 سخن نخست
 از آغاز خلقت تا كنون، تمام انسانها، زندگى اجتماعى خویش را با عضویت در كانون خانواده و جمعى به نام خویشاوندان، آغاز نموده و خود نیز در پایه گذارى این دو واحد اجتماعى، سهم گرفته و یا با چنین استعداد و آرزویى چشم از جهان فرو بسته اند. بدین ترتیب تقریباً هر انسانى در مسیر طبیعى زندگى در كنار تجربه عضویت خانواده و خویشاوندان رسالت تشكیل خانواده و جمع خویشاوندى را نیز به عهده داشته است، تا از طریق تعدد و گسترش مجموعه هاى خانوادگى و خویشاوندى، زمینه پیدایش واحدهاى بزرگتر، به نام تیره و قبیله فراهم آید.
 قرآن با اشاره به ارزشى بودن شكل گیرى واحدهاى اجتماعى فوق و منشأ طبیعى پیدایش آنها یعنى ازدواج و حفظ سلسله نسب، مى گوید:
 «هُوَ الَّذى خَلَقَ مِنَ المآءِ بَشَراً فَجَعَلَهُ نَسَباً وَ صِهْراً وَ كَانَ رَبُّكَ قَدِیراً» (فرقان/54)
 «و اوست كسى كه از آب، آدمى را آفرید پس او را نژاد - پیوستگى نسبى - و پیوند زناشویى - پیوستگى سببى - قرار داد و پروردگار تو تواناست.»
 «وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُم مِنْ أنْفُسِكُمْ أزْوَاجاً وَ جَعَلَ مِنْ أزْوَاجِكُمْ بِنِینَ وَ حَفَدَة.» (نحل/72)
 «خداوند براى شما از جنس خودتان، همسران و از همسرانتان براى شما فرزندان و نوادگان پدید آورد.»
 «یَا أیُّهَا النَّاسُ اِنَّا خَلَقْنَاكُمْ مِنْ ذَكَرِ وَ أُنثَى وَجَعَلَنَاكُمْ شُعُوباً وَ قَبَائِلَ لِتَعارَفُوا» (حجرات/13)
 «اى مردم! ما شما را از یك زن و مرد آفریدیم و شما را تیره ها و قبیله ها قرار دادیم تا یكدیگر را بشناسید.»
 قرآن با به كارگیرى واژه هاى: «ازواجكم»، «بنین»، «حفدة»، «نسبا»، «صهرا» و «لتعارفوا» از اهمیت و ارزشى بودن شناخت پیوندها و نسبتها، در خانواده و خویشاوندان، پرده بر مى دارد تا در سایه تأمین چنین شفافیتى جامه عمل پوشاندن به نظام حقوقى و اخلاقى پیشنهادى، در رابطه با این دو حوزه حیات جمعى، امكان پذیر گردد.
 پیام ضمنى آیات فوق این است كه ثبت دقیق ازدواجها به قصد نمایاندن شفاف انتسابهاى ابوینى و خانوادگى، خواسته تمام ادیان توحیدى را تشكیل مى دهد و بر همین اساس، ازدواج هاى كه با نامهاى: ازدواج ضمد، ازدواج اشتراكى، ازدواج جمعى، ازدواج اختلاطى1 و...، در تاریخ تشكیل خانواده آمده است و در آنهاانتساب واقع بینانه فرزندان به پدر ناممكن مى نماید، جزء بدعتهاى جاهلانه بشرى و مخالف مشیت الهى، شمرده مى شود.
 به هر حال، گرایش غالب، در مطالعات تبار شناختى و جامعه شناختى، با پیشینه نگرى و پیشنهاد قرآن، همخوانى، نشان مى دهد. اغلب انسان ها، تمایل دارند كه با نیروى نامرئى پیوند فامیلى و ازدواج، به نوعى سازمان یافتگى، تن در دهند و آگاهانه یا ناخودآگاه، آرزو دارند كه وصلتها باید در دامن شبكه هاى خویشاوندى جوانه زده، پیوند خویشاوندى جدیدى را بین دو خانواده پدید آورند و با شكوفایى و زاد و ولد، زمینه پیوندهاى جدید و شكل گیرى فامیل تازه اى را فراهم نمایند! به همین دلیل در پژوهش جامعه شناختى آمده است:
 «خویشاوندى و خانواده... دو واقعیت مكمل یكدیگرند كه هر كدام باید به اعتبار دیگرى درك شود. دستگاه خویشاوندى یب نسب و دستگاه وصلت یا سبب در تمام جوامع وجود دارند و باید به نحوى با هم توافق داشته باشند. اینها دو نوع منطق سازمانى هستند و هر دو به هم وابسته اند و رابطه آنها با یكدیگر یكى از بنیادهاى اصلى دستگاه اجتماعى كلى هر جامعه است.»2
 حدیث نبوى نیز در مقام یادآورى نقش ازدواج در ایجاد رابطه عاطفى میان فامیلها و پیدایش گروه خویشاوندى جدید مى گوید:
 «إنّ اللَّه جعل المصاهرة نسباً لاحقاً و امراً مفترضاً و شجّ بها الارحام»3
 «همانا خداوند ازدواج را امر لازم و نسب ضمیمه شده قرار داد و به وسیله آن بین ارحام تداخل و اختلاط پدید آورد.»


 خویشاوندان و خانواده در دو نگاه
 ادیان توحیدى در این امر تبار شناختى، تردیدى ندارند كه حضرت آدم و حواعلیهما السلام پس از آفرینش معجزه آسا، تشكیل خانواده دادند و فرزندان و نوادگان آن دو نیز با پاى بندى به سنت ازدواج تك همسرى، شفافیت نسبت زناشویى و انتساب فامیلى را پاس مى داشتند. تا جایى كه حافظه تاریخ مكتوب نشان مى دهد، سایر انسانها نیز بیگانه با نام خانواده و خویشاوند، نزیسته اند، در عین حال اختلاف ریشه اى بین نگاه قرآن و دیدگاه آلوده به توهم هاى هوس آلود بشرى نسبت به معنا و رابطه معنایى - حقوقى، این دو عنوان به چشم مى آید كه مطالعه دقیق آن مى تواند كمكى باشد، به پاسدارى از نظام خانوادگى در اسلام.
 1 - نگاه برون دینى
 جامعه شناسان بر این باورند كه در غرب تا اواسط قرن نوزدهم، از واژه خانواده معنایى جز خانواده گسترده و پدر سالار به ذهن نمى آمد كه افراد و اعضاى آن عبارت بودند از پدر با همسر یا همسران خود، پسر با همسران و فرزندانشان و سایر خویشاوندان4 ، مثل خواهران و شوهرانشان، عمه ها، خاله ها، عموها، داییها، خواهرزاده ها و برادرد زاده ها.5
 در خانواده گسترده اعضا در زمینه هاى مختلف، از نظام خانوادگى الهام مى گرفتند و «در حقیقت گروه خویشاوند بنیادى ترین نیروى ادغام كننده و یك پارچه ساز، در زندگى اجتماعى به عنوان یك سازمان همه كاره در سیاست، اقتصاد، آموزش، مذهب و نیازهاى روانى تمام اعضایش تأثیر به سزا، داشت.»6 «ثروت خانوادگى به شكل مشاع و مشترك مورد بهره بردارى قرار مى گرفت و كسى جز رئیس خانواده نمى توانست تصمیم اقتصادى بگیرد.»7
 در دل چنین گروه اجتماعى، ازدواجها صورت مى گرفت اما بدون قدرت انتخاب و استقلال اقتصادى و اجازه زندگى مستقل.8
 صلابت خانواده گسترده یا گروه خویشاوندى، از نیمه دوم قرن 19 در غرب فرهنگى - فكرى رو به شكست و انحلال گذاشت و كم كم جاى خود را به واقعیتى سپرد كه از آن به عنوان خانواده تك همسر، خانواده زن و شوهرى و خانواده هسته اى یاد مى شود. عناصر اصلى خانواده جدید، به دور از سلطه فامیل، تشكیل خانواده مى دهند9 كه با تولد نخستین فرزند رو به گسترش مى نهد، با تولد آخرین فرزند، گسترش كامل مى گردد، با ازدواج اولین فرزند، رو به انقباض مى گذارد، با فوت شوهر، انقباض كامل مى گردد و با فوت مادر انحلال صورت مى گیرد.
 عمر یك خانواده هسته اى حدود (50) تا (55) سال است كه به مراحل: شكل گیرى، گسترش، گسترش كامل، انقباض، انقباض كامل و انحلال تقسیم مى شود10 .
 در غیاب پوشش حمایتى خانواده گسترده (و خویشاوندان) و اوجگیرى نهضت فمینیستى در غرب، خانواده هسته اى نیز با فشارهاى ویرانگر و جدیدترى روبه رو گردید11 كه عمده ترین آنها را فعالیت ها و اقدامات فمینیست هاى رادیكال و چپ تشكیل مى دهد. فمینیست هاى رادیكال، براى رهایى زنان از حقارت و وابستگى، یارى جستن از فناورى و جایگزینى بچه آزمایشگاهى و علمى را به جاى بچه زایى زن پیشنهاد مى كنند12 . كمونیزم در چین و شوروى، خانواده را تحت فشار قرار داد. در دهه اول انقلاب كمونیستى در شوروى بر خانواده هسته اى نیز آسیب جدى وارد گردید13. از سوى كمونیست ها خانواده سنتى واحد ایستا و بریده از جامعه و نگهدارى كودك توسط والدین، باز بورژوازى، خوانده شد. خانواده پیشنهادى و تحوّل پذیر از نظر آنها عبارت بود از پیوستن متكى بر عشق و تمایل متقابل كه فرزند ناشى از آن به پرورشگاه فرستاده مى شد و زن و مرد با كاهش یا انهدام عشق متقابل، از هم جدا مى گردید. بر این اساس در جامعه اى آرمانى و پیشنهادى كمونیست ها واژه والدین من و فرزندان من، جایى نداشت و در عوض استفاده از واژه هاى پیران، بزرگسالان، كودكان و نوزادان، بایسته قلمداد مى شد14 ، و توارث هم در آن غیر قانونى مى نمود15. در حقیقت، این تفكر، عنصر سوم خانواده هسته اى را از آن مى گرفت. خانواده، خانواده زن و شوهرى مى شد كه با خانواده هم جنس گرایان برابرى مى كرد، البته با قطع نظر از تفاوت جنسیت در این دو نوع ازدواج.
 به هر حال، سرنوشتى كه براى خانواده و خویشاوند در غرب(جهان صنعتى با زیست شهرى) رقم خورده است، برگشت ناپذیر مى نماید. حتى «مارتین سگالن» كه از مبتكران و مخالفان دیدگاه «عمر خویشاوند به عنوان مبناى ایجاد و استمرار رابطه ها تقریباً پایان یافته است»16 مى باشد، خود نیز به صورت ضمنى، تحول یاد شده را قبول دارد و مى گوید:
 «آنچه كه جامعه صنعتى ما را از جوامع ابتدایى متمایز مى سازد فقدان مفهوم دودمان نیست بلكه این واقعیت كه گروه هاى اجتماعى ما تا آن حد كه بر مبناى دیگرى (چون گروه سنى، طبقه اجتماعى، رفاقت، شغل ادارى، یا كار در كارخانه، فعالیتهاى تفریحى و مانند این ها) اتكا دارد، بر خویشاوندى مبتنى نیست»17
 این بى اعتنایى چرا به وجود آمده است؟ جوابهاى مختلفى ارائه شده18 و عاملى كه از نظر خود مارتین، قابل قبول مى نماید، اصل آزادى است كه مى تواند موقع انتخاب همسر و نیز انتخاب كسى (از بین خویشاوندان) كه باید با او، ارتباط برقرار كند، به عنوان تكیه گاه ایدئولوژیكى مورد بهره بردارى قرار بگیرد19! یعنى سر دوراهى رعایت اصل آزادى و رعایت خویشاوندى، اولویت با آزادى است! این، یعنى بى اعتنایى به برقرارى ارتباط با خویشاوندان. وقتى مى گویم: آزادم كه از مجموعه خویشاوندان با كه رابطه مستحكم برقرار كنم، معنایش این است كه خویشاوندى را معیار ارتباط نمى شناسم!
 خلاصه سخن این كه به گفته «تالكوت پارسونز» جامعه شناس آمریكایى، خانواده هسته اى «این گروه خانگى، منزوى و جدا از خویشاوندان، براساس ازدواج بین والدین بنا شده است كه آزادانه یكدیگر را برگزیده اند»20 پس نه در ایجاد آن خویشاوندان نقش دارند و نه در تحكیم روابط آن.

 2 - نگاه قرآنى
 واژه ها و كلماتى كه قرآن از آنها براى بیان روابط خویشاوندى و مسائل مربوط به آن، سود مى برد، عبارتند از: اهل(تحریم/6)، ارحام(نساء/1، انفال/72، احزاب/6، محمد/22 و ممتحنه/3)، ذى القربى (بقره/83 و 177 و 215، نساء/36 و نحل/90)، عشیره (توبه/24، شعراء/214 و مجادله/22) و فصیله (معارج/13).
 همانگونه كه لغت شناسان و محققان حوزه زبان و فرهنگ، واژه هاى: ارحام، اقربا، عشیره، اهل و خویشاوند را هم معنى مى شناسند؛21 قرآن پژوهان و مفسّران نیز واژه هاى اهل، ارحام، اقارب22، فصیله و عشیره23 را داراى معناى مشترك مى دانند كه عبارت است از منسوبین نزدیك.
 بنابر این مى توان عنوان خویشاوند را ترجمه ارحام دانست و تمام بایدها و نبایدهاى مربوط به یكى از عناوین یاد شده را، گزاره هاى مربوط به آن قلمداد كرد.
 گستره حوزه خویشاوندى
 گروه خویشاوندان از چه گستره اى برخوردار است و چه نوع منسوبین را شامل مى شود؟ سؤال اساسى است كه هم در حوزه تفسیر جلب توجه مى كند و هم در حوزه فقه. آیا والدین و اولاد از ارحام اند؟24 منسوبین سببى مى توانند جزء خویشاوندان باشند؟25 چه تعداد از افراد همیشه در دایره ارحام مى گنجد؟26 ریز پرسشهاى عمده دایره خویشاوندان را تشكیل مى دهد.
 در جامعه شناسى27 و نزد برخى از شارحان متون28 دینى، علاوه بر منسوبین نسبى، منسوبین سببى نیز جزء گروه خویشاوندى، قرار گرفته و تحت عنوان صله رحم، درباره رسیدگى به زن پدر و زن برادر (با این كه از ارحام نسبى نمى باشند) سخن رفته است29. بر این اساس، زن پدر و زن برادر به دلیل پیوند نسبى مورد حمایت خویشاوندان نسبى خود و به دلیل پیوند سببى مورد حمایت خویشاوندان شوهرشان قرار مى گیرند.
 آیت الله جوادى آملى با استفاه از روایت: «انّ اللَّه جعل المصاهرة نسباً لاحقاً امراً مفترضاً و شجّ بها الارحام» مى گوید:
 «پس انسان موظف است ارتباط خود را با ارحام سببى نیز قطع نكند.»30
 شهید دستغیب بر این باور است كه ارحام، مطلق اقارب را، شامل مى شود كه عبارتند از خویشاوندان پدرى، مادرى و خویشاوندى از طریق اولاد31 از قبیل اقارب شوهر دختر و همسر پسر انسان.
 آلوسى، پس از نقل دیدگاه هاى مختلف و دلایل آنها، بر این نظر پاى مى فشارد كه والدین و اولاد نیز در حوزه ارحام قرار دارند و اگر احسان به اقارب در قرآن:(بقره/180 و 215 و نساء/135) جداگانه و پس از تذكر احسان به والدین، با حرف (واو) آمده، از باب عطف عام بر خاص است32.
 در روایتى از امام صادق علیه السلام، دختر از ارحام شناخته شده است:
 «من زوّج كریمته من شارب خمر فقد قطع رحمه.»33
 «كسى كه دخترش را به عقد شرابخوار در آورد، در مورد او قطع صله رحم كرده است.»
 در روایت مشابه، پیامبرصلى الله علیه وآله وسلم نیز مى فرماید:
 «من زوّج كریمته من فاسق فقد قطع رحمه»34
 «كسى كه دخترش را به عقد فاسقى در آورد در مورد او قطع صله رحم كرده است.»
 آیه «و آت ذالقربى حقّه» (اسراء/26)، نازل شد و پیامبرصلى الله علیه وآله وسلم فرمان یافت كه حق خویشاوند خود را بدهد، آن حضرت فدك را به فاطمه علیها السلام واگذار نمود.35 برخى از فقها،36 همانند بعضى از جامعه شناسان،37 گروه خویشاوند را عبارت مى داند از كسانى كه همه اولاد پدر چهارم یعنى پدر پدر پدر بزرگ به حساب مى آیند.
 بر اساس دیدگاه علماى شیعه، موقع نزول آیه تشریع خمس، جهت تأمین نیازمندى فقراى خویشاوندان پیامبرصلى الله علیه وآله وسلم، تمام كسانى كه سلسله نسب شان به هاشم38 مى رسیدند به شمول آل على39 در قلمرو ذوى القربا قرار گرفتند.
 زمانى كه پیامبرصلى الله علیه وآله وسلم موظف گردید كه دعوت به اسلام را آشكار كند و آیه: «و انذر عشیرتك الاقربین» (شعراء/214)، نازل شد، تمام بنى هاشم40 را جمع كرد و خطاب به آنان فرمود:
 «خداوند به من فرمان داده است كه خویشاوندان نزدیكم را بیم دهم. شما عشیره و گروهم هستیند. خداوند پیامبرى را مبعوث نكرده مگر این كه از اهل او برادر، وزیر و وارث، وصى و خلیفه برایش برگزیده است. كدام یك از شما آماده است با من بیعت كند تا برادر، وارث، وزیر و وصى من باشد.»41
 متونى كه مورد مطالعه قرار گرفت، مؤید دیدگاهى است كه مى گوید، تمام افراد گروهى كه در پدر چهارم اشتراك دارند، هم ریشه و هم خویشاوند شمرده مى شوند و از نظر دین رابطه حقوقى خاصى بین آنها حاكم است و هر فردى نسبت به دیگر اعضاى گروه ملزم به اداى وظیفه و مسئولیت تعریف شده اى مى باشد كه در همین نوشته به مطالعه گرفته خواهد شد.
 در دل شبكه خویشاوندى با قلمرو فوق، واحدهاى كوچكتر خانواده وجود دارد كه نام و عنوان خاصى براى آن در قرآن به چشم نمى خورد ولى براى بیان گفتنى هاى مربوطه از عناوین عناصر اصلى این نهاد، از قبیل: بعل، ازواج، زوج، والدین والد، والده، ولد و اولاد، استفاده به عمل مى آید.
 عنوان «صله رحم» كه در لغت به معناى اتحاد، انجمن ملاقات و دیدار افراد هم خویشاوند است42 شبكه تعاملى عاطفى را پیشنهاد مى كند كه عملى شدن آن به بهبودى زندگى مادى و معنوى تمام آنان مى انجامد و در پناه آن باید خانواده ها شكل بگیرد. البته با رابطه عاطفى و حقوقى ممتازتر و چشم گیرتر كه قرآن در مقام ترسیم ابعاد آن مى گوید:
 «وَ جَعَلَ بَیْنَكُمْ مَوَدَّةً وَ رَحْمَةً» (روم/21)
 «و در میان شما دوستى و دلسوزى قرار داد»
 «هُنَّ لِبَاسٌ لَهُنَّ» (بقره/187) 
 «همسران تان لباس شما و شما لباس آنان هستید»
 «فَلَمَّا أَثْقَلَتْ دَعَوَا اللَّهَ رَبَّهُمَا لَئِنْ ءَاتَیْنَا صَالِحاً لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَاكرینَ» (اعراف/189)
 «پس وقتى كه مادر سنگین شد، همراه با شوهرش از خداوند پروردگارشان خواستند: اگر فرزند صالح به ما دهى از شاكران خواهیم بود»
 الرِّجَالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّسَاءِ بِمَا فَضَّلَ اللّهُ بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ وَبِمَا أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوَالِهِمْ...» (نساء /34)
 «مردان نگهبان زنانند به خاطر فضیلتى كه خدا بعضى از آنها را نسبت به برخى دیگر داده است و به دلیل انفاق كه از اموال شان مى كنند.»
 وَقَضَى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِیَّاهُ وَبِالْوَالِدَیْنِ إِحْسَاناً إِمَّا یَبْلُغَنَّ عِندَكَ الْكِبَرَ أَحَدُهُمَا أَوْ كِلاَهُمَا فَلَا تَقُل لَهُمَا أُفٍّ وَلاَ تَنْهَرْهُمَا وَقُل لَهُمَا قَوْلاً كَرِیماً. وَاخْفِضْ لَهُمَا جَنَاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ وَقُل رَّبِّ ارْحَمْهُمَا كَمَا رَبَّیَانِى صَغِیراً» (اسراء 23 - 24)
 «پروردگارت، فرمان داده كه جز او را نپرستید! و به پدر و مادر نیكى كنید! هر گاه یكى از آن دو یا هر دوى آنها، نزد تو به سن پیرى رسند، كمترین اهانتى به آنها روا مدار! و بر آنها فریاد مزن! با گفتار لطیف، سنجیده و بزرگوارانه، با آنها سخن بگو و بالهاى تواضع خویش را از سر محبت و لطف، در برابر آنان فرود آر و بگو: پروردگارا! همان گونه كه آنها مرا در كوچكى تربیت كردند، مشمول رحمت شان قرار بده.»
 روابط عاطفى كه آیات فوق بدان اشاره دارد و خاستگاه رفتار حقوقى و اخلاقى ویژه اى مى باشد، با همّت و عنایت خویشاوندان قابل تأمین، تثبیت و افزایش است و بازتاب آن به صورت عكس العمل و در قالب تحكیم بیشتر روابط خویشاوندى، خود آنها را نیز در برمى گیرد. به عبارتى خانواده به نهالى مى ماند كه اگر توسط خویشاوندان آبیارى شود و شاخ و برگ پیدا كند و به بار بنشیند، سایه و میوه اش در خدمت خویشاوندان قرار مى گیرد! بدین صورت كه هم باران محبت و مهرورزى، از زندگى مشترك عروس و داماد بر زمین زندگى خویشاوندان آن دو، مى بارد و هم فرزند پرورش یافته در این كانون كه از خویشاوندان هر دو فامیل است، در آینده تحت عنوان صله رحم به حمایت از همه آنان خواهد پرداخت.
 حراست از پیوند خویشاوندى و راهكارها
 قرآن در پى تحكیم انسجام خویشاوندى و استفاده از آن جهت تأمین رفاه، آرامش و آبادانى در حیات اجتماعى است. دستیابى به چنین اهدافى یقیناً به حمایت آگاهانه از خانواده هسته اى نیز مى انجامد:
 «تعالیم اسلام با تأكید بر روابط خویشاوندى به دنبال حمایت از این خانواده كوچك و كمك به رشد و حل مشكلات آن است. با تقویت روابط خویشاوندى، در مراتب متعدد آن، مى توان در جهت حل مشكل خانواده یا دست كم كاهش آن گام هاى جدى برداشت».43
 آموزه هاى دینى كه در رابطه با تحكیم پایه هاى انجمن خویشاوندى كارآمدى دارد، متنوع است و در تمامى آنها نفع رسانى متقابل مطرح مى باشد. در یك جمع بندى مى توان تمام آنها را به دو بخش تقسیم كرد و تحت دو عنوان به مطالعه و دقت گرفت.
 راهكار حقوقى
 پاره اى از آموزه هاى كارآمد در جهت تحكیم روابط و انسجام گروه خویشاوندى، ماهیت حقوقى دارد؛ یعنى در پیشنهاد و تطبیق آنها اراده قانون گذار و شارع بیشتر از اراده فرد نفع رسان، نقش دارد. در مواردى، مخالفت یا اقدامات منفى نفع رسان، وى را تحت پى گرد قانونى قرار مى دهد.
 تأمین نفقه و هزینه زندگى نیازمندان، توزیع میراث و پرداخت دیه قتل ناآگاهانه، در جمع خویشاوندان، از مصادق بارز این نوع راهكار مى باشد.
 نفقه بچه كوچك یا ناتوان بر پدر، مادر، اجداد و مادربزرگ هاى پدرى یا اجداد و مادربزرگهاى مادرى، با رعایت ترتیبى، واجب مى باشد. بر فرزند واجب است نفقه پدر و مادر و پدربزرگ ها و مادربزرگ هایش را بپردازد.44
 دیه قتل از روى خطا، به عهده عاقله است كه شامل اقارب ذكور پدرى مى باشند. از قبیل برادران قاتل و پسران شان، عموها و پسران شان و عموهاى پدر و فرزندان شان.45
 قرآن، خویشاوندان نسبى و سببى را در دارایى كسى كه مى میرد، شریك مى داند. پدر و مادر و پدربزرگ ها و مادربزرگ ها، در سطوح مختلف، فرزند و فرزندان فرزند، در هر فاصله اى كه قرار داشته باشند، برادران، خواهران، عموها، عمه ها، داییها، خاله ها و فرزندان آنها، زن و شوهر، كه دایره وسیعى را تشكیل مى دهند، به گونه اى از مال میت، ارث مى برند. قرآن در این رابطه، با بیان فشرده اى، مى گوید:
 «لِلْرِجَالِ نَصِیبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ وَلِلْنِسَاءِ نَصِیبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ مِمَّا قَلَّ مِنْهُ أَوْ كَثُرَ نَصِیباً مَفْرُوضاً» (نساء /7)
 «براى مردان، از آنچه پدر و مادر و خویشاوندان او از خود برجاى مى گذارند سهمى است و براى زنان نیز، از آنچه پدر ومادر و خویشاوندان به جاى مى گذارند، سهمى؛ خواه آن مال كم باشد یا زیاد، این سهمى است تعیین شده و پرداختنى».
 «وَلِكُلٍّ جَعَلْنَا مَوَالِىَ مِمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ وَالَّذِینَ عَقَدَتْ أَیْمَانُكُمْ فَآتُوهُمْ نَصِیبَهُمْ إِنَّ اللّهَ كَانَ عَلَى كُلِّ شَىْ ءٍ شَهِیداً» (نساء /33)
 «براى هر كس، وارثانى قرار دادیم كه از میراث پدر و مادر و نزدیكان ارث ببرند.»
 بى تردید اجراى مقررات باب انفاق، دیه عاقله و باب ارث، همزمان هم در جمع خویشاوندان آرامش روحى به وجود مى آورد و هم پیوستگى فامیلى را استحكام مى بخشد. اگر این مباحث، زیرمجموعه صله رحم، شمرده نشده است ناشى از ماهیت حقوقى آنها مى باشد.
 راهكار اخلاقى
 در كنار راهكارِ حقوقى، قرآن در راستاى حراست از روابط خویشاوندى، از ضرورت پیوستگى تمام اعضاى فامیل، تحت عنوان «صله رحم» سخن مى گوید. به دلیل نبود الزام قانونى در تطبیق این نوع همكارى نام «راهكار اخلاقى» را براى آن برگزیده ایم.
 البته این روش، از الزام اعتقادى و اخلاقى بس جدى، برخوردار است. در قرآن كمتر آموزه اى وجود دارد كه، پى آمد اعتقادى و اخلاقى نادیده انگاشتن آن، به زیانبارى نادیده گرفتن «صله رحم»، مطرح شده باشد!
 امام زین العابدین علیه السلام خطاب به امام باقرعلیه السلام مى فرماید:
 «ایّاك و مصاحبة القاطع لرحمه! فانّى وجدته ملعوناً فى كتاب اللَّه فى ثلاثة مواضع: قال اللَّه: «فَهَلْ عَسَیْتُمُ إِنْ تَوَلَّیْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِى الْأَرْضِ وَ تُقَطِّعُوا أَرْحامَكُمْ. اُولئِكَ الَّذینَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فَأَصَمَّهُمُ وَ أَعْمَى أَبْصارَهُمْ» (محمد /22 و 23) و قال: «وَالَّذِینَ یَنقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِیثَاقِهِ وَیَقْطَعُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَن یُوصَلَ وَیُفْسِدُونَ فِى الْأَرْضِ أُولئِكَ لَهُمُ اللَّعْنَةُ وَلَهُمْ سُوءُ الدَّارِ» (رعد /25) و قال فى البقرة: «الَّذِینَ یَنْقُضُونَ عَهْدَ اللّهِ مِنْ بَعْدِ مِیثَاقِهِ وَیَقْطَعُونَ مَا أَمَرَ اللّهُ بِهِ أَنْ یُوصَلَ وَیُفْسِدُونَ فِى الْأَرْضِ أُوْلئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ» (بقره /46¬)27
 «از رفاقت با كسى كه به صله رحم، پشت پا زده است، پرهیز كن؛ زیرا در سه جاى قرآن، او را ملعون و محروم از رحمت خداوند یافته ام: خداوند فرموده است: «اگر (از این دستورها) روى گردان شوید، جز این انتظار مى رود كه در زمین فساد و قطع پیوند خویشاوندى كنید. آنها كسانى هستند كه خدا لعنت شان كرده و گوشهایشان را كر و چشمهاى شان را كور كرده است» و فرموده است: «آنها كه عهد الهى را پس از بستن استوار آن، مى شكنند و پیوندهایى را كه خدا دستور به برقرارى آن داده، قطع مى كنند و در روى زمین فساد مى نمایند، براى آنهاست، لعنت و بدى سراى آخرت» و در سوره بقره مى گوید: «فاسقان كسانى هستند كه پیمان خدا را پس از بستن محكم آن، مى شكنند و پیوندهایى را كه خدا دستور داده برقرار سازند مى گسلند و در روى زمین فساد راه مى اندازند، اینها زیانكارانند».
 در كنار كاركرد و آثار مربوط به مارواءالطبیعه و عالم غیب كه با عبارتهاى گوناگون در روایات قابل مطالعه مى باشد و ترس و امید جدى را به ارمغان مى آورد، در متون دینى، پیرامون آثار و پیامدهاى دنیوى برخورد مثبت یا منفى، با مسأله صله رحم، نیز سخن رفته است؛ به گونه اى كه براى هر عاقلى قابل درك مى باشد. همان گونه كه بازتاب ماورایى پیوستن و گسستن از انجمن خویشاوندان، حیرت زا و تكان دهنده است. كاركردهاى این جهانى، نادیده گرفتن این گونه از روابط اجتماعى، نیز بسیار قابل توجّه و انگیزه بخش مى باشد:
 قال رسول اللَّه صلى الله علیه وآله وسلم: «من ضمن لى واحدة ضمنت له اربعة! یصل رحمه فیحبّه اللَّه و یوسع علیه رزقه و یزید فى عمره و یدخله الجنة التى وعده».47
 «هر كس یك چیز را برایم تضمین كند، من چهار چیز را براى او تضمین مى كنم: با ارحامش رابطه برقرار كند كه در پى آن خداوند دوستش مى دارد، بر رزق و روزیش مى افزاید، بر طول عمرش مى افزاید و او را وارد بهشتى كه وعده داده، مى كند.»
 قال رسول اللَّه صلى الله علیه وآله وسلم: «صلة الرحم تعمر الدیار و تزید فى الاعمار».48
 «صله رحم خانه ها را آباد و عمرها را طولانى مى كند.»
 قال رسول اللَّه صلى الله علیه وآله وسلم: «صلة الرحم تهوّن الحساب و تقى میتة السوء».49
 «صله رحم حساب را آسان مى كند و از مرگ ناگوار پیش گیرى مى نماید.
 قال رسول اللَّه صلى الله علیه وآله وسلم: «انّ صلة الرحم مثراة فى المال و محبّة فى الاهل و منسأة فى الاجل».50
 «همانا صله رحم، سبب افزایش مال، محبّت بین خویشاوندان و تأخیر مرگ مى گردد.»
 امام صادق علیه السلام فرمود:
 «صلة الرحم تحسّن الخلق و تسمّح الكف و تطیّب النفس و تزید فى الرزق».51
 «صله رحم سبب نیكى اخلاق، سخاوتمندى، پاكى روح و افزایش روزى مى شود.»
 على صلى الله علیه وآله وسلم: «لیس مع قطیعة الرحم نماء».52
 «با قطع صله رحم هیچ گونه توسعه اى حاصل نمى آید.»
 در تعالیم شعیب علیه السلام آمده است:
 «و قطیعة الرحم تورث الهمّ... لا راحة لقاطع القرابة».53
 «قطع صله رحم غم و اندوه را در پى مى آورد... كسى كه از نزدیكانش فاصله مى گیرد راحتى ندارد.»
 افزایش عمر، رفاه كه معیشتى، آبادى خانه ها (كه احتمالاً تحكیم روابط خانوادگى و زناشویى را هم شامل است)، جلوگیرى از مرگهاى سیاه و زودهنگام، محبوبیت نزد فامیل، طهارت و پاكى ضمیر و آسایش روحى و... به عنوان دستاورد ایجاد نظام خویشاوندى و تقویت روحیه مهرورزى بین افراد همخویشاوند تحت عنوان صله رحم، یادآور این است كه بدین وسیله مى توان به توسعه و پیشرفت همه جانبه دست یافت.
 قرآن نیز سازندگى حمایت خویشاوندى را مورد تأیید قرار مى دهد و «فصیله» و انجمن خویشاوندان را پناهگاه مى شناسد: «و فصیلته التى تؤیه» (معارج /13). انسان وقتى در این پناهگاه قرار دارد، مطابق با نیازهایش حمایت دریافت مى كند و در مسیر پیشرفت قرار مى گیرد. و سخن امام على علیه السلام در رابطه با توضیح پوشش حمایت خویشاوندان شایان مطالعه است كه مى فرماید:
 «ایها النّاس انه لایستغنى الرجل - و ان كان ذا مال - عن عترته و دفاعهم عنه بایدیهم و السنتهم و هم اعظم الناس حیطة ورائه و المهم لشعثه و اعطفهم علیه عند نازلة اذا نزلت به... و من یقبض یده عن عشیرته فانّما تقبض منه عنهم ید واحدة و تقبض منهم عنه اید كثیرة و من تلن حاشیته یستدم من قومه المودة.»54
 «اى مردم هیچ كس از ارتباط با خویشاوندان و از دفاع آنان با دست و زبان شان بى نیاز نیست - اگر چه مالدار باشد - خویشاوندان، بزرگترین حمایت كنندگان در دنبال او هستند، هیچكس چون خویشاوندان آدمى، پریشانى هاى او را مبدّل به آسایش نمى كند. خویشاوندان آدمى، مهربان ترین مردم در هنگام فرود آمدن حوادث سخت و ناگوار است. كسى كه دست كرامت خود را از خویشاوندانش برمى دارد، یك دست از آنان برداشته مى شود. و در مقابل دستهاى فراوانى از او برداشته خواهد شد، هر كه خوى نرم دارد، از محبّت دائمى خویشاوندانش، برخوردار خواهد بود.»
 جالب این كه در جامعه شناسى نیز از خویشاوندان به عنوان پناهگاه و عامل دستیابى به ثبات یاد شده است:
 «به محض این كه فرد در زنجیره نسلهاى متوالى جایى را براى خود بیابد، به شبكه خویشاوندى همبر ]: افرادى كه پهلوى هم قرار گرفته[ تعلق پیدامى كند و از طریق منشأ خانوادگى خود و مكان خویش در ارتباط با آن، چنین مى انگارد كه به یك «مهرابه» مناسب دست یافته است. شبكه هاى خویشاوندى ایجاد كننده ثبات و احساس تعلق بوده و كاركرد خود را به عنوان نظامهاى كسب هویت ایفا مى كنند.»55
 در صحنه زندگى كه صحنه جنگ با مشكلات است، وقتى فرد چنین پشتوانه و پناهگاهى را از دست مى دهد، نمى تواند از گزند نگرانى ها، درامان باشد. این نگرانى ها، در تمام صحنه ها، او را آزار مى دهد و حتى اصل حیات او را نیز تهدید مى كند و ممكن است مرگ سیاه را به سراغ او بفرستد! در این رابطه تحلیل زنده یاد علامه جعفرى خواندنى است كه در آن از نگرانى ها، غصه ها و احیاناً خودكشى، به عنوان بازتاب پیدایش گسستگى در روابط خویشاوندى یاد مى شود:
 «به طور طبیعى بریده شدن و گسیخته شدن افرادى از انسانها كه شاخه ها و شكوفه هاى یك درخت را تشكیل مى دهند، یك جریان روانى تیره و مزاحم را - اگر چه بدون آگاهى - در سطوح روان افراد به وجود مى آورد. این جریان مخفى مانند عقده هاى روانى، بدون این كه خود را نشان بدهند، مشغول فعالیت مى باشند. آیا احتمال نمى رود كه اندوه ها و غمهاى متناوبى كه فضاى درون آدمیان را بدون علت روشن فرامى گیرند، ناشى از بیگانگى شاخه هاى درخت دودمان از یك دیگر باشند؟ به هر حال، بیگانگى از دیگر افرادى كه در ریشه و ساقه و آبیارى و تغذیه شركت مستقیم یا غیرمستقیم دارند، آدمى را در معرض گرفتارى ها قرار خواهد داد! آیا احتمال نمى دهید بعضى از ریشه هاى روانى خودكشى ها در برخى از كشورهاى پیشرفته از نظر آسایش مادى كه خودشان این پیشرفتگى را تمدن نامیده اند، مستند به این نوع بیگانگى بیرحمانه باشد».56
 «مقدار فراوانى از اختلالات حیاتى ما ناشى از اضطرابات و اختلالاتى است كه در روان ما، به وجود مى آیند و دمار از حیات ما درمى آورند. غصه ها و اندوه ها، همانند تیشه هاى مخفى، بر بریدن ریشه هاى حیات، ما مشغولند... هیچ عاملى براى از بین بردن غصه ها و اندوه ها، مانند احساس اشتراك با دیگر انسانها در ناملایمات و ناگوارى ها و لذت بردن از رفاه و آسایش آنان وجود ندارد.»57


 حدود حمایتهاى خویشاوندى
 یارى رسانى یا رواج حمایت در جمع خویشاوندان به این پیش زمینه بستگى دارد كه افراد، همدیگر را بشناسند و به تعبیرى نوعى از تبارشناسى، در جامعه اسلامى باید شكل قانونى پیدا كند تا عملیاتى شدن هر دو نوع راهكار، امكان پذیر گردد. به همین دلیل در سخنى از پیامبرصلى الله علیه وآله وسلم كه با متن مختلف نقل شده است مى خوانیم:
 «اعرفوا انسابكم تصلوا ارحامكم».58
 «نسبت تان را بشناسید تا به خویشاوندانتان رسیدگى كنید.»
 «تعلموا من انسابكم ما تصلون به ارحامكم».59
 «سلسله نسبت خود را به اندازه اى كه زمینه رسیدگى به ارحامتان فراهم آید، بشناسید.»
 با شناخت ارتباطها و انتسابهاى فامیلى، به صورت غریزى و طبیعى انگیزه یارى رسانى به خویشاوند، به وجود مى آید. «عضو هر خاندانى وقتى ببیند به یكى از نزدیكان وى ستمى رسیده یا نسبت به او دشمنى و كینه توزى شده است، در خود یك زبونى و خوارى احساس مى كند و آن را به خود توهین مى شمارد و آرزومند مى شود كه كاش مى توانست مانع پیش آمدهاى اندوه بار و مهلكه هاى وى شود. این امر، در بشر یك عاطفه طبیعى است.»60
 اگر عكس العملى جز این داشته باشد، سلامت روانى او مشكوك خواهد بود.
 براساس همین زمینه طبیعى، قرآن اولویت این نوع تعاون را مورد تأكید قرار مى دهد. همان گونه كه در باب میراث این اولویت رعایت مى شود، در باب صله رحم نیز باید جامه عمل بپوشد.
 « وأُولُوا الْأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَى بِبَعْضٍ فِى كِتَابِ اللّهِ...» (انفال /75) و احزاب /6)


 «خویشاوندان در كتاب خدا به یكدیگر سزاوارترند.»
 این آیه در سوره انفال در ذیل آیاتى قرار دارد كه پیرامون یارى رسانى متقابل در جامعه اهل ایمان سخن مى گویند، مفسّرانى براساس چنین سیاقى، از آن مطلق مددرسانى در جمع خویشاوندان را فهمیده اند61 كه شامل صله رحم نیز مى شود.
 در هر صورت طبیعى بودن انگیزه یارى رسانى با خطر طغیان همراه است. از این رو، قرآن با برشمردن مصادیق چند، از مواردى خویشاوندگرایى نبایسته، ضرورت كنترل این نوع همگرایى را در خط ارزشها، گوشزد مى كند. آن مصادیق عبارتند از: فزونى علاقه مندى به خویشاوندان، در مقایسه با علاقه به خدا، پیامبرصلى الله علیه وآله وسلم و جهاد در راه خدا، یارى رسانى به دشمن، با انگیزه حمایت از خویشاوندان و خطر سرباز زدن از گواهى دادن براى جلوگیرى از ضرر و زیان خویشاوندان. قرآن مى گوید:
 «قُلْ إِن كَانَ آبَاؤُكُمْ وَأَبْنَاؤُكُمْ وَإِخْوَانُكُمْ وَأَزْوَاجُكُمْ وَعَشِیرَتُكُمْ وَأَمْوَالٌ اقْتَرَفْتُمُوهَا وَتِجَارَةٌ تَخْشَوْنَ كَسَادَهَا وَمَسَاكِنُ تَرْضَوْنَهَا أَحَبَّ إِلَیْكُم مِنَ اللّهِ وَرَسُولِهِ وَجِهَادٍ فِى سَبِیلِهِ فَتَرَبَّصُوا حَتَّى یَأْتِیَ اللّهُ بِأَمْرِهِ وَاللّهُ لاَ یَهْدِی الْقَوْمَ الْفَاسِقِینَ» (توبه /24)
 «بگو اگر پدران و فرزندان و برادران و همسران و خویشاوندان و اموالى كه به دست آورده اید و تجارتى كه از كساد شدنش مى ترسید و خانه هایى كه به آن علاقه دارید، در نظرتان از خداوند و پیامبرش و جهاد در راهش، محبوب تر است، در انتظار این باشید كه خدا، عذابش را بر شما نازل كند و خداوند گروه فاسق را هدایت نمى كند.
 قرآن پس از منع مددرسانى دوستانه به دشمنان، به بهانه حمایت از خویشاوندان مى گوید:
 «لَن تَنفَعَكُمْ أَرْحَامُكُمْ وَلاَ أَوْلاَدُكُمْ یَوْمَ الْقِیَامَةِ یَفْصِلُ بَیْنَكُمْ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ» (ممتحنه /3)
 «هرگز بستگان و فرزندانتان، روز قیامت، سودى به حالتان نخواهند داشت و میان شما جدایى مى افكند».
 «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِینَ بِالْقِسْطِ شُهَدَاءَ لِلّهِ وَلَوْ عَلَى أَنْفُسِكُمْ أَوِ الْوَالِدَیْنِ وَالْأَقْرَبِینَ» (نساء /135)
 «اى كسانى كه ایمان آورده اید! به صورت درست و كامل قیام به عدالت كنید! براى خدا شهادت دهید اگر چه به زیان شما یا پدر و مادر و خویشاوندان شما باشد».
 این هشدار قرآن ضرورت تعیین معیار در باب حمایتهاى خویشاوندى را الزامى مى نماید تا به بهانه صله رحم ارزش ستیزى صورت نگیرد و در حمایت هاى مثبت نیز همه جانبه نگرى كه خواست دین مى باشد، رعایت شود.
 عیار بایستگى مددرسانى مثبت به خویشاوندان، در كلام دانشمندان و تأمّلهاى عالمانه آنان پیرامون صله رحم، تأمین آسایش روحى و نیازهاى معیشتى در همین دنیاست و در آنها اشاره و تصریحى به این كه تلاش جهت تأمین سعادت و تعالى خویشاوند نیز در قلمرو صله رحم، مى گنجد، به چشم نمى آید. در تعبیر نراقى كه جامع ترین تعریف براى صله رحم مى نماید، آمده است:
 «قطع رحمى كه حرام است، این است كه: به گفتار، یا كردار، ایذاء به او برسانى و با او رفتار ناشایست كنى، یا سخن ناخوش نسبت به او بگویى كه دل او شكسته گردد، یا او را احتیاجى و ضرورتى باشد به سكنایى یا لباسى یا خوراكى یا نحو آن و تو قدرت بر رفع احتیاج او داشته باشى و زیادتر از قدر ضرورت خود را متمكن باشى و از او مضایقه كنى یا ظالمى نیست به او ظلمى كند و تو بتوانى آن دفع كنى و كوتاهى نمایى، یا از راه كینه و حسد از او كناره كنى و دورى جویى و بدون عذر مسموع، در وقت مرض عیادت او نكنى و چون از سفر آید، به دیدن او نروى و چون او را مصیبتى روى دهد، به تعزیه او حاضر نشوى، و امثال این هاو جمیع این ها، قطع رحم است و صله رحم ضد آنهاست».62
 تردیدى نیست در این كه تأمین آسایش روحى و جسمى با كنشهاى یاد شده از مصادیق صله رحم است و مورد تأیید متون دینى این باب قرار مى گیرد. در قرآن به صورت مكرر از احسان به والدین و خویشاوندان (بقره 83 و 180 و 177 و 215 و نساء /36 و نحل /90) سخن رفته است كه اشاره به حمایتهاى مادّى دارد، ولى كاركردهایى كه در روایات براى صله رحم ذكر شده است، انجمن خویشاوندان را با مسؤولیت گسترده تر از این ها روبه رو مى كند:
 آبادانى خانه ها، طولانى شدن عمرها، نیكویى اخلاق كه در همین نوشته مورد مطالعه قرار گرفت و استوارى دین كه در روایت زیر (از على علیه السلام) مطرح شده است، نمى تواند تنها با حمایت هاى معیشت گرایانه، عینیت پیدا كند!
 «عباداللَّه افزعوا الى قوام دینكم باقامة الصلوة لوقتها و ایتاء الزكوة فى حینها و التضرّع و الخشوع و صلة الرحم».63
 «بندگان خدا با ترس و نگرانى به وسیله اقامه نماز در وقت آن، اداى زكات به هنگام وجوب، تضرع و خشوع و صله رحم، به استحكام و استوارى دینتان روى آورید.»
 این آثار و نتایج، نیازمند تعامل ویژه، در حوزه خویشاوندى مى باشد، تعاملى كه منتهى به رشد معنویت و انسانیت گردد.
 در سه آیه اى كه گسستن از خویشاوندان به نكوهش گرفته شده است، از قطع صله رحم به عنوان مصداقى از فساد در زمین یاد مى شود64 كه مفهوم آن، تحقق صله رحم با اصلاح و نیكوسازى روابط خویشاوندى، خواهد بود. صلاح روابط، از اصلاح انسان جدا نمى باشد. پس این خویشاوندان است كه زمینه دستیابى به اهداف فوق را فراهم مى سازد. على علیه السلام با اشاره به نقش خویشاوندان در هموار كردن راه رسیدن به تمامى اهداف بایسته مى فرماید:
 «اكرم عشیرتك فانّهم جناحك الّذى به تطیر و اصلك الّذى الیه تصیر و یدك التى بها تصول»65
 «خویشاوندانت را گرامى بدار كه آنان چون بال تواند كه بدان پرواز مى كنى و ریشه تواند كه به آن بازمى گردى و دست تواند كه با آن پیكار مى كنى.»
 تلقى اصلاح همخویشاوند، به عنوان مصداق صله رحم، بیشترین همخوانى را با آیاتى دارد كه در آنها بخشودگى گناهان والدین و وارستگى دودمان، خواسته و آرمان جدى مؤمن، قلمداد شده است:
 قرآن با عبارتهاى: «رَبَّنَا اغْفِرلِى وَ لِوالِدَىَّ» (ابراهیم /41 و نوح /28) و «قُلْ رَبِّ ارْحَمْهَا كَمَا رَبَّیَانِى صَغِیراً» (اسراء /24) طلب بخشودگى والدین را به عنوان آرمان بایسته معرفى مى كند و در آیات زیر دغدغه صالح و شایسته بودن دودمان را:
 «وَ مِنْ ذُرِّیَتَنَا اُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ» (بقره /128)
 «و از دودمان ما، امتى كه تسلیم فرمانت باشند به وجود آور».
 «قَالَ إِنِّى جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَاماً قَالَ وَمِنْ ذُرِّیَتِى» (بقره /124)
 فرمود: «من تو را امام و پیشواى مردم قرار دادم! ابراهیم عرض كرد: از دودمانم نیز (امامانى قرار بده)».
 «وَإِنِّى أُعِیذُهَا بِكَ وَذُرِّیَّتَهَا مِنَ الشَّیْطَانِ الرَّجِیمِ» (آل عمران/ 36)
 «و او فرزندانش را از شرّ شیطان رانده شده، در پناه تو قرار مى دهم».
 «قال رَبِّ هَبْ لِى مِنْ لَدُنْكَ ذُرِّیَّةً طَیِّبَةً» (آل عمران /38)
 «گفت: پروردگارا! از جانب خود، برایم دودمان وارسته، عطا فرما».
 «رَبِّ اجْعَلْنِى مُقِیمَ الصَّلَوةِ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِى» (ابراهیم /40)
 «پروردگارا! دودمانم را برپا دارنده نماز قرار بده».
 «هَب لَنا مِنْ اَزْواجَنَا وَ ذَرِّیَّاتِنَا قَرَّهَ أَعْیُنٍ» (فرقان /74)
 «پروردگارا از زنان و دودمان ما براى ما روشنایى چشم قرار ده.»
 «وَ أَصْلِح لِى فِى ذُرِّیَّتى» (احقاف /15)
 «برایم دودمانم را شایسته قرار بده».
 طرح بایستگى وجود دغدغه وارستگى و رستگارى والدین و دودمان كه دو عنصر اصلى در حوزه خویشاوندى، مى باشد، نماد نگاه كلى است كه تلاش در جهت وارستگى تمام افراد همخویشاوند را الزامى مى نماید و منبع قرآنى آن، این آیه شریفه است كه مى گوید:
 «یَا اَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا قُوا اَنْفُسِكُمْ وَ أَهْلِیكُمْ ناراً» (تحریم /6)
 «اى اهل ایمان ]زمینه[ درامان ماندن خود و منسوبین تان را از خطر سقوط در آتش جهنّم، فراهم سازید».


 خویشاوندان و خانواده هسته اى
 با شكل گیرى خانواده هسته اى، ساحت محرمیت براى عروس و داماد توسعه پیدا مى كند. نخستین فرزند خانواده، نقطه تلاقى سلسله انساب داماد و عروس است، بدین ترتیب حوزه اقارب آن دو و فرزندشان گسترش مى یابد و بر پایه آن، باید پوشش حمایتى دو حوزه خویشاوندى نیز آنان را در برگیرد و در مبارزه با نگرانیها و دغدغه هاى زندگى زناشویى، به ایشان به عنوان واحد اجتماعى تازه شكل گرفته، یارى رساند.
 ازدواج، بنیادى است كه حقیقت آن را پیوند و رابطه دو جنس مخالف تشكیل مى دهد. استحكام و آسیب ناپذیرى این پیوند، به عنایت بایسته خویشاوندان، - به خصوص بزرگان آنها كه تجربه بیشتر دارند - نیازمند است كه باید در شرایط مختلف شكل گیرى، ادامه حیات و تهدید آسیب ها، با آن، همراهى كند:


 1. كمك به همسان گزینى
 ازدواج به عنوان محبوب ترین سازه، در نزد خداوند، معرفى شده است.66 ولى این محبوبیت وقتى زمینه پیدامى كند كه این بنیاد از كیفیت و شایستگى هاى لازم برخوردار باشد. یعنى كانونى باشد براى تجلى دلسوزى و دوستى متقابل و زایش دودمان پاكیزه «ذریة طیبة». كاركردى از این دست، در گروه همیارى خویشاوندان دلسوز و با تجربه، با این نهاد است و گرنه اقدام مستقلانه دختر و پسر جوان آمیخته با كم دقتى خواهد بود. چنین ساده انگارى، پیمان زناشویى را در معرض خطر انحلال و گسست نابه هنگام قرار خواهد داد!
 دنیاى جوان، دنیاى بى تجربگى و خوشبینى است، در عین حال، حس استقلال طلبى وى را به تك روى فرامى خواند. در كنار غلیان غریزه جنسى كه ناسازگارى آن با تیزبینى و آینده نگرى، بر كسى پوشیده نیست، بى حوصلگى مرد، براى دستیابى به اشباع غریزه جنسى و علاقه مندى دختران به یافتن شیفته، فرصت گزینش و انتخاب شریك زندگى را از آنان مى گیرد.67
 از طرفى، برخلاف ازدواج آرمانى جهانى صنعتى، كه مى گوید: «انتخاب همسر كاملاً برحسب تصادف باشد یعنى جز قانون تصادف هیچ چیز دیگرى در انتخاب زن و مرد دخالت نداشته باشد»68، قرآن از اصل همسان گزینى - كه در گذشته مقبولیت همگانى داشته و اینك نیز در جهان بى طرفدار نیست69 - حمایت مى كند، البته با تفسیر مخصوص به خود. قرآن مى گوید:
 «الْخَبِیثَاتُ لِلْخَبِیثِینَ وَالْخَبِیثُونَ لِلْخَبِیثَاتِ وَالطَّیِّبَاتُ لِلطَّیِّبِینَ وَالطَّیِّبُونَ لِلطَّیِّبَاتِ...» (نور /26)
 «زنان ناپاك با مردان ناپاك سازگارند و مردان ناپاك با زنان ناپاك، و زنان پاك از آنِ مردان پاك و مردان پاك از آنِ زنان پاكند».
 «الزَّانِى لاَ یَنكِحُ إِلَّا زَانِیَةً أَوْ مُشْرِكَةً وَالزَّانِیَةُ لاَ یَنكِحُهَا إِلَّا زَانٍ أَوْ مُشْرِكٌ وَحُرِّمَ ذلِكَ عَلَى الْمُؤْمِنِینَ» (نور /3)
 «مرد زناكار، جز با زن زناكار یا مشرك، ازدواج نمى كند و زن زناكار را، جز مرد زناكار یا مشرك، به زنى نمى گیرد و این كار بر مؤمنین حرام است».
 اصل همسان گزینى (: یافتن كفو و همتا) كه عمدتاً به حوزه اخلاق و فكر، نظر دارد، در سنت نیز به صورت مشروح بازتاب یافته و براى تأمین آن حتى شناخت محیط خانوادگى عروس و داماد ضرورى وانمود مى شود. در سخنان منسوب به پیامبرصلى الله علیه وآله وسلم آمده است:
 «ایها الناس ایّاكم و خضراء الدمن! قیل یا رسول اللَّه! و ما خضراء الدمن قال المرأة الحسناء فى منبت السوء»70
 «مردم! از گیاه سبزى كه در كنار مزبله (جایگاه زباله) مى روید، بپرهیزید. گفت: اى رسول خدا! مراد از سبزى كنار مزبله چیست؟ فرمود: منظور از آن، دختر زیبایى است كه در خانواده بد پرورش یافته باشد.»
 «تزوّجوا فى حجز الصالح فان العرق دساس»71
 «با خاندان صالح وصلت كنید، زیرا نژاد انتقال دهنده اخلاق به بچه هاست».
 «تخیّروا نطفكم فان النساء یلدن اشباه اخوانهنّ و اخواتهنّ».72
 «براى نطفه هاى تان انتخاب كنید كه زنان شبیه برادران و خواهرانشان بچه مى زایند».
 همسان گزینى با معیارهاى دینى، هم براى زن سرنوشت ساز است و هم براى مرد. زیرا «هر فردى از والدین و محیط خانوادگى چیزهایى را فرامى گیرد. تحت تأثیر جو حاكم بر آن محیط قرار دارد. اگر اعضایى كه در محیط فوق الذكر هستند داراى ضعف اخلاقى یا فكرى و روحى باشند، در فرد هم تأثیرات زیادى مى گذارند.»73 پس مطالعه پیشینه خانوادگى هر كدام براى دیگر، باید با اهمیّت تلقى گردد و پرداختن بدان، گامى شمرده شود، براى تضمین سلامت و تداوم حیات خانوادگى آن دو.
 با توجه به گرایش ها و كشش هاى مقطع جوانى كه قبلاً بدان اشاره شد، دشوارى و پیچیدگى كار همسان گزینى، پیشینه دلسوزى و تجربه والدین یا بزرگان فامیل و ضرورت كنترل خطر فروپاشى خانواده، پیشنهاد دخالت یا كمك اولیاء و بزرگان فامیل، در امر ازدواج جوانان، پیشنهاد منطقى و ضرورى مى نماید.
 بر این اساس، بسیارى از جوامع درگذشته، چنین دخالتى را قانونى مى دانستند. در دوره ساسانى، دخالت والدین در ازدواج دختر، ضرورى بود. زنى كه با رضایت پدر و مادر، به خانه شوهر مى رفت، پادشاه زن، نامیده مى شد. زنى را كه بى رضایت پدر و مادر، شوهر مى كرد، «خودسراى زن» یعنى زن خودسر مى خواندند.74
 در كلام منتسكیو، این دخالت، به دلیل بى تجربگى و احساساتى بودن جوانان، مورد ستایش قرار گرفته و از قانونى بودن آن در فرانسه و انگلیس گزارش داده است.75 طبق قانون مدنى فرانسه سال 1804 م، در نبود والدین براى ازدواج پسر و دختر جوان، باید از جد و مادربزرگ، اجازه گرفته مى شد و در غیاب آن دو، تصویب انجمن خانوادگى مركب از خویشان پدرى و مادرى، تعیین كننده بود.76
 درباره كاركرد این دخالت، جامعه شناسان مى گویند:
 «درصد طلاق در میان كسانى كه بر مبناى خواست والدین یا گروه دیگر ازدواج مى كنند، خیلى پایین تر از درصد طلاق در میان كسانى است كه به خاطر - عشق - ازدواج مى كنند.»77
 قرآن نیز نیازمندى هاى مختلف دختر و پسر مجرد و آماده براى ازدواج را در نظر دارد و مددرسانى به آنها را در رابطه با حل مشكل اقتصادى و رعایت اصل همسان گزینى دینى، ضرورى مى شناسد. به همین دلیل خطاب به بزرگان هر فامیل78 و حوزه خویشاوندى مى گوید:
 «وَأَنكِحُوا الْأَیَامَى مِنكُمْ وَالصَّالِحِینَ مِنْ عِبَادِكُمْ وَإِمَائِكُمْ إِن یَكُونُوا فُقَرَاءَ یُغْنِهِمُ اللَّهُ مِن فَضْلِهِ ولیستعفف الذین لایجدون نكاحاً حتى یغنهم اللَّه مِن فَضْلِهِ» (نور /33و34)
 «مردان و زنان مجردتان را همسر دهید. همچنین غلامان و كنیزان صالح و درستكارتان را؛ اگر فقیر و تنگدست باشند، خداوند از فضل خود، آنان را بى نیاز مى سازد، و كسانى كه توان ازدواج ندارند، پاكدامنى پیشه كنند، تا خداوند با فضل خود آنان را به بى نیازى برساند».
 در روایت نبوى نیز آمده است:
 «زوّجوا ابناءكم و بناتكم».79
 «زمینه ازدواج پسران و دختران تان را فراهم سازید.»
 استفاده قرآن از واژه هاى: «وانكحوا الایامى» كه یادآور نقش خویشاوندان در امر ازدواج جوانان است، «الفقر» به عنوان عامل بازدارنده و دغدغه در امر ازدواج و «الصالحین» به عنوان یادآور اصل همسان گزینى دینى، یادآور نیازهاى اساسىِ جوانان در زمینه ازدواج است. همگانى شدن نیازشناسى از این نوع، در جمع خویشاوندان، مى تواند دغدغه جوانان را كاهش دهد، انگیزه درستكارى را تقویت كند و از خرید جهیزیه رقابتى، ولیمه رقابتى و پیش شرطهاى دیگر متّكى بر همچشمى كه اهریمن فقر را فراروى داماد، عروس و خانواده آن دو، قرار مى دهد، جلوگیرى كند!
 در یك دایره محدودتر، یارى رسانى خویشاوند، شكل جدى ترى به خود مى گیرد و آن عبارت است از كمك به دختران جوان و كم سن و سالى كه تازه مى خواهند ازدواج كنند. در چنین موردى، براى این كه دختر بى تجربه و خوش باور، فریب زمزمه محبت و عشق مردان شكارچى و شهوت پرست را نخورند، كرامت انسانى آنها آسیبى نبیند و اصل همسان گزینى رعایت گردد، مشورت با پدر و پدربزرگ و یارى رسانى آنها با تأكید بیشتر،80 رنگ قانونى به خود گرفته است.
 بسیارى از مفسّران،81 آیه زیر را بازگو كننده دخالت قانونى پدران در امر ازدواج دختران، مى دانند:
 «إِلاَّ أَن یَعْفُونَ أَوْ یَعْفُوَا الَّذِى بِیَدِهِ عُقْدَةُ النِّكَاحِ...» (بقره /237)
 ]در طلاق پیش از آمیزش، نصف مهر زنان بدانها داده مى شود[ «مگر این كه آنها آن را ببخشند یا آن كس كه گره ازدواج به دست اوست، آن را ببخشد».


 2. پاس استقلال خانواده
 «وقتى دو شریك زندگى به قصد تشكیل خانواده به هم ملحق مى شوند، این آغاز رسمى یك واحد جدید خانواده است. اما بین شروع رسمى یك خانواده و خلق یك واحد زنده، مراحل بسیارى وجود دارد».82
 اظهارنظر فوق، با دقت و واقع بینى قابل قبولى همراه است و در حوزه تفكر دینى، در بخش تشكیل خانواده، نیز زمینه پذیرش دارد و قابل تأیید مى نماید.
 از منظر دین، با ازدواج رسمى - به رغم تحقق آن با دقت و دل مشغولى عمیق دختر و پسر جوان و تعدادى از اعضاى فامیل آن دو، نسبت به رعایت اصل همسان گزینىِ پیشنهادىِ قرآن - تنها بخشى از زمینه سازى هاى لازم جهت تضمین بهداشت روانى، در محیط زندگى خانواده هسته اى، فراهم مى گردد، فاصله باقى مانده تا تشكیل زندگى آرمانى را خود عروس و داماد در سایه حمایت خویشاوندان با دقت ها و تلاش هاى ایثارگرایانه خود، باید بپیمایند.
 در روایت نبوى آمده است:
 «من تزوّج فقد احرز نصف دینه فلیتّق اللَّه فى نصف الباقى»83 
 «هر كسى ازدواج كند به نگهدارى نصف دینش موفّق شده است پس در رابطه با نصف باقیمانده خداترسى پیشه كند.»
 در نخستین روزهاى زندگى زناشویى، نسیم آرامش روح، دوستى و دلسوزى، واحد خانواده تازه شكل گرفته را، نوازش مى دهد، ولى گسترش و ریشه دارى این سه حالت روحى در آن، به گونه اى كه تجلیگاه نشانه حضور خداوند، به حساب آید و تربیت یافتگان در آن، این سه موهبت را با خود به جامعه منتقل كنند، به آگاهى، تصمیم گیرى و رفتارزن و شوهر و خویشاوندان آن دو، بستگى دارد.
 قرآن با توجه به شكل تكامل یافته خانواده، مى گوید:
 «وَمِنْ آیَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُم مِنْ أَنفُسِكُمْ أَزْوَاجاً لِتَسْكُنُوا إِلَیْهَا وَجَعَلَ بَیْنَكُم مَوَدَّةً وَرَحْمَةً إِنَّ فِى ذلِكَ لَآیَاتٍ لِقَوْمٍ یَتَفَكَّرُونَ» (روم /21)
 «و از نشانه هاى او این است كه همسرانى از جنس خودتان براى شما آفرید تا در كنار آنان آرامش یابید و در میانتان دوستى و دلسوزى قرار داد. در این، نشانه هایى است براى گروه اندیشه ورز».
 مخاطب ضمیر جمع مذكر (لكم) كه در این بخش از سوره چند بار تكرار شده است، برمبناى «تغلیب»، عمومیت دارد و شامل زنها نیز مى شود، با این بار معنایى كه زن و مرد به صورت متقابل آرامش را همچونان مودت و رحمت به همدیگر هدیه مى دهد و هر كدام براى دیگرى تكیه گاه كارآمد و اطمینانى به حساب مى آید، مبادله پیوسته، مكرر و دائمى آرامش، دوستى و دلسوزى، تحكیم فزاینده روابط بین آنها را در پى دارد.
 پیشنهاد بایسته دین و تحلیل روان شناختى خانواده، براى تحقق هر چه بیشتر و بهتر ایده فوق، این است كه زن و مرد به مطالعه گرایش ها و تقاضاهاى ویژه همدیگر، همت گمارند. آگاهى در این رابطه سبب مى شود كه در موارد مشاهده رفتار به ظاهر خلاف انتظار، به جاى سوءتفاهم، صمیمیت افزایش یابد.
 از باب نمونه زن دنبال خصوصى شدن است، همه چیز را براى خانواده و خانه مى خواهد،84 براساس این تمایل، مرد باید سر ساعت بعداز انجام كار روزانه، به خانه برگردد، ولى مرد براساس غریزه تأمین خانواده،85 اگر كار اضافى پیدا شود بى درنگ مى پذیرد، هر چند به مراجعه دیروقت به خانه منجر گردد. برپایه این دو كشش غریزى موقع ورود به خانه، مرد با اتهام بى تفاوتى از سوى زن، روبه رو مى گردد، كه وى را وادار مى كند تا همسرش را متهم به ناسپاسى كند!
 نمونه دیگر این است كه مرد با سكوت در خلوت از خستگى86 بیرون مى آیدو زن با درمیان گذاشتن آن، با كسى كه درك كند،87 این دو خواسته زن و مرد، ناآگاه را به رویارویى منفى وامى دارد.88
 در نمونه هاى فوق، آشنایى مرد با ویژگیهاى روحى زن و برعكس، به آن دو فرمان بردبارى و توجه به فداكارى مى دهد. بردبارى و توجه هر یك به فداكارى طرف مقابل، آرامش روحى را به او هدیه مى كند.
 دین ضمن توصیه به بردبارى زن و مرد در مقابل رفتار همدیگر، مرد را كه عنوان «قیّم» و نگهبان دارد، مسئول اصلى بهسازى روابط خانوادگى مى شناسد، قرآن هجده بار او را مخاطب قرار داده مى گوید:
 «و عاشروهن بالمعروف» (نساء /19)
 «زندگى تان را با زنان براساس معروف سامان دهید.»
 یعنى رفتارتان با طبع و درك زن )اگر با شرع و مروت، سازگارى دارد( همخوانى داشته باشد.89
 ابن عباس ذیل آیه: «وَلَهُنَّ مِثْلُ الَّذِى عَلَیْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَلِلرِّجَالِ عَلَیْهِنَّ دَرَجَةٌ...» (بقره /228) در رابطه با «درجه» اى كه براى مرد اثبات شده، مى گوید:
 «مقصود این است كه مرد بخشى از حقوق خود را ببخشد ولى تمام حقوق همسرش را رعایت نماید، زیرا خداوند، اول فرموده زن و مرد حقوق همانند دارند و سپس مردان را دعوت نموده كه فضیلت خود را با چشم پوشى از بعضى حقوق خود، بر زنان اثبات كند.»90
 برخى از مفسّران، بر همین مبنا، حتى خوش رویى و خوش زبانى را نیز از مصادیق معروف قلمداد نموده اند.91
 بر این اساس كلید سلامت خانواده در دست مرد است، علاقه و محبت اصیل و پایدار زن همان است كه به صورت واكنش علاقه و احترام مرد، به وجود مى آید.92 مرد هر اندازه موجبات آرامش و آسودگى خاطر همسر خود را فراهم كند، غیرمستقیم، به همان میزان به سعادت خود، خدمت كرده است و كانون خانواده خود را، رونق بخشیده است.93 زمانى كه زن احساس كند مورد توجّه و احترام است، ارضا شده همچنان به ایثار خود ادامه مى دهد.94
 با درك متقابل زن و مرد از همدیگر و مسئولیت پذیرى بیشتر مرد، الگوى پیشنهادى روان شناسان در رابطه با خانواده درمانى، تحقق پیدامى كند كه براساس آن «زن و شوهر باید الگوهایى به وجود آورند كه در آن هر كدام، عملكرد دیگرى را در بسیارى زمینه ها حمایت كند، باید الگوى تكمیلى به وجود آورند كه به هر یك از آنها، این امكان را بدهد كه تسلیم شود، بى آن كه احساس كند تسلیم شده است. هم زن و هم شوهر باید بخشى از مجزا بودن خود را براى كسب تعلق از دست بدهند. پافشارى زن و شوهر در حفظ حقوق مستقل خود ممكن است زیر بار «بهم وابستگى» رفتن را در یك رابطه قرینه مختل كند.»95
 بهم وابستگى كه الگوى قرآن، پدید مى آورد، بهم تنیدگى نهایت مستحكمى است كه تعبیر لباس بودن هر كدام از زن و مرد براى دیگرى، بدان اشاره دارد، یعنى هر كدام مانع آشكار شدن معایب دیگرى است، هر كدام دیگرى را زیبا جلوه مى دهد و هر كدام آسایش دیگرى را تأمین مى كند و مانع آسیب به او مى شود.
 «هُنَّ لِباسٌ لَكُمْ وَ أَنْتُمْ لِباسٌ لَهُنَّ» (بقره /187)

 «زنان جامه شما و شما نیز لباس آنها هستید.»
 تعبیر قرآن مى تواند شكل كاملتر «خط و مرزبندى ذهنى باشد» كه روان شناسان در حوزه خانواده درمانى، تأكید بر ضرورت آن دارند. این حدود ذهنى كه زندگى زن و شوهر را از زندگى دو خانواده اصلى جدا مى سازد، نه سفت باشد كه سبب انزواى آن دو شود و نه سست كه به خویشاوندان اجازه نفوذ و دخالت در عملكرد آن دو را بدهد.96 خویشاوندان باید این انفصال را97 پذیرفته، مورد حمایت قرار دهند و گرنه واحد خانواده در معرض تهدید قرار مى گیرد.98
 براساس تعبیر قرآن، هر یك از زن و شوهر، جسم و جان دیگرى و سبب زیبا و خوشایند جلوه گر شدن او به حساب مى آید. بهم وابستگى با این ویژگى، هم حافظ استقلال خانواده است و هم صمیمیت رابطه آن را با خویشاوندان تأمین مى كند. چنین زن و شوهرى، سعادتشان را مستند به خانواده همدیگر مى دانند و خانواده هاى اصلى نیز، خودشان را ممنون آن دو مى شناسند.
 در روایتى آمده است:
 «الآباء ثلاثة اب زوّجك و اب ولّدك و اب علّمك».99
 «پدران سه تا هستند: پدرى كه به تو همسر داده، پدرى كه تو را به دنیا آورده و پدرى كه به تو دانش آموخته است.»
 وقتى شوهر خواهر، یا شوهر دختر امام سجادعلیه السلام، بر آن حضرت وارد مى شد، او را روى عبایش مى نشاند و مى فرمود: «مرحبا بمن كفى المؤنة و ستر العورة»100.
 «خوش آمد مى گویم به كسى كه بخشى از مؤنه زندگیم را تقبّل كرده و ناموسم را پوشانده است.»
 حمایت خویشاوندان، از خانواده اى هسته اى، مصادیق مختلف دارد و بهترین آنها توصیه به درك متقابل و پوشش بودن براى همدیگر، است كه اعتراف و تأكید بر استقلال آن نیز شمرده مى شود، تا بدین وسیله از خطر دریدگى در لباس زندگى زناشویى و درز معایبى، از آن به بیرون، پیش گیرى به عمل آید.
 معمولاً وابستگى شدید به خانواده هاى اصلى و ناآشنایى با راز و رمز ایجاد محوطه خانوادگى و پذیرفته نشدن حیات زناشویى، نزد خویشاوندان، زمینه ساز جهیدن اسرار زناشویى، به بیرون از حریم آن، مى شود و تمایلات غریزى مادر شوهر و مادرزن را شعله ور مى سازد كه اولى به قصد براى خود نگهداشتن پسرش، با عروس كه او نیز چنین هدفى101 را پیگیر است، به طور طبیعى سر ستیز دارد و دومى در پى ساختن داماد ایده آلش مى باشد. واویلاى این دو مادر، ممكن است، دو فامیل را به صف آرایى دعوت كند، حمایتهاى جانبدارانه اى را راه اندازى نماید و بهم تنیدگى زناشویى را به نابودى كشاند!
 مطالعات آسیب شناختى خانواده وجود چنین فرایند را در پهنه تعامل خویشاوندان و خانواده ها تأیید مى كند. براساس آمار داده شده در ایران، 27% زنان و مردان متقاضى طلاق عامل اقدامشان را، دخالت بیجاى خویشاوندان و آشنایان اعلام نموده اند كه از نظر فراوانى، در رتبه دوم قرار دارد.102


 3. رسالت درمان خانواده
 خانواده یك سیستم باز و ملزم به برون سازى و انس گیرى با دو خانواده اصلى، خویشاوندان و جامعه است. با این ویژگى كه موفقیت خود را، در گرو بهم وابستگى درونى متعادل مى داند. این بهم وابستگى بر دو تكیه گاه حقوقى و اخلاقى استوار مى باشد. رعایت حقوق متقابل زن و شوهر و تعامل اخلاقى آن دو كه نماد دلسوزى و مهربانى است، وقتى تحقق مى یابد كه نوعى خودسازى در حوزه روابط زناشویى همیشه مطرح باشد و فلسفه بهم تنیدگى بایسته، در خانواده را یادآورى كند و گرنه دنیاى بیرون، آسیب هاى خود را از كانال برون گرایى اعضاى خانواده، به درون آن گسیل مى دارد و روابط بین زن و شوهر را به تهدید مى گیرد. زمانى كه در بیرون فعالیت هاى سازمان یافته اى مثل نهضت برابرى زن و مرد، اصالت مدپرستى، رقابت در مصرف و رواج سكس، جریان داشته باشد، وسوسه تعارض با شدت بیشتر، به سراغ شوهر و خانم مى رود و زمینه تخاصم و احیاناً روان پریشى را فراهم مى آورد.
 قرآن با واقع بینى ویژه خود،آسیب پذیرى خانواده را با گونه هاى مختلفش پیش بینى كرده و براى كنترل و درمان به موقع آن راهكارى ارائه داده است كه با خانواده درمانى جدید، تفاوت اساسى دارد.
 طبق نظریه «خانواده درمانى» جدید، درمانگر، وقتى به سراغ خانواده مى رود كه آسیب و اختلال روانى در یك عضو یا دو عضو و یا... ، به عنوان مرض و عارضه پابرجا، جلب توجه كند. باور درمانگر این است كه فرد در چارچوب محیط اجتماعى اش در نظر گرفته شود. فرد نمى تواند جدا از سایر اعضاى خانواده باشد. پس باید ساخت گروه خانواده تغییر كند تا اعضاى آن هم تغییر كند.103 خانواده درمانگر، به گونه مردم شناس باید به فرهنگى كه با آن كارمى كند ملحق شود و در داخل سیستم خانواده، فشار آن را تجربه كند و برخلاف مردم شناس كه به شناخت بسنده دارد، باید آن فرهنگ را تغییر دهد. وارد سیستم خانواده شدن یعنى شبیه شدن با اعضاى خانواده و تقلید كردن از آنها، كار دشوارى است ولى بدون این نوع برون سازى، درمانگر نمى تواند، موفق به بازسازى خانواده شود.104
 نظریه خانواده درمانى قرآن با واگذارى مسؤولیت درمان به اعضاى خانواده و خویشاوندان، از اقدام زودهنگام و پیش از ریشه دار شدن آسیب، حمایت مى كند. به همین دلیل از واژه «خوف نشوز» استفاده مى كند كه اشاره دارد به آغاز نمایش علائم هنجارشكنى توسط زن، شوهر یا هر دو.
 به تعبیر دیگر، قرآن از این ایده حمایت مى كند كه اسرار خانواده نباید به بیرون از خانواده درز كند. در جامعه تنها بعض اعضاى خویشاوندان مى تواند در بعض شرایط، در جریان مشكلات خانواده به صورت تفصیلى قرار بگیرند و آن، زمانى است كه زن و شوهر هر دو روابطشان را گل آلود ببینند.
 مرد و زن هر دو موظف است كه همدیگر را زیر ذره بین قرار دهد. هر گاه نشانه هاى انگیزه آسیب زنى به روابط زناشویى را، در رفتار همدیگر مشاهده كرد، بى درنگ دست به كار شده، از توسعه و رشد آن جلوگیرى نماید.
 بدین ترتیب در نظریه قرآن مشكل ورود درمانگر در سیستم خانواده و خود را عضو آن قلمداد كردن، به گونه اى كه سایر اعضا بپذیرند، وجود ندارد؛ چه آن كه درمانگر از پیش در خانواده یا خویشاوندان عضویت حقیقى دارد، و مى تواند زودهنگام متوجه آسیب شده و آهنگ درمان كند.
 قرآن در رابطه با نقش و راهكارهاى مورد استفاده زن و مرد در امر خانواده درمانى و كنترل اختلال رؤیت شده در خانواده، مى گوید:
 «وَالَّتِیْ تَخَافُونَ نُشُوزَهُنَّ فَعِظُوهُنَّ وَاهْجُرُوهُنَّ فِى الْمَضَاجِعِ وَاضْرِبُوهُنَّ فَإِنْ أَطَعْنَكُمْ فَلاَ تَبْغَوا عَلَیْهِنَّ سَبِیلاً...» (نساء /34)
 «زنانى را كه از سركشى شان بیم دارید، پند دهید، در رختخواب تنها گذارید و تنبیه كنید. پس اگر از شما فرمان بردند، دنبال راهى بیدادگرى بر ضد آنها نباشید.»
 «وَإِنِ امْرَأَةٌ خَافَتْ مِن بَعْلِهَا نُشُوزاً أَوْ إِعْرَاضاً فَلاَ جُنَاحَ عَلَیْهِمَا أَن یُصْلِحَا بَیْنَهُمَا صُلْحاً وَالصُّلْحُ خَیْرٌ...» (نساء /128)
 «اگر زنى از شوى خویش بیم سركشى و رویگردانى داشته باشد، مانعى ندارد با هم صلح كنند و صلح بهتر است».
 كارآمدترین سرفصل نظریه خانواده درمانى، در قرآن، درمان خانواده توسط خویشاوندان است كه ابن عربى از آن به عنوان یكى از اصول قرآنى یاد مى كند كه بنیان شریعت را تشكیل مى دهد و با اظهار تأسف از این كه در عصر وى در تمام شهرهاى كشورش، اثرى از اجراى این طرح قرآنى به چشم نمى آید مى گوید:
 «وقتى كه تمام قضات را به اجرا و احیاى این اصل، فراخواندم، جز یك قاضى، كسى جواب مثبت ندادند».105
 رشید رضا نیز با سوگمندى، مى گوید:
 «در حالى كه فساد در خانواده ها، در حال گسترش است و از والدین به بچه ها سرایت مى كند كسى وجود ندارد كه به این سفارش گرانمایه، به عنوان واجب یا مستحب عمل كند.»106
 قرآن نقش درمانگرى را وقتى به خویشاوندان واگذار مى كند كه روابط زناشویى از سوى زن و شوهر، به تهدید گرفته شود و نشانه هاى حق كشى در رفتار هر دو به چشم آید. در چنین شرایطى قرآن مى گوید:
 «وَإِنْ خِفْتُمْ شِقَاقَ بَیْنِهِمَا فَابْعَثُوا حَكَماً مِنْ أَهْلِهِ وَحَكَماً مِنْ أَهْلِهَا إِن یُرِیدَا إِصْلاَحاً یُوَفِّقِ اللّهُ بَیْنَهُمَا إِنَّ اللّهَ كَانَ عَلِیماً خَبِیراً» (نساء /35)
 «اگر از ناسازگارى میان زن و مرد بیم داشتید، داورى از خویشاوندان شوهر و داورى از خویشاوندان زن، برانگیزید، اگر آن دو طالب اصلاح باشند، خداوند میانشان سازگارى پدید مى آورد. همانا خداوند دانا و آگاه است.»
 مفسّران و فقیهان، پرسشهایى از این دست را در رابطه با آیه، مهم دیده و طرح كرده اند كه چه كسى مخاطب آیه است؛ و كسى كه برانگیخته مى شود داور است یا وكیل؟، دو نفرى كه براى حل مشكل خانواده تعیین مى گردند، مى توانند تصمیم بر طلاق و جدایى زن و شوهر بگیرند، یا نه؟، جز خویشاوندان كس دیگرى اجازه دارد كه به ایفاى چنین نقشى همت گمارد یا نه؟
 در كنار دیدگاه هایى كه خود زن و مرد، فرمان روایان و مؤمنین را مسئول مى شناسد، برخى این احتمال را نیز مطرح مى كند كه مخاطب آیه خویشاوندان دو طرف است.107 این احتمال طرفدار چندان جدى ندارد ولى با ظاهر قرآن، قضاوت عقل و سنت سازگارى بیشتر، نشان مى دهد، زیرا براساس بیان صریح قرآن، كار خانواده درمانى، باید توسط خویشاوندان، صورت گیرد. واگذارى یا مشروط كردن، این كار، به دستور حكومت، دلیلى ندارد، مخصوصاً با توجّه به این واقعیت ها كه خویشاوندان به صورت طبیعى در جریان مشكل قرار مى گیرند و انگیزه ذاتى براى اقدام و زمینه عاطفى براى اجرا هم دارند.
 سرشت دین و بناى زن و مرد بر افشا نشدن اسرار خانواده است و دولتى شدن این نوع تنش زدایى به معناى بازارى شدن ماجراى درون خانوادگى مى باشد. بسیارى از اوقات خانواده و خویشاوندانش، در سایه حكومت طاغوت منش یا كافر، زندگى مى كنند كه دین مراجعه و دادخواهى از آن را، ناروا مى داند. گستردگى آشفتگى خانوادگى در این سطح، به قدرى وسعت دارد كه در حوصله حكومت نمى گنجد.

 در روایتى كه تمام مفسّران و فقها، به نقل آن پرداخته اند، نیزهمراهان زن و مرد كه یقیناً خویشاوندان ایشان بوده اند مسئول تعیین داور شناخته شده است و نه خود على علیه السلام:
 «انه جاءه رجل و امرأة و مع كل واحد منهما فئام من الناس - فقال علام شأن هذین؟ قالوا وقع بینهما شقاق قال على علیه السلام فابعثوا حكماً من اهله و حكماً من اهلها ثمّ قال للحكمین تدریان ما علیكما! أن رأیتما ان تجمعا جمعتما و ان رایتما ان تفرقا فرقتما فقالت المرأة - رضیت بكتاب اللَّه بما علىّ فیه ولى. قال الرجل اما الفرقة فلا. قال على علیه السلام كذبت و اللَّه حتى تقر بمثل ما اقرت به»108.
 «زن و مردى - كه هر كدام را جمعى از مردم همراهى مى كردند - به امام على علیه السلام مراجعه كردند. امام علیه السلام فرمود: «این دو را چه ماجرایى است؟ گفتند: بین آنها، ناسازگارى پدید آمده است! امام فرمود: از خویشاوندان هر كدام داورى را برگزینید. سپس به دو داور فرمود: مى دانید چه مسؤولیتى دارید؟ اگر نظرتان این بود كه آنها را هم بمانند، حكم به با هم ماندن آنها مى كنید و اگر نظرتان بر این قرار گرفت كه از هم جدا شوند، حكم به جدایى آنها مى كنید. پس زن گفت راضى هستم به حكم كتاب خدا! چه بر ضررم باشد و چه بر نفعم! مرد گفت: به جدایى رضایت نمى دهم؟ امام فرمود: به خدا سوگند، تن دادنت، به داورى، دروغین است، مگر این كه اقرار كنى به گونه اى كه زن اقرار كرد.»
 قسمت پایانى روایت از صلاحیت و اختیارات گسترده داوران پرده برمى دارد (و گویا این نكته را مورد تأكید قرار مى دهد كه تعیین پیش شرط در حقیقت دعوت به طرفدارى از یك طرف دعوا مى باشد كه یادآورى عادلانه سازگارى ندارد) و گرنه همان گونه كه تلقى وكالت از آیه، مخالف نص آن مى باشد109، انتخاب گزینه طلاق - با استناد به آیه - توسط داوران نیز مخالف صراحت قرآن است كه تأكید بر آسیب زدایى و كارآمدى قطعى این گونه از خانواده درمانى دارد. بنابراین اگر درمانى صورت نمى گیرد، راز آن را باید در ناكارآمدى و ناتوانى درمانگر، جستجو كرد و دنبال داور دیگرى بود، به همین دلیل، شهید ثانى مى گوید:
 «شایسته داوران است كه در تلاششان، خلوص نیت و قصد اصلاح داشته باشند. پس كسى كه در تلاش شایسته اش، حسن نیت دارد، خداوند تلاشش را نیكو قرار مى دهد و این سبب تحقق خواسته او مى گردد، چنان كه قرآن بدان اشاره دارد: «اگر دو داور اراده اصلاح داشته باشند، خداوند، وفاق بین زوجین را مقدر مى كند». مفهوم شرط این است كه ناكامى داوران و تداوم ناسازگارى بین زن و شوهر، بازتاب دهنده فساد نیت دو داور است و این كه آن دو با همدلى و توافق در پى اصلاح نبوده اند؛ بلكه در نیك یكى یا هر دو فساد وجود داشته، به همین دلیل به مرادشان نرسیده اند.»110
 رشید رضا نیز از آیه همین مطلب را مى فهمد و تأكید مى كند كه براساس آیه، اگر اراده داوران درست باشد وفاق حتماً حاصل مى آید. این نشانه اهتمام خداوند نسبت به تحكیم نظام خانواده هاست. كه در مقابل سازگارى، از جدایى، یادى نمى كند، تا بدین وسیله بفهماند كه جدایى نباید به وجود آید.111
 عادلانه بودن داورى، مورد تأكید قرآن است. (نساء /58). در خصوص خانواده علاوه بر رعایت عدالت، احیاى مجدد صمیمیت در محیط خانواده، نیز هدف داورى قلمداد شده است، بر این اساس، شایستگى داور در این باب، معنى خاص دارد. علاوه بر زمینه هاى طبیعى از قبیل آشنایى بیشتر داوران با وضعیت درون خانوادگى، علاقمندى شدید آنها با بازگشت صلح و دوستى در خانواده، آرامش خاطر زن و شوهر در مقام بیان آنچه كه در ضمیرشان دارند، از دوستى، كینه، اراده با هم ماندن، از هم جدا شدن و دلایل هر كدام كه بازگویى آنها با بیگانه، از نظر آنان، ناخوشایند مى باشد. فضایل اكتسابى همچونان: مهرورزى، مهارت قناعت دهى112 و صالح بودن،113 نیز جزء شرایط داورى داوران فامیلى، قلمداد شده است كه به روزرسانى آنها مستلزم آشنایى با روان شناسى خانواده و فن روان درمانى خانواده خواهد بود.
 روش كارى داوران در تفاسیر و كتب فقهى این گونه توضیح داده شده است كه هر كدام از دو داور، با خویشاوند خود، به تنهایى مى نشیند تا در جریان گفتنى ها و تمایلات او قرار گیرد114 و ظالم و مظلوم را بشناسد، سپس دو داور، طى نشستى، عوامل ناسازگارى را در پرتو دانستنیها و شنیدنى هایى كه به دست آورده است، به مطالعه مى گیرند تا مقصر اصلى و راههاى درمان آشفتگى روابط زناشویى را، مشخص نمایند. در نهایت هر كدام به سراغ فامیل خود مى رود تا مسؤولیت و وظیفه او را در رابطه با پدیده ناسازگارى و درمان آن، به وى گوشزد كند.115
 ولى ظاهر قرآن و چارجوب نهفته در آن، شمول دارد و تمام گونه هاى آشفتگى خانوادگى و اقدامات و فعالیت هایى را كه در جهت بازگشت صمیمیت و بهم وابستگى به خانواده مؤثر است، در برمى گیرد. براساس این معیار، نشستهاى مشترك و مركب از دو داور و اعضاى خانواده، اگر مفید تشخیص داده شود، نیز مشروعیت و مطلوبیت پیدا مى كند و...
 به هر حال فیصله هاى داوران، نافذ است. دستگاه قضایى حق ندارد، چیزى بر آن بیفزاید یا كم كند،116 شروط پیشنهادى آنها در صورت سازگارى با شرع، لازم الاجرا مى باشد.117 جلوگیرى از تخلف، با نظارت مشترك حاكم و خویشاوند، قابل تأمین است.
 آخرین سخن
 یارى رسانى به خانواده توسط خویشاوندان، با هر سه گونه اش، فعلاً در جامعه دینى وجود خارجى ندارد. ازدواجها رو به تصادفى شدن است و همسان گزینى دینى با كمك خویشاوندان رو به فراموشى پیش مى رود. پیوندهاى خویشاوندى، تنها زمینه ساز حضور اعضاى فامیل در تالار عروسى براى صرف ولیمه است. زندگى مشترك زناشویى با زورآزمایى و انگیزه چیره شدن، آغاز مى شود. آسیبهاى خانوادگى، زودهنگام به سراغ زن و شوهر مى آید. نوزاد بینوا، در میدان نبرد، چشم به جهان مى گشاید و زندگى را به تجربه مى گیرد. بسیارى از این آشفتگیها ریشه در فراموشى طرح صله رحم و غفلت از احیاى پیوند خویشاوندى دارد كه اینك على رغم داشتن جایگاه والا در متن دین، فاقد دانش، آموزش و كارشناس مى باشد. باید اذعان داشت كه «صلة الرحم تعمر الدیار و تزید فى الاعمار»، با صله رحم آبادانى و شادابى را مى شود به جامعه و خانواده برگرداند.
  

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
 پی نوشت‌ها:
 1 - صدر، حسن، حقوق زن در اسلام و اروپا، تهران، چاپخانه بانك ملى، 81/ 1319.
 2 - هانرى مندراس و ژرژ گورویچ، مبانى جامعه شناسى، ترجمه باقر پرهام، چاپ پنجم، تهران، انتشارات امیركبیر، 228/ 1369.
 3 - مجلسى، محمدباقر، بحارالانوار، الطبعة الثانیة، بیروت، مؤسسة الوفاء، 1403 ه ، 119/43.
 4 - اعزازى، شهلا، جامعه شناسى خانواده، چاپ اول، تهران، انتشارات روشنگران و مطالعات زنان، 10/ 1376.
 5 - آنتونى گیدنز، جامعه شناسى، ترجمه منوچهر صبورى، چاپ چهاردهم، تهران، نشر نى، 426/ 1384.
 6 - گرهارولنسكى و جین لنسكى، سیر جوامع بشرى، ترجمه ناصر موفقیان، سازمان انتشارات و آموزش انقلاب اسلامى، 467/1369. به نقل از: شرف الدین، حسین، تحلیل اجتماعى صله رحم، چاپ اول، قم، دفتر تبلیغات اسلامى، 375/ 1378.
 7 - حقوق زن در اسلام و اروپا، /155.
 8 - جامعه شناسى خانواده، /27 و 28.
 9 - همان، /96.
 10 - همان، /111 - 105.
 11 - ر.ك: سجادى، سید ابراهیم، همگرایى و فروپاشى نهاد خانواده در نگاه قرآن، فصلنامه پژوهشهاى قرآنى، شماره37-38، مشهد، دفترتبلیغات اسلامى، خراسان، 152-167/ 1383.
 12 - ژانت هاید، روانشناسى زنان، ترجمه بهزاد رحمتى، چاپ اول، انتشارات لادن، 65/ 1377.
 13 - سالوادور مینوچین، خانواده و خانواده درمانى، ترجمه باقر ثنائى، چاپ اول، تهران، انتشارات امیركبیر، 79/ 1373.
 14 - روحانى، شهریار، خانواده موعود ماركسیسم، چاپ اول، انتشارات قلم، 104/ 1364 و 115.
 15 - همان، /99؛ رنه داوید، نظامهاى بزرگ حقوقى معاصر، ترجمه محمد آشورى و عزت اللَّه عراقى، چاپ اول، تهران، مركز نشر دانشگاهى، 177/ 1364.
 16 - مارتین سگالن، جامعه شناسى تاریخى خانواده، ترجمه حمید الیاسى، چاپ اول، تهران، نشر مركز، 54/ 1370.
 17 - همان، /58.
 18 - ر.ك: همگرایى و فروپاشى خانواده در قرآن، فصلنامه پژوهشهاى قرآنى، /148.
 19 - جامعه شناسى تاریخى خانواده، /108 - 109 و 122.
 20 - همان، /88.
 21 - دهخدا، على اكبر، لغت نامه، واژه هاى خویشاوند و رحم؛ و الخورى، سعید، - اقرب الموارد، واژه اهل.
 22 - الاصفهانى، الراغب، مفردات الفاظ القرآن، دمشق، دارالقلم، واژه اهل و رحم.
 23 - الزمخشرى، محمود، الكشاف، چاپ اول، ریاض، مكتبة العبیكان، 207/6 1418.
 24 - آلوسى، محمود، روح المعانى، چاپ چهارم، بیروت، دار احیاء التراث العربى، 70/26 1405.
 25 - ابن الاثیر، النهایة فى غریب الحدیث و الاثر، چاپ چهارم، قم، مؤسسه مطبوعاتى اسماعیلیان، 191/5 1364.
 26 - مجلسى، محمد باقر، بحارالانوار، چاپ سوم، بیروت، مؤسسة الوفاء، 109/71 1403.
 27 - جامعه شناسى تاریخى خانواده، /53.
 28 - النهایة فى غریب الحدیث و الاثر، 191/5.
 29 - العاملى، محمد، القواعد و الفوائد، قم، مكتبة المفید، 53/2.
 30 - جوادى آملى، تسنیم، چاپ اول، قم، مركز نشر اسراء، 559/2 1378.
 31 - دستغیب، عبدالحسین، گناهان كبیره، چاپ هفتم، چاپ هما، 159/1 1360.
 32 - روح المعانى، 70/26.
 33 - حر عاملى، محمد، وسائل الشیعه، بیروت، دار احیاء التراث العربى، 53/14.
 34 - الطبرسى، حسن، مكارم الاخلاق، چاپ ششم، بیروت، مؤسسة الاعلمى، 1392 ه ، /204.
 35 - الطبرسى، فضل، مجمع البیان، بیروت، دار احیاء التراث العربى، 410/3 1339.
 36 - بحارالانوار، 110/71.
 37 - آنتونى گیدنز، جامعه شناسى، /426.
 38 - مجمع البیان، 544/2.
 39 - السیوطى، جلال الدین، الدر المنثور، چاپ اول، بیروت، دارالفكر، 69/4 1403.
 40 - ذكر بنى هاشم و بنى عبدالمطلب در روایات سبب نزول آیه انذار بازگوكننده دو مطلب مختلف نیست؛ زیرا عبدالمطلب تك فرزند هاشم بود. بنابراین بنى هاشم مصداقى جز بنى عبدالمطلّب ندارد. رجوع شود به: ابن الاثیر، الكامل فى التاریخ، چاپ اول، بیروت، دارالكتب العلمیة، 549/1 1407.
 41 - مجمع البیان، 206/4.
 42 - لغت نامه دهخدا، جلد 8، واژه رحم.
 43 - سالارى فر، محمد رضا، درآمدى بر نظام خانواده در اسلام، چاپ اول، قم، مركز نشر هاجر، 181/ 1385.
 44 - الطوسى، محمد، المبسوط فى فقه الامامیه، المكتبة المرتضویة، 31/6 .
 45 - ابن ادریس حلى، كتاب السرائر، چاپ دوم، قم، مؤسسة النشر الاسلامى، 332/3 1411.
 46 - بحارالانوار، 197/71.
 47 - همان، /92.
 48 - همان، /94.
 49 - همان.
 50 - همان، /102.
 51 - همان، /114.
 52 - همان، 237/74.
 53 - همان، 263/51.
 54 - نهج البلاغه، خطبه 23.
 55 - جامعه شناسى تاریخى خانواده، /109 - 110.
 56 - جعفرى، محمد تقى، ترجمه و شرح نهج البلاغه، چاپ اول،؛ تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامى، 86/5 1359.
 57 - همان، /87.
 58 - نیشابورى، الحاكم، المستدرك على الصحیحین، بیروت، دارالمعرفة، 89/1.
 59 - الترمذى، محمد، الجامع الكبیر، چاپ دوم، بیروت، دارالغرب الاسلامى، 521/3 1998.
 60 - ابن الخدون، عبدالرحمن، مقدمه ابن خلدون، ترجمه محمد پروین گنابادى، چاپ هفتم، شركت انتشارات علمى و فرهنگى، 242/1 1369.
 61 - ر.ك: المراغى، احمد مصطفى، تفسیر المراغى، چاپ دوم، بیروت، دار احیاء التراث العربى، 45/10 - 12؛ مكارم شیرازى، ناصر، تفسیر نمونه، چاپ نوزدهم، تهران، دارالكتب الاسلامیه، 259/7 1376.
 62 - نراقى، ملا احمد، معراج السعادة، چاپ اول، قم، مؤسسه انتشارات هجرت، 530/ 1371.
 63 - بحارالانوار، 294/74.
 64 - تفسیر الكشاف، 525/5.
 65 - نهج البلاغه، نامه 31.
 66 - پیامبرصلى الله علیه وآله وسلم فرمود: «ما بنى فى الاسلام بناء احب الى اللَّه من التزویج»، بحارالانوار، 222/100.
 67 - جهت مطالعه حالات روحى و غریزه جوانان اعم از زن و مرد مراجعه شود به: موریس دبس، بلوغ، ترجمه حسن صفارى، تهران، چاپخانه على اكبر علمى، 1328؛ سجادى، سید ابراهیم، همگرایى و فروپاشى نهاد خانواده در نگاه قرآن، پژوهشهاى قرآنى، مشهد، 170/ 1383.
 68 - مبانى جامعه شناسى، ترجمه باقر پرهام، /237.
 69 - ساروخى، باقر، مقدمه اى بر جامعه شناسى خانواده، چاپ ششم، تهران، سروش، 1382، بخش دوم.
 70 - وسائل الشیعه، 229/14.
 71 - الهندى، على، كنزالعمال، چاپ پنجم، بیروت، مؤسسة الرسالة، 295/16 1405 و 296.
 72 - همان.
 73 - نجاتى، حسین، روان شناسى زناشویى، چاپ اول، تهران، انتشارات بیكران، 50/ 1376.
 74 - مطهرى، مرتضى، نظام حقوق زن در اسلام، چاپ نهم، تهران، شركت افست، 222/ 1359.
 75 - منتسكیو، روح القوانین، ترجمه على اكبر مهتدى، چاپ هشتم، تهران، انتشارات امیركبیر، 634/ 1362 و 632.
 76 - حقوق زن در اسلام و اروپا، /101.
 77 - هرى. س.ترى یاندیس، فرهنگ و رفتار اجتماعى، ترجمه نصرت فتى، چاپ اول، تهران، نشر رسانش، 216/ 1378.
 78 - مأخذ مخاطب شناسى در آیه تفاسیر زیر مى باشد:
 - الصادقى، محمد، الفرقان فى تفسیر القرآن، چاپ دوم، انتشارات فرهنگ اسلامى، 134/19 - 18 1406.
 - البرسوى، اسماعیل، تفسیر روح البیان، چاپ هفتم، بیروت، دار احیاء التراث العربى، 146/6 1405.
 - تفسیر المراغى، 103/ 16 - 18.
 79 - كنزالعمال، 290/16.
 80 - نظام حقوق زن در اسلام، /73.
 81 - زمخشرى ضمن این كه خود، شش دلیل اقامه مى كند بر این كه مراد از آیه مورد بحث ولى و سرپرست دختر جوان و شوهرناكرده است، این تلقى را دیدگاه مالك نیز معرفى مى كند. مرحوم طبرسى این نظر را نظر جمعى از علماى شیعه و نظر شافعى مى داند: مراجعه شود به: تفسیر كشاف، 463/1 و مجمع البیان، 341/1.
 82 - خانواده و خانواده درمانى، /46.
 83 - بحارالانوار، 219/100.
 84 - سجادى، ابراهیم، قوامیت مردان بر زنان در خانواده، پژوهشهاى قرآنى، شماره 149/ 35-36.
 85 - همان، مشاركت اجتماعى زنان، پژوهشهاى قرآنى، شماره 172/ 37-38.
 86 - جان گرى، مردان مریخى و زنان ونوسى، ترجمه لوئیز عندلیب و اشرف عدیلى، چاپ اول، تهران، نشر سیمرغ، 51/ 1374.
 87 - همان.
 88 - جهت مطالعه بیشتر موضوع ویژگى هاى گرایشى زن و مرد، مراجعه شود به:
 - جان گرى، مردان مریخى و زنان ونوسى، ترجمه لوئیز عندلیب و اشرف عدیلى، چاپ اول، تهران، نشر سیمرغ.
 - سجادى، سید ابراهیم، همگرایى و فروپاشى خانواده، /170 - 175.
 - همان، قوامیت مردان بر زنان در خانواده، پژوهشهاى قرآنى، شماره 143-150/ 35-36.
 - ویل دورانت، لذات فلسفه، ترجمه عباس زریاب، سازمان انتشارات و آموزش انقلاب اسلامى، /135-137.
 89 - رشید رضا، تفسیر المنار، چاپ دوم، بیروت، دارالمعرفة، 456/4.
 90 - الطبرى، ابن جریر، جامع البیان فى تأویل القرآن، چاپ اول، بیروت، دارالكتب العلمیة، 467/2 1412.
 91 - مجمع البیان، 24/2.
 92 - نظام حقوق زن در اسلام، /148.
 93 - همان، /210.
 94 - مردان مریخى و زنان ونوسى، /45.
 95 - خانواده و خانواده درمانى /87.
 96 - همان، /88.
 97 - همان، /40.
 98 - همان /47.
 99 - امینى، عبدالحسین، الغدیر فى الكتاب و السنة و الادب، تهران، دارالكتب الاسلامیة، 369/1 1366. به نقل از: درآمدى بر نظام خانواده در اسلام، /185.
 100 - وسائل الشیعه، 42/14.
 101 - وقتى ویژگى روحى خصوصى سازى مشترك بین تمام زنان را بدانیم، مادرشوهر و عروس هر دو این ویژگى را دارند و در فكر اختصاصى كردن داماد هستند.
 102 - فرجاد، محمد حسین، آسیب شناسى اجمتاعى ستیزه هاى خانواده و طلاق، چاپ اول، انتشارات منصورى، 108/ 1372.
 103 - خانواده و خانواده درمانى، /22.
 104 - همان، /168 - 169.
 105 - ابن عربى، محمد، احكام القرآن، بیروت، دارالمعرفة، 421/1 1407.
 106 - تفسیر المنار، 79/5.
 107 - زیدان، عبدالكریم، المفصل فى احكام المرأة و البیت المسلم، چاپ سوم، بیروت، مؤسسة الرسالة، 417/8 1417؛ تفسیر المراغى، 31/5؛ السیورى، مقداد، كنز العرفان فى فقه القرآن، چاپ اول، قم، مؤسسة النشر الاسلامى، 272/2 1380؛ القرطبى، محمد، الجامع لاحكام القرآن، بیروت، دار احیاء التراث العربى، 174/51 1405.
 108 - الشافعى، محمد، الام، بیروت، دارالمعرفة، 195/5؛ العیاشى، محمد، تفسیر العیاشى، چاپ اول، بیروت، مؤسسة الاعلمى، 1411 ه ، 267/1؛ تفسیر الكشاف، 73/2.
 109 - ابن القیم الجوزیه، زاد المعاد فى هدى خیر العباد، چاپ بیست و هفتم، بیروت، مؤسسة الرسالة، 190/5 1415.
 110 - عاملى، زین الدین (شهید ثانى)، مسالك الافهام، چاپ اول، قم، مؤسسة المعارف الاسلامیة، 369/8 1416.
 111 - تفسیر المنار، 79/5.
 112 - تفسیر الكشّاف، 72/2.
 113 - ابن كثیر، اسماعیل، تفسیر القرآن العظیم، چاپ سوم، بیروت، دارالمعرفة، 505/1 1409.
 114 - مسالك الافهام، 369/8.
 115 - المفصل فى احكام المرأة و البیت المسلم، 424/8.
 116 - همان، /433.
 117 - مسالك الافهام، 371/8.نام سایت: سراج نت/خانواده


این مقاله نخست به پیشینه تاریخى خانواده، خویشاوندان و گونه تعامل آن دو، از منظر برون دینى و قرآنى اشاره مى كند. سپس به توضیح دیدگاه قرآن راجع به نقش خویشاوندان در تحكیم پایه هاى خانواده مى پردازد. در این راستا از راهكار حقوقى و اخلاقى سخن مى گوید و زمینه هایى چون یافتن همسر همسان، پایدارى، استقلال و اصلاح روابط تنش آلود را مورد بررسى قرار مى دهد.