
37 سال پیش در چنین روزهایی و درعین بهت و ناباوری جهان تشیع، خبر شهادت عالم مجاهد و متفکر بزرگ معاصر، شهید آیت الله العظمی سید محمدباقر صدر(قده) و خواهرش شهیده بنت الهدی صدر در زیر شکنجه‌های رژیم، صدام منتشر شد (فروردین 1359). آیت الله صدر پس از پیروزی انقلاب اسلامی به مثابه محوری برای مبارزات مردم مسلمان عراق با رژیم بعثی این کشور درآمده بود، چیزی که صدام تکریتی را بیمناک ساخت و در پی آن شهادتی جانسوز را برای آن بزرگ رقم زد.

آیت‌الله محمدباقر صدر (1359-1313 ه.ش) در زمره همین چهره‌های انقلابی است. تألیف آثار پرتعداد و موثر به ویژه در دو موضوع مهم آن روزگار یعنی «اقتصاد  اسلامی» و «فلسفه اسلامی» و کرسی تدریس پر رونق در حوزه علمیه نجف، از او چهره‌ای فاضل و متبحر در میان حوزویان ایران و عراق ساخته بود، امّا  او علاوه بر این فعالیتهای علمی، از مهم‌ترین شخصیتهای سیاسی جهان اسلام در سالهای دهه40 و50 نیز  محسوب می‌شد.

در سال ۱۳۶۵ (قمری) که دوازده ساله بود به همراه برادرش سید اسماعیل به نجف اشرف رفت تا نزد استادان مشهور حوزه علمیه آن شهر به تحصیلات عالی بپردازد. او بخشی از سطوح را نزد برادرش آموخت. دوره عالی فقه و اصول را نزد سید ابوالقاسم خویی و شیخ محمدرضا آل یاسینگذراند. فلسفه اسلامی (اسفار ملاصدرا) را از صدرا بادکوبه‌ای آموخت و در کنار آن فلسفه غرب و نظرات فلاسفه غیرمسلمان را هم آموخت.گفته شده وی در دروس علامه جعفری در این زمینه شرکت کرده است.

او در فلسفه، اقتصاد، منطق، اخلاق، تفسیر و تاریخ نیز مطالعه و تحقیقاتی داشت.[۱۱] وی را می‌توان بنیانگذار منطق استقرائی در حوزه دانست

در سالهایی که امام‌خمینی به عنوان پیشوای انقلابی مردم ایران و سرسخت‌ترین مخالف رژیم پهلوی در نجف حضور داشت، آیت‌الله صدر نیز اصول مبارزه با رژیم بعث عراق و چارچوب تشکیل یک نظام اسلامی را در سر می‌پروراند. امام‌خمینی در سالهای پایانی دهه 1340 و نیمه اول دهه 50 شمسی در جلسات درس خود در نجف، شاکله نظام سیاسی مبتنی بر «ولایت فقیه» را تدوین می‌کرد. آیت‌الله صدر نیز که پیش از این در قالب «حزب الدعوه الاسلامیه» وارد فعالیت سیاسی شده بود، با توجه به قرابت فکری و سیاسی و علاقه‌ای که به شخصیت امام‌خمینی داشت به موازات آراء ایشان، نظریه حکومت اسلامی خود را با محوریت مرجع شیعه مطرح کرد.

 آنها معتقد بودند که جوانان باید هویت فکری ـ مذهبی خود را تقویت کرده و از خطرات نفوذ خارجی آگاه باشند. در این میان محمدباقر صدر «اصل اجتهاد» را محور اصلی مواجهه با این خطرات و دارای نقشی سازنده می‌‌دانست.

 او در مقاله‌ای برای «صوت الدعوه» علت انتخاب این نام برای این حزب سیاسی را این گونه توضیح می‌دهد: «الدعوه دقیقاً بیانگر مأموریت این گروه برای دعوت مردم به اسلام و راهنمایی بیشترین تعداد ممکن از مسلمانان به اسلام است». صدر همچنین محافل علمی را بخشی از مرحله اول دعوت به اسلام توصیف کرد که دو هدف   اول در این مرحله عبارت بودند از آماده سازی مومنین و بسیج علماء از نظر روحی و فکری.

با روی کار آمدن حزب بعث در سال 1347ه.ش، سیاستهای ضداسلامی دولت عراق سبب  شد تا  بخش عمده‌ای از مخالفان شیعه، در قالب «حزب‌الدعوه» در تظاهرات خشونتبار علیه رژیم بعث عراق شرکت کنند. تبعید امام‌خمینی به نجف و رفت و آمد انقلابیون ایرانی در این شهر به این فضای انقلابی دامن می‌زد. در محرم سال1397ق (1355ه.ش) وقتی نیروهای امنیتی سعی کردند در مراسم عزاداری شیعیان در نیمه راه نجف به کربلا دخالت کنند، تحرکات «حزب‌الدعوه»  به اوج رسید. شیعیان خشمگین به یک ایستگاه پلیس حمله کرده و شعارهای ضد رژیم سر دادند. در پی این حوادث، دولت به دستگیریهای گسترده در بین شیعیان دست زده و عده‌ای را نیز اعدام یا زندانی کرد. 

در هنگام ورود امام‌خمینی به نجف، آیت‌الله صدر که هم وزنه علمی و فقهی قابل توجهی در این شهر بود و هم سابقه کار سیاسی و تشکیلاتی داشت، به ایشان اعلام کرد که از هیچ کمکی دریغ نخواهد کرد. همچنین از آنجایی که احساس می‌کرد غربت امام ممکن است برای ایشان سخت و سنگین باشد به شاگردان و حلقه برجسته درس خود تأکید داشت که دروس امام را از دست ندهند. علاوه بر این، آیت‌الله صدر وجود امام را فرصتی مغتنم می‌دانست که باید از وجوه مختلف شخصیتی او بهره برد.


با نگاهی به آثار علمی آیت‌الله صدر در این دوران و در آستانه پیروزی انقلاب، افکار سیاسی ایشان را می‌توان به این شرح خلاصه کرد:

خدا منبع اصلی حاکمیت، قدرت و ثروت است. این اصل انسان را از بندگی و استثمار انسانهای دیگر رها می‌سازد.
امت، نماینده خداوند بر روی زمین است. امت در قبال خدا مسئول است که امانت او را برای همیشه به دوش بکشد.
شرع اسلام، منبع قانونگذاری و قانون اساسی است.
مرجعیت صحیح، بیان و تجلی قانون اسلام و بزرگترین مرجع، نایب عام یا نماینده امام غایب است. در این مقام، تمامی وظایف مهم زیر به مرجع محول شده است:
 

الف. مرجع عالی‌ترین نماینده حکومت و فرمانده کل نیروهای مسلح است.

ب. او قانونی بودن قانون اساسی را بر اساس شرع اسلامی مشخص می‌کند و در مورد تطابق قوانین مصوبه مجمع قانونگذار (اهل حل و عقد) با شرع، تصمیم‌گیری می‌کند.

ج. تعیین نامزدهای انتخابات را به عنوان رئیس قوه مجریه تصویب می‌کند.

د. یک دادگاه عالی برای جلوگیری از انحراف، یک شورای شکایات برای رسیدگی به اعمال غیرعادلانه و یک شورای صدنفره  از علمای روحانی، وعاظ، روشنفکران مذهبی برای هدایت کار مرجعیت تعیین می‌کند.

چند هفته پس از پیروزی انقلاب، «همسر ایشان به ایران آمده و پانزده رساله درباره موضوعات و مشکلات حکومتی و راه حلهای فقهی حکومتی را تقدیم امام‌خمینی و آیت‌الله بهشتی می‌کند. مسئولان نظام نوپای جمهوری اسلامی نیز لیست بلندی از موضوعات مهم حکومتی تهیه کرده و برای وی به نجف می‌فرستند.

پس از درگذشت آیت الله محسن حکیم به دنبال یک نبرد طولانی با حزب بعث عراق به تدریج آیت الله صدر به عنوان یک رهبر شناخته شده مورد توجه مردم قرار گرفت. او به علت مبارزاتش با حکومت بعثی عراق بارها توسط حکومت عراق دستگیر و زندانی شد. در آخرین مرحله وی را در خانه خود زندانی کردند و از رفت‌وآمد مردم به خانه او به طور جدی جلوگیری نمودند.

امام‌خمینی و آیت‌الله صدر در یک همزمانی تاریخی، الگوی سازش‌ناپذیری با حکومتهای ضداسلامی بودند. آیت‌الله صدر با بهره‌گیری از نظریه ولایت فقیه و ترکیب آن با نظریات سیاسی خود در پی سرنگونی نظام بعث عراق و ایجاد یک نظام ایده‌آل با محوریت مرجعیت دینی بود. از این رو با قاطعیت، درخواستهای مکرر صدام برای همکاری و دوری گزیدن از جمهوری اسلامی ایران را رد کرد چرا که همکاری با رژیم را به دلیل ماهیت غیرمذهبی و سرکوبگرانه‌اش بر طبق شرع اسلام حرام می‌دانست. بی‌دلیل نیست که «آیت‌الله  محمدباقر صدر» به خمینی عراق معروف شد چرا که سالها  نظریه جامع انقلاب اجتماعی و سیاسی مختص استقرار یک جامعه اسلامی را ترویج کرده بود که در نظام برآمده از انقلاب اسلامی ایران به رهبری امام‌خمینی محقق شد.


پی نوشت:
1- نگاهی به فعالیتهای سیاسی محمدباقر صدر، سید مرتضی حسینی، موسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران
2- مؤسسه تحقیقات و مطالعات بانکداری اسلامی صدر
امام‌خمینی و آیت‌الله صدر در یک همزمانی تاریخی، الگوی سازش‌ناپذیری با حکومتهای ضداسلامی بودند. آیت‌الله صدر با بهره‌گیری از نظریه ولایت فقیه و ترکیب آن با نظریات سیاسی خود در پی سرنگونی نظام بعث عراق و ایجاد یک نظام ایده‌آل با محوریت مرجعیت دینی بود.