 یكى از مستندات قرآنى شیعه در باب ولایت امیرمؤمنان آیه یاد شده است كه از آن به آیه «اولى‏الامر» یاد مى‏شود.
كشف دلالت آیه بر ولایت امیرمؤمنان در گرو درك این نكته است كه‏ منظور از اولى‏الامر در آیه شریفه چه كسى یا كسانى مى‏باشد؟ براى دریافت این مسأله باید دید كه:
1. آیا آیه فوق معیار و ضابطه‏اى براى اولى‏الامر به دست مى‏دهد یا نه؟
2. اگر آیه دربردارنده ملاك و معیار مشخصى است آن معیار بر چه كسى یا كسانى قابل انطباق است.
یك. معیار اولى‏الامر
در نگاه ابتدایى بویژه براى كسانى كه با منطق و متدلوژى فهم قرآن آشنا نیستند گمان مى‏رود كه آیه یاد شده هیچ ضابطه و معیار خاصى در مورد ویژگى‏ها و اوصاف اولى‏الامر تعیین نكرده است؛ اما ژرفكاوى و تحلیل دقیق و فنى قرآن مجید نتیجه‏اى جز این دارد. پیوند اجزاء و مفاهیم آیه فوق و پرتوافشانى آنها در یكدیگر نشانگر وجود برجسته‏ترین سنجه و ملاك یعنى عصمت اولى‏الامر است. كه برتر از آن ملاك و معیارى متصور نیست.
اما چگونه مى‏توان عصمت اولى‏الامر را از این آیه كشف كرد؟
در این باره باید توجه داشت امر به اطاعت از اولى‏الامر در آیه شریفه همچون اطاعت از خدا و پیامبر مطلق ذكر شده و هیچ قید و شرطى ندارد.
از طرف دیگر اطلاق اطاعت از اولى‏الامر تنها در صورتى ممكن است كه اولى‏الامر معصوم از هر گناه و انحرافى باشد.
توضیح اینكه: اگر اولى‏الامر دچار خطا و انحراف شود و جامعه را در جهتى مغایر با آموزه‏هاى دینى رهبرى كند این سؤال رخ مى‏نماید كه در این صورت پیروى از او چه حكمى دارد؟
در اینجا دو حالت بیشتر متصور نیست و هر دو آسیب‏مند است:
الف. فرض نخست این است كه به لحاظ اطلاق وجوب اطاعت، فرمانبرى از او واجب و لازم است. اگر این فرض را بپذیریم چند اشكال پدید مى‏آید.
اولًا، خلاف شعار اساسى و راهبردى اسلام است كه: «لاطاعة لمخلوق فى معصیة الخالق» «1».
ثانیاً، موجب اجتماع امر و نهى در متعلق واحد مى‏شود؛ زیرا از طرفى به حكم كلى شرع مبنى بر لزوم خوددارى از معصیت باید از آن اجتناب كرد و به حكم لزوم اطاعت از اولى‏الامر باید به آن عمل كرد. «2»
ثالثاً، موجب پیدایش تناقض در صدر و ذیل آیه مى‏شود؛ زیرا صدر آیه كه امر مطلق به اطاعت از خدا مى‏كند مستلزم خوددارى از ارتكاب آن عمل حرام است و ذیل آیه كه امر مطلق به اطاعت از اولى‏الامر مى‏كند دلیل بر لزوم انجام آن است؛ بنابراین آیه شریفه گرفتار تناقض مى‏شود، در حالى كه تناقض در كلام الهى محال است.
مسأله اصلى اینجاست كه؛ اولًا، این آیه مطلق است و هیچ قیدى ندارد.
ثانیاً، قرآن در هیچ جاى دیگر قیدى براى آن نیاورده است. بنابراین اگر ما باشیم و قرآن، اطاعت از اولى‏الامر مطلق است. در حالى كه خداوند در مواردى كه اهمیت آن بسیار كمتر از فرمانبردارى از اولى‏الامر است بى‏درنگ قید آورده است. به عنوان مثال پیرامون رفتار با پدر و مادر مى‏فرماید: «انسان را سفارش كردیم كه با پدر و مادر خود نیكى كند، اما اگر آنان بكوشند كه تو چیزى را كه بدان آگاهى ندارى شریك من گردانى، از ایشان پیروى مكن». «1» از آنچه گذشت روشن مى‏شود كه قرآن در جستجوى گشودن راهى دیگر فرا روى جامعه است و آن مسأله ولایت بخشیدن به پیشواى معصوم و خطاناپذیر است. به عبارت دیگر قرآن مسأله را به صورت بنیادى حل مى‏كند و ریشه اشكال را مى‏خشكاند.
مؤید این مطلب آن است كه آیه شریفه اطاعت از پیامبر و اولى‏الامر را با یكدیگر جمع كرده و با یك فرمان اطاعت هر دو را با هم ذكر نموده است.
این وحدت حكم موجب تخصیص‏ناپذیرى آیه مى‏شود و مستلزم آن است كه چند و چون اطاعت از هر دو یكسان و همطراز باشد و همانطور كه با مسلم انگاشتن عصمت پیامبر فرمانبردارى از او را قید و محدودیتى نیست، اولى‏الامر نیز در این باره همپا و همتاى اوست و تنها تفاوتشان در این است كه پیامبر آورنده خطاناپذیر شریعت است و امام پوینده خطاناپذیر راه او. «2»
بنابراین آیه شریفه تنها با عصمت اولى‏الامر سازگار است و غیر آن را برنمى‏تابد. این مسأله مورد قبول برخى از مفسران برجسته اهل سنت، چون فخر رازى نیز قرار گرفته است. «3» و برخى آن را از مسائل مورد اتفاق شیعه و سنى دانسته‏اند. «4»
دو. مصداق‏شناسى اولى‏الامر
از نظر شیعه مصداق اولى‏الامر بعد از پیامبر صلى الله علیه و آله حضرت على علیه السلام و پس از آن حضرت دیگر امامان اهل بیت علیهم السلام مى‏باشند. دلیل این مدعا آن است كه:
اولًا، آیه اطاعت دلالت بر عصمت اولى‏الامر دارد.
ثانیاً، بعد از پیامبر تنها مصداق ثابت شده معصومان اهل بیت علیهم السلام هستند كه هم آیاتى از قرآن مانند آیه تطهیر بر عصمت ایشان دلالت دارد و هم روایات متعددى در عصمت آنان وارد شده است. «1» سرسلسله و اولین پیشوا از میان آنان، براساس جمیع ادله حضرت على علیه السلام بوده است.
ثالثاً، كسى غیر از اهل بیت علیهم السلام نه ادعاى عصمت دارد و نه دلیلى بر عصمتش موجود است. بنابراین با انحصار عصمت در اهل بیت، آنان مصداق بدیل‏ناپذیر اولى‏الامرند. لاجرم آیه اطاعت بر ولایت و لزوم پیروى كامل و همه جانبه از امامان معصوم اهل بیت علیهم السلام دلالت مى‏كند.
نیز با توجه به اینكه اولین آنان حضرت على علیه السلام است؛ آیه شریفه به طور ضمنى بر امامت و ولایت بلافصل آن حضرت پس از پیامبر دلالت دارد.
رابعاً، روایات وارد شده در تفسیر این آیه بر انطباق آن بر حضرت على علیه السلام دلالت صریح و روشن دارند. «2»
ازکتاب پرسمان دانشجویی - امام شناسی
منبع :پرسمان/معارف
شیعه مى‏گوید: آیه أَطِیعُوا اللَّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ اولى‏الامر مِنْكُمْ «4» دلیل بر ولایت بلافصل حضرت على علیه السلام است‏ ، این آیه چگونه بر این مطلب دلالت دارد؟