هیچ شک و تردیدی پایدار نیست. اصلاً جنس شک همین است. در اثر ظلمت پدید می‌آید. همین که پرده‌ ها فرو افتد، و به محض اینکه نوری بتابد، تردید هم از بین می‌ رود و تبدیل به یقین می‌ شود. برای مثال، انسانی که در یک چاردیواری، اسیر و دربند است، از جهانی که ورای قفس وجود دارد، آگاه نیست. یا هیچ ذهنیتی از آن محیط ندارد، یا تصویری مبهم و تار به خاطر دارد. اما وقتی که دیوارهای ابهام شکسته شود و همین که روزنه‌ای به فضای بیرون باز شود، آن انسانِ در بند نیز به آنچه که باید آگاه شود، آگاه می‌شود.
مرگ، در باور اسلام، گذرگاهی است که انسان را از دنیای تَن، به طلیعه‌ی دنیای حقیقی می‌رساند[1] که البته از آن گریزی نیست.[2] شگفت‌ انگیز اینکه در کلام خدا، از این مَعبَر، به «یقین» تعبیر شده است.
به عبارتی دیگر، در قرآن نام دیگرِ مرگ، «یقین» است.[3] چه اینکه هنگامی که فرا می‌ رسد، پرده‌ های ظلمت را می‌ درد، و آنچه آدمی در آن شک داشت را به یقین مبدل می‌کند. در این صورت، حال و روز بنی آدم، دو گونه است. همگی در انتظار وعده خدا، لیکن عده‌ای در انتظار خیر و رحمتی از جانب خدا هستند و برخی در انتظارِ درد و رنجی که ماحَصَلِ اعمال زشتشان بود. پس اهل ایمان، همانطور که در زندگانی دنیا، استوار و ثابت بودند، در آخرت نیز چنین خواهند بود و در مقام قُرب الهی، از شهد شیرینِ جانان خواهند نوشید. اما آنان که ستمگری پیشه کردند، به امر پروردگار، در گمراهیِ خود گمراه‌تر و در تاریکی‌های خود بیش از پیش غرق می‌شوند.[4] چه اینکه آنان همان کسانی هستند که خدا مُهر گمراهی بر پیشانیشان زد و ایشان را از درگاه خود بیرون راند.

آیا این تبعیض و بی‌ عدالتی نیست؟اما به راستی چرا چنین است؟ در قرآن بارها، خداوند، خود فرموده که »من» ستمگران را گمراه می‌ کنم.[5] خوب چرا خدا باید عده‌ای را گمراه کند؟ آیا این تبعیض و بی‌ عدالتی نیست؟ خدا خود عده‌ای را از راه به در می‌کند و سپس آنان را عذاب می‌کند. این با عدل خدا سازگار است؟ آیا این ظلم و جور نیست؟ خدایی که عدل از صفات ثبوتیه‌ی اوست، چگونه بر بندگانش ظلم روا می‌دارد؟!
در پاسخ به این پرسش باید بگوییم که این مسئله از دو نگاه قابل بحث است:
1. در نگاه برخی از متکلمین، منظور از اینکه خداوند، عده‌ای را هدایت و عده‌ای را گمراه می‌کند، این است که خداوند، بندگان صالح را به راه بهشت و سعادت ابدی هدایت مى‌كند و زشتکاران و تباه‌ سیرتان را از راه بهشت گمراه ساخته، به سوی جهنم می‌ فرستد. در واقع، این هدایت و گمراهی، محصولِ اعمالِ هر شخص است که در آخرت، نصیب افراد می‌شود.[6]
2. نگاهی دیگر به این آیات، این است که هدایت و گمراهی (از سوی خدا)، هم در دنیاست و هم در آخرت. یعنی خدا در دنیا، عده‌ای را هدایت و برخی را گمراه می‌کند. لیکن این امر، از بی‌ عدالتی نیست. بلکه عین عدالت است. آنجایی که خدا می‌ فرماید: «وَ یُضِلُّ اللَّهُ الظَّلِمِینَ وَ یَفْعَلُ اللَّهُ مَا یَشَاءُ» (یعنی خدا، ستمگران را گمراه مى‏ سازد، و  هر كار را که بخواهد انجام مى ‏دهد) تعبیری دقیق و اشاره‌ای لطیف دارد و آن اینکه لفظ «ستمگران» (ظالمین) بعد از جمله «گمراه می‌ کند» بهترین شاهد بر این امر است که تا انسان، لوح وجودِ خود را به ظلم و ستم آلوده نکند، نعمت هدایت از او سلب نمی‌ شود، و راه ملکوت بر او بسته نمی‌ شود. اما پس از آلودگى به ظلم و بیدادگرى است که دل سیاه رفته رفته سیاه می‌ شود. ظلمتِ گناه وجود او را فرا مى ‏گیرد و نور هدایت از دلِ او بیرون مى ‏رود، و این عیناً محصولِ اختیار و آزادى اراده‌ ی هر شخص (حتی ستمگران) است و از این قاعده، به «ضلالت تکوینی و تشریعی» یاد می‌ شود و آیات متعددی از قرآن، گویای این نکته است که چون برخی راه لجاجت و کفران نعمت را در پیش گرفتند، خدا هم بر قلب‌ هایشان مُهر زده و بر چشم و گوششان پرده‌ای افکنده تا در تاریکی‌ها غرق شوند.[7] پس این بی‌ عدالتی نیست. بلکه محصول «نخواستنِ» کافران و بدکاران است. چون قلباً و در عمل، «هدایت» را نخواستند، خدا هم آنان را در گمراهی‌ رها کرد و گمراهی بر گمراهی‌ شان افزود و بیش از پیش در ظلمات، واردشان کرد.[8]
پی نوشت ها:
[1]. «وَ ما هذِهِ الْحَیاةُ الدُّنْیا إِلاَّ لَهْوٌ وَ لَعِبٌ وَ إِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَهِیَ الْحَیَوانُ لَوْ كانُوا یَعْلَمُونَ [العنكبوت : 64] این زندگى دنیا چیزى جز سرگرمى و بازى نیست و زندگى واقعى سراى آخرت است، اگر مى ‏دانستند.»
[2]. «أَیْنَما تَكُونُوا یُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ وَ لَوْ كُنْتُمْ فی‏ بُرُوجٍ مُشَیَّدَة [النساء : 78 ] هر جا باشید، مرگ شما را در مى‏ یابد هر چند در برج‌ هاى محكم باشید...»
[3]. «وَ اعْبُدْ رَبَّكَ حَتىَ‏ یَأْتِیَكَ الْیَقِینُ [الحجر : 99] و پروردگارت را عبادت كن تا یقین (مرگ‏) تو فرا رسد. 
[4]. یُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِینَ ءَامَنُواْ بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فىِ الحَْیَوةِ الدُّنْیَا وَ فىِ الاَْخِرَةِ  وَ یُضِلُّ اللَّهُ الظَّلِمِینَ  وَ یَفْعَلُ اللَّهُ مَا یَشَاءُ [ابراهیم: 27] خداوند كسانى را كه ایمان آوردند، به خاطر گفتار و اعتقاد ثابتشان، استوار مى‏ دارد هم در این جهان، و هم در سراى دیگر! و ستمگران را گمراه مى ‏سازد، خداوند هر كار را بخواهد (و مصلحت بداند) انجام مى ‏دهد. 
[5]. «وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ إِلاَّ بِلِسانِ قَوْمِهِ لِیُبَیِّنَ لَهُمْ فَیُضِلُّ اللَّهُ مَنْ یَشاءُ وَ یَهْدی مَنْ یَشاءُ وَ هُوَ الْعَزیزُ الْحَكیمُ [إبراهیم : 4] ما هیچ پیامبرى را، جز به زبان قومش، نفرستادیم تا (حقایق را) براى آنها آشكار سازد سپس خدا هر كس را بخواهد گمراه، و هر كس را بخواهد (و شایسته بداند) هدایت مى ‏كند و او توانا و حكیم است.»
[6]. بنگرید به: آیت الله ناصر مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، تهران: انتشارات دار الکتب الاسلامیه، 1374، ج 19، 463.
[7]. «إِنَّ الَّذِینَ كَفَرُواْ سَوَاءٌ عَلَیْهِمْ ءَ أَنذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنذِرْهُمْ لَا یُؤْمِنُونَ خَتَمَ اللَّهُ عَلىَ‏ قُلُوبِهِمْ وَ عَلىَ‏ سَمْعِهِمْ  وَ عَلىَ أَبْصَرِهِمْ غِشَاوَةٌ  وَ لَهُمْ عَذَابٌ عَظِیمٌ [بقره: 6-7] كسانى كه كافر شدند، براى آنان تفاوت نمى كند كه آنان را (از عذاب الهى) بترسانى یا نترسانى ایمان نخواهند آورد. خدا بر دل ها و گوش هاى آنان مهر نهاده و بر چشمهایشان پرده ‏اى افكنده شده و عذاب بزرگى در انتظار آنهاست.»
[8]. بنگرید به: آیت الله ناصر مکارم شیرازی، همان، ج 19، ص464
هنگامی که فرا می‌ رسد، پرده‌ های ظلمت را می‌ درد، و آنچه آدمی در آن شک داشت را به یقین مبدل می‌کند. در این صورت، حال و روز بنی آدم، دو گونه است.