در روایتی از پیغمبراكرم دعای ضعیفانِ امّت غنیمت است «قالَ رَسوُلُ‏الله(صَلّی‏اللهُ‏عَلَیهِ‏وَآلِهِ‏وَسَلَّم): إِغتَنِموُا دُعاءَ ضَعفَۀِ أُمَّتی فَإِنَّهُ یُستَجاب لَهُم فیكُم وَلا یُستَجاب لَهُم فی أَنفُسِهِم»؛[1] دعای ضعیفانِ امّت مرا غنیمت بشمارید، زیرا دعای آن‎ها در حقّ شما مستجاب می‏شود، امّا دعای ایشان در حقّ خودشان مستجاب نمی‏شود. همان تعبیری كه برای یهودی و نصرانی  هست، در مورد ضعفای مسلمان هم مطرح است. درروایت دیگری از امام صادق(صلوات‏الله‏علیه) است که: «قال لَا تَسْتَخِفُّوا بِدُعَاءِ الْمَسَاكِینِ‏»؛ دعای مستمندان را دست كم نگیرید «لِلْمَرْضَى مِنْكُمْ»؛ برای بیمارانتان، «فَإِنَّهُ یُسْتَجَابُ لَهُمْ فِیكُمْ»؛ زیرا دعای آن‎ها درباره‏ی شما مستجاب می‏شود «وَ لَا یُسْتَجَابُ لَهُمْ فِی أَنْفُسِهِمْ»؛[2] ولی دربار‏ه‏ی خودشان مستجاب نمی‏شود. مساكین برای مرضا دعا كنند مستجاب می‏شود، ولی برای خودشان مستجاب نمی‏شود.

مروری بر موانع استجابت دعا
در باب دعا موانعی داریم كه ‎ موجب می‏شود دعا مستجاب نشود ،مثل گناه، ظلم، كمك كردن به ظالم، نافرمانی از پدر و مادر، قطع رحم، (نعوذبالله!) عمل زنا، شراب‎خواری، ترك امر به معروف و نهی از منكر و... كه این‎ها موجب می‏شود داعی دعایش مستجاب نشود. امّا در باب یهودی و نصرانی، آن چیزی كه مانع است تا دعایش درباره‏ی خودش مستجاب نشود، كفر او است. این كفر موجب می شود دعایش درباره‏ی خودش مستجاب نشود. در باب عبادات، عبادات كافر پذیرفته نیست.

همه مکلّف به اصول و فروعیم
با اینكه كفّار از نظر تكالیفی كه ما می‏گوییم مأمور هستند،‏ یعنی این‎ها مكلّف به اصول دین یعنی توحید، نبوّت و معاد و به پذیرش آن‎ها و همان‏طور هم مكلّف به فروع هستند. این جزو مسلّمات معارف اسلامی ما است و بین كافر و مسلمان فرق نمی‏كند بلکه هر دو به اصول و فروع مكلّف هستند.

شرطیّت ایمان و مانعیّت کفر
حالا كافری می‏گوید اگر شما گفته‎اید مأمور به اصول و مأمور به فروع هستیم، پس ما اصول را كنار می‏گذاریم و سراغ فروع می‏آییم. امّا می‏گوییم روزه‏ و نمازت باطل است. می‎گوید: چرا باطل است؟ مگر نگفتید كه مكلّف به فروع هستیم. ما می‎گوییم: یك شرط اساسی دارد و آن اینکه برای مقبولیّت عبادت ایمان مطرح است لذا آن عبادت قبول نیست یعنی كفر مانعیّت دارد. ایمان «شرطیّت» است و كفر «مانعیّت». 
در دعا هم همین است. اگر كافر در حقّ خودش دعا كند، در آنجا مقبولیّت دعا مشروط به ایمان او است. كفر مانع است از اینكه دعای او به استجابت برسد، امّا اگر راجع به مسلمان دعا كند، این را خدا قبول می‏كند و كفر او مانع نمی‏شود از اینكه خدا از آن مسلمان كم بگذارد. گفته‎اند: گنه كرد در بلخ آهنگری، امّا معنا ندارد که به شوشتر زدند گردن مسگری. 

دعای مساکین و مستضعفان
در اینجا مسئله‏ی مستضعف و مساكین و اینكه دعای آن‎ها را دست كم نگیرید مطرح می‎شود. دو روایت گویای این مطلب است كه نباید مسائل معنوی را با مسائل مادّی از نظر ارزشی خلط كنید. یعنی تصوّر نكنید که خدا به داعی از نظر وضع دنیوی او نگاه می‏كند. اگر کسی وضع درستی ندارد و در اصطلاح به نان شب خود محتاج است، چگونه به او بگویم که برای من دعا کن؟ اگر دعایش به جایی می‎رسید برای خودش دعا می‎کرد.
مساكین كسانی هستند كه در سطح پائینی زندگی می‎کنند و زمین‏گیر هم هستند و فرق آن با فقیر این است ،«إِذا اجْتَمَعَا افْتَرَقَا» که در ادبیّات می‏گوییم. دید انسانی كه در بستر مادیّت است این‎طور است که خیال می‏كند در تشكلات معنوی هم از نظر ارزشی همین دید وجود دارد و حال اینكه اشتباه می‏كند. البته این مستضعف كه مطرح می‎کند استضعاف فكری و فرهنگی ندارد بلکه اینجا استضعاف مادّی را بیان می‎کند. اصلاً و ابداً دست كم نگیرید، دعای او برای مریض‏های شما شفا است. همین کسی که از نظر مادیّت دست‎تنگی دارد، از او بخواه كه برای مریضت دعا كند. این به اجابت می‏رسد. این فکر را نکنی که: كل اگر طبیب بودی، سر خود دوا نمودی؛ او اگر می‏توانست، پس دعا می‏كرد تا لقمه‎ای نان به دست بیاورد. نه! میزان و معیار دارد.

میزان و معیار دعای مسکین
ما در باب دعا داریم، چه بسا دعایی كه  یهودی و نصرانی راجع به خودش نسبت به امور مادّی می‏كند مصلحت نباشد تا خدا به او بدهد. این یكی از اصول در دعاها است: «وَ عَسى‏ أَنْ‏ تَكْرَهُوا شَیْئاً وَ هُوَ خَیْرٌ لَكُمْ وَ عَسى‏ أَنْ تُحِبُّوا شَیْئاً وَ هُوَ شَرٌّ لَكُمْ».[3] من كه در جایگاه خداوند ننشسته‎ام تا ببینم چه خبر است. آن كسی كه حكیم است و با حكمت بالغه‏اش دستگاه وجود را اداره می‏كند، می‏داند كه به صلاح هست یا نیست. 

ای کاش به آن نمی‎رسیدم!
علی(علیه‏السّلام): قال: «رُبَّ‏ أَمْرٍ حَرَصَ‏ الْإِنْسَانُ‏ عَلَیْهِ فَلَمَّا أَدْرَكَهُ وَدَّ أَنْ لَمْ یَكُنْ أَدْرَكَهُ»؛ بسا چیزی كه انسان خواهان آن است ولی وقتی به آن می‏رسد آرزو می‏كند و می‏گوید ای كاش به آن نمی‏رسیدم. 

نعمت در غیر آرزوی انسان!
 «رُبَّ‏ أَمْرٍ حَرَصَ‏ الْإِنْسَانُ‏ عَلَیْهِ فَلَمَّا أَدْرَكَهُ وَدَّ أَنْ لَمْ یَكُنْ أَدْرَكَهُ»؛[4] این را امام ششم(علیه‏السّلام) در یك قالب دیگر می‏ریزد، به این تعبیر: «كَمْ‏ مِنْ‏ نِعْمَةٍ لِلَّهِ‏ عَلَى عَبْدِهِ فِی غَیْرِ أَمَلِهِ وَ كَمْ مِنْ سَاعٍ مِنْ حَتْفِهِ وَ هُوَ مُبْطِئٌ عَنْ حَظِّهِ»؛ چه بسیار نعمت‏هایی كه خداوند به بنده‏اش عنایت می‏كند امّا در غیر آرزوی او. یعنی او اصلاً آرزو نكرده بود و به او می‏دهد، «وَ كَمْ مِنْ مُؤَمِّلٍ أَمَلًا الْخِیَارُ فِی غَیْرِهِ»؛[5] و چه بسیار كسانی كه آرزومندِ آرزویی هستند و خیر و مصلحت در غیر او است. در روایت دیگری است از علی(علیه‏السّلام) که می‏گوید: خدا از فوق عرش خود فریاد می‎زند: «یَا عِبَادِی أَطِیعُونِی فِیمَا أَمَرْتُكُمْ بِهِ»؛ مرا اطاعت كنید به آن چیزی كه به شما امر كردم، «وَ لَا تُعَلِّمُونِی‏ بِمَا یُصْلِحُكُمْ‏»؛ و نمی‎خواهد به من یاد بدهید که چه چیزی صلاح شما است، «فَإِنِّی أَعْلَمُ بِهِ»؛ من بهتر می‏دانم، «وَ لَا أَبْخَلُ عَلَیْكُمْ بِمَصَالِحِكُمْ»؛[6] و من به آن چیزی كه مصلحت شما است که به شما بدهم بخل نمی‏ورزم.

دین؛ مجموعه‎ای به هم پیوسته
غرضم این است که معارف ما  یک مجموعه است نه یک چیز واحد، یك اتومبیل كه می‏خواهد حرکت کند نیاز به چرخ و بدنه و موتور و... به هم پیوسطه دارد ، لذا تك تك قطعه ها کارآیی ندارد. در اینجا هم مسئله این است که اگر دعا مستجاب نمی شود در جایی كفر مانع است و در جایی دیگر مصلحت نیست. 

ـــــــــــــــــــ
پی نوشت ها :
[1]. الفردوس بمأثور الخطاب، ج1، ص89
[2]. بحار الأنوار، ج‏59، ص276
[3]. سوره مبارکه بقره، آیه216
[4]. عدة الداعی و نجاح الساعی، ص22
[5]. بحارالأنوار، ج‏68، ص152
[6]. عدة الداعی و نجاح الساعی، ص

منبع: خبرگزاری حوزه نیوز
هرگز تصوّر نكنید که خدا به دعا کننده از نظر وضع دنیوی او نگاه می‏كند اگر کسی وضع درستی ندارد و در اصطلاح به نان شب خود محتاج است، چگونه به او بگویم که برای من دعا کن؟