 سیمای علی (ع) در کتاب «تاریخ مدینه دمشق»علی علیه‏السلام حقیقتی ماندگار و الگویی جاودان است كه نهر یكی از چشمه فیض او جاری و گلشن فضیلت و نسیم ایمان او، سبز و عطرآگین است. او یك الگوی كامل برای همه است: جوانان از شور و حماسه جوانی‏اش، دانشمندان از سخنان و درس‏های نورانی‏اش، مردم از حیات سراپا مسئولیتش، دولت‏مردان از حكومت سراسر عدل و انصافش و جهانیان از آزادگی‏اش الهام می‏گیرند.1میراث مكتوب تاریخ ما - به عنوان یكی از منابع مهم ترسیم زندگی امام علی علیه‏السلام - گنجینه‏ای است كه گوهر زندگی آن حضرت در آن، درخشش خاصی دارد و گذر زمان، غبار نفاق و ترفندِ تحریف، هرگز نتوانسته‏اند آن را مستور سازند. آری، جلوه‏های درخشان حیات این مرد، همواره حبل المتین رهروان راه راست بوده است.
«تاریخ مدینه دمشق» اثر «ابن عساكر شافعی»، از جمله آثار كهن تاریخی است كه بخش بیان فضیلت‏های حضرت علی علیه‏السلام در آن، چشمگیری و برجستگی خاصی دارد. این كتاب، حاوی نكات ارزنده‏ای در جغرافیای تاریخی، سرگذشت دانشمندان، محدّثان و حافظان حدیث شهر دمشق است. این كتاب پس از پیش‏گفتاری مفصّل از پیشینه تاریخی دمشق، گفتار خود را در زندگی‏نامه رجال، با نام احمد، یعنی از پیامبر اسلام صلی‏الله‏علیه‏وآله آغاز كرده، با ذكر احوال محدثان و نامورانی كه از شام دیدار كرده‏اند، به پایان رسانده است. این مقاله، برداشت و گزیده‏ای از این کتاب است كه تقدیم دوستداران آن امام هُمام می‏گردد.

جلوه ‏های بی‏مانندهمزمان با شكل‏گیری و گسترش اسلام، جوانی پرنشاط و حماسه‏ساز، سرآمد یاران بود كه همانند و نظیری نداشت و چون خورشیدی می‏درخشید. برخی از جلوه‏های بی‏مانندی او بدین قرارند:

1. پیشگامیعلی علیه‏السلام نخستین ایمان آور... به پیامبر خاتم صلی‏الله‏علیه‏وآله بود كه «قثم بن عباس» آن را سبب اعتبار علی علیه‏السلام می‏دانست.
زید بن ارقم می‏گوید: «نخستین كسی كه با پیامبر نماز گزارد، علی بود».2
به گفته ابوذر غفاری، پیامبر صلی‏الله‏علیه‏وآله دست علی علیه‏السلام را گرفته، به مردم نشان داد و فرمود: «هان! او اول كسی است كه به من ایمان آورد و او نخستین كسی خواهد بود كه در قیامت دست در دست من خواهد گذارد».3

2. یگانه برادرهنگامی كه پیامبر خدا صلی‏الله‏علیه‏وآله میان اصحاب، پیمان برادری بست، علی علیه‏السلام را برادر خود ساخت. ابن عمر در گزارشی از این ماجرا، این سخن رسول الله صلی‏الله‏علیه‏وآله به علی علیه‏السلام را نقل می‏كند: «تو برادر من در دنیا و آخرت هستی!»
جابر در روایتی از پیامبر صلی‏الله‏علیه‏وآله می‏گوید: «بر در بهشت این جمله نوشته شده است: لا اله إلا الله، محمد رسول‏اللّه، علی اخو رسول‏الله».
پیامبر اكرم صلی‏الله‏علیه‏وآله به الهی بودن این برادری اشاره كرده، می‏فرماید: «در قیامت این ندا در آسمان طنین می‏افكند كه بهترین پدر، پدر تو، ابراهیم است و برترین برادر، برادر تو، علی بن ابی‏طالب است».4

3. پرچمدار سپاهپرچمداری در جنگ، والاترین منصبی بود كه قهرمانان نامور، عهده‏دار آن می‏شدند. رسول اكرم صلی‏الله‏علیه‏وآله در نبرد بدر، پرچم سپاه اسلام را به قهرمان جوان خود، علی بن ابیطالب علیه‏السلام سپرد. ابن عباس، قتاده و حكم، علی علیه‏السلام را صاحب پرچم سپاه اسلام در تمامی نبردهای عصر رسالت می‏دانند.5

4. سفیر ویژهیك سال پس از فتح مكه، سوره توبه نازل شد و رسول خدا صلی‏الله‏علیه‏وآله پس از اعزام ابوبكر، به وحی الهی، علی علیه‏السلام را مأمور ابلاغ این پیام نمود و بی‏درنگ او را جایگزین ابوبكر - كه عازم مكّه بود - كرد و به سوی بیت الله اعزام نمود.
حارث بن مالك درباره این فضیلت می‏گوید:
«در مكه به دیدار سعد بن ابی وقاص آمدم و از او درباره مناقب علی علیه‏السلام جویا شدم. سعد به چهار ویژگی علی كه خود ناظر آنها بود، اشاره كرد و گفت: اگر یكی از این چهار منقبت را داشتم، هر آینه آرزو می‏كردم كه در دنیا همچون نوح، عمر بلندی می‏داشتم».
نخستین ویژگی كه سعد ابی‏وقاص برشمرد، این بود كه رسول خدا صلی‏الله‏علیه‏وآله پس از اعزام ابوبكر، به علی علیه‏السلام فرمود: «در پی ابوبكر برو و مأموریت را از او بستان و خود آن را به انجام برسان. علی علیه‏السلام چنین كرد و ابوبكر از میان راه به مدینه بازگشت و به رسول خدا صلی‏الله‏علیه‏وآله گفت: آیا از سوی خدا درباره ما چیزی نازل شده است؟ پیامبر صلی‏الله‏علیه‏وآله فرمود: خیر، جز آن كه این مأموریت تنها به وسیله من یا یكی از بستگانم (علی علیه‏السلام) می‏باید به انجام برسد.

5. تنها در گشودهپس از ساختن مسجدالنبی، بسیاری از اصحاب گِرد آن خانه ساخته، دری از خانه خویش به مسجد گشودند. رسول‏خدا صلی‏الله‏علیه‏وآله در یك اقدام مهم، دستور به بسته شدن تمام آن درها داد؛ ولی در منزل خود و در خانه علی علیه‏السلام را باز نگه داشت. برخی از یاران از گشوده بودن در خانه علی علیه‏السلام گله كردند، اما پیامبر صلی‏الله‏علیه‏وآله این اقدام را امتثال فرمان الهی دانست.
براء بن عازب از رسول خدا صلی‏الله‏علیه‏وآله نقل می‏كند كه فرمود: من دستور بسته شدن تمام درها، جز درب منزل علی علیه‏السلام را دادم؛ همانا من دری را نگشودم یا نبستم؛ مگر آن كه از سوی خدا مأمور به آن شده‏ام.

6. زوج كوثرازدواج علی و فاطمه علیهماالسلام، یك پیوند مقدس بود كه در راستای انجام فرمان الهی انجام گرفت. پیامبر خدا صلی‏الله‏علیه‏وآله به فاطمه علیهاالسلام فرمود: همانا خداوند مرا به تزویج تو برای علی علیه‏السلام توصیه فرموده است.
جابر بن عبداللّه می‏گوید: رسول خدا صلی‏الله‏علیه‏وآله در اعتراض یاران نسبت به مَهر كم فاطمه علیهاالسلام چنین فرمود: «علی را من به ازدواج فاطمه درنیاوردم؛ بلكه خداوند، این وصلت را در شب معراج و نزد سدره‏المنتهی6 به انجام رسانید».7
عبدالله بن مسعود هنگام تصدّی مسئولیت در كوفه، در حدیثی از پیامبر صلی‏الله‏علیه‏وآله، به امتثال دستور الهی در انجام پیوند میان علی و فاطمه علیهماالسلام اشاره کرده و گفته است: پس جبرئیل نزد من آمد و از ساخت بهشتی زیبا گزارشی تقدیم كرد و گفت كه این جنت را خداوند برای علی و فاطمه علیهماالسلام بنا كرده و آن را هدیه و تحفة این زوج ساخته است.

7. دانای امتابن ابی سلیمای از ابن ابی رباح چنین سؤال كرد: آیا در میان اصحاب محمد صلی‏الله‏علیه‏وآله داناتر از علی بن ابی‏طالب كسی وجود داشت؟ او پاسخ داد: قسم به خدا! هرگز كسی را جز او نمی‏شناختم.
عایشه، علی علیه‏السلام را اعلم مردم به سنت رسول‏خدا صلی‏الله‏علیه‏وآله می‏دانست و ابن‏عباس این حدیث را از پیامبر صلی‏الله‏علیه‏وآله روایت كرد كه «علی صندوق و گنجینه دانش من است».8
سعید بن مسیب می‏گوید: در میان اصحاب پیامبر صلی‏الله‏علیه‏وآله كسی نبود كه بگوید از من بپرسید؛ جز علی بن ابی‏طالب]علیه‏السلام[.
علی علیه‏السلام خود می‏گفت: قسم به خدا! آیه‏ای نازل نشده، مگر آن كه می‏دانم برای چه و برای كه و در كجا نازل شده است.

8 . محرم رازبه گفتة سلمان فارسی، علی علیه‏السلام محرم راز و اسرار پیامبر خدا صلی‏الله‏علیه‏وآله بود. او این سخن را از رسول‏خدا صلی‏الله‏علیه‏وآله بیان می‏دارد كه چنین فرمود: «علی بن ابیطالب، راز دار و صاحب سرّ من است».9

دفتر فضیلتعلی علیه‏السلام تجسم فضیلت‏هاست و بر تارك هر فضیلتی، نام علی علیه‏السلام می‏درخشد. احمد بن حنبل گفته است: برای هیچ كس از اصحاب پیامبر فضیلتی همچون فضایل علی وجود ندارد. گزیده‏ای از فضایل او را نظاره می‏كنیم:

1. برترین بشرپیامبر اكرم صلی‏الله‏علیه‏وآله علی علیه‏السلام را برترین بشر می‏دانست و این نكته میان یاران او شهرت داشت. عطیه عوفی می‏گوید: نزد جابر بن عبدالله رفتم؛ در حالی كه بر اثر كهولت سن، ابروانش بر روی دیدگانش افتاده بود؛ از او پرسیدم: از علی برای من سخن بگو. آن گاه جابر ابروان خود را با دستش بالا برد و گفت: «او برترین بشر بود».

2. عصاره انبیاپیامبر خدا صلی‏الله‏علیه‏وآله، علی علیه‏السلام را در داشتن فضیلت‏های مهم، مانند انبیای بزرگ می‏دانست. ابی‏الحمراء به نقل از پیامبر اكرم صلی‏الله‏علیه‏وآله می‏گوید: «هر كس بخواهد به علم آدم، فهم و دانایی نوح، حلم ابراهیم، زهد یحیی و جدیّت و صلابت موسی بنگرد، همانا به علی بن ابی‏طالب نظاره نماید».

3. سرآمد صدیقانصدیق، مرد بسیار راستگو را گویند و در اصطلاح، كسی را گویند كه در تصدیق آن چه بر رسالت آمده، به علم و قول و فعل، كامل باشد.
ابی‏لیلی از رسول خدا صلی‏الله‏علیه‏وآله روایت می‏كند كه فرمود: صدیقان سه‏اند؛ حبیب نجار مؤمن آل یاسین و مؤمن آل‏فرعون و علی بن ابی‏طالب و او از آن دو برتر است.

حدیث محبتمحبت و علاقه پیامبر صلی‏الله‏علیه‏وآله به علی علیه‏السلام بسیار شدید بود. او به علی علیه‏السلام عشق می‏ورزید و دیگران را نیز به محبت علی علیه‏السلام فرا می‏خواند.

1. حبیب احمدعایشه می‏گوید: هیچ مردی را نزد رسول خدا صلی‏الله‏علیه‏وآله دوست داشتنی‏تر از علی ندیدم.
اوج محبت پیامبر صلی‏الله‏علیه‏وآله به علی علیه‏السلام را می‏توان در این سخن ام‏عطیه ملاحظه كرد که می‏گوید: پیامبر، علی را به سریه‏ای اعزام كرده، پس رسول خدا را دیدم كه دستان خود را به آسمان بلند كرده، این جمله را بر زبان می‏راند: «خدایا! مرا ممیران؛ تا آنكه علی را ببینم».10
محبت محمد صلی‏الله‏علیه‏وآله را می‏توان در هجرت علی علیه‏السلام به مدینه، پس از لیله‏المبیت نیز نظاره كرد. ابی رافع می‏گوید: وقتی پیامبر از رسیدن علی به مدینه خبردار شد، فرمود: علی را نزد من فرا خوانید. به پیامبر گفته شد كه او توان راه رفتن ندارد. آنگاه پیامبر خود به دیدار علی رفت و پس از دیدن علی، او را در آغوش گرفت و از این که قدم‏های علی ]بر اثر طی كردن راه مكه تا مدینه[ ورم كرده بود و از آن خون می‏چكید، گریست و بعد آب دهان را با دست مباركش بر روی قدم‏های علی مالید و برای سلامت و عافیت او دعا كرد و از آن پس، پای علی بهبود یافت و تا هنگام شهادت، هیچ عارضه و دردی در آن دیده نشد.

2. ترویج دوستی
پیامبر صلی‏الله‏علیه‏وآله یاران و پیروان خود را بر محبت علی علیه‏السلام توصیه می‏کرد و آن را جواز عبور در قیامت می‏دانست. ابن عباس در حدیثی از رسول‏خدا صلی‏الله‏علیه‏وآله به دیگر ثمره دوستی حضرت امیرعلیه‏السلام اشاره کرده، فرمود: «حب علی بن ابی‏طالب گناهان را از بین می‏برد، آن‏گونه كه آتش هیزم را می‏سوزاند».

3. نشان نفاقدر نظر پیامبر صلی‏الله‏علیه‏وآله كسی به علی علیه‏السلام بغض نمی‏ورزد؛ مگر آن كه منافق، فاسق یا دنیاگرا باشد.11
به گفته جابر و ابی سعید خدری، نفاق مردم در عهد رسالت، با بغض و كینه آنان به علی بن ابی‏طالب علیه‏السلام شناخته می‏شد.
سوید بن غفله می‏گوید: عمر مردی را دید كه با علی مخاصمه می‏كند. او رو به آن مرد كرد و گفت: گمان می‏كنم كه تو از منافقان باشی؛ زیرا خود از پیامبر شنیدم كه می‏فرمود: علی نسبت به من، همانند هارون نسبت به موسی است؛ جز آن كه بعد از من پیامبری نیست.
عباده بن صامت می‏گوید: ما فرزندانمان را با محبت به علی بن ابی‏طالب می‏آزمودیم و اگر می‏دیدیم كه كسی علی را دوست ندارد، پی می‏بردیم كه او از ما نیست.
قیس بن حازم این كلام را از ام سلمه، همسر پیامبر صلی‏الله‏علیه‏وآله نقل می‏كند كه فرمود: هر كس علی و دوستانش را دشمن دارد، همانا پیامبر خدا را دشمن داشته است؛ زیرا شاهد بودم كه پیامبر او را دوست می‏داشت.

وصف وصیحضرت محمد صلی‏الله‏علیه‏وآله از آغاز رسالت تا هنگامه رحلت، در عرصه‏ها و جایگاه‏های مختلف، در معرفی جانشین پس از خود تلاش كرد و علی علیه‏السلام را به عنوان امام و خلیفة پس از خود به یاران معرفی کرد. برخی توصیفات پیامبر صلی‏الله‏علیه‏وآله:

1. امیرمؤمناناز دیدگاه پیامبر صلی‏الله‏علیه‏وآله، جایگاه علی علیه‏السلام در میان امّت، همچون پدر نسبت به فرزند است12 و علی علیه‏السلام به عنوان پیشوا دارای چنین حقی است.
انس می‏گوید: نزد رسول خدا نشسته بودم كه علی بن ابی‏طالب وارد شد. پیامبر رو به من كرد و فرمود: انس! من و او ]علی[ حجت خدا برای مردمان هستیم.
عایشه از «سید المسلمین» نامیده شدن علی علیه‏السلام از سوی پیامبر صلی‏الله‏علیه‏وآله خبر می‏دهد و می‏گوید: به پیامبر گفتم: یا رسول اللّه! مگر شما سید المسلمین (آقای مسلمانان) نیستید؟ پیامبر پاسخ داد: من خاتم النبیین و رسول پروردگارم و علی سیدالمسلمین است.
پیامبر اكرم صلی‏الله‏علیه‏وآله به كودكان و نوجوانان مسلمان نیز امیرمؤمنان بودن علی علیه‏السلام را می‏آموخت. بریده اسلمی می‏گوید: رسول الله به ما توصیه می‏كرد كه در هنگام سلام كردن به علی، او را «امیرالمؤمنین» خطاب كنیم؛ سپس می‏گوید: من در آن هنگام 7 ساله بودم.

2. راه راستگام نهادن در صراط مستقیم و مصون ماندن از انحراف یكی از آثار امارت و خلافت علی علیه‏السلام است كه پیامبر صلی‏الله‏علیه‏وآله بدان اشاره نموده است. حذیفه می‏گوید: نزد رسول خدا از «خلافت» و جانشینی ایشان سخن به میان آمد، آن حضرت پیروی از علی را هدایت‏بخش دانست و فرمود: او شما را به راه راست رهنمون می‏سازد.13
انس بن مالك نیز سلمان فارسی را واسطه قرار داد تا از جانشینی پیامبر صلی‏الله‏علیه‏وآله و زمامداری امت پس از رسول خدا صلی‏الله‏علیه‏وآله از حضرت سؤال نماید؛ سلمان در حضور پیامبر صلی‏الله‏علیه‏وآله این پرسش را مطرح كرد و وی در پاسخ علی علیه‏السلام را به عنوان برادر، وزیر و خلیفه پس از خود معرفی كرد و او را بهترین یادگاری برشمرد كه در اجرای دین گام برمی‏دارد.

2. ماجرای غدیر خمغدیر خم یك روز ماندگار در تاریخ اسلام است. سعد بن ابی‏وقاص می‏گوید: پیامبر در روز غدیر خم علی علیه‏السلام را بلند كرد و رو به مردم كرد و فرمود: ایّهاالنّاس! چه كسی مولای شماست؟ مسلمانان گفتند: خدا و رسولش. آن گاه پیامبر فرمود: هر كس كه من مولای اویم، علی، مولای اوست؛ پروردگارا! با دوستدارانش دوست و با دشمنانش دشمن باش.
ابوهریره نیز ضمن نقل حادثة فوق، از تبریك اصحاب یاد می‏كند و می‏گوید: عمر بن خطاب نزد علی آمد و گفت: «بخ بخ لك یا ابن ابی‏طالب» (بشارت باد بر تو یا علی)؛ از این پس، تو مولای من و هر مسلمان گشتی.
ابوهریره همچنین به نزول آیة «ألیوم أكملت لكم دینكم»، پس از انجام این مأموریت، پیامبر اكرم صلی‏الله‏علیه‏وآله اشاره كرده، از نیكو بودن روزه‏داری در روز 18 ذی‏الحجه (روز غدیر خم) یاد می‏كند.

یك نكتهبزرگی از بنی‏هاشم می‏گوید: مردی را در شام دیدم كه نصف صورت او سیاه شده بود و آن را می‏پوشانید. از وی سبب این سیاهی را پرسیدم. او در پاسخ گفت: من نسبت به علی بن ابی‏طالب دشمنی داشتم و در گفتار از او به بدی یاد می‏كردم. شبی در خواب، كسی نزدم آمد و گفت: آیا تو همان كسی هستی كه به علی جسارت می‏كنی؟ در آن حال وی به صورتم زد و صبح كه از خواب بیدار شدم، دیدم كه نیمی از صورتم سیاه است؛ همان سیاهی كه تو آن را می‏بینی.

یك گفتهعمر بن خطاب می‏گوید: از پیامبر ویژگی‏ها و خصالی برای علی شنیدم كه هر آینه اگر یكی از آنان را آل خطاب داشتند، برایشان زیباتر از طلوع خورشید می‏بود.
روزی من، ابوبكر، عبدالرحمن بن عوف، عثمان، ابوعبیده جراح و تعدادی از اصحاب رسول خدا برای دیدار پیامبر صلی‏الله‏علیه‏وآله راهی خانه امّ سلمه شدیم و از او درخواست ملاقات با پیامبر را كردیم، امّ سلمه در پاسخ گفت: وی در خانه است و هم اكنون بیرون می‏آید. در آن حال، رسول اللّه بیرون آمد و ما دور او حلقه زدیم. پیامبر دست خود را بر شانه علی زد و فرمود: فرزند ابی‏طالب! افتخار كن که تو در میان مؤمنان دارای هفت ویژگی خاص هستی:
1. اولین ایمان آورنده به من هستی
2. داناترین فرد به ایام الله هستی
3. با وفاترین فرد به پیمان‏های الهی می‏باشی.
4. مهربان‏ترین كس به مردم هستی.
5. عادل‏ترین آنان می‏باشی.
6. بزرگ‏ترین فرد و دارای والاترین جایگاه در نزد خداوند می‏باشی.

پی‌نوشت¬ها:1. برگرفته از سخنان مقام معظم رهبری.
2. «اول من صلی مع النبی علی علیه‏السلام» (ص37).
3. «الا ان هذا اول من آمن بی، و هذا اول من یصافحنی یوم القیامة...» (ص41).
4. «نعم الاب ابوك ابراهیم الخلیل و تعم الاخ اخوك علی بن ابی‏طالب» (ص58).
5. قتاده: «انّ علی(ع) كان صاحب لواء رسول الله یوم بدر و فی كل مشهد...» (ص74).
6. سدرة المنتهی درختی است در سمت راست عرش و بر فراز آسمان هفتم كه چون حضرت محمد صلی‏الله‏علیه‏وآله در شب معراج به همراه جبرئیل بدان درخت رسید، جبرئیل از رفتن بازایستاد و گفت: ای محمد حدّ من تا به اینجاست كه خداوند مرا بیش از این رخصت نداده است؛ ولی تو به پیش رو؛ البته معانی دیگری را نیز ذكر كرده‏اند (ر.ك: محمد باقر مجلسی، بحارالانوار، مؤسسة الوفاء، بیروت، ج18، ص365).
7. «ما أنا زوجت علیا ولكن الله زوجه لیلة أسری بی عند سدرة‏المنتهی» (ص127).
8. «علیّ عیبة علمی» (ص385).
9. «صاحب سرّی علی بن ابی‏طالب».
10. «اللهم لاتهتنی حتی نری علیا» (ص337).
11. «لایبغض علیا الا منافق او فاسق او صاحب دنیا» (ص285).
12. «حق علی بن ابی طالب علی هذه الامة كحق الوالد علی ولده» (ص307).
13. «و ان ولیتموها علیا وجدتموه هادیا مهدیا یسلك بكم علی الطریق المستقیم» (ص419).
منبع : پرسمان



علی علیه‏السلام حقیقتی ماندگار و الگویی جاودان است كه نهر یكی از چشمه فیض او جاری و گلشن فضیلت و نسیم ایمان او، سبز و عطرآگین است. او یك الگوی كامل برای همه است: