

هدایت قرآن‏ (الم ذلِكَ الْكِتابُ لا رَیْبَ فِیهِ هُدىً لِلْمُتَّقِینَ)
 «الف، لام، میم. این است كتابى كه‏در [حقانیت‏] آن، هیچ‏تردیدى نیست [و] مایه هدایت تقواپیشگان است».
 پرسش 1. در آیات سوره بقره، به اختصاص هدایت قرآن براى باتقواها و در آیات‏دیگر نیز به گمراهى اجبارى كافران و مُهر نهادن خداوند بر دل آنان، اشاره شده، این آیات، چگونه با ارادى بودن اعمال ما سازگار است؟
 پرسش 2. معناى «یهدى من یشاء» و «یضلّ من یشاء» چیست؟
 در قرآن مجید، از چهار نوع هدایت سخن رفته است؛

1. هدایت تكوینى عام؛همان نظام و مكانیسمى است كه خداوند، موجودات را طبق آن آفریده، به طورى كه تمام هستى، هماهنگ و منسجم، به سوى غایتى در حركت و تكاپوست؛ (رَبُّنَا الَّذِى أَعْطى كُلَّ شَیْ‏ءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدى). در برابر این‏گونه هدایت هیچ‏گونه ضلالتى وجود ندارد.

2. هدایت تكوینى خاص (اوّلى)؛كه هدایت همه انسان‏ها از طریق عقل و فطرت، به سمت یك‏سرى از حقایق و اصول و ارزش‏هاست و از آن جهت به «حجت باطن» تعبیر شده است. چنین هدایتى خصوصیاتى دارد كه عبارتند از:
 الف) منحصر به انسان‏ها است.
 ب) در میان انسان‏ها عمومى و استثنا ناپذیر است.
 ج) ذاتى و درونى است.
 د) در برابر آن، هیچ‏گونه ضلالتى نیست؛ یعنى خداوند هیچ كس را با فطرت خداگریز و عقلى گمراه كننده، نیافریده است.

3. هدایت تشریعى عام؛این گونه هدایت، مخصوص انسان‏ها و طایفه جن مى‏باشد؛ زیرا تشریع و قانون‏گذارى، در ظرف اختیار و توان كنش‏هاى انتخابى و گزینش، موضوعیت دارد و بدون آن، بى‏معناست. چنین هدایتى نیز از نظر قرآن، در ظرف خود، فراگیر و همگانى است؛ یعنى خداوند، پیامبران را براى همه انسان‏ها فرستاده و كتاب آسمانى خود را براى جمیع بشر نازل فرموده است؛
 (وَ لِكُلِّ قَوْمٍ هادٍ) «و براى هر قومى، رهبرى است».
 (ما أَرْسَلْناكَ إِلَّا كَافَّةً لِلنَّاسِ) «و ما تو را جز بشارت‏گر و هشداردهنده براى تمام مردم، نفرستادیم».
 در برابر این گونه هدایت نیز هیچ ضلالتى نیست؛ زیرا ضلالت تشریعى به این معناست كه -نعوذ باللَّه- خداوند پیامبرانى را هم براى گمراه‏سازى برخى از مردم، مبعوث سازد و معارف و احكام و قوانین گمراه‏كننده‏اى بر آنان نازل فرماید؛ در حالى كه خداوند هرگز چنین نمى‏كند و از او جز سخن حق، نازل نمى‏گردد؛ (حَقِیقٌ عَلى‏ أَنْ لا أَقُولَ عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَ)

در این‏جا نكات زیر اهمیت دارند:الف) خداوند به عنوان هادى و شارع، خواستار هدایت همه انسان‏ها مى‏باشد و از همین‏رو، دین حق را براى همگان نازل كرده است.
 ب) اراده الهى در این زمینه، این است كه انسان‏ها با اختیار خود، راه درست را برگزینند؛ نه اجباراً وگرنه خدا مى‏توانست همه را اجباراً به راه راست بكشاند و نیازى هم به بعثت و رسالت نبود و به همین دلیل، فرمود:
 (إِنَّا هَدَیْناهُ السَّبِیلَ إِمَّا شاكِراً وَ إِمَّا كَفُوراً).
 ج) انسان‏ها در برابر هدایت تشریعى عام-/ با توجه به اختیارى كه دارند-/ دوگونه موضع اتخاذ مى‏كنند؛ برخى در برابر آن، راه تسلیم و انقیاد پیش مى‏گیرند و برخى به سرپیچى و طغیان مى‏پردازند و دقیقاً از همین‏جاست كه مرحله بعد و نوع دیگرى از هدایت مطرح مى‏شود.

4. هدایت تكوینى پاداشى (ثانوى)؛این هدایت، مخصوص مؤمنان است؛ یعنى كسانى كه با اختیار خویش در برابر هدایت رسولان الهى و نورافشانى‏هاى عقل و فطرت، تسلیم گشتند و به همین دلیل، خداوند، باب هدایت دیگرى، برتر از هدایت‏هاى پیشین مى‏گشاید؛ به عبارت دیگر، چون آنان با اختیار خود از هدایت‏هاى مراتب پیشین استفاده كردند، به این هدایت راه مى‏یابند. از این رو، این نوع هدایت را پاداشى و ثانوى (یعنى مترتب بر پذیرش هدایت‏هاى اولى) مى‏نامند.
 فرق اساسى این هدایت با مراتب قبلى، آن است كه وجه غالب آنها جنبه راهنمایى و «ارائه طریق» داشت؛ ولى این مرتبه، افزون بر آن، خاصیت راهبردى و «ایصال الى المطلوب» را نیز دارد.
 شاید منظور از آیه دوم سوره بقره كه این قرآن، هدایت‏گر متقین مى‏باشد، مراتب اولیه‏اى از این نوع هدایت پاداشى مى‏باشد؛ یعنى اگرچه قرآن براى هدایت همه انسان‏ها نازل شده، اما پرهیزگاران و متقیان از آن بهره‏مند مى‏شوند و اینان نیز با مداومت بر ایمان، نماز و انفاق، به مرتبه عالى هدایت پاداشى مى‏رسند كه در آیه 5 سوره بقره، این‏گونه به آن اشاره شده: (أُولئِكَ عَلى‏ هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ ...)؛ «آنان برخوردار از هدایتى از سوى پروردگار خویشند و آنان، همان رستگارانند».
 در برابر این نوع هدایت پاداشى، ضلالتى براى كافران ستیزگر نیز هست كه از آن تعبیر به «اضلال كیفرى» مى‏شود؛ یعنى همان طور كه پذیرش هدایت‏هاى نخستین، تكویناً شرایط و قابلیت‏هاى راهیابى به مراتب و مدارج بالاترى را در انسان ایجاد مى‏كند، مخالفت و سرپیچى در برابر حقایق الهى و هدایت‏هاى او رفته رفته، دید حق بین را از انسان مى‏ستاند و كسى كه بارها با علم و آگاهى و عمداً، با حق بستیزد، اندك اندك در برابر حق و نورافشانى‏هاى الهى، كر و كور و لال مى‏شود؛ (لَهُمْ أَعْیُنٌ لا یُبْصِرُونَ بِها وَ لَهُمْ آذانٌ لا یَسْمَعُونَ بِها) و به جایى مى‏رسد كه «نرود میخ آهنین در سنگ» و این، همان اثر تكوینى حق‏ستیزى و حق‏گریزى اختیارى است؛ امّا چنین مكانیسم و تأثیر تكوینى، بر اساس نظام آفرینش الهى است. بنابراین، گمراهى فقط در این مرحله است كه از یك سو به خود شخص وابسته است؛ زیرا او با اختیار خود با حق ستیز كرده است و از سوى دیگر نیز به خدا استناد دارد؛ ولى نه به این معنا كه از اول او را گمراهش كرده، بلكه در طى مراحلى، اول به شخص خطاكار فرصت و مهلت مى‏دهد تا شاید توبه كند و در مرحله بعد، اگر به فسق و فجور خودش ادامه داد، او را به حال خودش وا مى‏گذارد و از او سلب توفیق مى‏كند و در مرحله نهایى كه به طور عمدى و با لجاجت و حق‏ستیزى، بر خلاف‏كارى اصرار بورزد، خداوند، او را در گمراهى غوطه‏ور مى‏كند و شیاطین جن و انس را بر او مسلط مى‏كند؛ زیرا قابلیت و لیاقت لطف و ولایت الهى را ندارد؛ چنان كه در قرآن مجید مى‏خوانیم: (أَ لَمْ تَرَ أَنَّا أَرْسَلْنَا الشَّیاطِینَ عَلَى الْكافِرِینَ تَؤُزُّهُمْ أَزًّا) «آیا ندانستى كه ما شیطان‏ها را بر كافران گماشته‏ایم؛ تا آنان را [به گناهان‏] تحریك كنند»؟
 در جاى دیگرى آمده است: (فِى قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَهُمُ اللَّهُ مَرَضاً)
 «در دل‏هایشان مرضى است و خدا بر مرضشان افزود و به [سزاى‏] آن‏چه به دروغ مى‏گفتند، عذابى دردناك [در پیش‏] خواهند داشت».
 خداوند، این‏گونه فاسقان و كافران لجاجت پیشه را در گمراهى غوطه‏ور مى‏كند كه در اصطلاح، به آن «ضلالت كیفرى» گفته مى‏شود. این نوع گمراهى، مربوط به كسانى است كه با عقل و فطرت خود و با پیامبران و اولیاى الهى، به جنگ و ستیز برخاسته‏اند.
 اینها به مصداق آیه‏ (بَلْ رانَ عَلى قُلُوبِهِمْ ما كانُوا یَكْسِبُونَ)«بلكه اعمالشان چون زنگارى بر دل‏هایشان نشسته است»، دل‏هاى خود را برخلاف فطرت و عقل، سیاه كرده‏اند و با وجود فرصتى كه براى توبه داشته‏اند و وجود تذكر و موعظه و اتمام حجت و وجود بیّنه‏ها و شواهد فراوان، باز به راه نیامدند و به بیراهه رفتند. در چنین صحنه‏اى كه قلبشان از گناهان سیاه شد، خداوند متعال مى‏فرماید: (خَتَمَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ). این گروه با اعمال سیاه خود، نامه عمل خود را كاملًا سیاه كردند و فقط جاى امضا باقى مانده كه این امضاى الهى نیز بر صحیفه دل آنها زده شد. بنابراین، این نوع آیات، هیچ منافاتى با اراده و اختیار انسان ندارند.

از زاویه دیگرى نیز مى‏توان به این مسئله نگاه كرد و آن این كه خواسته‏ ها دو گونه‏اند:1. خواست و مطلوب بالذات.2. خواست و مطلوب بالعرض.نجارى كه در مى‏سازد، هدف او از بریدن چوب‏ها، ساختن در است؛ ولى مقدارى از آنها به صورت خاك اره بر زمین مى‏ریزند. حال آیا مى‏توان گفت كه نجار خواسته است كه خاك اره‏ها بر زمین بریزند؟ اگر بگوییم نه، گفته مى‏شود: پس چرا آنها را اره كرد؟ بنابراین، به تعبیرى مى‏توان گفت: بلى، او چنین خواسته است؛ اما این كار، مقصود بالذات وى نبوده، بلكه مقصودش در سازى است و لازمه آن، پیدایش چنین ذراتى است. خداوند نیز خواسته است كه انسان‏ها به اختیار خویش، راه هدایت را برگزینند و لازمه اختیار، آن است كه كسانى هم مسیر باطل را بپویند. حال آیا مى‏توان گفت: خدا خواسته كه آنان گمراه شوند و اگر نمى‏خواست، چرا آنان را آفرید و آزادى داد؟ جواب آن است كه هدف اصلى خداوند، هدایت اختیارى است و چون پاى اختیار به میان آید، ناچار سر و كله سرپیچى و طغیان نیز آشكار مى‏گردد.
 نتیجه این‏كه انسان یا با حسن اختیار خود به راه درست مى‏رود و به هدایت نهایى مى‏رسد و یا به سوء اختیار خود، از هدایت الهى سرباز مى‏زند و به ضلالت كیفرى- عدم هدایت ثانوى- مى‏رسد.
 معناى‏ «یهدى من یشاء» و «یضلّ من یشاء» نیز همین است؛ یعنى‏ «یهدى من یشاء بِحُسن اختیاره و یضلّ من یشاء بسوءِ اختیاره»؛ «خداوند، هر كس را كه بخواهد، به واسطه خوب اختیار كردن خود او، هدایت مى‏كند و هر كس را كه بخواهد، به واسطه بد اختیار كردن خود او، گمراه مى‏كند».منبع:پرسمان

 

این گونه هدایت، مخصوص انسان‏ها و طایفه جن مى‏باشد؛ زیرا تشریع و قانون‏گذارى، در ظرف اختیار و توان كنش‏هاى انتخابى و گزینش، موضوعیت دارد و بدون آن، بى‏معناست. چنین هدایتى نیز از نظر قرآن، در ظرف خود، فراگیر و همگانى است؛ یعنى خداوند، پیامبران را براى همه انسان‏ها فرستاده و كتاب آسمانى خود را براى جمیع بشر نازل فرموده است