

ترس پیامبران(ع) «قالا رَبَّنا إِنَّنا نَخافُ أَنْ یَفْرُطَ عَلَیْنا أَوْ أَنْ یَطْغى»؛ طه (20)، آیه 45.؛ «آن دو (موسى و هارون) گفتند: پروردگارا! ما مى ترسیم كه (-(فرعون )-)آسیبى به ما برساند یا آن كه سركشى كند».
قرآن در چند جا، به حضرت موسى علیه السلام نسبت ترس داده و فرموده است: «لاتخف»؛ «نترس»! گاهى خودش نیز به ترس، اقرار كرده است؛ «انّا نخاف».
هیبت سحر ساحران به حدى بود كه حتى در موسى علیه السلام هم تأثیر گذاشت و در درون او ایجاد ترس كرد؛ تا جایى كه خداى متعال به او دل دارى داده، فرمود: «قُلْنا لا تَخَفْ إِنَّكَ أَنْتَ الْأَعْلى»؛ «ما به موسى گفتیم نترس؛ به تو معجزه اى مى دهیم كه تو پیروز شوى».
در جاى دیگر، وقتى حضرت موسى علیه السلام براى اولین بار عصایش را انداخت و تبدیل به مار شد؛ «وَ أَلْقِ عَصاكَ فَلَمَّا رَآها تَهْتَزُّ كَأَنَّها جَانٌّ وَلَّى مُدْبِراً وَ لَمْ یُعَقِّبْ یا مُوسى لا تَخَفْ...»؛ نمل (27)، آیه 10.؛ «و عصایت را بیفكن. پس چون آن را همچون مارى دید كه مى جنبد، پشت گردانید و به عقب بازنگشت؛ اى موسى! مترس كه فرستادگان پیش من، نمى ترسند». در آن جا از مارهاى جادویى ترسید؛ ولى این جا از عصاى خودش ترسید كه به معجزه الهى، به صورت مار زنده و خطرناكى درآمده بود.
از این جالب تر، داستان حضرت ابراهیم علیه السلام است. وى نه از مار و اژدها، بلكه از ملائكه ترسید! این داستان كه یك بار در سوره هود و یك بار در سوره ذاریات نقل شده، به این شكل است كه حضرت در پیشگاه الهى براى فرزنددار شدن، دعا كرده بود و ملائكه آمدند تا بشارت فرزند به او بدهند و او نیز به رسم میهمان نوازى، یك گوساله چاق را بریان كرد و براى آنان آورد؛ ولى وقتى دید میهمانان دست به غذا نمى زنند، احساس ترس كرد؛ «فَأَوْجَسَ مِنْهُمْ خِیفَةً قالُوا لا تَخَفْ وَ بَشَّرُوهُ بِغُلامٍ عَلِیمٍ»؛ ذاریات (51)، آیه 28.؛ «و (-(در دلش )-) از آنان احساس ترسى كرد. گفتند: «مترس» و او را به پسرى دانا، مژده دادند».
علت ترس تفسیر نمونه، ج 22، ص 347. به خاطر این بود كه در آن زمان وقتى میهمان از غذا نمى خورد، به نوعى علامت دشمنى او به حساب مى آمد یا این كه دست كم نشانه عدم دوستى او بود كه شاید نقشه و طرحى دارد و نمى خواهد به تعبیر ما نمك گیر شود و به این جهت، حضرت ابراهیم علیه السلام احساس خطر و ناامنى كرد.
در مورد حزن و اندوه نیز در ادامه داستان فوق مى فرماید: آن فرشتگان بر حضرت لوط وارد شدند و مفسدین شهر نیز باخبر شده، به طمع گناه، جمع شدند و حضرت لوط هر چه با ایشان صحبت كرد، تأثیر نكرد و از حمایت میهمانان خویش درمانده شد؛ «وَ لَمَّا أَنْ جاءَتْ رُسُلُنا لُوطاً سی ءَ بِهِمْ وَ ضاقَ بِهِمْ ذَرْعاً وَ قالُوا لا تَخَفْ وَ لا تَحْزَنْ إِنَّا مُنَجُّوكَ وَ أَهْلَكَ إِلاَّ امْرَأَتَكَ كانَتْ مِنَ الْغابِرینَ»؛ عنكبوت (29)، آیه 33.؛ «و هنگامى كه فرستادگان ما به سوى لوط آمدند، به علّت (-(حضور )-)ایشان، ناراحت شد و دستش از (-(حمایت )-)آنها كوتاه گردید. گفتند: «مترس و محزون نشو كه ما تو و خانواده ات را جز زنت كه از باقى ماندگان (-(در خاكستر آتش )-)است؛ حتماً مى رهانیم».
در مورد پیامبر اكرم صلى الله علیه وآله نیز نسبت حزن داده شده است؛ «وَ اصْبِرْ وَ ما صَبْرُكَ إِلاَّ بِاللَّهِ وَ لا تَحْزَنْ عَلَیْهِمْ وَ لا تَكُ فی ضَیْقٍ مِمَّا یَمْكُرُونَ»؛ نحل (16)، آیه 127.؛ «و صبر كن و صبر تو جز به (-(توفیق )-) خدا نیست و بر آنان اندوه مخور و از آن چه نیرنگ مى كنند، دل تنگ مدار».
از طرف دیگر، قرآن نفى خوف و اندوه از اولیاى خدا مى كند و به طور صریح مى فرماید: «الا انّ أَوْلِیاءَ اللَّه لا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لا هُمْ یَحْزَنُونَ»؛ یونس (10)، آیه 62.؛ «آگاه باشید كه بر دوستان خدا، نه ترس است و نه آنان اندوهگین مى شوند».
نتیجه این كه یا باید بگوییم حضرت موسى علیه السلام و ابراهیم علیه السلام از اولیاء اللَّه نیستند و یا آیات با هم تعارض دارند و یا وجه جمعى پیدا كنیم.

پاسخ این است:مطلب اول، ابداً قابل پذیرش نیست؛ زیرا اگر موسى با آن پرونده درخشانش كه به مقام اولواالعزمى رسید و رسول با كرامت خوانده شد «وَ لَقَدْ فَتَنَّا قَبْلَهُمْ قَوْمَ فِرْعَوْنَ وَ جاءَهُمْ رَسُولٌ كَریمٌ»؛ «و به یقین، پیش از آنان، قوم فرعون را بیازمودیم و پیامبرى بزرگوار برایشان آمد». (دخان (44)، آیه 17).، از اولیاى خدا نباشد، پس چه كسى از اولیاى خداست و یا حضرت ابراهیم كه پیغمبر خاتم افتخار مى كند كه از نسل اوست و در قرآن، آیین و مرام حضرت ابراهیم علیه السلام، دین حنیف شمرده شده است، چگونه مى تواند از اولیاى الهى نباشد؟! قرآن مى فرماید: «قُلْ إِنَّنی هَدانی رَبِّی إِلى صِراطٍ مُسْتَقیمٍ دیناً قِیَماً مِلَّةَ إِبْراهیمَ حَنیفاً وَ ما كانَ مِنَ الْمُشْرِكینَ»؛ انعام (6)، آیه 161.؛ «بگو: آرى، پروردگارم مرا به راه راست هدایت كرده است؛ دینى پایدار، آیین ابراهیمِ حق گراى و او از مشركان نبود». پس در این كه آنان اولیاى الهى بودند، نمى توان شك كرد.
همچنین قرآن كتابى نیست كه در آن، تعارض و ناهمگونى راه داشته باشد؛ زیرا در كلام متعارض، دست كم یك طرف تعارض باطل است (اگر هر دو باطل نباشد) و حال آن كه در هیچ جاى قرآن، باطل راه ندارد؛ «لا یَأْتیهِ الْباطِلُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ لا مِنْ خَلْفِهِ تَنْزیلٌ مِنْ حَكیمٍ حَمیدٍ»؛ فصلت (41)، آیه 42.؛ «از پیش روى آن و از پشت سرش، باطل به سویش نمى آید؛ وحى اى است از حكیمى ستوده».

براى جمع بین آیات پاسخ این است:همه ترس ها، مثل هم نیستند و باید بین آنها تفكیك قائل شویم. بعضى از ترس ها بد هستند و در شأن اولیاء اللَّه نمى باشند؛ ولى بعضى ترس ها طبیعى بوده، بد نیستند. ترس از عصاى اژدها شده، مذموم نیست. شما تصور كنید بدون هیچ آمادگى قبلى، در مقابل شما، عصا تبدیل به یك موجود خطرناك شود. هر انسانى بنا بر طبیعت اولیه اش، مى ترسد و جا مى خورد. این ترس، نشانه ضعف ایمان نیست؛ مثل این كه كسى یك باره جلوى انسان بپرد. حال اگر این انسان از اولیاى خدا باشد و بترسد، آیا براى او كسر شأن و نقص است؟ بالاخره بشر است و مقتضاى بشر بودن او هم این است كه از چیزهایى بترسد؛ چه به خاطر سیستم عصبى باشد و چه به جهت خلقیات انسان.
داستان حضرت ابراهیم خلیل علیه السلام هم از همین نوع است. وى از روى صمیمیت و صفاى باطن، غذاى مطبوع آماده كرد و در مقابل میهمان ها گذاشت؛ ولى دید هیچ كدام دست به طرف غذا نمى برند. مسلماً هر كس باشد، احساس خوبى پیدا نمى كند و احساس ناامنى مى كند.
نوع دیگرى از ترس كه آن هم مذموم نمى باشد، ترس از به نتیجه نرسیدن تبلیغ است. این مطلب را از دو جا نقل مى كنیم؛ در سوره شعراء حضرت موسى علیه السلام عرضه مى دارد: «قالَ رَبِّ إِنِّی أَخافُ أَنْ یُكَذِّبُونِ»؛ شعراء (26)، آیه 12.؛ «گفت: پروردگارا! مى ترسم مرا تكذیب كنند».
در این جا صحبت از ترس جان نیست؛ بلكه از نتیجه كارش بیمناك است و هر مصلحى و هر پیغمبرى این ترس را داشته كه امتش حق را نپذیرند و این نگرانى، به جهت احساس مسئولیت و دل سوزى است و جنبه منافع شخصى ندارد.
در این باره، امیرمؤمنان علیه السلام مى فرماید: «... لَمْ یُوجِسْ مُوسَى خِیفَةً عَلَى نَفْسِهِ أَشْفَقَ مِنْ غَلَبَةِ الْجُهَّالِ وَ دُوَلِ الضَّلاَل نهج البلاغه، خطبه 4.؛ موسى بر جان خود نترسید؛ بلكه از این ترسید كه تبلیغش اثر نكند و نادانان و دولت هاى گمراه، به پیروزى برسند».
حال چند آیه باقى مى ماند كه با این جواب هایى كه دادیم، قابل حل نیست. یكى جایى كه خود حضرت موسى علیه السلام مى فرماید: «وَ لَهُمْ عَلَیَّ ذَنْبٌ فَأَخافُ أَنْ یَقْتُلُونِ»؛ شعراء (26)، آیه 14.؛ «و (-(از طرفى )-)آنان بر (-(گردن )-)من خونى دارند و مى ترسم مرا بكشند».
جواب حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام براى ترس از طغیان دشمنان و اطاعت نكردن آنها از راه حق، كافى است؛ اما در این آیه و در چند آیه دیگر، صحبت از ترس از جان است و این بحث، مهم است.
براى این آیات، مى توان گفت: اولیاى خدا مانند دیگر انسان ها، به طور طبیعى، كم و بیش از زندان رفتن و كشته شدن مى ترسند و نسبت به برخى پیشامدها، محزون مى شوند و آن آیه كه نفى هرگونه ترس و اندوه مى كند، مربوط به قیامت است. این اولیا در دنیا زحمت مى كشند و آزار و اذیت هاى فراوان مى بینند؛ اما روز قیامت كه روز سختى، ترس و غصه است، ایشان در آسایش هستند و این، چیز كمى نیست. یكى از اسامى قیامت، «یوم الحسرة» است و به آن، روز فزع اكبر نیز مى گویند و اولیاى الهى از سختى ها و نگرانى هاى چنین روزى، در امانند.
از این رو برخى آیات كه نفى خوف و اندوه مى كنند صریحاً در مورد بهشت مى باشند؛ «أَ هؤُلاءِ الَّذینَ أَقْسَمْتُمْ لا یَنالُهُمُ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ لا خَوْفٌ عَلَیْكُمْ وَ لا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ»؛ اعراف (7)، آیه 49.؛ «آیا اینان همان كسان نبودند كه سوگند یاد مى كردید كه خدا آنان را به رحمتى نخواهد رسانید؟ (-(اینك )-)به بهشت درآیید؛ نه بیمى بر شماست و نه اندوهگین مى شوید».
پس طبق این توضیح، آیه «أَلا إِنَّ أَوْلِیاءَ اللَّهِ لا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لا هُمْ یَحْزَنُونَ»، مربوط به قیامت و آخرت است.
تفسیر دیگر، این كه: آیه شریفه «لا خوف علیهم» را عام بگیریم و مقید به آخرت نكنیم؛ به این معنى كه اولیاى الهى از آن ترس و خوفى كه پیروان شیطان همیشه و همواره با آن درگیر مى باشند، در امان هستند و مؤید این تفسیر، آیه 175 سوره آل عمران مى باشد؛ «إِنَّما ذلِكُمُ الشَّیْطانُ یُخَوِّفُ أَوْلِیاءَهُ فَلا تَخافُوهُمْ وَ خافُونِ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنینَ»؛ آل عمران (3)، آیه 175.؛ «در واقع، این شیطان است كه دوستانش را مى ترساند؛ پس اگر مؤمنید، از آنان مترسید و از من بترسید».
در این آیه، به خوبى معلوم مى شود كه یك ترس پوشالى است كه پیروان شیطان به انواع و اقسام آن گرفتارند؛ ترس از سختى و گرفتارى ها؛ ترس از دست دادن مقام؛ ترس از انتقاد مردم؛ ترس از فقر و... ولى خداى متعال مى فرماید: از من بترسید؛ زیرا همه چیز در قدرت من است و خدا این ترس ها را از دوستانش برداشته است و مى فرماید: كسانى كه تحت ولایت الهى قرار گرفتند، ترسى بر ایشان نیست و این منافاتى ندارد با این كه اولیاى خدا در لحظاتى، به خاطر طبیعت بشرى، دچار ترس شوند و لحظه اى كه موسى از دیدن اژدها ترسید، تحت ولایت الهى نیز قرار داشت و به همین دلیل به آرامش و اطمینان رسید.
در نتیجه، ترس اولیاى الهى از عوامل طبیعى و مزاحمت هاى دنیایى، مقطعى و زودگذر است و آرامش و اطمینان آنها، به لطف و امداد الهى، همیشگى و پایدار است. طبق این توضیح، آیه «أَلا إِنَّ أَوْلِیاءَ اللَّهِ لا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لا هُمْ یَحْزَنُونَ» مربوط به دنیا نیز مى شود؛ ولى مراد از خوف و حزن، خوف و حزنى است كه منشأ شیطانى دارد؛ نه منشأ طبیعى یا الهى. منبع:پرسمان

همه ترس ها، مثل هم نیستند و باید بین آنها تفكیك قائل شویم. بعضى از ترس ها بد هستند و در شأن اولیاء اللَّه نمى باشند؛ ولى بعضى ترس ها طبیعى بوده، بد نیستند. ترس از عصاى اژدها شده، مذموم نیست. شما تصور كنید بدون هیچ آمادگى قبلى، در مقابل شما، عصا تبدیل به یك موجود خطرناك شود. هر انسانى بنا بر طبیعت اولیه اش، مى ترسد و جا مى خورد. این ترس، نشانه ضعف ایمان نیست؛ مثل این كه كسى یك باره جلوى انسان بپرد. حال اگر این انسان از اولیاى خدا باشد و بترسد، آیا براى او كسر شأن و نقص است؟ بالاخره بشر است و مقتضاى بشر بودن او هم این است كه از چیزهایى بترسد؛ چه به خاطر سیستم عصبى باشد و چه به جهت خلقیات انسان.