 از آیات و روایات استفاده مى شود بهشت براى كسانى است كه ایمان به خدا و پیامبر اسلام (ص) داشته باشند و عمل صالح و تقوا پیشه كرده باشند: « الَّذینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ طُوبى لَهُمْ وَ حُسْنُ مَآب»(رعد ـ 29) كسانى كه ایمان و عمل صالح دارند، خوشا به حال آنان كه خوش جایگاهى خواهند داشت. مراد، ایمان به خدا و پیامبر و وحى الهى است و مراد از عمل صالح، عمل به دستورهاى قرآن و اطاعت از پیامبر صلوات الله علیه است. پیروان دیگر ادیان الهى هم به حكم كتاب خودشان كه در آن اشاره به آمدن پیامبر اسلام شده و هم به حكم عقل كه باید به آخرین پیام الهى گوش فرا دهند،اگر بخواهند آخرتی آباد داشته باشند؛ باید دین اسلام را بپذیرند. این نص صریح كتاب خدا است كه فرمود: «وَ مَنْ یَبْتَغِ غَیْرَ الْإِسْلامِ دیناً فَلَنْ یُقْبَلَ مِنْهُ وَ هُوَ فِی الْآخِرَةِ مِنَ الْخاسِرینَ»(آل عمران ـ 85) یعنی هر كسی غیر از اسلام (دین واقعى) دینى را بپذیرد، هرگز از او پذیرفته نیست و او در آخرت از زیان كاران خواهد بود. بنابراین، پیروان سایر ادیان الهى وظیفه دارند درباره دین خود و دین اسلام تحقیق كنند و دستورهاى ادیان را با هم مقایسه كنند و پس از تحقیق دقیق و علمى، به حقیقت اسلام و حقانیت این دین پى خواهند برد و آن را خواهند پذیرفت. در عین حال اگر به هر دلیلی نتوانستند در مورد دین اسلام آگاهی پیدا كنند و یا به حقانیت آن دست یابند و به این نتیجه رسیدند كه دین خودشان درست است و از طرفى به محتواى دین خود عمل كردند و بر كسى ظلم نكردند، چون حجت و دلیل بر اعتقاد خود دارند، خداوند آنان را عذاب نمى كند و چه بسا به مرتبه ای نائل شوند كه اهل بهشت شوند، ولى اگر تحقیق نكردند و با لجاجت بر دین خود پا فشارى كردند و با این كه احتمال دادند دین اسلام دین حقى باشد، به دنبال آن نرفتند، در وظیفه خود كوتاهى كرده، در نتیجه مورد مواخذه قرار می گیرند. بنابراین اصل در حق طلبی انسان‌ها و تسلیم در مقابل آن، انكار حقیقت است. شهید مطهرى نوشته است: اگر كسى در روایات دقت كند، مى یابد كه ائمه سلام الله علیهم اجمعین تكیه‌شان بر این مطلب بوده كه هر چه بر سر انسان مى آید، از آن است كه حق بر او عرضه بشود و او در مقابل حق، تعصب و عناد بورزد و یا لااقل در شرایطى باشد كه مى بایست تحقیق و جستجو كند، اما افرادى كه ذاتاً و به واسطه قصور فهم و یا به علل دیگر در شرایطى به سر مى برند كه مصداق منكر و یا مقصر به شمار نمى روند، در ردیف منكران و مخالفان نیستند. ائمه اطهار بسیارى از مردم را از این طبقه مى دانند. این گونه افراد داراى استضعاف و قصور هستند و امید عفو الهى درباره آنان مى رود. وى از مرحوم علامه طباطبایى نقل مى كند: همان طورى كه ممكن است منشأ استضعاف، عدم امكان تغییر محیط باشد، ممكن است این جهت باشد كه ذهن انسان متوجه حقیقت نشده باشد و به این سبب از حقیقت محروم مانده باشد. (مرتضی مطهری)، مجموعه آثار، ج 1، ص 323) بنابراین، این امكان وجود دارد كه غیر مسلمانان نیز داخل بهشت شوند و این‌ها گروهی هستند كه به عنوان مستضعفان شناخته می شوند، یا واقعا و حقیقتا دنبال دین حق بودند،اما به دلایلی بر آن دست نیافتند و نیز انسان های درستكار و پاك بودند و طبق فطرت پاك و عقل خود عمل كرده‌اند. محاسبه اعمال آنان، بر پایه عدل خداوندى است و براساس عقل و فطرت و كردارشان، هم چنین اعتقادات و باورهایشان (اگر صحیح و مطابق با اسلام باشد) مورد حساب قرار مى گیرند.
 آیت الله مكارم شیرازى در كتاب «والاترین بندگان» می‌نویسد:
 مردم از یك نظر به چهار دسته تقسیم مى‏‌شوند: 1- عدّه‏‌اى«طالب حق» هستند؛ كه اهل بهشتند. 2- گروه دیگر«جاهلان قاصِر» هستند؛ كه اگر به حق دست نیابند در قیامت عذر آنها پذیرفته خواهد بود. 3- برخی«جاهلان مقصّر» هستند كه اگر حق را نیابند یا پیروی از حق نكنند در قیامت عذر آنها پذیرفته نخواهد بود. 4- گروهی كه آگاهانه با حق مخالفت مى كنند. اینها در قیامت گرفتار قهر و عذاب الهی خواهند شد.
 1ـ عدّه اى «طالب حق» هستند. هر كجا كه حق را بیابند، از آن پیروى و تبعیّت مى كنند، و هیچ عذر و بهانه اى نمی‌آورند. اینها هم طالب حقّند، و هم واصل به حق شده‌ اند. این گروه زیر سایه تعالیم انبیا و اولیا و پیامبران و امامان، و پس از آنها علما و دانشمندان بوده و هستند.
 2ـ گروه دیگر، «جاهلان قاصِر» هستند؛ یعنى افراد نادانى كه به علماء و دانشمندان دسترسى ندارند. همانند ساكنین منطقه اى كه پاى عالمى به آنجا نرسیده، یا كسى كه در مركز علم و دانش و در كنار دانشمندان زندگى مى كند، امّا تاكنون به ذهنش خطور نكرده كه فلان عملش اشتباه مى باشد، تا آن را اصلاح كند، و طرز صحیح آن را از آگاهان بپرسد؛ و به عبارتى كوتاه، چون غافل بوده، جاهل قاصر شمرده مى شود. خلاصه اینكه جاهل قاصر كسى است كه دسترسى به عالم ندارد؛ چه بر اثر عدم حضور عالم، و یا به سبب غفلت جاهل. باید این افراد را با یك برنامه‌ریزى صحیح و مدوّن و دراز مدّت تحت تعلیم و تربیت قرار داد، و با فراهم آوردن امكانات، آنها را از بیابان جهل و نادانى به سوى نور و روشنایى هدایت كردتنها این گروه هستند كه اگر به حق دست نیابند در قیامت نیز عذر آنها پذیرفته خواهد بود.
 3ـ سومین دسته «جاهلان مقصّر» هستند. آنها كسانى هستند كه توانایى تحقیق و جستجو و پرسش دارند، و امكان دسترسى به عالم و دانشمند نیز برایشان فراهم است، ولى انسانهایى تنبل، بى تفاوت، بى اعتنا به مسائل دینى، دنیاپرست و بى قید و بند هستند. و به دنبال فراگیرى مسائل خود نمى باشند. لازم است برای این افراد انگیزه حركت و تلاش و تحقیق و بررسى ایجاد كرد و با این كار آنها را به فراگیرى مسائل دینى وادار نمود. اما اگر این افراد حق را نیابند یا پیروی از حق نكند در قیامت عذر آنها پذیرفته نخواهد بود.
 4ـ گروه چهارم كسانى هستند كه آگاهانه با حق مخالفت مى كنند و با توجّه و علم و آگاهى با حقیقت سر ستیز دارند. با این افراد نیز باید تا سر حدّ امكان به نرمى و ملاطفت برخورد نمود، تا شاید هدایت شوند و به سوى حق باز گردند و چنانچه از حق پیروی نكنند در قیامت گرفتار قهر و عذاب الهی خواهند شد.
 در این بحث باید میان حقانیت و نجات، فرق گذاشت؛ البته طبیعی است كه همه ادیان خود را حق دانسته و معتقدند كه مسیر درستی را می‌پیمایند، اما برخی از ادیان، دامنه رستگاری و نجات را گسترش داده و آن‌را در مورد برخی از پیروان ادیان دیگر نیز گسترش می‌دهند.
 در میان پیروان مسیحیت، اعتقاد بر این بود كه تنها در مسیحیت و با اعتقاد به مسیح می‌توان رستگار شد و در غیر این راه، نجاتی امكان‌پذیر نیست. آنها در حالی‌كه قرن‌ها قدرت را در اختیار داشتند بر این اعتقاد بودند، تا این‌كه در قرون‌ جدید بویژه بعد از شورای واتیكانی دوم[1] كمی به این سمت گرایش پیدا كرده‌اند كه افراد غیر مسیحی نیز امكان نجات دارند كه البته آن نیز به جهت رسیدن فیض عیسای مسیح بدان‌ها می‌باشد.[2]
 اما در دین اسلام ماجرا كاملاً متفاوت از مسیحیت است. برخلاف مسیحیت و كلیسا كه تقریباً بعد از شانزده قرن آن هم به اجبار پذیرفتند كه غیر مسیحی نیز امكان نجات دارد؛ در اسلام، در همان سال‌های اول و در مقدس‌ترین متن به این مطلب اذعان شده است كه اگر انسان‌ها بر فطرت پاك خود باشند، عمل صالح انجام دهند و واقعاً حقیقت اسلام بر آنها روشن نشده باشد، می‌توانند نجات یابند. این مطلب تنها در یك آیه و یا به صورت ضمنی بیان نشده است، بلكه در آیات مختلف و با صراحت كامل بیان شده است كه هرچند اسلام، دین حق و حقیقت است، اما برای گروه‌هایی از غیر مسلمانان كه به حقیقت دین اسلام پی نبردند نیز راه نجات وجود دارد.
 در این مورد باید به این نكات توجه داشت:
 1. این‌كه اسلام، امكان نجات یافتن غیر مسلمانان را نیز مطرح می‌كند؛ به این معنا نیست كه، حقانیت اسلام زیر سؤال برود، بلكه به قطع و یقین، اسلام دین حق و حقیقت است، اما بر اساس آیات قرآن و عقل، دایره نجات فراتر از حقانیت می‌باشد.
 2. این اعتقاد با برخی از آیات قرآن كه گفته تنها دین اسلام پذیرفته می‌شود؛[3] منافات ندارد؛ زیرا این آیات برای افرادی است كه پیامبر اسلام(ص) را درك كرده‌اند و یا حقانیت اسلام برای آنها ثابت شده است و در این صورت از آنها غیر از اسلام قبول نمی‌شود، اما برای افرادی كه واقعاً نتوانسته‌اند با اسلام راستین و حقیقت درست، آشنا گردند، حال چه به جهت شرایط خاص خودشان به اسلام نرسیده‌اند و چه به جهت كم‌كاری برخی مسلمانان، در عین حال بنا بر فطرت خود به خداوند و روز قیامت اعتقاد داشتند و عمل صالح انجام می‌دادند؛ طبیعی است كه نباید آنها را مستحق عذاب دانست كه این خلاف عدالت الهی می‌باشد.[4]
 یكی از آیاتی كه بر این مطلب دلالت دارد، این آیه شریفه است: «إِنَّ الَّذینَ آمَنُوا وَ الَّذینَ هادُوا وَ النَّصارى وَ الصَّابِئینَ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ عَمِلَ صالِحاً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ لا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لا هُمْ یَحْزَنُونَ»؛[5] هر یك از مسلمانان و یهود و نصارى و صابئان (پیروان حضرت یحیى) كه از روى حقیقت به خدا و روز قیامت ایمان آورد و نیكوكارى پیشه كند، البته آنها از خدا پاداش نیك یابند و هیچ‌گاه بیمناك و اندوهگین نخواهند بود. این آیه با كمی تفاوت در سوره مائده نیز آمده است.[6]

تفسیر آیه
 الف. مقصود از «إِنَّ الَّذینَ آمَنُوا»؛ كسانى هستند كه به زبان و در ظاهر ایمان آوردند كه اینان همان منافقان می‌باشند،[7] و مراد «الَّذینَ هادُوا وَ النَّصارى » نیز یهودیان و مسیحیان هستند.[8] در مورد این‌كه صابئین چه كسانی هستند نیز اقوالی وجود دارد؛ برخی صابئین را همان ستاره‌پرستان معنا كرده‌اند.[9] البته بنابر سیاق آیه كه اهل كتاب را ذكر می‌كند و نجات را برای آنها می‌داند، این معنا بعید است،[10] بلكه قول دیگر كه بسیاری به آن معتقدند و بهتر به نظر می‌رسد این است كه صابئین، معتقدان به كیشى هستند كه حد وسط میان یهودیت و مجوسیت است و كتابى دارند كه آن‌را به حضرت یحیى بن زكریا منتسب می‌دانند.[11] دیدگاه‌های دیگری نیز در این زمینه وجود دارد.[12]
 بنابراین، در تفسیر آیه می‌توان چنین گفت: انسان‌هایی كه پیامبر اسلام(ص) را درك نكرده‌اند (بلكه بهتر است بگوییم كه اسلام و حقیقت آن‌را درك نكرده‌اند) در عین حال اعمالشان به اقتضای فطرت پاكشان بوده؛ ایمان به خدا داشته‌اند، بدی‌های كه فطرت از آن نهی می‌كند مثل دروغ، زنا و ... را ترك كرده‌اند؛ به جهان آخرت ایمان دارند و به فكر حساب و كتاب در آن زمان هستند، و همچنین عمل صالح انجام می‌دهند، آیه به اینان می‌گوید كه برای این جماعت ترسی وجود ندارد.[13]
 ب. تفسیر دیگری نیز برای آیه وجود دارد؛ خداوند در این آیه در مقام بیان این است كه نام‌ها و نامگذاری‌ها كه دارید، از قبیل مؤمنین، یهودیان، مسیحیان، صابئیان، اینها نزد خدا هیچ ارزشى ندارد، نه شما را مستحق پاداشى مى كند، و نه از عذاب او ایمن می‌سازد. ایمان ظاهرى مخصوصاً بدون انجام عمل صالح، چه از مسلمانان باشد و چه از یهود و نصارى و پیروان ادیان دیگر بی‌ارزش است، تنها ایمان واقعى و خالص به خدا و قیامت كه با كار نیك و عمل صالح همراه باشد در پیش‌گاه خدا ارزش دارد، و تنها این برنامه موجب پاداش و جلب آرامش و امنیت مى گردد.[14]
 بنابر تفسیر دوم، معنای «إِنَّ الَّذینَ آمَنُوا» دیگر منافقان نیستند، بلكه مسلمانان به معنَای عام است به این‌كه به بیعت عام اسلام را قبول كرده باشند.[15]
منبع : پرسمان/ معارف
سلام روز قیامت حساب رسی برای پیروان ادیان دیگر چگونه انجام می شود درحالی كتاب های پیامبران انها تحریف شده است؟