
 ابوحمزه ثمالى، از یاران نزدیك آن حضرت، این دعا را از آن امام همام نقل كرده و به همین جهت، دعا به نام وى شهرت یافته است. وى مى گوید: حضرت زین العابدین علیه السلام در ماه مبارك رمضان، بیشتر شب در حال نماز بود و چون سحرگاهان فرا مى رسید، این دعا را مى خواند. این دعا از نعمت هاى بزرگ الهى و از گنج هاى نهفته و پنهان ربوبى و فوران عشق و محبت و بیانگر اوج بندگى و خاكسارى است. اگر این دعا و صدها دعاى نظیر آن نبود، نمى دانستیم در خلوت انس با پروردگار، چگونه و با چه كلماتى با او سخن بگوییم و از آن كریم بنده نواز، چه درخواست كنیم و رسم و ادب بندگى را چگونه به جاى آوریم؟
 این دعا داراى چند بخش است:
بخش نخستمشتمل بر سپاس و ثناى خداوند و معرفى آن یكتاى بى همتا و بیانگر باز بودن و نزدیك بودن راه قرب به او است. به چند قسمت از این بخش اشاره مى شود:
 1ـ1. «بك عرفتك و انت دللتنى علیك و دعوتنى الیك و لولا انت لم اَدر ما انت»؛ «خدایا! تو را با خودت شناختم و تو مرا به سوى خود راهنمایى و دعوت كردى و اگر تو نبودى، نمى دانستم تو كیستى».

1ـ2. «اللهم انى اجد سبل المطالب الیك مشرعة و مناهل الرجاء الیك مترعة و الاستعانة بفضلك لمن امّلك مباحة و ابواب الدعاء الیك للصارخین مفتوحة و اعلم انك للراجى بموضع اجابة و للملهوفین بمرصد اغاثة»؛ «خداوندا! من راه هاى خواسته ها را به سوى تو باز و هموار، چشمه هاى امید به تو را پر آب، یارى جستن به فضل و كرمتت را براى آرزومندان روا و درهاى دعا به درگاهت را گشاده مى یابم. خدایا! مى دانم تو در جایگاه اجابت امیدواران و فریادرسى پریشان حالان، قرار دارى».

1ـ3. «... و اَنّ الراحل الیك قریب المسافة و انك لاتحتجب عن خلقك الا ان تحجبهم الاعمال دونك»؛ «خداوندا! مى دانم كه رهروان كعبه دیدارت را راه اندك است و مقصد نزدیك و مى دانم كه میان تو و بندگانت، حجابى جز اعمال بد و زشت آنان نیست».

بخش دومبیانگر خوف و رجا و بیم و امید بنده، در برابر مولاى عظیم و مهربان است. از یك طرف عظمت و جلال و شكوه بى انتهاى خداى متعال، قلب بنده عارف را تسخیر مى كند و بندبندِ وجودش را به لرزه درآورده، بى اختیار، نغمه «سبّوح قدّوس» بر زبانش جارى مى شود. از طرف دیگر، رحمت و كرم بى پایان حق، همه وجودش را از امید سرشار مى سازد و وجودش را از شوق لبریز مى كند. هنگامى كه جرم، عصیان، گستاخى و غفلتش را به یاد مى آورد، در گرداب ترس از كیفر الهى مى افتد و زمانى كه لطف و كرم و گذشت آن مولاى مهربان را مشاهده مى كند، به ساحل امید و شوق پا مى گذارد و نور امید در قلبش مى درخشد:
 2ـ1. «اذا رایت مولاى ذنوبى فزعت و اذا رایت كرمك طمعت فان عفوت فخیر راحم و ان عذّبت فغیر ظالم»؛ «سرور من! زمانى كه گناهانم را مى بینم، در ورطه وحشت فرو مى افتم و زمانى كه لطف و كرمت را مى بینم، طمع مى كنم. پس اگر ببخشى، بهترین رحم كننده اى و اگر كیفر دهى، بر من ستمى نكرده اى».

2ـ2. «عظم یا سیدى املى و ساء عملى فاعطنى من عفوك بمقدار املى و لا تواخذنى بأسوء عملى فان كرمك یجلّ عن مجازاة المذنبین و حلمك یكبُر عن مكافات المقصرّین»؛ «سرور و آقاى من! امیدم به تو فراوان و كردارم زشت و ناپسند است. هم سنگ آرزویم، از من درگذر و مرا با بدترین كردارم كیفر مكن؛ چون لطف و بزرگوارى تو، بسى برتر از كیفر مجرمان و شكیبایى تو، بزرگ تر از مجازات اهل تقصیر و خطا است».

2ـ3. «الهى و سیدى و عزّتك و جلالك لئن طالبتنى بذنوبى لاطالبنَّك بعفوك و لئن طالبتنى بلؤمى لاطالبنّك بكرمك»؛ «خداى من! آقاى مهربان! به عزّت و فرّ و شكوهت سوگند! اگر از گناهانم بازپرسى، من نیز از عفو و گذشت تو خواهم پرسید و اگر مرا به پستى و زبونى ام بازخواست كنى، تو را به بزرگى و كرمت بازخواست خواهم كرد».

2ـ4. «و ما انَا یا ربّ و ما خطرى هبنى بفضلك و تصدّق علّى بعفوك»؛ «خدایا! من چیستم و چه ارزشى دارم؟ آخر مرا چه اهمیتى است كه بخواهى مرا به كیفر اعمالم برسانى؟ با فضل بى انتهاى خویش، بر من ببخش و با عفو و گذشت خود بر این بینوا تصدّق فرما».

2ـ5. «و ما قدر اعمالنا فى جنب نعمك و كیف نستكثر اعمالاً نقابل بها كرمك»؛ «خداوندا! اعمال ناقابل و عبادات بى ارزش ما، در برابر نعمت هاى انبوه و بى دریغ تو چه قدر و قیمتى دارد؟ و چگونه مى توانیم اعمال خویش را در برابر كرم بى پایان تو، افزون به شمار آوریم؟»

بخش سومدرباره درخواست هاى آن حضرت در مورد خود، پدر و مادر، خانواده، اقوام، اهل ایمان و اسلام است. چند نمونه از این بخش بیان مى گردد:
 3ـ1. «اللهم إنى اسئلك صبرا جمیلاً و فرجا قریبا و قولاً صادقا و اجرا عظیما»؛ «خدایا! از تو صبرى نیكو و زیبا، گشایشى نزدیك، گفتارى راست و پاداشى بزرگ درخواست مى كنم».

3ـ2. «اسئلك اللهم من خیر ما سئلك منه عبادك الصالحون»؛ «خدایا! بهترین چیزى كه بندگان شایسته ات از تو درخواست كرده اند، از تو مى خواهم».

3ـ3. «یا خیر من سُئل و اجود من اعطى، اعطنى سؤلى فى نفسى و اهلى و والدىّ و ولدى و اهل حزانتى و اخوانى فیك»؛ «اى بهترین كسى كه خواسته ها بر آستان او فرو مى آید و اى سخاوتمندترین بخشنده! خواسته مرا در مورد خود و خانواده ام و پدر و مادر و فرزندان و یاران دلسوز و برادران ایمانى ام، برآورده ساز».

3ـ4. «اللهم اغفر للمؤمنین و المؤمنات، الاحیاء منهم و الاموات و تابع بیننا و بینهم بالخیرات، اللهم اغفر لحیّنا و میّتنا و شاهدنا و غائبنا ذكرنا و انثانا صغیرنا و كبیرنا حرّنا و مملوكنا»؛ «خدایا! زنان و مردان با ایمان ـ زنده و مرده شان ـ را بیامرز و با نیكى و خوبى، ما و آنها را پیوند ده. خداوندا! زنده و مرده، حاضر و غایب، مرد و زن، بزرگ و كوچك و برده و آزاد ما را مورد بخشایش خود قرار ده».

3ـ5. «اللهم صّل على محمد و آل محمد و اختم لى بخیرٍ واكفنى ما اهمّنى من امر دنیاى و آخرتى»؛ «خداوندا! بر محمد و آل پاكش درود فرست و سرانجام كارم را خیر و نیك قرار ده و امور مهم دنیا و آخرتم را كفایت فرما».

3ـ6. «... و ارزقنى حج بیتك الحرام فى عامى هذا و فى كل عام و زیارة قبر نبیك و الائمة علیهم السلام و لاتخلنى یا رب من تلك المشاهد الشریفة و المواقف الكریمة»؛ «خدایا! زیارت خانه گران قدرت و قبر پاك پیامبرت و امامان والا تبار را ـ كه درود و رحمت تو بر آنان باد ـ امسال و در همه سال روزى ام گردان و مرا از آن جایگاه هاى گرامى و زیارتگاه هاى با شرافت، محروم مساز».

بخش چهارمدر مورد خواسته هاى بلند و حاجت هاى ارزشمندى است كه رسیدن به آنها، نیازمند آمادگى كافى و توجّه كامل به خداوند و اشتغال دائم به ذكر و یاد او است و جز براى عده اى محدود از اولیاى الهى و بندگان خاص خداوند، حاصل نمى گردد؛ مانند:
 4ـ1. «اللهم انى اسئلك ایمانا لا اجل له دون لقائك احینى ما احییتنى علیه و توفّنى اذا توفیتنى علیه و ابعثنى اذا بعثتنى علیه»؛ «خداوندا! از تو ایمانى مى خواهم كه تا دیدار تو باقى و پایدار باشد، مرا با آن زنده بدارى و با آن بمیرانى و با آن برانگیزى».

4ـ2. «اللهم إنى اسئلك ان تملأ قلبى حبّا لك و خشیة منك و تصدیقا بكتابك و ایمانا بك و فرقا منك و شوقا الیك»؛ «خدایا! از تو ملتمسانه مى خواهم كه قلبم را از محبت و ترس عارفانه از خود پُر كنى و دلم را از ایمان و تصدیق به قرآن و ترس از دورى ات، آكنده و لبریز سازى».

4ـ3. «... و اجعلنى من اوفر عبادك عندك نصیبا فى كل خیر انزلته و تنزله فى شهر رمضان فى لیلة القدر و ما انت منزله فى كل سنة من رحمة تنشرها و عافیة تلبسها و بلیّه تدفعها و حسنات تتقبّلها و سیئات تتجاوز عنها»؛ «مرا از بندگانى قرار ده كه از هر خیر و نیكى كه در شب قدر ـ در گذشته و حال و در هر سال ـ نازل كرده اى؛ از رحمتى كه مى گسترانى و عافیتى كه مى پوشانى و بلایى كه دور مى گردانى و اعمال نیكى كه مى پذیرى وگناهانى كه مى بخشى، بیشترین بهره و نصیب را در نزد تو دارند».
 سرانجام این دعاى نورانى و سرشار از حقایق ربانى و معارف سبحانى، با قسمتى پایان مى یابد كه خواست و آرزوى همه پاكان و شیفتگان حضرت حق و عصاره و فشرده همه خواسته ها و حاجت هاى روحانى و معنوى است.

4ـ4. «اللهم انى اسئلك ایمانا تباشر به قلبى و یقینا حتى اعلم انه لن یصیبنى إلا ما كتبت لى و رضّنى من العیش بما قسمت لى یا ارحم الراحمین»؛ «خداوندا! از تو ایمانى مى خواهم كه همدم قلبم باشد و یقینى درخواست مى كنم كه در پرتو آن، بدانم هر چه به من مى رسد، بر قلم قضا و خواستِ تو جارى گشته است و مرا از آنچه در زندگى قسمت و روزى ام ساخته اى، خشنود ساز؛ اى مهربان تر از هر مهربان!».
 این قسمت از دعاى دلنواز ابوحمزه، سه درخواست مهم و اساسى را در بر دارد؛ خواسته هایى كه نیل به آنها آرزوى همیشگى بندگان صالح خدا بوده و تحقق آنها، نشانه رسیدن به اوج قرب و قله كمال انسانى است. به دلیل محتواى عالى این بخش از دعا و تأثیر عمیق آن در سعادت حقیقى انسان، بر آن تأكید فراوان كرده و علاوه بر دعاى ابوحمزه، در دعاهاى سحر این ماه و نیز در شب هاى دهه آخر آن نیز آمده است.
 خواسته اول، «ایمان» كاملى است كه به واسطه آن، همه حجاب هاى میان بنده و پروردگار برداشته شود و خداوند مباشر و همنشین دل انسان باشد.[1]
 ایمان داراى جایگاه ممتازى است. امیرمؤمنان علیه السلام در حدیثى مى فرماید: «لا شرف اعلى من الایمان»[2]؛ «شرافتى بالاتر از ایمان نیست». در حدیث پرمغزى راوى از حضرت صادق علیه السلام مى پرسد: چه عملى نزد خداوند از همه اعمال برتر است؟ حضرت علیه السلام مى فرماید: آن عملى كه خداوند چیزى را بدون آن نمى پذیرد. راوى مى پرسد: آن چیست؟ حضرت صادق علیه السلام فرمود: «الایمان بالله الذى لا اله الا هو اعلى الاعمال درجةً و اشرفها منزلة و اسناها حظا»[3] ؛ «ایمان به خداوندى كه معبودى جز او نیست؛ عملى كه عالى ترین درجه و شریف ترین جایگاه و بالاترین بهره را دارد». البته ایمان مراحل و درجات مختلفى دارد؛ چنان كه خود آن حضرت مى فرماید: «ان الایمان عشر درجات بمنزلة السلم یصعد منه مرقاة بعد مرقاه»[4]؛ «ایمان ده درجه دارد ـ مانند نردبان ـ و باید این درجه ها را یكى یكى پشت سر گذاشت».
  رسیدن به بالاترین درجه ایمان، جز با گام نهادن در بندگى حقیقى و روى گرداندن از عبودیت غیر خدا و توجه كامل به خداوند، حاصل نمى گردد و این همان حقیقتى است كه در مناجات شعبانیه، بر زبان حق گوى اولیاى برگزیده جارى شده است: «الهى هب لى كمال الانقطاع الیك وانر ابصار قلوبنا بضیاء نظرها الیك حتى تخرق ابصار القلوب حجب النور فتصل الى معدن العظمة و تصیر ارواحنا معلقة بعزّ قدسك»[5]؛ «خدایا! نهایت گسستگى از غیر خود و پیوستگى به خود را بهره ام ساز و چشم هاى قلبمان را با روشنى نظر به خویش، نورانى كن تا چشم دلمان، حجاب هاى نور را پاره كند و به سرچشمه و كانون بزرگى و عظمت بپیوندد و روح هاى ما متصل به ساحت عزّت، پاك و پیراسته تر گردند».
 تقاضاى مباشرت و همنشینى خداوند با قلب و روح، همان درخواست مشاهده پروردگار با چشم دل و ژرفاى ایمان است كه مقام بندگان شایسته و منزلتى بس رفیع و شریف است. امیرمؤمنان علیه السلام در نهج البلاغه مى فرماید: «لا تدركه العیون بمشاهدة العیان و لكن تدركه القلوب بحقایق الایمان»[6]؛ «چشم ها با دیدن آشكار خدا را نمى بینند؛ بلكه دل ها با عمق و حقیقت هاى ایمان او را در مى یابند».
 خواسته دوم، در این قسمت، یقینى است كه ثمره آن، رسیدن به این دانش و دریافت است كه: «هر چه به انسان مى رسد، از طرف خداوند و به اراده و مشیت او است».
 یقین، رأس دین[7] (الیقین رأس الدین) و میوه آن (ثمرة الدین قوة الیقین)، و برترین نوع دیندارى و دین مدارى (افضل الدین الیقین)[8] است. یقین كیمیاى سعادتى است كه به سادگى، نمى توان بدان دست یافت و اكسیر كمیابى است كه به راحتى روزى كسى نمى گردد: «انّ الایمان افضل من الاسلام و ان الیقین افضل من الایمان و ما من شى ء اعزّ من الیقین»[9]؛ «ایمان از اسلام برتر و یقین از ایمان بالاتر است و چیزى نادرتر از یقین نیست».
 انسانى كه هر چه به او مى رسد، همه را از خداوند مى داند و قلم خواست و قضاى الهى را در كنار هر حادثه اى مشاهده مى كند؛ گوارایى و حلاوت یقین را با همه وجودش احساس كرده است و در ساحل آرامش و آسودگى روح، به امواج سهمگین شك و اندوه و اضطراب اعتنایى ندارد و دریاى آرام درونش با هیچ پیشامدى متلاطم نمى شود. از دریچه چشم خدابین چنین بنده اى، پدیده هاى، محصول اتفاق و تصادف و یكه تازان خودسر میدان هستى نیستند؛ بلكه تحت تدبیر خالقى خبیر و كاردان قرار دارند. دست قدرت و هدایت خداوند را بر هر پدیده اى مى بینند و نشان و رد پاى او را در همه آنها مى یابند و چون همه را از دوست مى بینند، همگى در نزدشان نیكو است. آرى باید در سحرهاى سِحرآمیز ماه رمضان، از فیض لبریز و لطف سرشار كردگار، گران بهاترین وسیله رسیدن به اوج سعادت را گدایى كرد و آن چیزى جز «یقین» نیست. شهید رمضان و مسند نشین عشق و عرفان، امیرمؤمنان علیه السلاممى فرماید: «اَلا بالیقین تدرك الغایة القصوى»[10]؛ «بدانید كه تنها بر بال یقین مى توان به قله بلند آرمان و هدف دست یافت».
 سومین درخواست، خشنودى از قسمت الهى و رضایت به چیزى است كه او روزى ما ساخته است. این مقام از ویژگى هاى مؤمنان راستین و صاحبان بصیرت و یقین است. در واقع رضا به داده ها، از شیرین ترین میوه هاى درخت ایمان و یقین است. حضرت صادق علیه السلام مى فرماید: «الرضا بمكروه القضاء من اعلى درجات الیقین»[11]؛ «خشنودى از قضا و حكمى كه ناگوار و تلخ مى نماید، از بالاترین درجه هاى ایمان است».
  صاحب مقام رضا، از همه توانگرتر است: «اغنى الناس الراضى بقسم الله»[12] و گوارایى زندگى را بیش از دیگران احساس مى كند: «ان اهنا الناس عیشاً من كان بما قسم الله له راضیاً»[13].
 انسانى كه آرامش روح و راحتى جسم را در تكاپوى بیش از اندازه و بى حاصل جست و جو مى كند، در حقیقت راه را گم كرده و از زلال آموزه هاى روح پرور تربیت یافتگان حق دور افتاده است؛ وگرنه مى دانست كه راحتى و آرامش روح و جسم، در یقین و رضا است. امیرمؤمنان علیه السلام مى فرماید: «من رضى بما قسّم له، استراح بدنه»[14]؛ «هر كس راضى به قسمتش شود، بدنش در آسایش است» و امام صادق علیه السلام مى فرماید: «ان الله بِعدله و قسطه، جعل الروح و الراحة فى الیقین و الرضا...»[15]؛ «خداوند بر اساس عدل و قسط خود، آرامش و راحتى را در یقین و رضا قرار داده است».
 سالار شهیدان اباعبداللّه علیه السلام خشنودى و رضایت كامل خود را چنین به حضرت معبود اعلام مى دارد: «صبراً على قضائك یا ربّ لا معبود سواك یا غیاث المستغیثین»[16]؛ «در مقابل قضا و حكم تو شكیبایم، اى پروردگارى كه جز تو خدایى نیست! اى فریاد رس پناه آورندگان!».

پی نوشت:
 [1]. اصول كافى، ج 2، ص 42، ح 1.
 [2]. على بن محمد اللیثى الوسطى، عیون الحكم والمواعظ، ص 534.
 [3]. على، سعادت پرور، سر الاسراء، ج 2، ص 325، ح 5.
 [4]. اصول كافى، ج 2، ص 42، ح 1.
 [5]. مفاتیح الجنان، اعمال ماه شعبان، مناجات شعبانیه.
 [6]. نهج البلاغه، خطبه 179، و به همین مضمون آورده در: بحارالانوار، ج 4، ص 27، و ص 32، ج 8.
 [7]. تصنیف غرر الحم، ص 62، ح 724، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى.
 [8]. على، سعادت پرور، سر الاسراء، ج 2، ص 61، ح 17.
 [9]. همان، ج 1، ص 494، ح 5.
 [10]. على، سعادت پرور، سر الاسراء، ج 2، ص 61، ح 9.
 [11]. همان، ج 1، ص 40، ح 5؛ بحارالانوار، ج 71، ص 152، ح 60.
 [12]. همان، ص 235، ح 4.
 [13]. همان، ح 3.
 [14]. همان، ص 40، ح 3.
 [15]. اصول كافى، ج 2، ص 57، ح 2.
 [16]. سعادت پرور، على، فروغ شهادت، ص 186؛ نجمى، محمدصادق، سخنان حسین بن على علیه‏السلام از مدینه تا كربلا، ص 325، چاپ هفتم.
منبع : پرسمان دانشجویی

از دعاهاى شورانگیز ماه رمضان، دعاى ابوحمزه ثمالى است. اهل دعا و انس با خدا، با این دعا آشنایى دیرینه دارند. این دعا ـ كه از اشك شوق و طراوت و از سوزِ آه و رایحه مناجات معطّر شده است ـ از قلب آسمانى و ملكوتى سرحلقه دلدادگان و زینت عابدان، امام سجاد علیه السلام سرچشمه گرفته و بر زبان پاك و حق گویش جارى گشته است.