 برخی از جمله اندیشمندان غربی شبهه ای را مطرح كرده اند كه اگر اصل علیت ، دارای كلیت است و هر چیزی نیاز به علت دارد پس باید برای خدا هم علتی در كار باشد در صورتی كه فرض این است كه او علت نخستین است و علتی ندارد. بنابراین پذیرفتن خدای بی علت ، نقض قانون علیت و عدلیل بر عدم كلیت آن است ، و اگر كلیت آن را نپذیریم نمی توانیم برای اثبات خداوند از این اصل استفاده كنیم. زیرا ممكن است كسی بگوید كه اصل ماده و انرژی ، خودبخود و بدون علت بوجود آمده و تحولات آن به پیدایش سایر پدیده ها انجامیده است.
این سخن در اثر تفسیر نادرست برای اصل علیت پدید آمده است؛ یعنی چنین پنداشته اند كه مفاد اصل مزبوراین است كه (( هر چیزی به علت احتیاج دارد )) در صورتی كه تعبیر صحیح آن است كه (( هر ممكن الوجود یا هر موجود وابسته و نیازمندی ، به علت احتیاج دارد)) و این قاعده ای است كلی و ضروری و استثناء ناپذیر. ما در ادامه بطور مفصل به این موضوع می پردازیم. 
اگر موضوع اصل علیت موجود به طور مطلق باشد، معنایش این است كه موجود - از آن جهت كه موجود است - نیاز به علت دارد و لازمه‏اش این است كه هر موجودى، نیازمند به علت باشد؛ ولى چنین مطلبى نه تنها بدیهى نیست؛ بلكه دلیلى هم ندارد و بالاتر آن‏كه برهان بر خلاف آن داریم؛ بنابراین موضوع این قاعده - كه هر موجودى نیازمند به علت است - مقیّد است، نه مطلق. امّا قید این موضوع چیست؟ حكماى اسلامى، معتقدند: قید موضوع قضیه مزبور «ممكن» است؛ یعنى، هر موجودى كه ذاتاً امكان عدم داشته باشد و فرض نبودن آن محال نباشد، نیازمند به علت خواهد بود و حال آن‏كه خداوند متعال «واجب الوجود» است، نه «ممكن الوجود»؛ یعنى، فرض نبود آن محال است و وجود برایش ضرورت دارد و عدم براى او محال است. آنچه كه نیازمند به علت است، موجودى است كه بود و نبود آن مساوى است و علت مى‏آید و یك طرف را برطرف دیگر غالب ساخته، آن چیز را - مثلاً - موجود مى‏كند. چرا كه آن شى‏ء به خودى خود، نه مى‏تواند موجود شود، نه معدوم. امّا خداوند متعال «واجب الوجود» است و وجود براى او ضرورى و حتمى است. بنابراین، اینكه گفته مى‏شود هر چیزى نیازمند به علت است، مقصود هر چیز «ممكن الوجود» است؛ نه هر وجودى تا شامل خداوند متعال - كه واجب الوجود است - نیز شود. در این باب نگا: آموزش فلسفه، ج 2، ص 29 و 30.
 علاوه بر آنكه اگر فرض شود خداوند - كه واجب الوجود است - باز علتى دارد كه او را به وجود آورده است، دچار تسلسلى باطل مى‏شویم؛ زیرا اگر یك سلسله از علل و معلولات، خالق و مخلوقات را فرض كنیم - خواه متناهى و خواه غیرمتناهى - كه در میان آنها واجب الوجودى بالذات نباشد كه دیگر او علت و خالقى نداشته باشد؛ آن سلسله به طور مجموع و هیچ‏یك از آحاد آن جداجدا وجوب پیدا نخواهد كرد و چون وجوب و ضرورت پیدا نمى‏كند، وجود نیز پیدا نخواهد كرد؛ زیرا هر معلولى آن‏گاه وجوب و سپس - بر حسب مرتبه نه زمان - وجود پیدا مى‏كند كه امكان عدم به هیچ وجه در وى نباشد و به اصطلاح سدّ باب جمیع اعلام از وى شده باشد. اگر فرض كنیم وجود آن شى‏ء هزار و یك شرط دارد و با نبودن هر یك از آحاد سلسله و یا مجموع سلسله را اگر در نظر بگیریم، مى‏بینیم وجوب وجود ندارد؛ زیرا بدیهى است كه خود آن واحد - به دلیل آن‏كه ممكن بالذات است - نمى‏تواند ایجاب كننده خود و سدكننده ابواب عدم برخود باشد؛ علتش نیز چنین است؛ زیرا درست است كه اگر فرض كنیم علت آن واحد یا علت مجموع - كه جمیع آحاد است - موجود باشد، معلول وجوب و وجود پیدا مى‏كند؛ ولى فرض این است كه خود آن علت نیز، امكان عدم دارد و راه عدم بر معلول از طریق عدم آن علت باز است. همچنان كه راه عدم آن علت، از طریق عدم علتش نیز باز است و نیز الى غیر النهایة؛ یعنى، هر یك از معالیل را كه در نظر بگیریم راه عدم بر او از طریق عدم جمیع علل قبلى، باز است؛ یعنى، براى این معلول، امكان عدم از راه امكان عدم بر جمیع آحاد مقدم بر وى باز است. پس تمام سلسله در مرحله امكان است، نه در مرحله وجوب و حال آنكه تا به مرحله وجوب نرسد، وجود پیدا نمى‏كند تنها با وجود واجب الوجود بالذات در سلسله است كه تمام امكانات عدم سدّ مى‏شود. امّا چون نظام هستى، موجود است پس واجب است و چون واجب است، پس واجب الوجود در رأس این نظام قرار گرفته و از ذات او است كه وجوب وجود بر همه ممكنات فائض شده است. نگا: اصول فلسفه و روش رئالیزم، ج 5، صص 74 - 76.



چنین اشكالی نشان مى‏دهد كه تصور درستى از خداوند وجود ندارد بنابراین ابتداء باید تصور خود را تصحیح كنیم. خدا هیچ مثل و مانندى ندارد و از هر عیب و نقصى مبراست. خدا یعنى حقیقتى كه آفرینده و مبدأ اول همه اشیاء است، حقیقتى كه بازگشت همه اشیاء به اوست. او حقیقتى نامتناهى و نامحدود است و هیچ محدودیت زمانى و مكانى و غیره نمى‏پذیرد. روشن است كه اگر خداوند را درست تصور كنیم، ملاحظه مى‏كنیم كه چنین خدایى نه تنها نیاز به آفریدگار ندارد، بلكه محال است كه آفریدگار داشته باشد و او علت همه موجودات است.
ما در این اختصار تنها به یك دلیل عقلى بسنده مى‏كنیم؛ اما پیش از بحث اصلى بیان یك مقدمه ضرورى است. متفكر شهید استاد مطهرى در مسأله خدا سخنى سنجیده و دقیق دارند كه همواره باید فراروى ما باشد: براى درك هر حقیقتى شرط اول این است كه صورت مسأله به نحو صحیحى در اندیشه جوینده حقیقت طرح شود؛ پس از آنكه به صورت صحیحى در اندیشه‏اش طرح شد، امكان تحقیق و كاوش و استدلال برایش پیدا مى‏شود؛ اما تا وقتى كه به صورت غلطى مطرح است، امكان درك و تحقیق و استدلال نیست. همچنانكه براى نشانه زدن، شرط اول، نشانه‏گیرى صحیح است؛ یك نفر تیرانداز اگر به جاى هدف نقطه دیگرى را غیر از هدف اصلى نشانه‏گیرى كند، هرگز موفق نخواهد شد هر چند تیرانداز ماهرى باشد و عمل خویش را صدها بار تكرار كند.
در مسأله خداشناسى از اول باید متوجه كیفیت طرح مساله باشیم، این است كه كار را آسان مى‏كند. از اول باید بدانیم كه بحث درباره خدا از نوع بحث درباره یك پدیده و یك جزء عالم و یا یك عامل از عوامل مؤثر در عالم نیست، بلكه از نوع بحث درباره كل عالم است و به همین دلیل در قلمرو فلسفه است...(-اصول فلسفه و روش رئالیسم، ج: 5 صص: 102 - 101، انتشارات صدرا،چاپ چهارم، 1374) همه موجودات جهان امكان به واسطه وجود دیگرى موجود مى‏شوند و براى موجود شدن نیازمند علت هستند، وجود ما انسانها این گونه است كه براى موجود شدن نیازمند علت هستیم و بدون علت موجود نمى‏شویم. تنها خداوند است كه وجودى مستقل حقیقى است كه از هر جهت مستقل است و هیچ گونه وابستگى به غیر ندارد. یعنى نه تصورش وابسته به تصور دیگرى است و نه براى موجود شدن نیازمند دیگرى است و نه براى موجود شدن نیازمند علت است.
بنابراین تنها موجود مستقل حقیقى همین موجود است كه از هر جهت مستقل است و هیچ جهت نیازمندى در او نیست، بلكه دیگران به او نیازمند هستند. اصطلاح واجب الوجود بالذات كه در فلسفه رایج است به همین معناى موجودى است كه از همه جهات مستقل است و هیچ نیاز و وابستگى در او امكان و تصور ندارد. فلاسفه تعبیرى دارند تحت عنوان واجب الوجود بذاته واجب الوجود من جمیع الجهات كه منظور آنها توجه دادن به این نكته است كه فقط خداوند سبحان موجود مستقل حقیقى است و همه موجودات وابسته به اویند و او به هیچ موجودى نیازمند نیست. پس تنها خداوند متعال به معناى حقیقى كلمه وجودى مستقل است و موجودات دیگر وابسته به او هستند.
واژه «خدا» در زبان فارسى نیز به معناى واجب‏الوجود و هستى مستقلى است كه وجودش از خودش است و در هستى نیاز به دیگرى ندارد، موجودى كه وجود و هستى تمام موجودات وابسته به اوست.(- لغتنامه دهخدا، ج 6، ص 9551) با این مقدمه استدلال براى اثبات وجود خداوند متعال به عنوان وجودى مستقل و ذى شعور آسان مى‏شود. ما در این مجال تنها به یك استدلال اكتفاء مى‏كنیم، و آن را در چهار بند خلاصه مى‏كنیم:
1ـ در جهان هستى، یقینا اشیاء و چیزهایى موجود هستند. ما به هستى خود علم و یقین داریم و مى‏دانیم كه موجود هستیم و غیر از خودمان، اشیاء و چیزهاى بسیارى را مى‏شناسیم كه آنها نیز حقیقتا موجودند چه بسا از ما تأثیر مى‏پذیرند یا در ما تأثیر مى‏گذارند.
2ـ اشیایى را كه پیرامون خود مى‏شناسیم ـ لااقل در جهان طبیعى و مادى ـ ممكن الوجود هستند؛ یعنى ضرورت و هستى خود را از علت گرفته‏اند و به علت هستى‏بخش خود متكى هستند، زیرا مثلاً «من» زمانى نبوده‏ام و زمانى هم خواهد آمد كه در این جهان نیستم. اگر وجود براى من ضرورى بود و این ضرورت از ناحیه ذات خود من بود، امكان نداشت كه هیچ‏گاه موجود نباشم. همین‏كه اكنون هستم، و در گذشته نبودم و آینده نیز نخواهم بود، نشان از این است كه ضرورت و وجود خود را از علتى هستى‏بخش گرفته‏ام.
3ـ سر سلسله علتهاى هستى‏بخش باید، خود معلول نباشد و ضرورت وجود را از دیگرى نگرفته باشد و به اصطلاح واجب‏الوجود بذاته باشد. یعنى‏اگر سر سلسله نظام هستى واجب الوجود و وجود مستقل حقیقى نباشد كه هیج نیازى به دیگران ندارد، و وجود براى او ضرورى نباشد و او نیز نیازمند به علت باشد، معلول خواهد بود. در این صورت هیچ‏گاه، هیچ موجودى در جهان موجود نمى‏شود. زیرا معلول؛ یعنى عین وابستگى به علتى كه به او هستى مى‏بخشد، اگر علت، معلولِ علت دیگرى باشد، پس آن نیز نسبت به علت ایجادكننده عین وابستگى است و استقلالى از خود ندارد. در این صورت اگر سلسله‏اى از علتها و معلولهایى فرض شوند كه هر كدام معلول علتى بالاتر از خود است، زنجیره‏اى از موجوداتى غیرمستقل و وابسته تشكیل مى‏شود. روشن است كه وجود و هستى وابسته بدون وجود و هستى مستقل كه هیچ‏گونه وابستگى به دیگرى نداشته باشد، اصلاً قابل فرض نیست. پس با فرض وجودى مستقل كه كل سلسله و زنجیره موجودات وابسته به او بستگى دارد، این سلسله موجود مى‏شود و تحقق مى‏یابد.
پس واضح و روشن است كه سلسله و زنجیره علتها و معلولها باید آغازى داشته باشد كه فلاسفه از آن به اصل تسلسل یاد مى‏كنند. آنها بیان مى‏دارند كه تسلسل در علتهاى هستى‏بخش محال است و سلسله موجودات جهان باید به آغازى منتهى شود كه خود موجودِ مستقل و واجب‏الوجود بالذات است؛ یعنى ضرورت وجودى خود را از ذات خودش گرفته است و وجودى است كه هستى‏اش قائم به خودش است و مستند به علتى دیگر نیست.
4ـ اگر چنین موجودى در آغاز جهان آفرینش نباشد، هیچ‏گاه این جهان تحقق و وجود نخواهد یافت. اما در بند اول دانستیم كه موجودات بسیارى در عالم و جهان ما موجودند و همین نشانه از وجود آغازى است كه علت نخستین و آغازى جهان است و واجب‏الوجود بالذات و مستقل مى‏باشد.
با این بیان وجود خداوند متعال به عنوان موجودى كه به تمام معنى مستقل است و هستى او از خودش است، و نیاز به غیر ندارد، ثابت مى‏شود. او آفریدگاریى است كه هیچ نیازى به آفریدگار ندارد. فردوسى چه زیبا مى‏سراید:


بنام خداوند جان و خرد
كزین برتر اندیشه برنگذرد

خداوند نام و خداوند جاى
خداوند روزى ده رهنماى

خداوند كیوان و گردون سپهر
فروزنده ماه و ناهید و مهر

ز نام و نشان و گمان برتر است
نگارنده بر شده گوهر است ...

بنام خداى جهان‏آفرین
نمانم ز گردان یكى بر زمین...

پناه بلندى و پستى تویى
ندانم چه‏اى؟ هر چه هستى تویى

حكیم ابوالقاسم فردوسى در این اشعار بخشى از معناى خدا را روشن مى‏كند و نشان مى‏دهد كه تمام موجودات، آفریده او هستند و او برتر از نام و نشان و گمان است. مناسب مى‏دانم كه تنها بیت آخر او را توضیح دهم: «بلندى»؛ یعنى عالم مجردات. «پستى»؛ یعنى جهان طبیعت. «ندانم چه‏اى؟»؛ یعنى به كنه ذات تو پى نمى‏برم، زیرا از نام و نشان و گمان و خرد برتر هستى. «هرچه هستى تویى»؛ یعنى تو وجود صمدى هستى كه تمام هستى متعلق به توست و این توحید ناب اسلامى است. با این بیان توضیح شعر نظامى نیز روشن مى‏شود. «همه نیستند»؛ یعنى هیچ‏كدام از عالم مجردات و جهان طبیعت هستى مستقل از خود ندارند و وابسته به تو هستند و تو تنها شایسته تمام هستى مى‏باشى، زیرا آنها همگى وابسته به توند و آفریده‏اند و تو تنها موجود مستقل حقیقى و آفریننده این سلسله موجودات هستى. یا نظامى مى‏سراید:
پناه بلندى و پستى تویى
همه نیستند، هرچه هستى تویى

همه آفریدست بالا و پست
تویى آفریننده هر چه هست

با این بیان روشن مى‏شود كه او موجودى مستقل و حقیقى است كه تنها لباس استقلال را او را سزاست، آفریدگار مطلق جهان است كه همه موجودات به او وابسته‏اند و او به هیچ موجودى وابسته نیست. آفریدگار همه موجودات است و او آفریده هیچ موجودى نیست. آنكه آفریده و مخلوق است، معلول مى‏باشد و معلول و مخلوق محتاجند؛ و موجود محتاج نمى‏تواند سر سلسله همه هستى باشد. حال كه چنین است، او معلول نیازها و كمبودهاى ما نیست. او خدایى است كه همواره با ماست و ما همواره به او احتیاج داریم، زیرا در نهاد ما نیاز به او نهاده شده است. قرآن از خداوند سبحان الله الصمد تعبیر مى‏كند؛ یعنى موجودى كه اصل و مقصد و مقصود همگى موجودات است و تنها او صمد است و همه موجودات دیگر روىِ نیاز به او كه بى نیاز مطلق است، دارند. لحظه‏اى در وجود خود اندیشه كنیم؛ آیا همه وجود ما فریاد نیاز به پیشگاه بى‏نیاز او ندارد؟
آرى كمبودهاى ما به او جبران مى‏شود، زیرا جمله عالم یك فروغ روى اوست و خداوند حقیقتى است كه همه جهانیان به او وابسته‏اند و از او فیض مى‏گیرند؛ و تنها او فقرها و كمبودهاى جهانیان را بر طرف مى‏كند. زیرا او تمام حیات، تمام علم، تمام حكمت، تمام قدرت و تمام حقیقت است. و همه نیستند، هرچه هستى تویى. 
منبع :پرسمان/معارف

طبق رابطه علت و معلول انسان را خدا به وجود آورده بنا بر این طبق این رابطه خدا را هم باید کسی آفریده باشد؟