فمنیسم و سیاستمقدمه
اندیشه فمنیسم در واقع همان جنبش زنان است و ریشه‏ های آن به دوران روشنگری اروپا و بیداری این قاره از خواب قرون وسطایی می ‏رسد، اما ایده ‏های انقلاب کبیر فرانسه(1) زمینه ‏ساز جدی و واقعی شکل‏ گیری نخستین نطفه‏ های جنبش فمنیستی است، آنجا که ایده حقوق بشر برای نخستین بار به شکل مدون و البته بیشتر در رابطه با حقوق مردان فرمول بندی شده بود. آنچه که فرانسه در دهه 90 قرن هجدهم به صورت شرکت فعال زنان در جنبش انقلابی و سپس تاسیس انجمن‏ های سیاسی ویژه زنان شاهد آن بوده، به مرور ریشه‏ های خود را به سراسر اروپا گستراند.(2) «جنبش آزادی زنان‏» مهم ترین روایت فمنیستی در جامعه معاصر غرب است. البته خود این عنوان نیز نشان دهنده زمینه سیاسی ظهور آن و کلیدی برای درک بعضی از تفاوت ‏های آن با اشکال پیشین فمنیسم است. فمنیست‏ های اولیه، از حقوق‏ و برابری‏ زن سخن می ‏گفتند، اما در دهه 60 میلادی ستم‏ و آزادی‏ در فعالیت ‏های سیاسی چپ‏نو،(3) کلماتی کلیدی به شمار می ‏رفت. با افزایش جنبش‏ های آزادی بخش، از قبیل جنبش آزادی بخش سپاهان، جهان سوم و... فمنیسم جدید، به ناگزیر عنوان «جنبش آزادی بخش زنان‏» را برای خود برگزید که این تغییر نام بازتاب تحولی مهم در دورنمای سیاسی فمنیسم معاصر، ایجاد کرد.(4)

تعریف فمنیسم:فمنیسم لغتی فرانسوی است که به آنچه در قرن 19 در امریکا، تحت عنوان «جنبش زنان‏» معروف بود، اطلاق می ‏شد. جنبش زنان مجموعه متنوعی از گروه ‏هایی بود که هر یک به نحوی در پیش برد موقعیت زنان تلاش می ‏کردند.(5) فرهنگ علوم سیاسی فمنیسم را این گونه معرفی می ‏کند: «دفاع و جانبداری از حقوق زنان و عقیده به برابری زن و مرد در زمینه‏ های فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و مبارزه در راه وصول به این برابری.»(6)
از نظر تاریخی، در دهه 1980 میلادی فمنیسم به عنوان یک لغت، معانی متفاوتی را پیدا کرد. در این دوره حامیان نقش اجتماعی زنان که از حقوق آنان به عنوان یک موجود مستقل نیز دفاع می‏ کردند، «فمنیست‏» نام گرفتند. اما طی سال‏ های گذشته با تحول در نقش ‏های اجتماعی و فردی زنان، تحولاتی نیز در بیان و معرفی فمنیسم ایجاد شده است، تا اندازه‏ای که نمی ‏توان قالب واحدی را از این تعاریف استخراج نمود. از جمله این تعاریف عبارتند از:
- «آرین ایچ‏» نویسنده امریکایی معتقد است: فمنیسم از یک سو یک لقب پوچ و سبک سرانه به نظر می ‏رسد و از سوی دیگر به منزله نوعی اخلاق روش ‏شناسی و یا یک طریقه پیچیده تفکر و عمل درباره شرایط زندگی ‏هاست.
-«کریس ونیرون‏» جامعه شناس انگلیسی، در بیان خود از فمنیسم آن را واژه ‏ای سیاسی معرفی می‏ کند که در جهت تغییر روابط موجود قدرت میان زن و مرد حرکت می‏ کند.

- از دید «بل هوکس‏» فمنیسم محصول یک تعهد سیاسی - اقتصادی و اجتماعی است که سعی دارد تسلط جنسی، سیاسی و نژادی را نابود کرده و جامعه‏ ای را بازسازی کند که در آن رشد شخصی فرد به منافع امپریالیسم، توسعه ‏طلبی اقتصادی و تمایلات مادی از جمعیت‏ بستگی دارد.
با نگرشی دقیق به این تعاریف، به این نکته واقف خواهیم شد که فمنیسم تنها یک رویکرد عملی یا اجتماعی واحد نیست و به همین دلیل است که امروزه فمنیسم به شاخه‏ های متعددی از جمله لیبرال، مارکسیست، سوسیال، رادیکال، روانکاو، و فرامدرن تقسیم می ‏شود.(7) با این بیان پس از گذری کوتاه بر دیدگاه‏ های فمنیستی به دنبال پاسخ به این سؤال هستیم که آیا بین فمنیسم، اندیشه سیاسی، رویکرد سیاسی و سیاست، ارتباطی وجود دارد یا خیر؟
لیبرال فمنیسم: فلسفه لیبرالی (8) با رشد سرمایه داری ظهور کرد و با اعتقاد به تساوی ذاتی انسان ‏ها، خواستار دموکراسی و آزادی‏ های سیاسی شد. این نوع تفکر، شرایط زندگی را برای زنان و مردان دچار تغییراتی کرد که زن بورژوا (9) علیه سلطنت ‏سنتی مردان در خانه به ‏پاخاست، همان طور که مردان ساختار سیاسی موجود را رد کردند. از این رو در سال 1700 مری آستل این سؤال‏ ها را مطرح می‏ کند: اگر حاکمیت مطلق در یک کشور ضروری نیست، پس چرا در خانواده لازم است؟ و اگر در خانواده ضروری است، چرا در کشور نباشد؟ اگر همه انسان‏ ها آزاد به دنیا می ‏آیند، پس چرا همه زنان باید برده به دنیا بیایند و هستی آنها در شرایط بردگی کامل، تابع اراده نامعلوم و دلخواه مردان باشد؟
لیبرال فمنیست‏ها در قرن هجدهم - برای اثبات برابری حقوق زن و مرد تلاش زیادی کردند. در قرن نوزدهم خواستار برابری حقوق زنان تحت لوای قانون شدند و سرانجام در قرن بیستم، خواهان انجام اصلاحات گوناگون اجتماعی جهت تضمین و امکانات برابر برای زنان شدند.(10) همان طور که در ابتدا ذکر شد، این نحوه نگرش، پایه‏ های تفکر خود را بر اساس تساوی انسان ها (مردان و زنان) استوار کرده است. این نحوه تفکر سعی کرد تا سایه اصلی خود را بر قوانین و حقوق بیفکند تا در نتیجه آن و در سایه قوانین، موارد تبعیض نسبت ‏به زنان کاهش یافته و زنان نیز از حقوقی مشابه مردان برخوردار شوند. این برخورداری از حقوق و قوانین، اثرات عینی خود را در سطح جامعه کما بیش نشان داد که در نتیجه آن زنان همانند مردان، واجد شرایط شناخته شده و در عرصه اشتغال، حرفه و... به فرصت‏ های برابر همانند مردان دست ‏یافتند.
در این بخش از فمنیسم، می‏ توان لیبرالیسم را پایه اصلی معرفی نمود، به لحاظ آن که لیبرالیسم در قرون 16 و 17 که به لیبرالیسم کلاسیک شهرت دارد، دو نوع آزادی را برای هر فرد قائل است: آزادی مثبت و آزادی منفی. در آزادی مثبت انسان صاحب امتیاز شد و در آزادی منفی به نفی هر گونه سلطه می‏ پردازد که البته بایستی به شکل منفی تحقق یابد، یعنی فرد ابتدا باید از سلطه حاکم رها شود و یا از یک موجود و تابع به موجود مستقل تبدیل گردد و در مرحله بعدی است که اجازه، حق تعیین سرنوشت می‏ یابد. (11) به عبارت دیگر می ‏توان گفت: فمنیسم لیبرال زاییده شرایطی است که بر جامعه حاکم است، همان طور که در سخنان مری آستل آمده است. سایه افکندن لیبرالیسم بر جامعه و نفی سلطه حاکم در تعامل بین مردم و حاکم در نهایت ‏به زندگی فردی، شخصی و خانوادگی افراد آن جامعه تسری یافته و در نهایت این ندا سر برآورده ‏است که: اولا: انسان‏ ها با یکدیگر برابر بوده و هیچ جنبه برتری بر یکدیگر ندارد. ثانیا: نفی سلطه و امتیازی به نام آزادی بر اساس اصول لیبرالیسم برای انسان ‏ها پذیرفته می ‏شود. ثالثا: در نتیجه، این امتیاز برای زنان نیز پذیرفته می ‏شود. و این نتیجه یکی از پایه ‏های اساسی شکل ‏گیری فمنیسم لیبرال است. در واقع می توان گفت: لیبرالیسم نحوه نگرش انسان‏ ها به پدیده‏ ها و معرفت او را نسبت ‏به جهان هستی تغییر می ‏دهد که این تغییر لاجرم نیمی از قشر موجود در جامعه زنان را در بر خواهد گرفت.
___________________________________________________________
پی ‏نوشت ‏ها:
1. سال 1789 میلادی.
2. شباهنگ، ملاحظاتی پیرامون جنبش فمنیسم، بولتن فمنیسم.
3. چپ نو (New Left) جنبشی با گرایش ‏های نئومارکسیستی، سندیکالیستی، آنارشیستی، اگزیستانسیالیستی که عمدتاً در مراکز دانشگاهی متمرکز است و در انگلستان از سال 1956 توسط گروه روشنفکرانی که گرد مجله بررسی چپ نو جمع شده بودند، آغاز شد و در امریکا در اواخر دهه 1950 ضمن مباحث آزاد سیاسی درباره تبعیض نژادی، جنگ ویتنام، مجتمع نظامی - صنعتی که در دانشگاه کالیفرنیای برکلن برگزار می ‏شد، ظهور کرد و در فرانسه با الهام از فلسفه سارتر جریان یافت. دامنه جنبش چپ نو در دهه 1960 بالا گرفت و با حوادث ماه مه 1968 به اوج خود رسید. چپ‏نو به خلاف چپ کهن سوسیالیسم، کمونیسم، مارکسیسم‏ فاقد نظم، رهبری و هدف‏ های مشخص است و تأکیدش بیشتر به اعتراض، اقدام مستقیم، اصلاح‏طلبی، فرد گرایی و آزادی است و ضمن به مبارزه طلبیدن نظم اقتصادی، اجتماعی و سیاسی مستقر، خواستار جامعه‏ ای با این مشخصات است: دموکراسی مبتنی بر مشارکت، سازماندهی جامعه از طریق ایجاد بازارهای کوچک، مالکیت عمومی بر کلیه صنایع بزرگ، کاهش تولید کالاهای غیر ضروری، برقراری ازدواج بر مبنای انتخاب آزاد و تعلیم و تربیت کودکان درون کانون های زندگی اشتراکی .
4. آلیسون، جک، چهار تلقی از فمنیسم. مجله زنان، شماره 28.
5. همان.
6. آقا بخشی، علی، فرهنگ علوم سیاسی، ص 123.
7. مطیع، ناهید، فمنیسم در ایران، در جستجوی یک ره یافت ‏بومی، مجله زنان، شماره 40.
8. لیبرال در اصل، یعنی کسی که در دوره مبارزه بورژوازی صنعتی علیه اشرافیت فئودالی، در جناح معتدل بورژوازی قرار داشت و طرفدار آزادی از قید و بندهای اقتصادی و اجتماعی عصر فئودالیسم، آزادی اقتصادی و آزادی‏ های فردی بود. اکنون معمولا به کسی لیبرال می‏ گویند که از نظر اقتصادی، موافق عدم دخالت‏یا کاهش نظارت دولت در فعالیت‏ های اقتصادی و به بیان دیگر، طرفدار اقتصاد اجتماعی مبتنی بر بازار و محدود کردن قدرت انحصارات اقتصادی است و از نظر سیاسی موافق حکومت پارلمانی و آزادی‏ های فردی است.
9. بورژوا یا بورژوازی: این واژه در اصل و در فرانسه به طبقه‏ ی متوسط سوداگر و کاسب کار و یا شهر نشینانی که بر ملاک دارایی از حقوق سیاسی برخوردار بودند، اطلاق می ‏شد و در اصطلاح مارکسیستی به معنای سرمایه ‏داران، سوداگران، کاسب کاران و دارندگان مشاغل آزاد است.
10. آلیسون، جک، چهار تلقی از فمنیسم، ترجمه: س، امیری، مجله زنان، ش 28.
11. آیزایا برلین، چهار مقاله درباب آزادی، ترجمه: محمد علی موحد، انتشارات خوارزمی، تهران، 1368، ص 237.منبع:سراج نت
اندیشه فمنیسم در واقع همان جنبش زنان است و ریشه‏ های آن به دوران روشنگری اروپا و بیداری این قاره از خواب قرون وسطایی می ‏رسد