مرجئه نام فرقه ای است که در پایان نیمه اول قرن یک هجری پدید آمدند. لغت مُرجئه از مُرجِی به معنای تأخیر افکنده می آید؛ بدین معنا که آنان کسی را که گناه کبیره مرتکب شده باشد مخلد در آتش نمی دانستند، بلکه کار او را به خدا واگذار می کردند و به همین دلیل مُرجئه نام گرفتند.
مُرجئه پس از خوارج به وجود آمدند و سؤال اصلی و اولیه شان این بود که آیا مرتکب گناه کبیره در آتش مخلد خواهد بود یا نه، به دنبال این سؤال از حدود ایمان به میان آمدند و اینکه مؤمن کیست. آنان معتقد بودند که ایمان بر گفتار زبانی و گفتار زبانی بر عمل مقدم است و کسی که عملی نداشته باشد، اما ایمان داشته باشد رستگار خواهد بود.
اعتقاد آنان این بود که اگر کسی ایمان داشته باشد و گناه کند ضرری نخواهد کرد و رستگار است، چنانچه اگر کافر عملی خوب را به جا بیاورد، چون کافر است بهره ای از عمل خود نخواهد برد.
در مورد حکومت، عقیده اکثر آنان این بود که امام، باید از طائفه قریش باشد، اما بعضی نیز می گفتند: هر که احکام قرآن و سنت رسول خدا را اقامه کند می تواند امام مسلمین باشد.
مکتب اعتقادی مُرجئه برای امویان که از ارتکاب گناهان بزرگ در نهان و آشکار پروایی نداشتند، پناهگاه و مأوای خوبی بود. گفته شد که مُرجئه کار مرتکبین گناهان کبیره را به خدا واگذار می کردند. آنان را در آتش مخلد نمی دانستند و برای این سخن، آیة 107 سورة توبه را دلیل بر دعای خود می آوردند.
و آخرونَ مَرجَوْنَ لِاَمرالله، امّا یُعَذَّبُهُم و امّا یتوبُ علیهم و الله علیم‘’ حکیم. برخی دیگر از گناهکاران آنهایی هستند که کارشان بر مشیت و خواست خدا موقوف است (بستگی دارد) که یا به عدل آنان را عذاب کند، و یا به لطف و کرم از گناهشان چشم بپوشد و خدا دانا و حکیم است.
از پیشوایان این فرقه می توان ابوحنیفه (پیشوای مذهب حنفی)، ابوشمر قدری و غیلان قدری را نام برد.
مرجئه نام فرقه ای است که در پایان نیمه اول قرن یک هجری پدید آمدند. لغت مُرجئه از مُرجِی به معنای تأخیر افکنده می آید؛ بدین معنا که آنان کسی را که گناه کبیره مرتکب شده باشد مخلد در آتش نمی دانستند، بلکه کار او را به خدا واگذار می کردند و به همین دلیل مُرجئه نام گرفتند.
مُرجئه پس از خوارج به وجود آمدند و سؤال اصلی و اولیه شان این بود که آیا مرتکب گناه کبیره در آتش مخلد خواهد بود یا نه، به دنبال این سؤال از حدود ایمان به میان آمدند و اینکه مؤمن کیست. آنان معتقد بودند که ایمان بر گفتار زبانی و گفتار زبانی بر عمل مقدم است و کسی که عملی نداشته باشد، اما ایمان داشته باشد رستگار خواهد بود.
اعتقاد آنان این بود که اگر کسی ایمان داشته باشد و گناه کند ضرری نخواهد کرد و رستگار است، چنانچه اگر کافر عملی خوب را به جا بیاورد، چون کافر است بهره ای از عمل خود نخواهد برد.
در مورد حکومت، عقیده اکثر آنان این بود که امام، باید از طائفه قریش باشد، اما بعضی نیز می گفتند: هر که احکام قرآن و سنت رسول خدا را اقامه کند می تواند امام مسلمین باشد.
مکتب اعتقادی مُرجئه برای امویان که از ارتکاب گناهان بزرگ در نهان و آشکار پروایی نداشتند، پناهگاه و مأوای خوبی بود. گفته شد که مُرجئه کار مرتکبین گناهان کبیره را به خدا واگذار می کردند. آنان را در آتش مخلد نمی دانستند و برای این سخن، آیة 107 سورة توبه را دلیل بر دعای خود می آوردند.
و آخرونَ مَرجَوْنَ لِاَمرالله، امّا یُعَذَّبُهُم و امّا یتوبُ علیهم و الله علیم‘’ حکیم.
ترجمه: برخی دیگر از گناهکاران آنهایی هستند که کارشان بر مشیت و خواست خدا موقوف است (بستگی دارد) که یا به عدل آنان را عذاب کند، و یا به لطف و کرم از گناهشان چشم بپوشد و خدا دانا و حکیم است.
از پیشوایان این فرقه می توان ابوحنیفه (پیشوای مذهب حنفی)، ابوشمر قدری و غیلان قدری را نام برد. 
تاریخچه:
پس از شهادت حضرت على(ع) و روى كارآمدن بنى امیه، توده مردم كه معروف به سواد اعظم شدند، در برابر خوارج كه نه امامت‏حضرت على(ع) و نه خلافت معاویه را قبول داشتند و نیز در مقابل شیعیان على(ع) كه معتقد به امامت وى بودند، فرقه جدیدى را تشكیل دادند كه «مرجئه‏» خوانده مى‏شوند.
نخستین ماخذ موجود از فرقه مرجئه نامه‏اى از حسن بن محمد بن حنفیه است، متن این نامه با شرحى مفصل در مقاله محققانه ژوزف فان اس ذیل كتاب «الارجاء» آورده شده است.
رساله حسن بن محمد بن حنفیه تحت عنوان: فى الرد على القدریه و كتاب «الارجاء» كهن‏ترین سندى است كه به دست ما رسیده است.
كتاب «فقه الاكبر» را كه منسوب به امام ابو حنیفه است از منابع عقاید این فرقه به شمار مى‏آورند.
فضل بن شاذان از علماى قدیم شیعه در كتاب «الایضاح فى الرد على سائر الفرق‏»، اطلاعات گرانبهایى درباره «مرجئه‏» به دست مى‏دهد.
درباره اشتقاق واژه «مرجئه‏» اختلاف است‏حسن بن محمد بن حنفیه در كتاب «الارجاء» معتقد است كه منشا ارجاء به عصر حضرت موسى(ع) باز مى‏گردد، آن جا در پاسخ سؤال از نسلهاى گذشته حضرت موسى(ع) به فرعون گفت: «علم آن به نزد خدا در كتاب او كه لوح محفوظ باشد قرار دارد و چیزى از پروردگار من پنهان نیست و او هیچ چیز را فراموش نمى‏كند.»
در آن كتاب به نقل از قرآن مجید چنین آمده است:
كان الارجاء على عهد موسى نبى الله اذ قال له فرعون: «... ما بال القرون الاولى‏»؟ قال: و هو ینزل علیه الوحى حتى قال: «... علمها عند ربى فى كتاب لا یضل ربى و لا ینسى.» طه/20، 52 - 53.
ابو منصور ماتریدى در كتاب «التوحید» الارجاء را به معنى تاخیر آورده و از قول «حشویه‏» مى‏گوید كه: این گروه از آن جهت «مرجئه‏» نامیده شدند كه همه كارهاى خوب را ایمان نمى‏نامند.
باید دانست كه كلمه ارجاء در لغت‏به دو معنى آمده: یكى انجام دادن كارى پس از كار دیگر و معنى دوم آن امید داشتن به آینده است.
براى تسمیه این فرقه چند وجه ذكر كرده‏اند: نخست آن كه، این فرقه نیت و عقیده را اصل شمردند و گفتار و كردار را بى‏اهمیت دانستند.
دوم آن كه - معتقد بودند همانگونه كه عبادت كردن با كفر سودى ندارد، گناه كردن هم چیزى از ایمان نمى‏كاهد.
سوم آن كه - بعضى از دانشمندان مانند نوبختى «ارجاء» را به معنى امیدوار كردن گرفته‏اند، زیرا این فرقه اهل كبایر را با اداى شهادتین از مزیت ایمان نومید نمى‏ساختند و آنان را كافر نمى‏شمردند و براى همه امید آمرزش داشتند. «مرجئه‏» از مخالفان سرسخت‏خوارج بودند زیرا خوارج مى‏گفتند: مسلمان با ارتكاب گناه كبیره كافر مى‏شود. اما «مرجئه‏» بر خلاف آنان عقیده داشتند كه مسلمانان با ارتكاب كبیره از اسلام خارج نمى‏شود و همین عقیده باعث‏شد كه سیاست‏خود را بر سكوت بنا نهند و بگویند: اگر امام یا خلیفه مرتكب كبیره شود از ایمان خارج نیست و واجب الاطاعه است و مى‏توان در نماز به او اقتدا كرد. طریحى در «مجمع البحرین‏» مى‏نویسد كه: «ارجاء» در لغت‏به معنى تاخیر است چنان كه خداى تعالى فرموده: «و آخرون مرجون لامر الله...» سوره توبه / 107 یعنى تاخیر اندازان امر خداوندند.
آنان را «مرجئه‏» و نسبت‏به آن را مرجئى مانند (مرجعى) دانستند.
در لغت آمده كه: رجل مرج یعنى شخص تاخیر اندازنده مانند: رجل معط یعنى مرد بخشاینده و نیز آنان را به تخفیف مرجیه نیز گفته‏اند. آنان گفتند كه: ایمان قول بلا عمل است زیرا ایشان قول را مقدم مى‏دانستند و عمل را مؤخر و نیز آنان را از این جهت «مرجئه‏» نامیدند براى این كه حكم اهل گناهان كبیره را تا روز قیامت‏به تاخیر اندازند.
در حدیث آمده است كه: الشیعة سمت العامة، المرجئة، یعنى شیعه، سنیان را مرجئه نامید، زیرا سنیان گمان كردند كه خداوند نصب امام را به تاخیر انداخت تا نصب او پس از پیغمبر(ص) بر اختیار امت‏باشد.
در حدیث دیگر «اشاعره‏» را مرجى و «قدریه‏» را معتزلى دانستند. نخستین كسى كه ویژگیهاى سیاسى مرجئه آغازین را بیان كرده است‏خرلوف فان فلوتن van - vloten است كه اطلاعات خود را بر شعرى از ثابت‏بن قطنه نهاده است.
ثابت از شعراى «مرجئه‏» بود و در عصر بنى‏امیه مى‏زیست و از یاران یزید بن مهلب سردار بزرگ اموى به شمار مى‏رفت.
«مرجئه‏» را اعتقاد بر این بود كه: سرنوشت آن جهانى مردم را پیشاپیش نمى‏توان معین كرد و باید آن را به حكم خدا واگذاشت. در مقابل ایشان خوارج مى‏گفتند: براى مسلمان ایمان قلبى بسنده نیست و مرتكب كبیره جزء مؤمنان به شمار نمى‏آید. «معتزله‏» و از آن جمله واصل بن عطا بر آن بودند كه مرتكب گناه كبیره نه مؤمن و نه كافر بلكه در میان كفر و ایمان قرار دارد و اگر طاعت كند مؤمن و اگر كفر ورزد به كفر نزدیكتر شود. درباره حكومت امویان «مرجئه‏» معتقد بودند كه فرمانروایى ایشان به خواست‏خدا بوده و به همین جهت‏حكومت آنان مشروع است‏حتى اگر گناهانى مرتكب شده باشند. فقط باید با كسانى مبارزه كرد كه بر روى مسلمانان شمشیر مى‏كشند كه در این عبارت مقصود آنان خوارج است.
یكى دانستن حق و قدرت از طرف مرجئه براى بنى‏امیه، موجب انتقاد «معتزله‏» و «قدریه‏» شد. عبدالملك مروان كوشید تا با منع گفتگو درباره قدر از انتقاد مردم در مورد حكومت‏بنى امیه جلوگیرى كند.
حجاج بن یوسف حاكم عراق از مجامع «مرجئه‏» پشتیبانى مى‏كرد و به سعید بن جبیر كوفى سردار سیاه پوست‏خود كه مرجى بود مقامى حساس واگذار كرد اما رفتار حجاج با ددمنشى كه داشت مرجئه را ناراضى ساخت. موضوعى كه بیش از همه مرجئه را برانگیخت این بود كه حجاج مردم را به دشنام دادن حضرت على(ع) در همه جا امر مى‏كرد و آن را شرط وفادارى به امویان مى‏دانست. از این جهت علماى «مرجئه‏» متفق الراى شدند كه به بى‏دینى و رفض اشخاص را، بدعت‏به شمار آورند.
در جنگ دیر الجماجم (82 هجرى) كه حجاج علیه ابن اشعث كرد، مرجئه در صف ابن اشعث مبارزه مى‏كردند. هنگامى كه عمر بن عبدالعزیز خلیفه شد «مرجئه‏» به تقویت دستگاه خود پرداختند.
عمر بن عبدالعزیز سب و دشنام على(ع) را در ملاء عام پایان بخشید و قریه فدك را به اولاد فاطمه بازگردانید.
مقدسى، در «احسن التقاسیم‏» مى‏نویسد: مردم دماوند «مرجى‏» بودند و روستاهاى ایشان را بى‏مسجد دیده و گوید: از مسلمانى به توحید بسنده نموده جز زكات هیچ عمل ظاهرى انجام نمى‏دهند. بغدادى سه گروه از «مرجئه‏» را بر شمرده مى‏گوید: دسته‏اى از ایشان مانند غیلان و ابى‏شمر و محمد بن شبیب بر كیش قدریان معتزلى رفته و قایل به قدر و ارجاء و تاخیر در ایمان شدند. گروه دوم - بر كیش جهم بن صفوان رفته و قایل به جبر و ارجاء در ایمان بودند. گروه سوم - از جبر و قدر بیرون رفتند.
فرقه‏هاى مرجئه از این قرارند:یونسیه پیروان یونس نمیرى
عبیدیه پیروان عبید مكتب
غسانیه پیروان غسان كوفى.
بوثوبانیه پیروان ابوثوبان كوفى
تومنیه پیروان ابو معاذ تومنى
صالحیه پیروان صالح بن عمرو صالحى.
عقیده «مرجئه‏» درباره امام یعنى جانشین رسول(ص) خدا، این بود كه پس از انتخاب امام به «اجماع‏» باید هر چه او گوید اطاعت كرد و فرمان او را واجب شمرد.
«مرجئه‏» عصمت امام را از خطا لازم نمى‏دانستند و پیدایش این فكر بر اثر تسلط بنى امیه بود چون آن حكومت‏به صورت ظاهر نظم و امنیت را در بلاد اسلامى برقرار كرده بود و سواد اعظم مردم كه بیشتر آنان طبقات پیشه‏ور و زارع و اهل شهرها را تشكیل مى‏دادند و هرج و مرج و جنگ را موجب اتلاف نفوس و ضرر و زیان اموال خود مى‏دانستند از این جهت نظم و امنیت از هر وقت‏بیشتر مطلوب ایشان بود و این عقیده كاملا به نفع معاویه و اعقاب او تمام شد.
«مرجئه‏» وسیله تقویت دستگاه بنى امیه شدند و تا این خاندان روى كار بودند آن فرقه نیز اعتبارى داشت ولى همین كه بساط دولت اموى برچیده شد «مرجئه‏» هم از اهمیت و اعتبار افتادند.
بعضى از فرق اسلام عقیده ارجاء را پذیرفتند و از این جهت‏به قول شهرستانى «مرجئه‏» به چهار صنف تقسیم مى‏شوند: مرجئه خوارج - مرجئه قدریه - مرجئه جبریه - مرجئه خالص.
نخستین كسى كه اهل سنت را مرجئه نامید به روایت ابن ابى‏العوام، نافع بن ازرق خارجى بود.
مقریزى مرجئه را غلاة فى اثبات الوعد و الرجاء و نفى الوحید مى‏خواند.
شهرستانى آنان را «وعدیه‏» خوانده است.
برخى از علماى اسلام ابو حنیفه را نیز مرجى دانستند و گفتند كه: او در نامه‏اى كه به یكى از پیروان خود نوشته از «مرجئه‏» دفاع مى‏كند.
گسترش افكار «مرجئه‏» در خراسان با پیشروى و رواج مذهب ابو حنیفه در آن سامان توام بوده است.
در كتاب «فضائل بلخ‏» از نقش ابو حنیفه در امر «ارجاء» سخن رفته است و در آن جا آمده است كه: بعضى از مشایخ و علماى كوفه، بلخ را مرجى آباد مى‏گفتند و در این كتاب چنین آمده است: «به سبب آن كه ابو حنیفه را مرجى مى‏گفتند و همه اهل بلخ پیرو مذهب او بودند، اهل خراسان چون به سوى عراق هجرت كردندى به خدمت‏برخى علماى دیگر رفتندى مگر علماى بلخ كه همیشه ایشان به حضرت ابو حنیفه تحصیل كردندى‏».
ابو مطیع بلخى (در گذشته در 183 ه.) مؤلف كتاب «فقه الابسط‏» كه متضمن جوابى از ابو حنیفه است‏به تبعیت از «مرجئه‏» گوید كه: جدید الاسلام اگر قرآن نداند باز مؤمن است.
ابو مطیع، كتاب «العالم و المتعلم‏» را كه احكام ارجائى ابو مقاتل سمرقندى است و شخص اخیر آن را به ابوحنیفه نسبت داده است گردآورده است، این دو اثر یعنى «فقه الابسط‏» و «العالم و المتعلم‏» اساس كلام «مرجئه‏» را تشكیل مى‏دهد.
امیر اسماعیل سامانى از علماى حنفى حمایت مى‏كرد و به آنان مناصبى مى‏داد.
امیر اسماعیل (279 - 295) دانشمندان سمرقند و بخارا و دیگر شهرهاى ماوراء النهر را فراخواند و از آنان خواست كه مذهب سنت و جماعت را بیان كنند، آنان حكیم سمرقندى را بر آن داشتند تا شرحى بر آن مذهب بنویسد.
كتاب او كه بر اساس فقه ابوحنیفه نوشته شده بود معروف به «السواد الاعظم‏» شد و مورد تایید علما قرار گرفت.
در این كتاب از معتقدات «مرجئه‏» یاد شده است، كه مؤمنان را به اطاعت از سلطان، حتى سلطان ظالم، سفارش مى‏كنند و این اطاعت را مایه وحدت جامعه اسلامى مى‏دانند.منبع:پرسمان
مُرجئه پس از خوارج به وجود آمدند و سؤال اصلی و اولیه شان این بود که آیا مرتکب گناه کبیره در آتش مخلد خواهد بود یا نه، به دنبال این سؤال از حدود ایمان به میان آمدند و اینکه مؤمن کیست. آنان معتقد بودند که ایمان بر گفتار زبانی و گفتار زبانی بر عمل مقدم است و کسی که عملی نداشته باشد، اما ایمان داشته باشد رستگار خواهد بود.