معاد به معنای محل یا زمان بازگشت است و به همین مناسبت در اصطلاح فلسفه و كلام، برای عالم آخرت به كار رفته؛ زیرا انسان دوباره به زندگی بر می‏ گردد و پس از مرگ زنده ‏می‏ شود و به حساب او رسیدگی می ‏گردد و زندگی دوباره را در بهشت یا دوزخ شروع‏ می‏ كند.(617) واژه معاد به معنای لغوی یك بار در قرآن (قصص،آیه85) به كار رفته ولی به مفهوم‏ اصطلاحی آن در قرآن استعمال نشده، بلكه مرادف آن مثل «مئآب»،«منتهی» و «مرجع» (618) به ‏كار رفته و قیامت نیز نام‏ های گوناگونی دارد و عالم دیگر نیز به عنوان آخرت مكرر در قرآن‏ آمده است.
اعتقاد به معاد و عالم آخرت از اصول مسلّم ادیان الهی است و هر كسی آن را باور نداشته ‏باشد از زمره موحدان خارج است. همین اهمیت سبب شده كه معاد از اصول دین محسوب‏ شود و پس از توحید و یگانگی خدا و نبوت مورد بحث قرار می‏ گیرد. ضرورت معاد از دو راه ‏قابل اثبات است؛ نقل و عقل.

1. نقلیمعاد از امور غیبی است كه جز از راه وحی و اِخبار پیامبران و اولیای معصوم(ع) راهی ‏بدان نیست، از این روی، اعتقاد معاد وابسته به ایمان به وحی و نبوّت است و مهم ‏ترین دلیل ‏اثبات آن نیز دلیل نقلی است. حدود یك پنجم سوره معاد و آیات قرآن را مسائل مربوط به جهان آخرت تشكیل می‏ دهد و هیچ كتابی - چه آسمانی چه غیر آن - مانند قرآن پیرامون معاد سخن نگفته است. قرآن مجید مسائل خرد و كلان برزخ و قیامت را در حد ضرورت بیان‏ كرده است. واژه ‏های حشر، نشور، صراط، نظایر كتب، بهشت، دوزخ، حساب، صراط، سؤال ‏و جواب، اعراف از جمله عناوینی ‏اند كه در قرآن آمده و با توجه به اینكه قرآن مجید وحی‏ آسمانی و مطمئن ترین راه شناخت حقایق هستی است، تأكید و تصریح به معاد، ضروری ‏بودن آن را اثبات می ‏كند.
افزون بر قرآن صدها روایت از رسول خدا و امامان معصوم(‏ع) نیز بر وقوع عالم آخرت‏ و معاد تأكید كرده‏اند و مسلمانان با ایمان و اعتقادی كه به قرآن و عترت دارند به ضرورت معاد ایمان دارند.

2. عقلیمتكلمان برای اثبات معاد از راه عقل، دلایل زیر را ارائه كرده ‏اند:
2-1. دلیل حكمت
خداوند متعال حكیم است و هر آفریده ‏ای را از روی حكمت آفریده و هرگز بحث و لغو و مجاهد فی در كار او راه نمی‏ یابد؛ «أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْنَاكُمْ عَبَثاً وَأَنَّكُمْ إِلَیْنَا لاَ تُرْجَعُونَ؛ آیا پنداشتید كه شما را بیهوده آفریده ‏ایم و به سوی ما باز نمی ‏گردید؟» (مؤمنون،آیه115) از سوی دیگر استعدادهای نهفته در وجود آدمی، بسیار فراوان است به گونه ‏ای كه این دنیا گنجایش بروز همه آنها را ندارد و اگر جهانی به مراتب بزرگتر از عالم مادی نباشد تا انسان به‏ كمال مطلوب خود برسد، سرمایه ‏اش به هدر می ‏رود و این با حكمت الهی سازگار نیست. پس باید پس از این دنیا عالم دیگری باشد تا او به كمال مطلوب نایل آید.
2-2. دلیل عدالت
خداوند متعال عدل مطلق است و نه تنها در آفرینش مخلوقات، كم ‏ترین ستم روا نمی‏ دارد، بلكه در فرآیند هستی نیز عدالت می‏ ورزد و لزوماً باید هر پدیده ‏ای به حق خویش ‏برسد:«قُلْ مَتَاعُ الدُّنْیَا قَلِیلٌ وَالآخِرَةُ خَیْرٌ لِمَنِ اتَّقَی‏ وَلاَ تُظْلَمُونَ فَتِیلاً؛ بگو كالای دنیا اندك است و برای كسانی كه تقوا پیشه كرده ‏اند آخرت بهتر است و به اندازه نخ ‏هسته خرما به شما ستم نخواهد شد.» (نساء،آیه77) از سوی دیگر می بینیم انسان‏ ها همواره به دو گروه خوب و بد تقسیم شده اند؛ خوبان‏ پرونده اعمال خویش را از هرگونه حسنه و عمل صالح انباشته‏ اند به گونه‏ ای كه پاداش‏ بسیاری از آنها در این دنیا دریافت نمی‏ كنند. پاداش برخی اعمال هم چون جانبازی و شهادت‏ در راه خدا نیز در این دنیا محال است. همین‏ طور تبهكاران، زشتی‏ هایی انجام داده ‏اند كه كیفر آنها در این دنیا امكان‏ پذیر نیست، مثل جنایتكاران كه گاه چندین نفر را از هستی ساقط می ‏كنند یا سبب كشتن هزاران نفر می ‏شوند. پس باید جهانی پس از این دنیا باشد تا خوبان به‏ همه پاداش اعمال خود برسند و بدان نیز كیفر زشتی‏ ها خویش را بچشند.
جمع ‏بندی و نتیجه ‏گیری‏اعتقاد به معاد از ضروریات همه ادیان آسمانی است و هر كس اعتقاد به معاد نداشته باشد از زمره مسلمانان و موحدان خارج است.
ضرورت معاد از دو راه نقلی و عقلی قابل اثبات است؛ دلیل نقلی همان وحی آسمانی و اخبار پیامبران و اولیای معصوم الهی است و دلایل عقلی نیز دو برهان حكمت و عدالت الهی ‏است؛ لازمه حكمت هدفمند بودن آفرینش است كه در آخرت تكمیل می‏ شود و لازمه ‏عدالت خدا وجود سرایی وسیع و بزرگ و غیرمتناهی است تا هر كس در آن به حق خویش ‏نایل آید و پاداش یا كیفر خود را دریابد.
----------------------------------------
پی نوشت ها
617) فرهنگ معارف اسلامی، جعفر سبحانی، ج 4، ص 261.
618) ر.ك: رعد: 36؛ نجم: 42؛ مائده: 48.منبع:سراج نت
اعتقاد به معاد و عالم آخرت از اصول مسلّم ادیان الهی است و هر كسی آن را باور نداشته ‏باشد از زمره موحدان خارج است.