 بسیاری از مفسرین شأن نزول آیه : {و من الناس من یشتری نفسه ابتغاء مرضات الله و الله رؤف بالعباد}
برخی از مردم كسانی هستند كه جان خود را برای تحصیل رضای خدا از دست می‌دهند و خداوند به بندگان خود رئوف و مهربان است. »
1ـ حادثه لیله المبیت می دانند و برآنند كه آیه به همین مناسبت درباره علی (ع) نازل شده است .
صاحب كتاب فروغ ولایت می‌نویسد :
« ولی افرادی كه بر دیده پرده و در دل ، تعصب و بغض به علی (ع) دارند به دست و پا افتاده‌اند تا این فضیلت بزرگ تاریخی را چنان تقسیم كنند كه از عظمت فداكاری آن حضرت بكاهند . جاحظ : یكی از دانشمندان معروف اهل تسنن چنین می‌نویسد : هرگز نمی‌توان خوابیدن علی (ع) در بستر پیامبر را اطاعت و فضیلت بزرگ شمرد زیرا پیامبر به او اطمینان داده بود كه اگر در جای او بخوابد آسیبی به او نخواهد رسید . »
پس از وی ابن تیمیه دمشقی به این مطلب افزود كه علی از طریق دیگر نیز می‌دانست كه كشته نمی‌شود زیرا پیامبر به وی گفته بود كه فردا در محلی معینی از مكه اعلام كند كه هر كس نزد محمد امانتی دارد بیاید بگیرد . علی از مأموریتی كه پیامبر به وی داد به خوبی دریافت كه اگر در بستر آن حضرت بخوابد آسیبی به وی نخواهد رسید و جان به سلامت خواهد برد.
پیش از بررسی موضوع از تذكر نكته‌ای ناگریزیم و آن این كه جاحظ و ابن تیمیه و پیروان آن دو ، كه به بی‌مهری نسبت به خداندان پیامبر (ص) معروفند برای انكار فضلیتی ، ناخودآگاه ، فضیلت برتری را برای حضرت علی‌(ع) اثبات كرده‌اند .
زیرا علی (ع) كه از طرف پیامبر مأموریت داشت كه در خوابگاه او بخوابد از نظر ایمان از دو حال خارج نیست . یا ایمان او به راستگویی پیامبر در حدی متعارف بودن و یا به طور فوق‌العاده به صدق گفتار پیامبر ایمان داشت .
در صورت نخست نمی‌توان گفت كه علی (ع) علم قطعی به سلامت و بقای خود داشت زیرا برای كسانی كه از نظر ایمان و اعتقاد در مرتبه‌ای نازل قرار دارند هرگز از گفتار پیامبر (ص) جزم و یقین به صحت گفتار او حاصل نمی‌شود و اگر در بستر هم بخوانید دچار نگرانی و تشویش فراوان خواهند بود. ولی اگر علی (ع) از نظر ایمان در درجه‌ای عالی قرار داشت و صحت گفتار پیامبر(ص) در دل او چون نور خورشید روشن بود در اینصورت برای علی (ع) فضیلت بالاتری اثبات كرده‌ایم . تا كنون بحث ما بر این فرض بود كه پیامبر به علی (ع) گفته است كه كشته نخواهد شد.
ولی اگر به تاریخ مراجعه كنیم خواهیم دید كه مطلب چنان نیست كه پیروان باحظ و ابن تیمیه گمان كرده‌اند . و همه مورخان حادثه را آنگونه كه این دو نوشته اند ضبط نكرده‌اند مولف طبقات كسرا ( محمد بن سعد معروف به كاتب واقدی م 230) واقعه هجرت را به طور مشروح نوشته است و هرگز از آن جمله‌ای كه باحظ آن را دستاویز خود قرار داده یادی نكرده است.
بنابراین مسلم نیست كه پیامبر (ص) این مطلب را گفته باشد و اگر هم گفته باشد به هیچ وجه معلوم نیست كه هر دو مطلب را نرسیدن آسیب و رد امانتهای مردم ) در همان شب نخست گفته باشد . به گواه این كه این حادثه را علما و مورخان شیعه و برخی از سیره نویسان اهل تسنن به صورت دیگری نقل كرده‌اند . اینك توضیح مطلب : دانشمند معروف شیعه ، مرحوم شیخ طوسی در امایی خود و واقعه هجرت را كه منتهی به نجات پیامبر شد چنین می‌نویسد : «شب هجرت سپری شد و علی (ع) از مخفی‌گاه پیامبر آگاه بود و برای فراهم ساختن مقدمات سفر پیامبر (ص) لازم بود شبانه با او ملاقات كند . ( اعیان الشیعه ،ج 1 ،ص 237) بعد از ذكر مطالبی استاد سبحانی می‌فرمایند: بنابراین اگر پیامبر (ص)‌ با علی (ع) تأمین داده است . در شبهای بعد بوده است و نه در شب هجرت و اگر به علی (ع) فرمان داده است كه امانتهای مردم را ادا كند در شب دوم و یا سوم بوده است و نه در لیله المبیت.
علاوه بر مطالب فوق روایتی كه دانشمندان شیعه و سنی نقل كرده‌اند كه ذیلاً آورده می‌شود دلالت بر فداكاری و از جان گذشتگی علی (ع) دارد.
روایت : خداوند در آن شب به دو فرشته بزرگ خود جبرئیل و میكائیل خطاب كرد كه اگر من برای یكی از شما مرگ و برای دیگری حیات مقرر كنم كدام یك از شما حاضر است مرگ را بپذیرد و زندگی را به دیگری واگذار كند ؟ در این لحظه هیچ‌كدام نتوانست مرگ را بپذیرد و در راه دیگری فداكاری كند . سپس خدا خطاب به آن دو فرشته كرد كه : به زمین فرود آئید و ببینید كه علی چگونه مرگ را خریده وخود را فدای پیامبر كرده است . پس جان علی را از شر دشمن حفظ كنید .
شبیه شبهه شما از علم امام علی (ع) در تفسیر نمونه از علم حضرت یعقوب مطرح شده است كه ما آن شبهه و جواب را مطرح می كنیم تا مشكل شما حل شود : اشكال : چگونه می‌شود كه حضرت یعقوب بوی پیراهن كه بعضی هشتاد فرسخ و بعضی ده روز نوشته‌اند را بشنود اما در بیخ گوش‌خراش در سرزمین كنعان به هنگامی كه او را در چاه انداخته‌اند ، از حوادثی كه می‌گذرد آگاه نشود .
پاسخ این سؤال و سؤال شما این است : آنچه كه درزمینه علم غیب و حدود علم پیامبر و امامان گفته شد چندان پیچیده نیست چرا كه علم آنها نسبت به امور غیبی متكی به علم و اراده پروردگار است و آن جا كه خدا بخواهد آن‌ها می‌دانند هر چند مربوط به نزدیكترین نقاط جهان باشد . مثال آنها را از این نظر می‌‌توان به مسافرانی تشبیه كرد كه در یك شب تاریك و ظلمانی از بیابانی كه ابرها آسمان آن را فرا گرفته است می‌گذرند ، لحظه‌ای برق در آسمان می‌زند و تا اعماق بیابان را روشن می كند و همه چیز در برابر چشم این مسافران روشن می‌شود . اما لحظه ای دیگر خاموش می‌شود و تاریكی همه جا را فرا می‌گیرد به طوری كه هیچ چیز به چشم نمی خورد .(5)
خلاصه آنكه اشكال شما رد می‌شود به این بیان كه علم غیب آنها هم با خداست خدا صورت می گیرد و این فضیلت لیله‌المبیت منافاتی با ندانستن علی (ع) ندارد .
منابع :
1ـ تفسیر نمونه ، ذیل آیه مورد بحث بقره / 207 .
2ـ بقره / 207.
3ـ فروغ ولایت ، آیت‌الله جعفر سبحانی ،ص 69 –70 – 71 با اندكی تلخیص.
4ـ خصال صدوق ،ج 2 ،ص 23 نقل از فروغ ولایت .
5ـ تفسیر نمونه ،ج 10 ،ص 74-73 ناصر مكارم شیرازی .
به نقل از اداره پاسخگویی آستان قدس رضوی
منبع : پرسمان/معارف



در مورد آن شبی كه حضرت علی (ع) در جا و بستر پیامبر (ص) خوابیدند سؤالی مطرح می‌شود كه اگر حضرت امیرالمؤمنین از ایمنی خویش مطمئن بودند كه عملشان بی‌ارزش بوده است و اگر هم نمی‌دانستند پس معلوم می‌شود معصومین (علیهم‌السلام) به همه چیز علم نداشته‌اند و این نقص است نظر شما چیست ؟