واژه كمونیسم (commuonism) از ریشه لاتین (commons) به معنی اشتراك گرفته شده است كمونیسم از قدیمی‏ترین مكاتب سیاسی دنیا است. از آنجا كه در قرن هجدهم و نوزدهم در اروپا یكی از مسائل مورد توجه روشنفكران و فیلسوفان، مكانیزم حركت تاریخ و به اصطلاح فلسفه تاریخ بود، این موضوع در فلسفه هگل به طور خاص مورد توجه قرار گرفت و یكی از دغدغه های فكری او را تشكیل می داد. ماركس كه شاگرد هگل بود موضوع حركت تاریخ و موتور محرك آن را مورد بحث قرار داده و حركت تاریخ را بر اساس اختلافات طبقاتی می دانست و منشأ اختلاف طبقاتی را تفاوت ابزار تولید برمی شمرد. «كارل ماركس» و «فردریك انگلس» در آلمان در سال 1848 با انتشار مانیفست كمونیست حركت تازه ‏ای در نهضت كمونیسم جهانی به وجود آوردند. ماركس در آثار مختلف خود از «مانیفست» كمونیست گرفته تا كتاب «كاپیتال» تاریخ تحولات جهان را بر مبنای ماتریالیسم تاریخی، یا فلسفه مادی دیالكتیكی بیان می‏كند. وی تكامل وسایل تولید و نحوه تملك و بهره ‏برداری از این وسایل را زیر بنای تحولات اجتماعی ‏دانسته و تاریخ بشر را به صورت تاریخ جنگهای طبقاتی و منازعه بین ظالم و مظلوم و استثمار كننده و استثمار شونده بررسی و تجزیه و تحلیل می‏نماید. از نظر او تاریخ را باید بر اساس تفاوت ابزار تولید تقسیم بندی نمود كه به نظریه ماتریالیسم دیالكتیك تاریخی مشهور می باشد. این نظریه قائل است كه انسان ها در دوره كمون اولیه هیچگونه مالكیتی بر ابزار تولید نداشته و همه انسان ها به یك اندازه از مواهب طبیعی برخوردار بوده اند. از نظر ماتریالیست ها در دوره اشتراكی حتی زنان و كودكان نیز مشترك بوده اند. و با قبول مالكیت فردی دوره ی نابرابری انسان ها آغاز گردیده است، كه در این مرحله بر اساس نوع ابزار تولیدی چهار دوره وجود دارد: 1 ـ برده ‏داری2ـ فئودالیة 3ـ بورژوازی و سرمایه‏ داری 4ـ سوسیالیسم. با برقراری سوسیالیسم كه مقدمه ای خواهد بود بر مالكیت عمومی ابزار تولید، دوره كمون ثانویه آغاز می گردد كه به اشتراكی بودن همه چیز منجر می گردد. لنین در كتابی به موضوع دین و دولت در جامعه كمونیستی پرداخته و به موضوع اشتراكی بودن همه چیز و از بین رفتن خانواده در جامعه كمونیستی تصریح كرده است. در واقع برقراری سوسیالیسم مقدمه ای خواهد بود بر پایان تاریخ كه بر خلاف ادعای آنان مبنی بر پویایی و دیالكتیك تاریخی، نتیجه آن جامعه ای ایستا خواهد بود. ماتریالیسم تاریخی یا تفسیر تاریخ از نظر فلسفه مادی نیز، سیر تحولات تاریخی را از نظر مادی بررسی می‏نماید و برای تمامی تحولات جهان در طول تاریخ حتی پیدایش ادیان ریشه‏ های اقتصادی و مادی جست و جو می‏كند. سیر و روند تاریخ به سوی اشتراكیت و برابری و مساوات و نفی طبقات و حتی نفی دولت یعنی تحقق كمون ثانویه است از این دیدگاه ماركسیسم تحقق این مسأله امری حتمی و جبری می‏باشد وآینده تاریخ جز این نخواهد بود. این نگرش و مبانی آن دارای اشكالات متعددی است. - ماركسیسم و دین :مـاركـسـیسم می گوید : خداپرستی انسان , مایه از خود بیگانگی او است زیرا فرد خداپرست با پرستش و توجه به غیر , از خود بیگانه گشته و به دیگری وابسته شده است , همچنانكه این سخن را درباره مالكیت انسان نیز تكرار می كند و مساله مالكیت انسان را نسبت به چیزی مایه تعلق انسان به غیر خود می داند , و برای رهائی ازپدیده از خود بیگانگی مذهبی و از خود بیگانگی اقتصادی , اصل مذهب ومالكیت را حذف می كند تا او را از این وابستگیها رهائی بخشد . ولـی هـنگامی كه به نوشته های مذهبی مراجعه می كنیم , می بینیم نظریه اسلام درست بر خلاف نظریه ماركس بوده و اسلام خدا فراموشی را مایه خود فراموشی می داند . ماركس نظریه از خود بیگانگی انسان در سایه مذهب را از فویر باخ پیشوای مادیگری قبل از ماركس گرفته و آن را تحت عنوان اومانیسم ( انسان گرائی ) وارد فلسفه خود ساخته است . هـدف او از وارد ساختن این اصل به فلسفه مادیگری , ترمیم خشكی و خشونت فلسفه ماده گرائی است كه هر انسان غربی آن را لمس می كند , زیرا مادیگری قرن هیجدهم انسان را مانند یك ماشین می دانست و مكانیسم آن را مثل یك ماشین می پنداشت . درقـرن نـوزدهـم , نـظـریـه مـكانیكی مردود شناخته شد , و مادیگری دیالكتیكی ,جایگزین مـادیـگـری مـیـكـانـیكی گردید , ولی در هر حال هر دو بر اثر اصالت بخشیدن به ماده و نفی معنویت با خشكی و خشونت خاصی همراهند كه با روح لطیف معنوی انسان ناسازگار است . فـویر باخ در یكی از سخنان خود چنین می گوید : در انسان پرستشگر یك نوع حالت تعلق و وابستگی پدید می آید , چه بهتر كه از این حالت بیرون آئیم , زیرا وقتی بشر خدا را می پرستد و از او فرمان می برد , به صورت موجودی وابسته وبی شخصیت درمی آید , كه دیگر به خود تعلق ندارد . ماركس نیز همین جملات را تكرار می كند و می گوید : انسان باید گرد خود بگردد , نه گرد وجود دیگری . مـاركـسـیـسم از این فرصت استفاده كرده و خواسته است برای تز اقتصادی خود ,یك اصل فلسفی نیز بیندیشد و آن اینكه : مالكیت انسان , مایه تعلق او به غیر خود می گردد , و انسان نباید مانند اشیاء و ابزار به غیر خود متعلق و وابسته گردد . ولی با اصراری كه ماركسیسم در این مورد انجام می دهد , هنوز نتوانسته است ازخشونت و قساوت فلسفه مادیگری سر سوزنی بكاهد . فلسفه ای كه به چیزی غیر از ماده و انرژی نمی اندیشد , و تكامل انسان را در پرتو تكامل ابزار تولید و روابـط اقـتـصادی می داند , و حتی عامل تكامل را در انسان امر درونی ندانسته و آن رابرخاسته از عامل خارجی ( تكامل اقتصادی ) می پندارد , چگونه می تواند از اصالت انسان و انسان گرائی سخن بـگـوید و دم از معنویت بزند ؟اگر واقعا برای ماركسیستها مساله انسان گرائی مطرح است , و مـعـتقدند كه به غیر انسان نباید اصالت داد , پس چرا انسان را وابسته به تكامل ابزار تولید وروابط اقـتـصـادی مـی دانـند و به جای اینكه اقتصاد را در خدمت انسان قرار دهند ,انسان را در خدمت اقـتـصاد و ابزار تولید درمی آورند ؟ اگر انسان اصل است , پس چرا او را در حد یك حیوان مصرف كـننده تنزل داده و پیوسته شعار می دهند : از هر كس باید به اندازه توان او كار كشید و به اندازه نیاز , به او پرداخت . بـا تـوجه به این مطلب , اكنون به تحلیل اصل مطلب می پردازیم : 1 - ارتباط با كمال مطلق , مایه تكامل است . خدا پرستی , به معنی ارتباط با كمال مطلق است . خدا از نظر یك فرد مذهبی ,سراسر, جمال و كمال و از هر عیب و نقص پیراسته و مبرا است . او آفریدگار دانا و توانا است كه به جهان و انسان , هستی بخشیده است . و اگر لحظه ای فیض او قطع گردد , تاریكی وحشت زای عدم مطلق همه جا را فرا می گیرد . ارتباط با چنین كمال مطلق , مایه تعالی انسان است . و بـه وجـدان هـای بـیـدار , شعورو ادراك و به حس علم جوئی و كنجكاوی انسان , قدرت و نیرو مـی بـخشد و موقعیت انسان را در جهان , با واقطع بینی كاملی روشن می سازد و از نخوت و بلند پروازی اومی كاهد . مـعـنـی اصـالـت انـسـان , ایـن نیست كه پیوند او را از كمال مطلق قطع كنیم , و به بهانه اعطاء شـخـصـیـت , او را خـودخـواه و خودپرست بار آوریم , كه مفهومی جز زبونی و ناتوانی او در برابر تمایلات نفسانی ندارد . آیا علاقه انسان به علم و دانش , به اخلاق , نیكوكاری , هنر و زیبائی ها , مایه ازخود بیگانگی او است , یا مایه كسب كمال , و لذا , یك نوع بازگشت به خویشتن است ؟ عین این سخن درباره خداجوئی و خدایابی نیز حاكم است , زیرا انسان خداجو و خداپرست می خواهد از طریق پیوند با كمال مطلق , بر كمال خود بیفزاید . مـعنی راستین اومانیسم و حفظ اصالت انسان نیزسوق دادن او به ارزش های اخلاقی و سجایای انسانی است كه به ذات او برمی گردد , و در ذات والای او جای می گیرد . مـاركـسـیـسم , از آثار سازنده خداگرائی آنچنان غافل است كه خداپرست را فاقد شخصیت تلقی می كند و خویشتن گرائی و نفس پرستی را مایه تجلی شخصیت می داند . او خـدا را بسان یك حاكم ستمگر و خودكامه تصور كرده است كه از كرنش بندگان و خردكردن شخصیت آنان لذت می برد , و با سلب شخصیت از آنها , مقام خود را بالا می برد . در صورتی كه پرستش خدا جز طلب كمال و سیر در جهت قرب به خدا , جز یك نوع حق شناسی و قدردانی از نعمت های او و جز اظهار لیاقت و شایستگی برای بهره مندی ازنعمتهای بیشتر , چیزی نیست . خـداپـرسـتـی , دارای آثار ارزنده و كمال آفرینی است كه هیچ فرد خردمندی در آن شك و تردید ندارد . خـداشناسی , مایه تكامل علوم و دانش ها , كنترل كننده غرائز مرزنشناس انسانی ,پرورش دهنده فضائل اخلاقی و سجایای انسانی , و مایه آرامش روح و روان در سختی هاو دشواریها است . مـحـققان الهی در كتاب های مربوط به عقائد و مذاهب , پیرامون آثار سازنده آن سخن گفته اند , كه نیازی به تكرار آنها نیست . و دراینجا به همین مختصر اكتفا می شود . 2 - ریشه مذهب در نهانگاه روح از نظر متفكران , مذهب , ریشه عمیقی در روح و روان انسان دارد , و تـوجـه بـه خـداو مـاوراء طـبیعت , تجلی احساس درونی است كه آفرینش انسان با آن سرشته گردیده است . بـشـر در تـاریـخ زنـدگی خود , عادات و رسومی را پدید آورده وسپس آنها را به دست فراموشی سپرده است , ولی هرگز مذهب را از قاموس زندگی حذف ننموده و با آن وداع نكرده است . خاصیت تحول پذیری انسان , بر نظر او درباره مذهب اثری نگذارده است . همه اینها نشان می دهد كه مذهب ریشه عمیقی در نهاد انسان دارد . روانـشـنـاسـی امـروز , حس مذهبی را یكی از چهار حسی می داند كه متن روان انسان راتشكیل می دهند . این چهار حس , عبارتند از : 1- حس علم جوئی و كنجكاوی . 2 - حس اخلاق و نیكوكاری . 3 - حس هنرجوئی و زیباخواهی . 4 - حس خداجوئی و مذهبی . آنان درباره هر چهار حس و چگونگی آمیزش آنهابا روان انسان , سخنان ارزنده ای دارند . از ایـن رو , بر خلاف نظریه ماركس , خداجوئی یك نوع بازگشت به خویشتن , و الحاد وانكار خدا یك نوع از خود بیگانگی است . ایـن حـقـیـقـت در آیه زیر به روشنی بازگوشده است كه می فرماید : «و لا تكونوا كالذین نسواللّه فانساهم انفسهم» مـانـنـد آن گـروه نباشید كه خدا را فراموش كردند و خداوند آنان را به خود فراموشی دچار ساخت . این آیه , به روشنی خدا فراموشی را مایه خود فراموشی می داند . و نكته آن , همان است كه یادآور شدیم . امیرمومنان علیه السلام در یكی از سخنان كوتاه خود می فرماید : من نسی اللّه انساه نفسه و اعمی قلبه . هر كس خدا را فراموش كند , او را به خود فراموشی و كوردلی , دچار می سازد . 3 - مـوقـعـیت معلول نسبت به علت اصولا از نظر فلسفه , وجود معلول , جز یك وجود وابسته به علت و قائم به او چیزی نیست . معلول , لطیف ترین و دقیق ترین وابستگی را به مقام علت داراست . بنابر این واقعیت جهان امكانی - اعم از انسان و غیره - جز یك نوع تعلق و وابستگی به آفریدگار چیزی نیست . اعـتراف به وجود خدای یگانه , و توجه به منبع كمال , یك نوع اعتراف به واقعیتی است كه براهین فـلـسفی از آن پرده برداشته است ,و الحاد و انكار خدا و یا بی توجهی به آن , یك نوع پرده پوشی بر سیمای حقیقت به شمار می رود . اگر واقعا معلول و مخلوق , مقامی و حقیقتی جز تعلق و وابستگی ندارد , آیا اعتراف به چنین تعلق , حـقـیـقت گرائی است یا انكار آن ؟ و اگر انسان , مخلوق ذات بالاتر و برتر است , توجه به چنین وابستگی كه عین واقعیت وجود او است , از خود بیگانگی است , یا عین خودگرائی ؟سخن درباره مالكیت انسان را كه از نظر ماركس مایه از خود بیگانگی است , به وقت دیگری موكول می كنیم . ولی اجمال سخن درباره آن چنین است كه :حقیقت مالكیت در اسلام , تعلق مال به انسان است نه تعلق انسان به مال . به تعبیردیگر , مال از نظر اسلام برای انسان وسیله زندگی است , نه هدف . مالكیت در صورتی مایه از خود بیگانگی است كه دنیا هدف و كعبه آمال باشد , نه وسیله زندگی . امیرمومنان علی علیه السلام در این مورد تعبیری بس لطیف دارد , آنجا كه می فرماید : «و من ابصر بها بصرته ومن ابصر الیها اعمته» . هـر كـس بـه جـهـان , بـه دیـده معبر و گذرگاه و وسیله و ابزار كا بنگرد , مایه روشنی دل او می گردد . و هر كس به آن از زاویه هدف و آرمان نگاه كند , او را كوردل , و قلب او را بی بصیرت می سازد . از ایـن جـهـت , در اسـلام دنـیاداری و تجمل پرستی مذموم , و مایه نابودی سعادت انسان بشمار می رود . ب . اسلام و سوسیالیسم كه هر چند برخی وجوه شباهت بین اسلام و مكاتب دیگر از قبیل سوسیالیسم وجود دارد ولی اختلافات اصولی و مبنایی میان اسلام و این مكاتب وجود دارد. شهید مطهری در كتاب «نظری به نظام اقتصادی اسلام» در موضوع مرز اشتراك اسلام و سوسیالیسم چنین می‏نگارند: « هر چند اسلام مالكیت فردی و شخصی را در سرمایه‏های طبیعی و صناعی نمی‏ پذیرد و مالكیت را در این امور عمومی می‏داند، ولی اسلام مالكیت اشتراكی كار را نیز نمی ‏پذیرد؛ یعنی، طرفدار این اصل [اصل مهم سوسیالیسم ] نیست كه «كار به قدر استعداد و خرج به قدر احتیاج» نمی‏گوید همه ملزم ‏اند كه كار كنند و محصول كارشان الزاماً به اجتماع تعلق دارد... پس آن مقدار از سوسیالیسم از نظر منطق و از نظر اسلام قابل توجیه است كه قسمتی از سرمایه‏ ها؛ یعنی، سرمایه‏ های عمومی بالاشتراك باشد و اما كار بالاشتراك را كه الزامی و اجباری باشد، هیچ‏گونه نمی‏توان از اسلام استنباط كرد، مگر این كه در موارد خاص؛ یعنی، در زمین‏های عمومی یا كارخانه ‏های عمومی، طوری باشد كه كار فردی میسر نباشد و تازه اگر هم این طور باشد نه چنین است كه مالكیت فردی در كار نیست، بلكه محصول بالسویه یا بالتفاوت طبق قرارداد میانشان تقسیم می‏شود و هر فردی مالك فردی سهم خود خواهد بود، پس اگر مشخصه اصل سوسیالیسم را اشتراك سرمایه بدانیم، اسلام یك مسلك اشتراكی است و اگر مشخصه اصلی آن را اشتراك در كار بدانیم، اسلام یك مسلك اشتراكی نیست، (همان، ص 140 و 141 ) همچنین مرحوم استاد در بحث‏های متعدد از جمله بحث «اسلام، سرمایه‏ داری، سوسیالیسم» ضمن نقد مكتب سرمایه‏ داری و سوسیالیستی و برشمردن مضار و مفاسد مالكیت سرمایه و منابع تولید از یك طرف و مضار و مفاسد سلب مالكیت فردی را از محصول كار شخصی، برتری‏ها و امتیازات مكتب اسلام و منطق اعتدالی آن را برمی‏شمارد. ج . مادی گرائی ماركسیسم : ماتریالیسم (Materialism) یا مادی گری نوعی جهان بینی است. در این جهان بینی ماوراءماده انكار شده و هستی مساوی با ماده فرض می شود. این نظریه و مكتب فلسفی ، دنیای خارج را واقعی و حقیقی و بیرون از شعور انسان می داند. ماتریالیسم معتقد است كه ماده مبداء و اساس است و حس و شعور و تفكر فرع و زائیده ماده است و درك خاصیت ماده تكامل یافته و عالی و انعكاس خارجی جهان مادی و قوانین آن در مغز می باشد.نقد و بررسی :درست است كه حس و تجربه تنها در قلمرو امور مادی كار آرایی دارد و ماتریالیست ها هم از این رو تنها از حس برای درك حقیقت استفاده می كنند كه امور غیر مادی را كاملا انكار می كنند و تنها عالم موجود را همان عالم مادی می دانند. در مورد دیدگاه ماتریالسیت ها در باره شناخت باید گفت كه آنها با انكار امور ماواء ماده بر این باورند كه تنها حقیقت موجود ماده است و ما تنها به حواس خود و با تجربه است كه می توانیم حقیقت را درك كنیم. آنها از امور روانی و درونی انسان نیز تفسیری مادی ارائه می دهند ؛ مثلا اگر كسی احساس غم واندوه كرد این بخاطر ترشح بیش از حد فلان غده و یا كم كاری فلان غده است و هیچ ربطی به روح ، یعنی امری مجرد و غیر مادی ندارد. آنان حقیقت را نسبی می‏دانند، و حقیقت را به طور مطلق انكار می‏كنند می‏گویند: حقیقت عبارت است از نتیجه حاصل از مجموع برخورد قوای ذهنی با جهان خارج، مثلاً هنگامی كه حواس انسان با خارج تماس برقرار می‏كند، خارج روی حواس اثر می‏گذارد، و حواس ما نیز نسبت به اثر وارد از خارج، عكس العمل نشان می‏دهد، نتیجه حاصل از تأثیر خارج و واكنش خواص، همان حقیقت است به شكل «تز» و «آنتی تز» و «سنتز». نوری از جسم بر می ‏خیزد و وارد چشم می‏ شود، چشم ما تنها اثر پذیر نیست بلكه اثر بخش نیز هست، چشم در مجموع شرائطی كه با خارج دارد روی پدیده اثر می‏ گذارد، مجموع حاصل از این دو برخورد كه معلول برخورد عالم عین با عالم ذهن است، حقیقت است. وقتی به آنان گفته می‏ شود كه ممكن است یك شیئ را دو نفر، به دو كیفیت ببینند، مثلاً آدم مبتلا به بیماری «یرقان» به خاطر بیماری دستگاه چشم، اشیاء را زرد، و آدم سالم اشیاء را به رنگ خود ببیند در پاسخ می‏ گویند هر دو حقیقت است، حقیقت برای فرد نخست همان زردی است و برای فرد دوّم رنگ خود شیئ است. وقتی به آنان گفته می‏شود كه ممكن است ما یك شیئ را به دو صورت احساس كنیم، مثلاً هرگاه یك دست خود را در میان آب گرم ودست دیگر را در میان آب سرد بگذاریم و بعداً هر دو دست را در میان آب ملایم قرار دهیم با یك دست احساس سردی، با دست دیگر احساس گرمی خواهیم كرد، در پاسخ می‏گویند: هر دو حقیقت است. بنابراین، حقیقت (معرفت صحیح) ملاك خاصی ندارد، و حقیقت نسبت به شرائط درك اشخاص، مختلف می‏باشد. همان دوستی كه در شرایط خاصی او را فرد نیك و در شرایط دیگر او بد تلقی كردیم هر دو حقیقت است در آن شرایط حقیقت، خوب بودن او بود و در شرایط دیگر، حقیقت نقطه مقابل آن است. اشیاء، یك واقعیت مسلّم و محدودی ندارند، كه ما دریافت ذهنی خود را بآن بسنجیم، بلكه حقیقت با اختلاف شرایط كه مایه اختلاف درك‏ها و احساس می‏گردد، خود نیز مختلف می‏باشد. امروز می‏گویند باید اندیشه مطلق بودن اشیاء را به دور ریخت و همه چیز را به صورت نسبی اندیشید. برای بطلیموس حقیقت همان بود كه می‏اندیشید و نحوه آفرینش جهان را تصور می‏كرد، و برای گالیله و دیگران حقیقت همان بود كه اندیشیدند، و هر تصوری نسبت به شرایط خود، حقیقت است. اگر روزگاری می‏گفتند عناصر چهار تا است و امروز می‏گویند، صد و خورده‏ای است، هر دو حقیقت است، زیرا نتیجه شرایط نخست، جز دریافت نخست و نتیجه شرایط دیگر، جز دریافت دومی چیزی نیست. اگر گروهی می‏گویند خدا هست و برخی او را انكار می‏كنند هر دو حقیقت است، زیرا دریافتهر كسی با شرایط درك خود متناسب می‏باشد و هر شرایطی جز همان درك، چیز دیگری را ایجاب نمی‏كند، مثلاً شرایط گروه نخست ایجاب می‏كند كه معتقد به وجود خدا، باشند و شرایط افراد دیگر جز نفی آن، چیزی را ایجاب نمی‏كند. این همان نظریه ماتریالیست ‏های معاصر است كه از این راه همه چیز را توجیه می‏كنند. ( آیة الله جعفر سبحانی،شناخت در فلسفة اسلامی به نقل از سایت تبیان) در مقابل باید توجه داشت كه ما با اموری مواجه هستیم كه به هیچ وجه نمی توان از آنها تفسیری مادی ارائه كرد ، اگر بتوان گفت كه احساسات درونی و روحی ما مادی است و هر چه را كه معتقدان به روح نسبت می دهند بتوان به ماده نسبت داد لااقل نمی توان گفت اراده امری مادی است. اصلا ماده چگونه می تواند دست به خلاقیت بزند و چیزهایی را در خود و فكرش بیافریند كه اصلا وجود مادی نداشته است و اصلا ماده چگونه می تواند از زمان عبور كند و وقایعی را در آینده ببیند همان چیزی كه هر از گاهی در هنگام خواب روی می دهد. اصلا آنها در مورد ایجاد و آفرینش عالم سرانجام به لاادری گری ، یعنی نمی دانم دچار می شوند چرا كه سرآغاز و علت پدید آورنده عالم را ماده نخستین می دانند اما گویا هیچ وقت از خود نمی پرسند كه ماده نخستین از كجا آمده و كه او را آفریده است در حالی كه ماده قطعا واجب الوجود نیست. د . دیدگاه اسلام و سوسیالیسم درباره سرمایه های عمومی هر چنداسلام مالكیت فردی و شخصی را در سرمایه های طبیعی و صناعی نمی پذیرد و مالكیت را در این امور عمومی می داند، ولی اسلام مالكیت اشتراكی كار را نیز نمی پذیرد. یعنی طرفدار این اصل نیست كه كار به قدر استعداد و خرج به قدر احتیاج . نمی گوید همه ملزم اند كه كار كنند و محصول كارشان الزاما به اجتماع تعلق دارد. آری، افراد می توانند بالاشتراك كار كنند و كار اشتراكی را انتخاب كنند، همان طوری كه زارعین در قدیم بالاشتراك كار می كردند و روی حساب معین كه مثلا دهقان چقدر ببرد و سالار چقدر و گاو چقدر، آخر كار، زراعت را میان خودشان تقسیم می كردند، یا چند نفر بالاشتراك دیمه كاری یا گوسفندداری می كردند. اما مردم ملزم نیستند كه هر كسی به قدر استعداد كار كند و به قدراحتیاج محصول بردارد. پس آن مقدار از سوسیالیسم از نظر منطق و از نظر اسلام قابل توجیه است كه قسمتی از سرمایه ها، یعنی سرمایه های عمومی بالاشتراك باشد، و اما كار بالاشتراك را كه الزامی و اجباری باشد، هیچ گونه نمی توان از اسلام استنباط كرد، مگر این كه در موارد خاصی، یعنی در زمینهای عمومی یا كارخانه های عمومی، طوری باشد كه كار فردی میسر نباشد، و تازه اگر هم این طور باشد، نه چنین است كه مالكیت فردی در كار نیست، بلكه محصول ، بالسویه یا بالتفاوت طبق قرارداد میانشان تقسیم می شود و هر فردی مالك فردی سهم خود خواهد بود. پس اگر مشخص اصلی سوسیالیسم را اشتراك سرمایه بدانیم، اسلام یك مسلك اشتراكی است، و اگر مشخص اصلی آن را اشتراك در كار بدانیم، اسلام یك مسلك اشتراكی نیست.(شهید مطهری ، نظری به نظام اقتصادی اسلام صفحه 141 و 142)
معرفی منابع :درباره ماركسیسم، كتاب‏های فراوانی وجود دارد، در این زمینه ر.ك: 1ـ جعفر سبحانی، فلسفه اسلامی و اصول دیالكتیك 2ـ سید محمدباقر صدر، اقتصاد ما، ج 1 3ـ سید محمدباقر صدر، انسان معاصر و مشكلات اجتماعی 4ـ سید محمدباقر صدر، فلسفه تاریخ در قرآن 5ـ شهید مطهری، جامعه و تاریخ 6ـ شهید مطهری، نقدی بر ماركسیسم 7ـ محمدتقی مصباح، جامعه و تاریخ از دیدگاه قران . 8- از بردگی روم تا ماركسیسم حجتی كرمانی 9- پایان عمر ماركسیسم ناصر مكارم 10- نقدی بر ماركسیسم محمد جاسمی 11- نقدی بر دیدگاه اخلاقی ماركسیسم محسن غرویان.منبع:پرسمان
ماتریالیسم تاریخی یا تفسیر تاریخ از نظر فلسفه مادی نیز، سیر تحولات تاریخی را از نظر مادی بررسی می‏نماید و برای تمامی تحولات جهان در طول تاریخ حتی پیدایش ادیان ریشه‏ های اقتصادی و مادی جست و جو می‏كند.