فرقه ی صوفیه ی گنابادیّه (نعمت اللهیّه)
دیرزمانی است كه پدیده ی تصوف در میان مسلمانان، تحت عنوان باطن گرایی در برابر شریعت عبادی و اخلاقی اسلام قد علم نموده و در قالب فرقه های متعدد و مختلف نه تنها باعث تفرقه در امت واحده ی اسلامی شده، بلكه اموری را به نام سرّ و مغز شریعت، كه به اعتقاد خودشان هیچ ظاهر و دلیلی نه در قرآن و نه در روایات بر آنها دلالت ندارند، مطرح كرده و موجبات تحیّر و انحراف برخی مسلمانان را از مسیر مستقیم شریعت اسلام فراهم نموده اند.
- فرقه ی نعمت اللهیه گنابادیه چگونه به وجود آمده است و عقاید آن چیست؟
نعمت الله فرزند عبدالله، از اهالی سوریه، به سال 731 هـ ق به دنیا آمد. وی حدود هفت سال در مكه شاگرد شیخ عبدالله یافعی از صوفیان بزرگ اهل سنت بود و مقام و خرقه ی خلافت را نیز از وی دریافت كرد.
شاه نعمت الله ولی كه براساس برخی از باورها، خود را دارای مقام ولایت می دانست، بعد از مسافرت های متعدد، در نهایت خانقاه خود را در ماهان كرمان بنا نهاد، اما بعد از مرگ وی، اوضاع و احوال ایران سبب شد تا اقطاب سلسله ی نعمت اللهیه به هندوستان بروند; تا این كه در اوایل دوره ی قاجار، شاه علی رضا دكنی قطب سلسله ی نعمت اللهیه تصمیم گرفت این سلسله را در ایران احیا كند; از این رو دو تن از مشایخ مأذون خود را برای احیای سلسله به ایران فرستاد و بدین ترتیب سلسله ی نعمت اللهیه در ایران حیات مجدد یافت.
این سلسله هم چون دیگر سلسله های تصوّف دچار انشعابات گوناگون شد. این انشعابات یا به خاطر اختلاف در عقیده و تعالیم طریقتی بود و یا به خاطر قدرت طلبی و ریاست خواهی برخی مشایخ و اقطاب. سلسله های كوثریه، شمسیه، انجمن اخوت (صفی علیشاهیه)، مونس علیشاهیه (ذوالریاستین یا نوربخشیه) و بالاخره گنابادیه، انشعابات سلسله ی نعمت اللهیه هستند. سلسله ی گنابادیه در نتیجه ی نزاع بر سر جانشینی رحمت علیشاه (متوفی 1278 هـ، ق) میان پیروان او به وجود آمد، به گونه ای كه بعد از مرگ رحمت علیشاه سه نفر مدعی جانشینی او شدند:
1. حاج میرزا حسن صفی، ملقّب به صفی علیشاه (متوفی 1316 هـ، ق)، بنیان گذار سلسله ی صفی علیشاهیه;
2. حاج محمد حسن مجتهد، ملقّب به منوّرعلیشاه، بنیان گذار سلسله ی نوربخشیه;
3. حاج محمد كاظم تنباكوفروش اصفهانی، ملقب به سعادت علیشاه، بنیان گذار سلسله ی گنابادیه.
سلسله ی گنابادیه نام های دیگری نیز دارد; چون: نعمت اللهیه، طاووسیه، سلطان علیشاهیه، رضویه، معروفیه، و مهدویه.
سلسله ی گنابادیه از زمان تأسیس تاكنون هفت قطب داشته است:
1. حاج محمد كاظم اصفهانی (سعادت علیشاه);
2. حاج ملا سلطان محمد (سلطان علیشاه);
3. حاج ملا علی (نور علیشاه);
4. حاج شیخ محمد حسن (صالح علیشاه);
5. حاج سلطان حسین تابنده (رضا علیشاه);
6. علی تابنده (محبوب علیشاه);
7. نور علی تابنده (مجذوب علیشاه).
اعتقادات
سلسله ی گنابادیه علاوه بر اعتقادات عمومیِ سلسله های نعمت اللهیه دارای اعتقاداتی اختصاصی نیز هست كه در ذیل به آنها اشاره می كنیم.
الف) اعتقادات عمومی
1. اعتقاد به جدایی طریقت و شریعت: یعنی اعتقاد به این كه راه رسیدن به خداوند و مقامات بالای عرفانی، غیر از آن راهی است كه شریعت اسلام آورده است.
2. ادعای الوهیت و ربوبیت: آنها (اقطاب) مدعی اند كه افعالشان افعال خدا و احوالشان صفات خداوند است; نیز مدعی اند كه برتر و بیرون از حدود و قوانین هستند و قانون هر چه باشد بر آنها حكم فرما نیست.
3. ادعای رسالت: آنها خود را مأذونین در طریقت می دانند، بدین معنا كه اجازه دارند طریقت و راه رسیدن به مقامات عرفانی را به كسانی كه ظرفیت آن را دارند تعلیم دهند و نیز مدعی اند كه دارنده ی چنین اجازه و مقامی حتماً دارای مقام دعوة النبوة (ولایت نبوی) نیز هست.
4. یكسان دانستن همه ی ادیان (اعم از الهی و غیرالهی).
5. نفی انتظار فرج: آنها می گویند هر كس مرشد را بشناسد، حاجت به انتظار ظهور امام زمان(عج) ندارد.
6. نفی مذهب: آنان می گویند صوفی موحد است و موحد غیرمحدود است و مذهب در حد و محدود است و صوفی رو به بی حدی است; پس در مذهب نیست.
7. اسقاط تكلیف: سلسله های نعمت اللهیه مدعی است كه تنها راه رسیدن به یقین و حقیقت، طریقت (روش صوفیانه) است و كسی كه به چنین مقامی برسد (به مقام یقین) دیگر تكلیفی ندارد.
اما در مكتب اهل بیت(علیهم السلام) راه رسیدن به یقین چنین معرفی شده است:
اسلام همان تسلیم در برابر حق است و تسلیم همان یقین، و یقین همان تصدیق، و تصدیق همان اقرار، و اقرار همان انجام وظایف است و انجام وظایف همان عقل.
پس، در مدرسه ی اهل بیت(علیهم السلام) تنها راه رسیدن به یقین همان عمل به احكام شریعت اسلام است.
ب) اعتقادات اختصاصی
1. دعای اولوالامری: آنها خود را واجب الاطاعه می دانند.
2. ادعای جانشینی امام زمان (نیابت خاصه): آنها مدعی اند كه از سابقین اجازه ی كتبی در مورد جانشینی امام زمان(عج) دارند و نیز مدعی اند كه از طرف امام زمان(عج) مأمورند از مردم برای آن حضرت بیعت بگیرند; حال آن كه طبق روایات متواتر، جانشینان حضرت ولی عصر(عج) چهار نفر و معروف به نواب اربعه بودند و آنها از كسی برای امام بیعت نمی گرفتند، بلكه واسطه ی بین امام و مردم بودند.
3. لزوم در نظر داشتن صورت مرشد در حال ذكر.
4. ترك خمس و تقلیل خمس و زكات به یك دهم (عشریه).
5. اعتقاد به جدایی دین از سیاست.
6. رها كردن شارب و مخالفت با سیره ی عملی ائمه ی اطهار(علیهم السلام).
بیعت نزد گنابادیه
حسین تابنده بیعت را اولین مرحله ی ورود در طریق كمال برمی شمرد. آنها بیعت را به دو دسته تقسیم می كنند:
الف) بیعت ولایت یا بیعت ولویه;
ب) بیعت نبوت یا بیعت نبویه.
سلطان علیشاه در این خصوص می گوید:
دعوت (بیعت) از زمان حضرت آدم(علیه السلام) دو حیثیت داشته است: حیثیت انذار كه ترساندن از لذات دنیوی است و حیثیت بشارت كه ترغیب كردن به لذت های معنوی است.
در ادامه نیز می گوید:
مقصود از دعوت نبوت آماده كردن و مهیا ساختن خلق برای قبول دعوت ولایت است. دعوت ولایت مقصود بالذات است و دعوت نبوت مقصود بالتبع است.
اما حق چیست؟
برای یافتن حق باید به مدرسه ی اهل بیت(علیهم السلام)كه نبیّ مكرم اسلام(صلی الله علیه وآله)در حدیث ثقلین آنها را بال دوم دین معرفی كرده است، مراجعه نمود. طبق آموزه های اسلام، اولا، بیعت كردن فقط با خداوند متعال و پیامبر اكرم(صلی الله علیه وآله) و جانشینان او بر روی زمین، یعنی ائمه ی اطهار(علیهم السلام) جایز است و آنها برای بیعت گرفتن از مردم كسی را تعیین نكرده اند; ثانیاً، بین شریعت اسلام و طریقت (سیر و سلوك معنوی) فرقی نیست و هر كس بخواهد به مقامات عالی و قرب الی الله برسد، باید شریعت اسلام را مو به مو مراعات كند، نه بیشتر و نه كمتر.
- شاه نعمت الله ولی، رئیس و مؤسس فرقه ی نعمت اللهیه، چه مذهبی داشت؟
صوفیان، برای نشر افكار تصوف و بسط فرقه های آن در ایران، به لحاظ حساسیت ایرانیان به خاندان وحی و امامان شیعه و در حقیقت جانشینی نبی مكرم اسلام(صلی الله علیه وآله)، ناگزیر شدند تصوف را با مكتب اهل بیت(علیهم السلام) هماهنگ كنند; از این رو اقدام به جعل شناسنامه برای شیعی بودن تصوّف كرده و تصوف را ذات تشیع و معنای آن دانسته و گفته اند اساس و روح اسلام در تشیع، و روح تشیع در تصوف است; تصوف غیر از تشیع نیست و تشیع واقعی هم غیر از تصوّف نیست; و به همین مناسبت مذهب بزرگان و اقطابشان را چنین توجیه كرده اند كه آنان تقیه می كردند و در بند اظهار مذهب نبودند.
در این رهگذر بیش ترین تلاش را سلسله ی نعمت اللهیه نموده، یعنی سلسله ای كه شاه نعمت الله ولی مؤسس آن بوده است. آثار زیادی برای اثبات شیعه بودن این شخصیت تدوین شده است، اما هر زمان كه در تنگنا قرار گرفتند به توجیهات متمسك شدند.
قبل از قضاوت در خصوص مذهب شاه نعمت الله ولی، لازم است نگاهی گذرا به زندگی وی داشته باشیم.
سید نور الدین نعمت الله بن عبد الله بن محمد، معروف به شاه نعمت الله ولی در روز دوشنبه، چهاردهم ربیع الاول 731 هـ ق به دنیا آمد. پدر او میر عبد الله از بزرگان قوم عرب و اهالی سوریه و مادرش از اولاد خوانین شبانكاره ی فارس بود.
شاه نعمت الله در خانواده ای صوفی مسلك به دنیا آمد. وی بعد از اتمام دروس مقدماتی برای تكمیل تحصیلاتش به شیراز، مركز تدریس فقه شافعی و دیگر مذاهب اهل تسنن رفت.
ژان اوبن، در این خصوص، بعد از آن كه با اطمینان شاه نعمت الله را در حلقه های سنی شیراز جای می دهد، در مقدمه ی خود بر چاپ اولیاء نامه های شاه نعمت الله چنین می گوید:
آنچه از تاریخ به دست می آید آن است كه اگر در ایران زمان شاه نعمت الله یك شهر با اسلام سنی ارتباط داشت، آن شهر شیراز بوده است. بنابراین شاه نعمت الله با حضورش برای تحصیل علوم دینی در آن زمان در شهر شیراز، نه تنها به نحوی مذهب خود را هویدا كرده است، بلكه محققاً مهر تأیید خود را بر اسلام سنی، برای سده های بعدی تا زمان سلطه ی صوفیه به جای نهاده است.

ز استادان شاه نعمت الله كه همگی از فقها و متكلمان اهل سنت هستند می توان به افراد زیر اشاره كرد:1. سید جلال الدین خوارزمی، معروف به تاج الشریعه، فقیهی سرشناس و شافعی مذهب بود و از جمله آثار او متن فقهی كفایه فی شرح الهدایه است.
2. ركن الدین شیرازی.
3. شمس الدین مكی.
4. قاضی عضد الدین عیون كه به احتمال زیاد همان قاضی معروف، عضد الدین ایجی بود كه در عهد حكومت ابواسحق اینجو فرمان روای فارس، مقام قاضی القضاتی شیراز را داشت.
یكی از مشایخ طریقتی شاه نعمت الله ولی، یافعی بود. شاه نعمت الله در بیست و چهار سالگی در مكه ی معظمه با شیخی یمنی به نام عفیف الدین ابومحمد عبدالله بن اسعد بن سلیمان نزیل الحرمین یافعی ملاقات كرد و بدین ترتیب به چندین سلسله از طریقت های صوفیانه از جمله شاذلیه و قادریه متصل شد. در عصر حاضر هم یافعی در زادگاهش، یمن، بنیان گذار یكی از شاخه های طریقت قادری به شمار می رود; طریقتی كه تبار و رشته ی ارتباطش تماماً سنی است.
خود شاه نعمت الله در مورد این استادش می گوید:
شیخ ما كامل و مكمل بود قطب وقت و امام عادل بود
گاه ارشاد چون سخن گفتی در توحید را نكو سفتی
یافعی بود، نام عبدالله رهبر رهروان آن درگاه
شاه نعمت الله در دیوان اشعارش در بخش مثنویات وقتی به معرفی مشایخ طریقتی اش می پردازد، آنها را به معروف كرخی و داود طائی و حسن بصری می رساند و چنین می گوید:
شیخ معروف را نكو میدان شیخ داود طائیش می خوان
شاه نعمت الله ولی، اگرچه مدیحه هایی در مدح امیر مؤمنان علی(علیه السلام) سروده است، لیكن وقتی نوبت به بیان صریح مذهب می رسد،.
تسنن خود را به وجهی موجز چنین بیان می دارد:ای كه هستی محب آل علی مؤمن كامل و بی بدلی
راه سنی گزین كه مذهب ماست ورنه گم گشته ای و در خللی
رافضی كیست؟ دشمن بوبكر خارجی كیست دشمن علی
هر كه او چهار یار دارد دوست امت پاك مذهب است و ولی
دوست دارِ صحابه هم به تمام یار سنی و خصم معتزلی
شاه نعمت الله ولی، ابوبكر را افضل می دانست چنان كه در رساله ی تحقیق الاسلام نوشته است:
امام حق بعد رسول(صلی الله علیه وآله) امیر المؤمنین (ابوبكر) است و امامت او ثابت است به اجماع امت و بعد از او امیرالمؤمنین عمر رضی الله عنه و بعد از او امیر المؤمنین عثمان رضی الله عنه و بعد از او امیر المؤمنین و امام المتقین علی كرّم الله وجَهه، و الفضیلةُ بهذا الترتیب.
بدیدم عالم پیر موحد كه والی ولایت را ولی بود
بیان فضل صحابه را همی كرد در آن معنی كه تقدیر نبی بود
ابوبكر افضل اصحاب فرمود ولی ختم امامت بر علی بود
در نسخه ی نفیس خطی رسائل شاه ولی موجود در كتاب خانه ی خانقاه شمس الوفا كه در فاصله ی سال های 1066 ـ 1087 هـ ق یعنی در عهد صفویه و دوره ی قدرت تشیع به دست یكی از مریدان او تحریر یافته، رساله ای است با عنوان «تحقیق مراتب الالهیه» كه در ضمن آن از خلفای اربعه و ائمه ی اهل سنت و جماعت صریحاً به احترام یاد شده است، بدین قرار:
... و از نبیّ بر چهار ركن نبوة كه ابوبكر و عمر و عثمان و امیر المؤمنین علی(علیه السلام)است (كذا) ابوبكر صورت قلب است و عمر صورت عقل و عثمان صورت روح و علی صورت نفس و از ایشان بر چهار امام كه ایشان چهار ركن اند از اركان الهی و آن مالك است و احمد و حنیفه (كذا) و شافعی...
بعد از این بررسی مختصر از زندگانی شاه نعمت الله ولی، به وضوح می توان دریافت كه او مذهبی غیر از مذهب اهل بیت(علیهم السلام)داشته است.منبع:پرسمان

این سلسله هم چون دیگر سلسله های تصوّف دچار انشعابات گوناگون شد. این انشعابات یا به خاطر اختلاف در عقیده و تعالیم طریقتی بود و یا به خاطر قدرت طلبی و ریاست خواهی برخی مشایخ و اقطاب. سلسله های كوثریه، شمسیه، انجمن اخوت (صفی علیشاهیه)، مونس علیشاهیه (ذوالریاستین یا نوربخشیه) و بالاخره گنابادیه، انشعابات سلسله ی نعمت اللهیه هستند.