جنگ با مسلمانان صرفنظر كنى)؟
عمرو گفت:این هم ممكن نیست و زنان قریش براى همیشه به هم بازگو كنند(و گویند عمرو از ترس جنگ گریخت).
على(ع)فرمود:پیشنهاد سوم آن است كه از اسب پیاده شوى و با من جنگ كنى؟عمرو خندید و گفت :ولى من گمان نمى‏كردم احدى از اعراب مرا به این كار دعوت كند(و مرا به جنگ با خود بخواند)این را گفت و از اسب پیاده شد و اسب را پى كرده به على حمله كرد،و شمشیرى به جانب سر آن حضرت حواله نمود كه على(ع)سپر كشید و آن ضربت را رد كرد و با این حال شمشیر عمرو سپر را شكافت و جلوى سر على(ع)را نیز زخمدار كرد اما على(ع)در همان حال مهلتش نداده و شمشیر را از پشت سر حواله گردن عمرو كرد و چنان ضربتى زد كه گردنش را قطع نمود و او را بر زمین انداخت.
و در روایت حذیفه است كه على(ع)شمشیر را حواله پاهاى عمرو كرد و هر دوپاى او را از بیخ قطع نمود و او بر زمین افتاد و على(ع)روى سینه‏اش نشست،عمرو با ناراحتى گفت:«لقد جلست منى مجلسا عظیما»[براستى كه بر جاى بزرگى نشسته‏اى.]سپس از على درخواست نمود كه پس از كشتن او جامه از تنش بیرون نیاورد،حضرت در جوابش فرمود:این براى من كار سهلى است،و پس از آنكه سرش را برید تكبیر گفت:رسول خدا(ص)فرمود:به خدا على او را كشت.
نخستین كسى كه خود را به على رسانید تا به او تبریك بگوید:عمر بن الخطاب بود كه در میان گرد و غبار آمد و دید على(ع)شمشیرش را با زره عمرو پاك مى‏كند،عمر با عجله بازگشت و خبر قتل عمرو را به پیغمبر رسانید و به دنبال او نیز على(ع)با چهره‏اى باز و شكفته سر رسید و سر عمرو را پیش پیغمبر گذارد،و چون عمر از او پرسید:چرا زره او را كه در عرب مانند ندارد بیرون نیاورده‏اى؟فرمود:من شرم كردم او را برهنه سازم. (19)
و در نقل دیگرى است كه جابر گوید:من در آن وقت به همراه على(ع)رفتم تا جنگ و كارزار آن دو را تماشا كنم و چون به یكدیگر حمله كردند غبارى بلند شد كه دیگر كسى آن دو را نمى‏دید و در میان آن غبار ناگاه صداى تكبیر على(ع)بلند شد و همه دانستند كه عمرو به دست على(ع)به قتل رسیده و كشته شده است.
مورخین اشعار زیر را از على(ع)نقل كرده‏اند كه پس از قتل عمرو بن عبدود انشا فرموده :
أعلى تقتحم الفوارس هكذا
عنى و عنها خبروا اصحابى (20)
الیوم تمنعنى الفرار حفیظتى‏
و مصمم فى الرأس لیس بنابى (21)
أردیت عمروا اذ طغى بمهند
صافى الحدید مجرب قضاب (22)
فصددت حین تركته متجدلا
كالجذع بین دكادك و روابى (23)
و عففت عن اثوابه و لو اننى‏
كنت المقطر بزنى اثوابى (24)
لا تحسبن الله خاذل دینه‏
و نبیه یا معشر الاحزاب (25)

و در نقل دیگرى این یك شعر را نیز ضمیمه كرده‏اند:

نصر الحجارة من سفاهة رأیه‏
و نصرت رب محمد بصواب (26)
----------------------------------
پى‏نوشتها:
1.محمد حسنین هیكل در تاریخ خود به نام حیات محمد از یكى از نویسندگان یهود به نام دكتر اسرائیل و لفنسون كه كتابى به نام تاریخ یهودیان و عربستان نگاشته نقل مى‏كند كه وى در اینجا به همكیشان خود خرده گرفته و رفتار آنها را كه بت پرستى قریش را بر توحید ترجیح دادند ناروا مى‏شمارد و در این باره چنین مى‏گوید:
«لازم بود یهودان چنین خطایى را مرتكب نشوند و بر فرض آنكه بزرگان قریش هم تقاضاى آنها را رد مى‏كردند به آنها نگویند:بت پرستى بهتر از توحید است،زیرا بنى اسرائیل كه قرنهاى زیادى در میان ملل بت‏پرست پرچمدار توحید بودند و به واسطه ایمان به خداى یگانه در دوره‏هاى مختلف تاریخ فلاكتها و بدبختیهاى بزرگ را تحمل مى‏كردند وظیفه داشتند در راه خوار ساختن مشركان از جان خود نیز دریغ نكنند،از این گذشته پناه بردن به بت پرستان براى یهودیان مناسب نبود و این كردار ناروا با تعلیمات تورات كه آنها را به دشمنى بت پرستان مى‏خواند مخالف بود.»
2.سوره نساء،آیه .51
3.سوره نور،آیه .62
4.سوره احزاب،آیه .13
5.از روایات چنین معلوم مى‏شود كه در داستان حفر خندق به خاطر نبودن آذوقه كافى رسول خدا(ص)ـو مسلمانان گاهى چند روز به گرسنگى به سر مى‏بردند،از آن جمله شیخ صدوق در عیون الاخبار به سند خود از على(ع)روایت كرده كه فرمود:ما با پیغمبر(ص)ـبه حفر خندق مشغول بودیم كه فاطمه به نزد آن حضرت آمد و تكه نانى با خود آورده و به پیغمبر داد،رسول خدا از فاطمه پرسید:این تكه نان از كجاست؟عرض كرد:قرص نانى براى حسن و حسین پختم و این تكه را براى شما آوردم،پیغمبر فرمود:این نخستین غذایى است كه پس از سه روز داخل دهان پدرت مى‏شود!
6.«صاع»سه كیلو است.
7.كوه«سلع»در قسمت غربى مدینه است و مسجد«فتح»كه از جمله مساجد هفت‏گانه مورد بازدید زایران است در كنار همان كوه قرار گرفته و خندقى را كه مسلمانان حفر كرده بودندـو گویند :هنوز هم آثارى از آن به چشم مى‏خوردـآن طرف این كوه بوده به طورى كه خندق میان این كوه و كوه احد حفر شده بود.
8.به نقل برخى از محدثین سه روز پیش از رسیدن لشكر قریش رسول خدا(ص)از این كارها فراغت یافت.
1.و در تفسیر على بن ابراهیم است كه حیى بن اخطب به كعب گفت:اى كعب پایبند پیمانى كه با محمد بسته‏اى نباش زیرا محمد از جنگ با این سپاه فراوان جان سالم بدر نخواهد برد،و این فرصتى است كه اگر آن را از دست بدهى دیگر بدان دست نخواهى یافت.
كعب كه با این سخنان حیى بن اخطب مردد شده بود به بزرگان بنى قریظه مانند غزال بن شمول،یاسر بن قیس و زبیر بن باطا كه در آن محفل حاضر شده بودند رو كرده گفت:چه صلاح مى‏دانید؟گفتند :تو بزرگ و رئیس ما هستى و هر چه انجام دهى اطاعت مى‏كنیم!تنها زبیر بن باطا كه پیرمردى با تجربه بود و از دو چشم نابینا گشته بود به سخن آمده گفت:من تورات را خوانده‏ام و نشانه‏هاى پیغمبر آخر الزمان در آنجا این گونه است:
«یبعث نبیا آخر الزمان یكون مخرجه بمكة و مهاجره فى هذه البحیرة.یركب الحمار العرى و یلبس الشملة،و یجتزى بالكسیرات و التمیرات و هو الضحوك القتال،فى عینیه الحمرة،و بین كتفیه خاتم النبوة،یضع سیفه على عاتقه لا یبالى من لاقى،یبلغ سلطانه منقطع الخف و الحافر»
[پیغمبرى در آخر الزمان به نبوت مبعوث خواهد شد كه از مكه بیرون آید و به این سرزمین هجرت كند،او بر الاغ برهنه سوار شود و رداى پشمین پوشد،و در خوراك به پاره‏هایى از نان و چند دانه خرما قناعت ورزد،خنده رو و جنگجوست،در دو چشمش قرمزى و میان دو كتفش مهر نبوت است،شمشیر بر شانه گذارد و باك از جنگ كسان ندارد،آوازه قدرتش به همه جا برسد.]
سپس دنباله سخنان خود را ادامه داده گفت:
ـو محمد اگر همان پیغمبر است كه از این گروه و سپاه فراوان وحشتى ندارد و اگر به قصد این كوههاى محكم نیز برود بر آنها چیره خواهد شد.
حیى بن اخطب گفت:آن كس كه تو مى‏گویى این پیغمبر نیست زیرا او از فرزندان اسرائیل مى‏باشد و این از فرزندان اسماعیل و از عرب است و فرزندان اسرائیل هرگز پیرو فرزندان اسماعیل نخواهند شد با اینكه خدا آنها را برترین نژادها قرار داده و بر همه مردم برترى داده است،و پیغمبرى و سلطنت را در آنها مقرر داشته،و موسى با ما عهد كرده كه ایمان به پیغمبرى نیاوریم مگر آنكه قربانى بیاورد كه آتش آن را بسوزاند و محمد چنین نشانه‏اى ندارد بلكه او به وسیله سحر و جادو مردم را دور خود گرد آورده و مى‏خواهد بر آنها ریاست كند...و پیوسته از این سخنان گفت تا آنها را وادار به شكستن پیمان كرده گفت:آن عهدنامه را كه میان شما و محمد است بیاورید و چون آوردند آن را پاره كرد و ایشان را حاضر به جنگ نمود .
2.آنها وقتى پیغمبر را دیدند گفتند:«عضل و القارة»یعنى اینان مانند دو قبیله عضل و قاره پیمان شكنى كردند،داستان پیمان شكنى آن دو قبیله در صفحات قبل گذشت.
3.سوره احزاب،آیه‏هاى 11ـ .10
4.مورخین مى‏نویسند عمرو بن عبدود در جنگ بدر زخمى گران برداشته بود و به همان جهت نتوانسته بود در جنگ احد شركت كند ولى با خود عهد كرده بود كه انتقام آن روز را از مسلمانان بگیرد و از این رو در آن روز نشانه‏اى بر خود نصب كرده بود كه او را بشناسند.
5.چنانكه از تواریخ بر مى‏آید على(ع)در آن روز بیست و هشت سال یا كمتر داشت و به سن سى سالگى نرسیده بود ولى عمرو بن عبدود مردى سالخورده و شجاع و كارآزموده بود.
6.در نقل دیگرى است كه فریاد زد:«ایها الناس انكم تزعمون ان قتلاكم فى الجنه و قتلانا فى النار،أفما یحب احدكم ان یقدم على الجنة او یقدم عدو اله الى النار»؟
[یعنى اى مردم شما چنین پندارید كه كشتگان شما در بهشت و كشتگان ما در دوزخند آیا دوست ندارد یكى از شما كه به بهشت برود یا دشمنى را به دوزخ فرستد!]
7.شاعر پارسى زبان این مكالمه را این گونه سروده:
پیمبر سرودش كه عمرو است این‏
كه دست یلى آخته زاستین‏
على گفت اى شاه اینك منم‏
كه یك بیشه شیر است در جوشنم‏8.و در نقل دیگرى است كه در دعاى خویش چنین گفت:
«اللهم انك اخذت منى عبیدة یوم بدر و حمزة یوم احد فاحفظ على الیوم علیاـرب لا تذرنى فردا و أنت خیر الوارثین».
[خدایا عبیده را در جنگ بدر از من گرفتى و حمزه را در جنگ احد،پروردگارا امروز على را براى من نگهدار و محافظت فرما...ـپروردگارا مرا تنها مگذار و تو بهترین بازماندگانى‏] .
9.به شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدید(چاپ مصر)،ج 4،ص 344 مراجعه شود.
10.«نجلاء»كه در شعر است به معناى پهناور آمده كه ما معناى كنایى و لازمى آن را در بالا آوردیم.
11.در كتاب احقاق الحق،ج 8،ص 378 از كتاب غیث المسجم نقل كرده كه شمشیر على(ع)یك پاى او را از ران قطع كرد،عمرو خم شد و پاى خود را برداشته به سوى على پرتاب كرد،على(ع)از برابر آن گریخت و آن پاى قطع شده به دست و پاى شترى خورد و آن را بشكست.
12.آیا به سوى من سواران یورش برند؟داستان مرا با آن سواران به یاران من بگویید:
13.كه امروز غیرت من و شمشیر برانى كه بر سر دارم از گریختنم جلوگیرى مى‏كند!
14.آن گاه كه عمرو با شمشیر براق و برنده‏اى كه از آهن هندى ساخته شده بود سركشى و طغیان كرد و من او را به خاك انداختم.
15.پس او را در حالى كه چون تنه درخت خرمایى میان ریگها و تپه‏ها بر زمین افتاد رها كردم.
16.و از جامه و زرهى كه در تن داشت در گذشتم در صورتى كه اگر من به جاى او بر زمین مى‏افتادم جامه‏ام را از تنم بیرون مى‏آورد.
17.اى گروه احزاب هیچ وقت چنین خیالى نكنید كه خداوند دین خود و پیغمبرش را خوار مى‏كند !(هرگز).
18.(این سبك مغز)از روى نادانى(بت)سنگ را یارى كرد،و من به حق و دوستى(و از روى دانش و بینایى)پروردگار محمد را یارى كردم!
غزوه خندق (2)
ضربتى كه از عبادت جن و انس برتر بود
متجاوز از بیست تن از دانشمندان و مورخین و مفسرین اهل سنت (1) از رسول خدا (ص) با اختلاف اندكى نقل كرده‏اند كه پیغمبر خدا درباره آن ضربتى كه على (ع) در آن روز به عمرو زد و او را كشت فرمود:
«ضربة على یوم الخندق افضل من عبادة الثقلین.»
[ضربت على در روز خندق از عبادت جن و انس برتر است‏].
و در نقل دیگرى است كه فرمود:
«ضربة على یوم الخندق أفضل من أعمال امتى الى یوم القیامة» .
و در مجمع البیان طبرسى (ره) از حذیفه نقل شده كه رسول خدا (ص) به على فرمود:
اى على مژده باد تو را كه اگر عمل تو را بتنهایى در این روز با عمل تمامى امت محمد بسنجند عمل تو بر آنها مى‏چربد، زیرا خانه‏اى از خانه‏هاى مشركان نیست مگر آنكه با كشته شدن عمرو خوارى و زبونى در آن وارد شد، و خانه‏اى از مسلمانان نیست جز آنكه با قتل او عزت و شوكتى در آن داخل گردید.و ابن ابى الحدید در شرح نهج البلاغه (2) درباره شجاعت آن حضرت در آن روز و قتل عمرو بن عبدود گوید: اهمیت آن خیلى مهمتر از آن است كه كسى بگوید: مهم بود، و بزرگتر از آن است كه بگوید: بزرگ بود (3) و بهتر آن است كه آنچه را استاد ابو الهذیل در این باره گفته است بگوییم، وى در پاسخ مردى كه از او پرسید: آیا منزلت و مقام على در پیشگاه خدا بیشتر است یا منزلت ابو بكر؟ وى در پاسخش گفت: اى برادر زاده به خدا سوگند مبارزه على در جنگ خندق با عمرو به اعمال همه مهاجر و انصار و طاعات و عبادات آنها همگى مى‏چربد تا چه رسد به ابى بكر تنها!

و شارح مذكور دنبال گفتار بالا را ادامه داده مى‏گوید: و مناسب با این سخن بلكه بالاتر از آن روایتى است كه از حذیفة بن یمان روایت شده، و اصل آن روایت را ربیعة بن مالك نقل كرده گوید: به نزد حذیفه رفتم و بدو گفتم: اى ابا عبد الله مردم درباره على بن ابیطالب و فضایل و منقبتهاى او حدیثهایى مى‏گویند كه اهل بصیرت بدانها خرده گرفته مى‏گویند: شما درباره این مرد افراط مى‏كنید! اكنون تو براى من حدیثى بگو تا آن را براى مردم بگویم؟
حذیفه گفت: اى ربیعه از من درباره على چه مى‏پرسى؟ و من براى تو چه بگویم؟
سوگند بدانكه جان حذیفه به دست اوست اگر همه اعمال امت محمد را از روزى كه خداى تعالى آن حضرات را به رسالت مبعوث فرمود تا به امروز همه را در یك كفه بگذارند و یك عمل تنها از اعمال على را در كفه دیگر بگذارند آن یك عمل بر همه اعمال امت مى‏چربد!
ربیعه كه این سخن را شنید گفت: این سخنى است كه قابل تحمل نیست و من پندارم كه این سخن گزافه و تندروى باشد!
حذیفه گفت: اى احمق چگونه قابل تحمل و قبول نیست؟ و كجا بودند مسلمانان در جنگ خندق آن گاه كه عمرو و همراهانش از خندق عبور كرده و مبارز طلبیدند و جزع و وحشت همه را گرفت تا آن گاه كه على (ع) به جنگ او رفت و او را به قتل‏رسانید.سوگند بدانكه جان حذیفه به دست اوست عمل على در آن روز برتر و بزرگتر از اعمال امت محمد است تا به امروز و تا روزى كه قیامت بر پا شود!

نگارنده گوید: از آنچه نقل شد علت و سبب این فضیلت و برترى عمل نیز معلوم مى‏شود زیرا ارزش عمل روى ارزش و مقدار تأثیرى است كه در پیشبرد هدف گذارده، و چنانكه از روایات گذشته معلوم شد با كشته شدن عمرو بن عبدود صولت شرك و بت پرستى در جزیرة العرب و سراسر جهان آن روز شكسته شد، و مشركان و دشمنان اسلام از آن پس دیگر نتوانستند اظهار وجودى در برابر اسلام و مسلمین بنمایند و قد علم كنند.
چنانكه همین ابن ابى الحدید در شرح نهج البلاغه (4) روایت كرده كه چون عمرو بن عبدود كشته شد رسول خدا (ص) فرمود:
«ذهب ریحهم و لا یغزوننا بعد الیوم و نحن نغزوهم انشاء الله» .
[از امروز به بعد دیگر شوكت و عظمت اینان از میان رفت و از این پس دیگر به جنگ ما نخواهند آمد و ماییم كه در آینده ـ اگر خدا بخواهد ـ به جنگ آنان خواهیم رفت‏].
و چنان شد كه رسول خدا (ص) فرموده بود چنانكه در فصول آینده خواهیم خواند.و از این روست كه خود دانشمندان و نویسندگان اهل سنت جواب دشمنان على (ع) و اهل بیت را در اینجا به عهده گرفته و به یاوه سراییهاشان پاسخ داده‏اند، چنانكه مؤلف كتاب سیره حلبیه در پاسخ ابن تیمیه كه گفته است:

چگونه ممكن است كشتن كافر فضیلتش از عبادت جن و انس بیشتر باشد...؟گفته است:

براى آنكه با این كشتن دین یارى شد و كفر مخذول و نابود گشت! (5)

شیخ مفید (ره) از ابى بكر بن ابى عیاش نقل كرده كه گفته است:

«لقد ضرب على ضربة ما كان اعز منها ـ یعنى ضربة عمرو بن عبدود ـ و لقد ضرب‏ضربة ما ضرب فى الاسلام أشأم منها ـ یعنى ضربة ابن ملجم لعنه الله ـ »

[على (ع) ضربتى زد كه در اسلام ضربتى پر شوكت‏تر و پیروزمندانه‏تر از آن نبود و آن ضربتى بود كه به عمرو بن عبدود زد، و ضربتى هم خورد كه میشومتر از آن ضربتى در اسلام نبود و آن ضربتى بود كه ابن ملجم لعنه الله ـ بر آن حضرت زد].

و جلال الدین سیوطى و دیگر از مفسران اهل سنت از ابن ابى حاتم و ابن مردویه و ابن عساكر از عبد الله بن مسعود روایت كرده، و از مفسرین شیعه نیز مرحوم طبرسى از عبد الله بن مسعود روایت كرده‏اند كه این آیه را كه در سوره احزاب است و خداى تعالى فرمود:

«و كفى الله المؤمنین القتال»

[جنگ را از مؤمنان كفایت كرد].

این گونه قرائت كرده است:

«و كفى الله المؤمنین القتال بعلى بن ابیطالب»

[به وسیله على ابن ابیطالب (و شمشیر او) خدا جنگ را از مؤمنان كفایت كرد].

نگارنده گوید:

با توجه به اشعار و مرثیه‏هایى نیز كه در مرگ عمرو بن عبدود به وسیله نزدیكان او و یا شاعران آن زمان سروده شده بخوبى مى‏توان پى به عظمت عمل على (ع) برد و شاهد خوبى براى سخنان گذشته بالاست.

از آن جمله سخنان و اشعارى است كه از خواهر عمرو كه نامش عمره بوده نقل كنند كه چون بالاى كشته عمرو آمد و زره قیمتى او را بر تنش دید پرسید: قاتل او كیست؟ گفتند: على بن ابیطالب.عمره گفت: «ما قتله الا كفو كریم» او را هماوردى بزرگوار به قتل رسانده سپس اشعار زیر را گفت:

لو كان قاتل عمرو غیر قاتله‏
لكنت ابكى علیه آخر الأبد
لكن قاتله من لا یعاب به‏
من كان یدعى ابوه بیضة البلد

[اگر قاتل عمرو كسى جز على بود من براى همیشه بر او مى‏گریستم.ولى قاتلش كسى است كه از قتل او عیبى بر عمرو نیست، كسى كه پدرش یگانه شخصیت شهر (مكه) بود]. و سپس اشعار زیر را سرود:

اسدان فى ضیق المكر تصاولا
و كلاهما كفو كریم باسل (6)
فتخالسا مهج النفوس كلاهما
وسط المدار مخاتل و مقاتل (7)
و كلاهما حضر القراع حفیظة
لم یثنه عن ذاك شغل شاغل (8)
فاذهب على فما ظفرت بمثله‏
قول سدید لیس فیه تحامل (9)
و الثار عندى یا على فلیتنى‏
ادركته و العقل منى كامل (10)
ذلت قریش بعد مقتل فارس‏
فالذل مهلكها و خزى شامل (11)

و اشعار دیگرى كه هبیرة بن ابى وهب و مسافع بن عبد مناف و حسان بن ثابت و دیگران گفته‏اند و ذكر آنها موجب تطویل كلام و ملال خاطر خوانندگان ارجمند پارسى زبان مى‏شود.
پس از كشته شدن عمرو

همراهان عمرو بن عبدود كه هیچ باور نمى‏كردند پهلوان نامى و سالخورده عرب به این سرعت به دست پوردلاور ابو طالب و سرباز فداكار اسلام از پاى در آید، با اینكه هر كدام خود از جنگجویان و شجاعان محسوب مى‏شدند از ترس آنكه همگى به سرنوشت عمرو دچار گردند درنگ را جایز ندانسته و رو به فرار نهادند و برخى چون عكرمة بن ابى جهل و هبیرة بن ابى وهب براى آنكه بهتر بتوانند از آن معركه مرگبار بگریزند نیزه‏هاى خود را به زمین افكنده و گریختند و به هر زحمتى بود توانستند خودرا به آن سوى خندق و لشكر مشركین برسانند، تنها نوفل بن عبد الله بود كه هنگام پریدن از روى خندق پاى اسبش لغزید و او را به درون خندق انداخت، مسلمانان كه چنان دیدند نزدیك آمده و از هر سو به او سنگ مى‏زدند، نوفل كه چنان دید فریاد زد: خوب است شرافتمندانه‏تر از این مرا بكشید و یكى از شما به درون خندق آید تا من با او جنگ كنم.

باز هم على (ع) پا به درون خندق گذارد و او را به قتل رسانید، و در نقل دیگرى است كه زبیر این كار را كرد و داخل خندق شده او را كشت.

و چون عمرو به قتل رسید مشركین كسى را فرستادند تا جسد او را از پیغمبر به ده هزار درهم خریدارى كند، ولى رسول خدا (ص) پول آنها را قبول نكرد و جسد عمرو را به آنها داده فرمود :
«لا نأكل ثمن الموتى» .
[ما پول مردگان را نمى‏خوریم!]
داستان دیگرى كه ضمیمه شد و احزاب را به فرار مصمم ساخت

كشته شدن عمرو بن عبدود و به دنبال آن نوفل بن عبد الله رعبى سخت در دل مشركین انداخت و فكر بازگشت و فرار به مكه را در مغز آنها پرورانید و در این خلال كه كار بر مسلمانان نیز سخت شده بود اتفاق دیگرى افتاد كه براى مسلمانان بسیار سودمند واقع شد و یكسره جنگ را به سود مسلمانان پایان داد و احزاب را فرارى داد، و آن اسلام یكى از سرشناسان قبیله غطفان ـ یعنى نعیم بن مسعود ـ بود.

هنگام شام بود و رسول خدا (ص) نماز خفتن را خوانده و در فكر تنظیم سپاه و گماردن پاسداران آن شب براى نگهبانى بود كه دید شخصى به جایگاه او نزدیك گردید و چون جلو آمد خود را معرفى كرده حضرت دید نعیم بن مسعود است.

نعیم آهسته به رسول خدا (ص) عرض كرد: من مسلمان شده‏ام ولى هنوز كسى از نزدیكان و قوم و قبیله‏ام از اسلام من مطلع نشده اینك آمده‏ام تا اگر دستورى فرمایى و كارى از من ساخته باشد انجام دهم!

پیغمبر بدو فرمود: تو یك نفر بیش نیستى، اما اگر بتوانى به وسیله‏اى میان لشكر دشمن اختلاف بینداز، زیرا نیرنگ در جنگها به كار رود!
مأموریت نعیم بن مسعود

نعیم كه گویا براى چنین كارى ساخته شده بود فكرى كرد و از جا برخاسته به دنبال این مأموریت تاریخى رفت، و آن را بخوبى انجام داد، بى آنكه كسى از اسلام و یا نقشه ماهرانه او با خبر شود.

نعیم با یهود بنى قریظه سابقه دوستى و رفاقت داشت و آنها وى را از دوستان خود مى‏دانستند، از این رو بى‏درنگ خود را به یهود مزبور رسانده گفت: شما بخوبى مرا شناخته‏اید و سابقه دلسوزى و خیرخواهى مرا نسبت به خود دانسته‏اید، و مى‏دانید كه اگر سخنى خصوصى به شما بگویم فقط روى خیرخواهى و علاقه‏اى است كه نسبت به شما دارم!

گفتند: آرى وفادارى و خیرخواهى تو نسبت به ما مسلم و معلوم است و هیچ گونه سوء ظنى در این باره به تو نمى‏رود، اكنون چه مى‏خواهى بگویى؟

گفت: آمده‏ام تا به شما بگویم: شما با قبایل قریش و غطفان فرق دارید، زیرا اینجا سرزمین شما و شهر و دیار شماست، زن و بچه و خانه و زندگى‏تان همه در این سرزمین است و نمى‏توانید از اینجا صرفنظر كرده چشم بپوشید، اما قریش و غطفان تنها به منظور جنگ با محمد به این سرزمین آمده‏اند و گر نه خانه و زندگى و زن و فرزندشان در جاى دیگرى است، و از این رو آنها تا وقتى كه بتوانند در این سرزمین مى‏مانند و در برابر محمد مقاومت مى‏كنند تا شاید دستبردى زده و غنیمتى به دست آورند و احیانا محمد و یارانش را سركوب كنند، ولى اگر نتوانستند و اوضاع را دگرگون دیدند بدون آنكه فكر آینده شما را بكنند و حتى بى آنكه با شما مشورتى بكنند، به شهر و دیار خود باز مى‏گردند و شما را در برابر این مرد تنها مى‏گذارند و آن وقت است كه شما بتنهایى نیروى مقاومت با او را ندارید و معلوم نیست به چه سرنوشتى دچار خواهید شد، و از این رو من صلاح شما را در این مى‏بینم كه تا چند تن از بزرگان قریش و غطفان را به گروگان نگیرید و نزد خود نگاه ندارید اقدام به جنگ با محمد نكنید، تا قبایل مزبور به خاطر بزرگان خود تا آخرین رمقى كه دارند پایدارى كرده و شما را رهانكنند و بروند!

بنى قریظه فكرى كرده گفتند: راست مى‏گویى مصلحت در همین است كه تو مى‏گویى و باید همین كار را كرد، و مقدارى هم از نعیم تشكر كردند كه این راه را جلوى پاى آنها گذارد.

از آن سو به نزد ابو سفیان و سران قریش آمده و همان گونه كه به بنى قریظه گفته بوده شمه‏اى از علاقه و دلسوزى خود نسبت به قرشیان سخن گفت و آنها نیز سخنانش را تصدیق كردند، آن گاه با قیافه‏اى دلسوزانه گفت: مطلبى شنیده‏ام كه چون به شما علاقه داشتم وظیفه خود دانستم كه هر چه زودتر آن را به اطلاع شما برسانم اما به شرط آنكه این خبر پیش خودتان مكتوم و پوشیده بماند!

بزرگان قریش گفتند: مطمئن باش كه هر چه بگویى به كسى نخواهیم گفت.

نعیم لب گشوده گفت: شنیده‏ام كه یهودیان بنى قریظه از نقض عهدى كه با محمد كرده و پیمانى كه شكسته‏اند سخت پشیمان شده و براى اینكه محمد را از خود راضى سازند و این عمل خود را جبران كنند براى او پیغام داده‏اند كه ما به هر ترتیبى شده نقشه‏اى مى‏كشیم و چند تن از بزرگان قریش و غطفان را به گروگان مى‏گیریم و تسلیم تو مى‏نماییم تا آنها را گردن بزنى و سپس به یارى تو آمده و به جنگ بقیه آنها مى‏رویم و تارومارشان مى‏كنیم؟ و محمد با این شرط حاضر شده كه از خیانت آنها صرفنظر كند و پیمان شكنى آنها را نادیده بگیرد، اكنون آمده‏ام به شما بگویم: اگر بنى قریظه كسى را فرستادند تا از شما افرادى را گروگان بگیرند مبادا قبول كنید و كسى را به دست آنها بدهید كه دانسته او را به كشتن داده‏اید !

از آن سو به نزد بزرگان قبیله خود ـ یعنى غطفان ـ نیز رفت و عین همین سخنان را به آنها گفت و از آنها خواست تا مطلب را مكتوم و پنهان دارند، و آنها نیز پذیرفته و خود به انتظار نتیجه كارى كه انجام داده بود به خیمه رفت.

تفرقه در میان دشمن

از آنجا كه خدا مى‏خواست تدبیر نعیم بن مسعود در تفرقه دشمن بى‏اندازه مؤثر واقع شد، و به دنبال آن ابو سفیان عكرمة بن أبى جهل را با چند تن از سران قریش وغطفان به نزد یهود بنى قریظه فرستاد و براى آنها پیغام داد كه ما نمى‏توانیم در این شهر زیاد بمانیم و اسبان و شترانمان دارند هلاك مى‏شوند و بیش از این توقف در بیرون شهر براى ما مقدور نیست و بدین جهت آماده باشید تا فردا حمله را شروع كنیم و كار را یكسره كنیم!

از قضا هنگامى كه عكرمه و همراهانش براى رساندن این پیغام به نزد بنى قریظه آمدند مصادف با شب شنبه بود و یهود مزبور در جواب آنها گفتند: فردا كه شنبه است و ما در آن روز به هیچ كارى دست نمى‏زنیم، و گذشته از آن تا شما چند تن از بزرگان و سران خود را به عنوان گروگان به ما نسپارید ما اقدام به جنگ نمى‏كنیم، زیرا ممكن است جنگ طولانى شود و شما از ادامه جنگ خسته شوید و به شهر خود بازگردید و ما را در برابر محمد تنها بگذارید، و در چنین وضعى دیگر ما قادر به ادامه جنگ با او نخواهیم بود.

فرستادگان قریش به نزد ابو سفیان بازگشتند و آنچه را یهودیان گفته بودند به وى بازگفتند، و همگى اظهار داشتند: به خدا نعیم بن مسعود راست گفت و چه خوب شد كه ما را از نیرنگ اینان با خبر كرد و به همین جهت براى بنى قریظه پیغام فرستادند كه ما هرگز چنین كارى نخواهیم كرد و كسى را به عنوان گروگان به شما نخواهیم سپرد، و شما خود دانید مى‏خواهید جنگ كنید و مى‏خواهید نكنید.

یهود نیز وقتى این پیغام را دریافت كردند با هم گفتند: به خدا نعیم بن مسعود راست گفت، و چه خوب شد كه ما را با خبر كرد، قرشیان مى‏خواهند جنگ را شروع كنند تا اگر توانستند دستبردى بزنند و گرنه ما را تنها گذارده و به شهر و دیار خود فرار كنند، و به همین جهت براى قریش و غطفان پیغام دادند: ما نیز تا افرادى را به عنوان گروگان به ما ندهید شروع به جنگ نخواهیم كرد.
سختى كار

در این خلال كه این پیغامها رد و بدل مى‏شد مسلمانان نیز در وضع سختى به سر مى‏بردند، زیرا نزدیك به یك ماه بود كه شهر مدینه محاصره بود و رفت و آمد به‏خارج شهر با سختى و بندرت صورت مى‏گرفت، و اساسا مسلمانان فرصت اینكه آذوقه‏اى از خارج و یا از داخل شهر براى خود و زن و بچه‏شان تهیه كنند نداشتند و گاهى دو سه روز به گرسنگى مى‏گذرانیدند و شب و روز در فكر محافظت شهر از دشمنان خارج خندق و یهود بنى قریظه كه در كنار خانه‏شان ساكن بودند به سر مى‏بردند، و بیشتر شبها از ترس و وحشت خواب به چشم ساكنان مدینه نمى‏رفت، برودت و سرماى هوا نیز به این سختى و فشار كمك مى‏كرد و همان طور كه پیش از این اشاره شد كارد را به استخوان و نفسها را به گلوگاه رسانده بود، تا جایى كه بسیارى از مسلمانان دچار تزلزل در عقیده و لغزش درونى و سستى ایمان گشتند و در دل فكرها كردند.
و تا آنجا كه از ابو سعید خدرى روایت شده كه گوید ما به نزد رسول خدا (ص) رفتیم و عرض كردیم: اى رسول خدا (ص) آیا دعایى به ما تعلیم نمى‏كنى كه آن را بخوانیم؟ زیرا دلها به گلوگاه (و جانها به لب) رسید؟ فرمود: بگویید:
«اللهم استر عورتنا و آمن روعاتنا» . (12)
[خدایا از این بى‏حفاظى ما را حفاظت كن و به این ناآرامى ما را آرامش بخش‏].
و در روایت دیگرى است كه وقتى رسول خدا (ص) آن وضع سخت مسلمانان و وحشت و اضطرابشان را مشاهده كرد خود براى دعا بر بالاى تپه‏اى كه در آنجا بود و اكنون مسجد فتح روى آن بنا شده رفت و دست به درگاه خدا بلند كرد و این چنین گفت:
«یا صریخ المكروبین و یا مجیب المضطرین و یا كاشف الكرب العظیم انت مولاى و ولیى و ولى آبائى الاولین، اكشف عنا غمنا و همنا و كربنا، اكشف عنا كرب هؤلاء القوم بقوتك و حولك و قدرتك» .
[اى فریاد رس غم زدگان، و اى پاسخ ده درماندگان، و اى برطرف كننده اندوه بزرگ، تویى مولى و یاور من و یاور پدران گذشته‏ام، این غم و اندوه و گرفتارى را از ما دور كن، و گرفتارى این قوم را به نیرو و قدرت خودت از ما بگردان‏]. به دنبال این دعا بود كه جبرئیل نازل شد و استجابت دعاى آن حضرت را به اطلاع وى رسانید، و معروض داشت خداى تعالى باد را مأمور كرد تا آنها را فرارى دهد.
و در تفسیر مجمع البیان از عبد الله بن أبى اوفى نقل شده كه حضرت این دعا را خواند:
«اللهم منزل الكتاب، سریع الحساب، اهزم الاحزاب، اللهم اهزمهم و زلزلهم»
و از ابى هریرة نقل كرده كه دعاى زیر را خواند:
«لا اله الا الله وحده وحده، اعز جنده و نصر عبده، و غلب الاحزاب وحده، فلا شى‏ء بعده» .
نگارنده گوید: در روایاتى نیز آمده كه این دعا را رسول خدا (ص) در فتح مكه خواند و شاید آن نقل صحیحتر باشد، چنانكه ان شاء الله در جاى خود مذكور خواهد شد.
مأموریت حذیفه در آن شب سهمگین
مقدمات فرار و شكست احزاب فراهم شده بود، زیرا با كشته شدن عمرو بن عبدود و نوفل، و تعلل یهود براى حمله به شهر مدینه و اختلافى كه میان آنها و احزاب افتاد و طولانى شدن مدت محاصره بدون آنكه نتیجه‏اى عاید احزاب شود تدریجا فكر بازگشت را در آنها تقویت كرده بود، و گویا ابو سفیان و سران دیگر احزاب به دنبال بهانه‏اى مى‏گشتند تا این فكر را عملى سازند، در این میان استغاثه و دعاى رسول خدا (ص) نیز كار خود را كرد و خداى تعالى بادى سهمگین را در آن سرماى شدید مأمور كرد تا یكسره آنها را فرارى داده و مسلمانان را از آن تنگنا نجات بخشد.
حذیفه گوید: در آن شبى كه احزاب رفتند به قدرى سرما شدید بود كه من خود را در گلیمى كه از زنم گرفته و همراه خود برده بودم پیچیده و از شدت سرما روى زمین خوابیده بودم و رسول خدا (ص) مشغول نماز بود، در این وقت بادى سهمگین نیزبرخاست كه سرما را دو چندان كرد.پیغمبر مقدارى نماز خواند آن گاه صدا زد:
«الا رجل یأتینى بخبر القوم یجعله الله رفیقى فى الجنة»
[مردى نیست كه برود و خبرى از دشمن براى من بیاورد و من دعا مى‏كنم تا خدا به پاداش این كار او را رفیق من در بهشت قرار دهد؟]
حذیفه گوید: به خدا سوگند ترس و گرسنگى و سرما به قدرى شدید بود كه كسى پاسخ آن حضرت را نداد براى بار دوم و سوم صدا زد باز هم كسى پاسخ نداد تا در مرتبه چهارم مرا صدا زد و من ناچار شدم جواب دهم، فرمود: مگر این سه بار صداى مرا نشنیدى؟ گفتم: چرا! فرمود : پس چرا جواب ندادى؟ گفتم: اى رسول خدا ترس و گرسنگى و سرما مانع شد كه پاسخ تو را بدهم، فرمود: اكنون برخیز و به میان اینان برو و ببین چه مى‏كنند و خبر آن را براى من بیاور ! و مواظب باش كار دیگرى انجام ندهى تا به نزد من بیایى!
حذیفه گوید: من برخاستم و رسول خدا درباره من دعایى كرد كه در اثر دعاى آن حضرت دیگر سرما و ترس از من دور شد، من پیش رفته و از خندق عبور كردم و خود را به میان لشكر دشمن رساندم، دیدم آن باد سهمگین هنگامه‏اى بر پا كرده، دیگى و آتشى به جاى نگذارده، و خیمه و چادرى سرپا نمانده، در این میان ابو سفیان را دیدم كه به پا خاست و پیش از آنكه شروع به سخن كند گفت: هر یك از شما نگران باشد كه پهلوى او بیگانه و جاسوسى نباشد!
حذیفه گوید: من براى آنكه شناخته نشوم پیشدستى كرده و دست مردى را كه پهلویم نشسته بود گرفته پرسیدم: تو كیستى؟ گفت: معاویه، آن گاه دست آن دیگرى را كه آن طرف نشسته بود گرفتم و پرسیدم: تو كیستى؟ گفت: عمرو بن عاص.و بدین ترتیب شناخته نشدم، پس ابو سفیان به سخن آمده گفت:
اى گروه قریش به خدا این سرزمین دیگر جاى ماندن نیست و اسب و شترى براى ما باقى نگذارده و همگى هلاك شدند، یهود بنى قریظه نیز با ما به مخالفت برخاسته و به ما خیانت كردند، باد و طوفان را هم كه مى‏بینید چه مى‏كند! نه دیگى بر سر بار گذارده و نه آتشى به جاى نهاده و نه خیمه و چادرى سرپا مانده، اینك آماده حركت به سوى مكه شوید كه من به راه افتادم!
این را گفت و بر شتر خویش سوار شد و از عجله‏اى كه داشت هنوز زانوى شتر را باز نكرده تازیانه بر او زد و او را از زمین بلند كرد و شتر سه بار به زمین خورد تا اینكه ابو سفیان همان طور كه سوار بود خم شد و زانوى شتر را باز كرد.
حذیفه گوید: در آن وقت من به آسانى مى‏توانستم ابو سفیان را با تیر بزنم و او را از پاى در آورم اما چون رسول خدا (ص) سفارش كرده بود كار دیگرى انجام نده از این كار صرفنظر كرده و بسرعت خود را به سوى رسول خدا رساندم و آنچه را دیده بودم به اطلاع آن حضرت رساندم .
با رفتن ابو سفیان سران دیگر قبایل نیز هر كدام سوار شده و به افراد خود دستور حركت دادند و هنوز هوا كاملا روشن نشده بود كه دشمن با به جا گذاردن بسیارى از چادرها و اثاث و زندگى، شتاب زده سرزمین مدینه را به سوى مكه ترك كرده بود.
شهداى جنگ خندق
جنگ خندق با تمام مشكلاتى كه براى مسلمانان ایجاد كرده بود و فشار و دشوارى كه براى آنها داشت با نصرت الهى به سود مسلمانان پایان یافت و احزاب‏بسرعت به سوى مكه كوچ كردند، و از آن پس نیز ـ چنانكه رسول خدا (ص) خبر داده بود ـ دیگر مشركان نتوانستند لشكرى فراهم كرده به جنگ پیغمبر اسلام و پیروان او بیایند.
و در این جنگ ـ همان طور كه پیش از این اشاره شد ـ به خاطر حفر خندق و وجود آن حایل بزرگ، حمله‏اى كه به صورت عمومى باشد از طرف مشركین صورت نگرفت، جز آنكه چند بار حمله‏هاى پراكنده از جانب گروههایى كه توانسته بودند خود را به این طرف خندق برسانند صورت گرفت كه آنها نیز به وسیله مسلمانان دفع مى‏شد.البته گاهى همین حمله‏ها روى نقشه قبلى و تاكتیكهاى جنگى صورت مى‏گرفت و به دنبال آن تیراندازان دشمن نیز به صورت دسته جمعى شروع به تیراندازى مى‏كردند كه در این گونه حمله‏ها كار بر مسلمانان سخت مى‏شد تا آنجا كه مورخین نوشته‏اند در پاره‏اى از روزها مسلمانان حتى فرصت نماز خواندن پیدا نمى‏كردند و نمازشان قضا مى‏شد و تمام ساعات روز و شب را به دفاع از آنها سرگرم بودند.
در همین حمله و تیراندازیها جمعا شش تن از مسلمانان شهید شدند كه همگى از انصار مدینه و از بزرگان و سرشناسان تیره‏هاى مختلف اوس و خزرج به شمار مى‏رفتند.
ابن هشام نام آنها را این گونه ثبت كرده: انس بن اوس و عبد الله بن سهل از تیره بنى عبد الاشهل، طفیل بن نعمان و ثعلبة بن غنمه از بنى جشم، كعب بن زید از بنى النجار و سعد بن معاذ ـ رئیس قبیله اوس ـ كه به وسیله مردى از قریش به نام حبان بن قیس به عرقة بسختى تیر خورد و تیر به رگ اكحل او اصابت كرده، خون بشدت فوران نمود.
سعد كه چنان دید دست خود را روى آن زخم گذارده آن گاه سر را به سوى آسمان بلند كرد و گفت: بار خدایا اگر هنوز جنگ با قریش پایان نیافته و باز هم قرار است مسلمانان به جنگ قریش بروند مرا زنده بدار تا در آن جنگها نیز شركت جویم، زیرا هیچ عملى نزد من محبوبتر از جنگ با آنها نیست، آنها كه پیغمبر تو را تكذیب و آزار كرده و از شهر و دیارش بیرون كردند، و اگر جنگ با قریش پایان یافته این زخم را وسیله شهادت من قرار بده، ولى مرا زنده بدار تا سرنوشت یهود بنى قریظه و سزاى‏خیانت بزرگى را كه به مسلمانان كردند در آنها ببینم و دیدگانم از این بابت روشن شود، آن گاه جانم را بگیر.
دعاى سعد به اجابت رسید و خون ایستاد و تا روزى كه بنى قریظه از بین رفتند و به حكم همین سعد بن معاذ مردانشان مقتول و زنان و كودكانشان اسیر گشتند زنده ماند و به دستور رسول خدا (ص) خیمه‏اى براى او در مسجد زده بودند و در آن خیمه از او پرستارى مى‏كردند و پس از پایان یافتن كار بنى قریظه، جاى همان تیر باز شد و خون جارى شد و سبب شهادت او گردید، بشرحى كه ان شاء الله در بخشهاى آینده خواهید خواند.
-----------------------------------
پى‏نوشتها:
1.به كتاب احقاق الحق، ج 6، صص 8 ـ 4 مراجعه شود.
2.همان، ج 4، ص .462
3.متن گفتارش این است كه گوید: فاما الخرجة التى خرجها یوم الخندق الى عمرو بن عبدود فانها اجل من أن یقال جلیلة، و اعظم من أن یقال عظیمة...»
4.همان، ص .463
5.سیره حلبیه، ج 2، ص .341
6.دو شیر دلاور بودند كه در تنگناى معركه جنگ به یكدیگر حمله ور شدند، و هر دو همتایى بزرگوار و دلیر بودند.
7.هر دوى آنها در میدان نبرد با نیرنگ و پیكار دل جانها را ربودند.
8.هر دو براى زدن و جنگیدن آماده شدند و هیچ سرگرم كننده‏اى نتوانست آن دو را باز گرداند .
9.اى على برو كه تاكنون به كسى مانند او دست نیافته‏اى و این گفتارى پابرجاست كه مى‏گویم و حرف زور و نابجایى نیست.
10.و انتقام خون او با من است و اى كاش انتقام آن را تا وقتى كه خرد من كامل است مى‏گرفتم .
11.قریش پس از كشته شدن چنین سوارى خوار شد و این خوارى قریش را نابود خواهد كرد.
12.در روایت راوندى در خرائج این گونه است كه گفت: «اللهم ان تهلك هذه العصابة لم تعبد بعدها فى الارض» [خدایا اگر این گروه نابود شوند دیگر كسى تو را در زمین پرستش نخواهد كرد].
13.ابن هشام نقل مى‏كند كه: روزى مردى از اهل كوفه به حذیفه گفت: راستى شما رسول خدا را دیده و با او مصاحبت داشته‏اید؟ حذیفه گفت: آرى.
مرد كوفى پرسید: رفتار شما با آن حضرت چگونه بود؟ پاسخ داد: تا جایى كه مقدور بود از او فرمانبردارى و اطاعت مى‏كردیم.
مرد كوفى گفت: به خدا اگر ما آن حضرت را دیده بودیم او را بر دوش خود سوار مى‏كردیم و نمى‏گذاردیم روى زمین راه برود.
حذیفه گفت: اى مرد به خدا ما در جنگ خندق نزد آن حضرت بودیم و چون شب شد آن حضرت مقدارى نماز خواند آن گاه متوجه ما شده گفت: كیست كه برود و ببیند اینان چه مى‏كنند و برگردد؟ و هر كس این كار را انجام دهد من از خدا مى‏خواهم تا او را در بهشت رفیق من گرداند.
ـ و از اینكه فرمود: برگردد! معلوم بود كه بر مى‏گردد ـ .
اما سرما و گرسنگى و ترس به حدى شدید و زیاد بود كه حتى یك نفر هم جواب نداد.رسول خدا كه چنان دید مرا به نام صدا زد، و من چاره‏اى نداشتم جز آنكه پاسخ او را بدهم...و سپس دنباله داستان را نقل كرد.
كتاب: زندگانى حضرت محمد(ص)، ص 415 نویسنده: سید هاشم رسولى محلاتى
منبع:سراج اندیشه
از حوادث مهم سال پنجم هجرت كه به قول معروف در ماه شوال آن سال اتفاق افتاد جنگ خندق بود،