سید ابولقاسم فرزند سید مصطفی پسر سید حسین کاشانی از مرجع تقلید، در ۱۲۶۴ به دنیا آمد. به دنبال تحصیلات اصلی و ثانویه، وی تهران را در سن ۱۵ یا ۱۶ سالگی ترک کرد و به همراه پدرش به قصد انجام مراسم حج ابتدا به عراق و از آنجا به مکه عزیمت کرد و پس از انجام مناسک حج مجدداً به عتبات مقدسه مراجعت کرده و در نجف اشرف اقامت گزید. 

در نجف به تحصیلات مذهبی ادامه داد. ابولقاسم به همان خوبی آیت‌الله میرزا خلیل تهرانی و آخوند ملا کاظم خراسانی از پدرش علم آموخت. گفته شده که او در سن جوانی ۲۵ سالگی مجتهد شد و در جوانی به درجه اجتهاد رسید و از مراجع تقلید بزرگ از قبیل: میرزا محمدتقی شیرازی، شریعت اصفهانی، آقاضیاء عراقی، سید ابوالحسن اصفهانی، سید اسماعیل صدر، اجازه اجتهاد دریافت کرد.

مبارزات ضداستعماری در عراقدر جریان جنگ جهانی اول که بعضی از شهرهای عراق توسط نیروهای انگلیس اشغال شد، کاشانی به مقابله با نیروهای مهاجم پرداخت میرزا محمدتقی شیرازی و شیخ الشریعه اصفهانی از علمای ساکن عراق با نوشتن نامه‌هایی به یاری وی برخاستند و به دنبال آن، تعداد زیادی از سران عشایر نیز به تأیید حرکت او پرداختند. 

پس از آن که راه‌های مسالمت‌آمیز برای استقلال عراق به نتیجه نرسید با شروع نبرد بین انقلابیون و نیروهای انگلیسی، کاشانی ازآیت‌الله شیرازی فتوای جهاد گرفت و به این ترتیب قیام در سرتاسر مناطق اشغالی فراگیر شد و بعضی از شهرها و مناطق به دست مسلمانان آزاد گردید. شیخ الشریعه اصفهانی به سیدابوالقاسم کاشانی مأموریت داد تا به کاظمی نرفته و «جمعیت اسلامی» را برای جهاد تشکیل دهد.

فعالیت های سیاسی در ایرانپس از اشغال عراق و آتش‌بس، حاکم نظامی انگلیسی عراق برای دستگیری وی جایزه تعیین کرد. کاشانی متواری شده و به سوی ایران حرکت کرد. بر این اساس می‌توان او را از اولین معاودین دانست. ورود وی به تهران، ۳۰ بهمن ۱۲۹۹ش، همزمان با پادشاهی احمدشاه بود. احمدشاه از کاشانی در قصر ییلاقی خود پذیرایی کرده و در مورد تبعید سایر علما به مذاکره پرداختند. کاشانی در سال ۱۳۰۴ عضو مجلس مؤسسان شد و به تأسیس سلسله پهلوی رأی مثبت داد و در دوران رضا شاه فعالیت سیاسی علنی نداشت.


با شروع جنگ جهانی دوم و اشغال ایران توسط نیروهای متفقین، انگلیسی‌ها با شایع کردن همکاری کاشانی با آلمانی‌ها، تصمیم به دستگیری او گرفتند. کاشانی پس از پنج ماه در ۲۷ خرداد ۱۳۲۳ش در گلاب دره شمیران دستگیر شد. انگلیسی‌ها او را به بازداشتگاه (کمپ زمستانی) اراک اعزام و پس از مدتی به یکی از کمپ‌های کرمانشاه منتقل کردند. زمانی که آیت‌الله کاشانی تحت تعقیب نیروهای انگلیسی بود و مخفی شده بود، انتخابات دوره چهاردهم مجلس شورای ملی توسط دولت سهیلی برگزار شد. مردم تهران وی را به عنوان نماینده انتخاب نمودند. اما نیروهای متفقین با اعتبارنامه وی مخالفت کرده و اجازه ندادند به مجلس راه یابد. جنگ جهانی دوم به پایان رسید و آیت‌الله کاشانی در ۲۴ مرداد ۱۳۲۴ آزاد شده و در ۳۱ شهریور ماه در میان انبوه جمعیت وارد تهران شد.
آیت‌الله کاشانی و ملی شدن صنعت نفتکاشانی شعار ملی شدن نفت را از بین نخبگان سیاسی به سطح عمومی کشاند و به بسیج مردمی پرداخت. وی با یک اعلامیه، مردم را دعوت کرد تا برای ملی شدن صنعت نفت در اول دی ماه ۱۳۲۹ در مسجد شاه اجتماع کنند. در این اجتماع که به وسیله مجمع مسلمانان مجاهد سازماندهی شد آیت‌الله اعلام کرد: «برای استرداد نفت از دشمنان دیانت و مملکت و ملی نمودن نفت، سه بعد از ظهر جمعه، ۱ دی ( ۱۳ ربیع‌الاول) در مسجد شاه شرکت نمایند. کاشانی مردم را مجددا برای اجتماع روز هشتم دی ماه در میدان بهارستان دعوت کرد. انتخاب میدان بهارستان برای این بود که هم حمایتی از نمایندگان جبهه ملی شده باشد و هم زنگ خطر را در گوش نمایندگان مخالف ملی شدن نفت به صدا در آورد. تلاش‌های کاشانی در راه ملی شدن صنعت نفت موثر بود، دکتر مصدق در تگلرافی به او می‌گوید:
«تأییدات و اقدامات شجاعانه حضرت عالی، همیشه اساس موفقیت ملت ایران دراین مبارزه تاریخی بوده است»سید حسن امامی، از روحانیان طرفدار حکومت در روز ۳۱ تیر از ریاست مجلس استعفا داد و روز ۱۶ مرداد، مجلس کاشانی را به عنوان رییس برگزید. گرچه او هرگز در مجلس حاضر نشد و نواب رئیس، مجلس را اداره می‌کردند، اما رهبری او در نزد مردم افول کرد و رهبر شجاع ضد استعماری را در حد یک بوروکرات پایین آورد.شکست نهضت و کودتای ۲۸ مردادسی‌ام تیر ماه ۱۳۳۱ نقطه اوج قدرت و وحدت نهضت ملی ایران بود، اما اختلافاتی که بین سران نهضت بروز کرد به ضعف و شکست آن انجامید. با وجود اختلافات موجود، زمانی که آیت‌الله کاشانی نسبت به دولت مصدق احساس خطر کرد، در روز ۲۷ مرداد ۱۳۳۲ نامه‌ای به دکتر مصدق نوشت و او را از وقوع یک کودتا به دست زاهدی آگاه کرد. دکتر مصدق در پاسخ نوشت:«مرقومه حضرت آقا به وسیله آقا حسن آقاسالمی زیارت شد. این جانب مستظهر به پشتیبانی ملت ایران هستم.»
آرشیو امنیت ملی آمریکا درباره نقش کاشانی در کودتای ۲۸ مرداد چه می‌گویند؟!!!!بخش‌هایی از اسناد مربوط به کودتای ۱۹۵۳ که به تازگی از رده‌بندی محرمانه خارج ‌شده‌اند، نشان می‌دهند تعدادی از روحانیون سرشناس ایرانی در روزهای پیش از کودتای ۱۹ آگوست ۱۹۵۳ (۲۸ مرداد ۱۳۳۲) برای سرنگونی مصدق، «مقادیر بسیار زیادی پول» از مقامات آمریکایی دریافت کرده‌اند. 

این اسناد بریتانیایی هستند ولی محققین آن‌ها را در آرشیو امنیت ملی آمریکا پیدا کرده‌اند. این اسناد برای نخستین بار توسط آرشیو امنیت ملی آمریکا که نهادی غیردولتی واقع در دانشگاه جورج واشنگتن است، منتشر می‌شوند.

گزارش بریتانیا به تاریخ ۲ سپتامبر ۱۹۵۳، با عنوان «ایران: بازنگری سیاسی از بحران‌های اخیر» برای نخستین بار در مجلد رسمی وزارت امور خارجه آمریکا در سال ۱۹۸۹ منتشر شد ولی دو بخش بسیار مهم از این اسناد به دلایل امنیتی حذف شدند.

مارک گازیوروسکی، محقق و کامبیز فتاحی از خبرنگاران بی‌بی‌سی، هر کدام به صورت مجزا به نسخه‌ کامل این سند در آرشیو ملی کالج پارک مریلند دست یافته‌اند.

با اینکه چندین دهه از این کودتا می‌گذرد ولی هنوز سؤالات در مورد نقش روحانیون در سرنگونی مصدق بی‌پاسخ ‌مانده‌اند. گزارش‌های پیشین که توسط ماموران اطلاعاتی آمریکا و محققین گردآوری شده بودند، نشان می‌دادند که سیا قصد داشت بودجه‌ای در اختیار برخی از روحانیون بانفوذ قرار دهد تا آن‌ها تظاهرات خیابانی را سازماندهی کنند ولی هرگز مشخص نبود که آیا این مبالغ وصول ‌شده‌اند یا نه و در صورت وصول، آیا گیرنده‌ این مبالغ به منبع اصلی ارسال این پول واقف بوده است؟

به طور کلی، به دست آوردن حقایق و حتی منابع قابل اطمینان در زمینه‌ کودتا سال ۱۹۵۳ بسیار دشوار است. مدارکی که باقی ‌مانده‌اند به هیچ عنوان کامل نیستند و اکثر آن‌ها را از بین برده‌اند؛ گزارش‌های همان دوره نیز پراکنده بوده و اکثرا قابل اطمینان نیستند. به همین دلیل قضاوت در مورد آنچه که امروز موجود است، کار بسیار مشکلی است. در مورد گزارش انگلیس که در این مطلب منتشر می‌شود، حتی وزارت امور خارجه آمریکا نیز از آن اطلاع چندانی نداشت. در پانوشت مجلد وزارت امور خارجه FRUS اشاره شده که اطلاعاتی از منبع آن در دسترس نیست و از چگونگی دسترسی وزارت امور خارجه به این منبع نیز اطلاع ندارند.

آن‌طور که از ظاهر سند برمی‌آید یک نسخه‌ پیش‌نویس است زیرا چندین غلط تایپی در آن به چشم می‌خورد و به نظر می‌رسد که مخاطب آن دولت بریتانیاست و اگرچه کسی از تمامی جزئیات عملیات اطلاع نداشته ولی در این سند معمولا با عنوان رمزی تی‌پی آژاکس ـ در آمریکا - و BOOT در بریتانیا اشاره شده است.

اگرچه این سند حاوی اطلاعات فوق محرمانه بوده ولی هرگونه اشاره به همکاری بریتانیا در این عملیات از سند حذف شده است. این امر نشان می‌دهد که خوانندگان این سند اجازه‌ دسترسی به چنین اطلاعاتی را نداشته‌اند. اطلاعات بسیار پیش‌پاافتاده همچون نقش آمریکا در کودتا نیز از این سند حذف ‌شده‌اند و فقط نوشته شده که «برخی منابع» به نقش واشنگتن اشاره‌ کرده‌اند. گزارش به نام این منابع اشاره نکرده و در عوض از تعابیر کلی همچون «منابع قابل اعتماد» استفاده کرده است.

در سال‌های اخیر، تفاسیر جدیدی از کودتا ارائه شده که صحت اسناد بایگانی شده در آمریکا و گزارش‌های شخصی را زیر سؤال برده، نقش سیا و سازمان اطلاعاتی بریتانیا را کمرنگ جلوه داده و هرگونه ارتباط و همکاری میان روحانیون سرشناس و قدرت‌های غربی را ناممکن می‌شمارد.

هدف آن است تا چنین طرز فکری را قدرت ببخشد که در اصل ایرانیان، از جمله روحانیون، به تنهایی (تا حدی) در سرنگونی مصدق دست داشته‌اند.


این اسناد جدید نشان می‌دهند که بریتانیا تا چه حد تاثیر واشنگتن بر کودتا را تقویت کرده است. این گزارش نه از جانب منابع آمریکایی بلکه «افراد پرنفوذ در ایران» نقل قول می‌کند که در پایتخت ایران نوعی از «شعف و شادی» جریان داشت که «آمریکا باید به نجات کشور می‌آمد» و اضافه می‌کند که «اکثرا به این نتیجه رسیده‌اند که اگر هدایت و راهنمایی‌های آمریکا، کمک‌های مالی و همچنین جرات بخشیدن به شاه برای مقابله با این تحقیر نبود، نقشه‌ سرنگونی دولت مصدق عملی نمی‌شد». 

دومین بخش مربوط به این موضوع (صفحه ۶۶) نشان می‌دهد که آیت‌الله ابوالقاسم کاشانی «تعداد زیادی از مردم را سازماندهی کرد» که منظور همان جمعیت روز ۱۹ آگوست است. این بخش نشان می‌دهد که مبحث قبلی در مورد نقش روحانیون در سازماندهی تظاهرات حقیقت داشته است. در این گزارش هیچ‌گونه اشاره‌ای نشده که کاشانی از سیا پول دریافت کرده است اما باید در نظر داشت که قبل و بعد از این پاراگراف بخش‌هایی حذف ‌شده‌اند که به احتمال زیاد چنین موضوعی را مطرح کرده‌اند. 

پی‌نوشت اسناد:
برای نمونه دو مامور سیا که در کودتا شرکت داشتند و در اواسط دهه‌ ۱۹۸۰ در مصاحبه با گازیوروسکی شرکت کردند، به صورت جداگانه عنوان کرده‌اند که مبلغ ۱۰۰۰۰ دلار را به یک واسطه داده‌اند تا به دست آیت‌الله کاشانی برسد تا او تظاهرات ترتیب دهد، ولی هر دو گفته‌اند که نمی‌توانند تائید کنند که آیا این پول به دست کاشانی رسیده است یا خیر. (مالکوم برن در سال ۲۰۰۰ با یکی از این افراد مصاحبه کرد؛ او نیز همین اطلاعات را داد.) برای مطالعه بیشتر در این زمینه به تاریخچه درون‌سازمانی سیا نوشته شده توسط دونالد ویلبر در مارس ۱۹۵۴ رجوع کنید.)

در عین حال، سیا امیدوار بود تا عناصر مختلف از جمله روحانیون را به سمت سرنگونی نخست‌وزیر هدایت کند. همان‌طور که از عنوان یک بخش دیگر برمی‌آید: «عناصری که می‌توان آن‌ها را به سمت جایگزینی مصدق هدایت کرد». تحت این عنوان، بخش‌هایی با موضوعیت «عوامل مذهبی» نوشته شده ولی این بخش - ۱۷ خط - به طور کامل محرمانه باقی مانده است که نشان می‌دهد مقامات آمریکایی هنوز هم نمی‌خواهند تا هرگونه ارتباط احتمالی با روحانیون سرشناس افشا شود. (صص ۵۳۶-۵۳۵)

کاشانی بعد از کودتا تصمیم گرفت از ایران به خارج از کشور، مسافرت کند. یکی از نزدیکان وی اعلام نمود که آیت‌الله از قبل، قصد مسافرت خارج داشته‌اند یا در گوشه‌ای از شهرستان‌ها، دور از مبارزات سیاسی استراحت نمایند.[۳۱] مسافرت خارج مهیا نشد و کاشانی به اطراف تهران مسافرت کرده و سپس برای اول محرم ۲۱ شهریور وارد تهران شد و در خانه خود، مجلس روضه‌خوانی برقرار کرد.

پی نوشت: 
1- دانشنامه مجازی اهل بیت
2- تاریخ ایرانی
سید ابوالقاسم کاشانی در ۱۲۶۴ش در تهران به دنیا آمد. پدر او سید مصطفی حسینی کاشانی، عالم دینی بود که در ۲۷ خرداد ۱۲۹۸ش در کاظمین درگذشت و وی سال‌ها در تهران به تدریس و تبلیغ علوم دینی اشتغال داشته و از سال ۱۲۷۴ش در نجف اشرف ساکن شده بود.