 از نظر شیعه واقعه غدیر خم سندى قطعى و غیرقابل انكار بر امامت و پیشوایى حضرت على علیه السلام پس از رحلت پیامبر صلى الله علیه و آله و لزوم پیروى از آن حضرت است. این مسأله از چهار طریق قابل بررسى است:
 1. معنا كاوى واژه ولایت،
 2. آیات قرآن،
 3. تفسیر پیامبر،
 4. قرائن و شواهد خارجى.
 یك. معناى ولایت‏
 واژه ولایت در معانى مختلفى چون مالك، آزادكننده، نزدیك، همسایه، یاور، اولى و سزاوارتر به كارى و ... به كار رفته است. لیكن لغت‏شناسان و فرهنگنامه‏ها عمدتاً كلمه ولایت و مشتقات آن مانند مولى و ولى را به معناى سرپرستى، عهده‏دارى امور، سلطه، استیلا، رهبرى و زمامدارى معنا كرده‏اند.
 در اینجا معناى این كلمه با برخى از مشتقاتش از كتاب‏هاى لغت اهل سنت نقل مى‏شود:
 - راغب اصفهانى مى‏نویسد: وِلایت، یعنى یارى كردن و وَلایت؛ یعنى زمامدارى و سرپرستى امور، و گفته شده است كه وِلایت و وَلایت مانند دِلالت و دَلالت است و حقیقت آن «سرپرستى» است؛ ولى و مولا نیز در همین معنا به كار مى‏رود. «1»- ابن اثیر مى‏نویسد: ولى؛ یعنى یاور و هر كس امرى را بر عهده گیرد، مولا و ولى آن است. سپس مى‏گوید: و از همین قبیل است حدیث «من كنت مولاه فعلى مولاه» و سخن عمر كه به على علیه السلام گفت: «تو مولاى هر مؤمنى شدى»؛ یعنى «ولى مؤمنان گشتى». «2»
 - صاحب صحاح اللغه مى‏نویسد: هر كس سرپرستى امور كسى را به عهده گیرد، ولى او است. «3»
 - مقاییس اللغه آورده است: هر كس زمام امر دیگرى را به عهده گیرد، ولى او است. «4»
 دو. آیات قرآن‏
 در رابطه با حادثه غدیر سه آیه نازل شده است:
 1. آیه ابلاغ،
 2. آیه اكمال دین،
 3. آیه سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ.
 پیوند دو آیه پیشین با واقعه غدیر و چگونگى دلالتشان بر مسأله امامت از نظر گذاشت «1». آنچه اكنون باید مورد توجه قرار داد آیه سوم است.
 براساس آنچه در منابع شیعه و سنى «2» روایت شده است پس از انتشار سخنان پیامبر در غدیر خم، شخصى به نام «جابربن نظر» یا «حارث‏بن النعمان الفهرى» نزد پیامبر آمد و عرض كرد:
 «اى محمد از جانب خدا به ما گفتى شهادت دهیم كه جز خداى یگانه پروردگارى نیست و شهادت دهیم كه تو پیامبر خدایى و نماز بخوانیم و روزه بداریم و حج انجام دهیم و زكات بپردازیم. اما به این حد راضى نگشتى و پسرعمویت را بر ما سرورى بخشیدى و گفتى: «هر كه را من مولاى اویم، على مولاى او است». اكنون بگو این سخن را از پیش خود گفتى، یا از جانب خدا؟ پیامبر فرمود: «سوگند به آن كه جز او خدایى نیست این مطلب از سوى خداوند است».
 در این هنگام او برگشت و به سوى اسب خود شتافت در حالى كه‏ مى‏گفت: خدایا! اگر آنچه محمد مى‏گوید حق است پس سنگى بر ما ببار یا ما را به عذابى دردناك گرفتار كن. هنوز به اسب خود نرسیده بود كه از جانب حق سنگى بر سرش بارید و او را بر زمین كوبید و جانش را بگرفت. آن‏گاه این آیه نازل شد: سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ. لِلْكافِرینَ لَیْسَ لَهُ دافِعٌ. مِنَ اللَّهِ ذِی الْمَعارِجِ «1» «پرسنده‏اى از عذاب واقع شونده‏اى پرسید كه اختصاص به كافران دارد (و) آن را بازدارنده‏اى نیست. (و) از جانب خداوند صاحب درجات (و مراتب) است».
 قرآن در این آیه لجاجت شخص مورد نظر را نكوهیده و آن را گونه‏اى از كفر قلمداد كرده كه دربردارنده عذابى نابخشودنى است. بنابراین قرآن در این باره سه آموزه دارد:
 1. الهى بودن جریان غدیر را تأیید مى‏كند.
 2. برداشت امامت و رهبرى امام على علیه السلام از سخنان پیامبر را تأیید مى‏كند.
 3. مخالفت و عناد با مسأله فوق را كفر و مستوجب عقاب معرفى مى‏كند.
 این همه خود نشانگر اهمیت و جایگاه عظیم مسأله امامت در كنار رسالت است.
 سه. توضیح پیامبر
 بهترین شارح و بیانگر مراد گوینده یك سخن خود اوست و چه حجتى قاطع‏تر از تفسیر و توضیح گوینده بر معنا و مراد او از كلامش؟
 روایات متعددى در منابع شیعه و سنى وجود دارد كه پیامبر صلى الله علیه و آله در برابر پرسش دیگران به توضیح مراد خویش از چگونگى ولایت امیرمؤمنان علیه السلام پرداخته‏اند.
 اكنون به جهت اختصار به ذكر دو روایت بسنده مى‏كنیم:
 3- 1. حسین‏بن اسماعیل جرجانى به سند خود از پیامبر نقل مى‏كند كه از آن حضرت در مورد معناى «من كنت مولاه على مولاه» پرسیدند. حضرتش پاسخ داد: خدا مولاى من است یعنى او بر من نسبت به خودم و تصرف در امورم اولولیت دارد و با وجود او من از خود اختیارى ندارم. «1»
 من نیز مولاى مؤمنانم؛ یعنى به تصرف در امور آنان بر خودشان مقدم هستم و در عرض من آنان نباید از پیش خود كارى بكنند، و هر كس كه من مولاى او و مقدم بر او از خودش مى‏باشم و با وجود من اختیارى از خود ندارد، پس على مولاى اوست و از نفس خودش بر او مقدم است و با وجود على نباید از پیش خود كارى كند». «2»
 3- 2. شیخ الاسلام حموینى آورده است كه در روز غدیر وقتى پیامبر فرمودند: «من كنت مولاه فعلى مولاه ...» سلمان برخاست و پرسید: اى رسول‏خدا! این چگونه ولایتى است؟ پیامبر فرمود: «ولایتى مانند ولایت من؛ هر كس كه من نسبت به خودش بر او سزاوارترم پس على نیز بر او از خودش سزاوارتر است». «3»
 چهار. قرائن و شواهد
 4- 1. معرفى ثقلین؛ چنان كه گذشت پیامبر صلى الله علیه و آله در موارد متعددى به معرفى اهل بیت و تعیین راهبرد دائمى پیروى از قرآن و عترت پرداخته‏اند از جمله حضرتش در جریان غدیر فرمود: «انى تارك فیكم الثقلین:
 كتاب الله و عترتى»؛ «من در میان شما دو چیز گران‏بها به ودیعت مى‏گذارم:
 كتاب خدا و عترتم را». در اینجا پیامبر اهل بیت علیهم السلام را در كنار قرآن قرار داد و التزام به آن دو را راه نجات و رستگارى معرفى نمود و در رأس عترت طاهرین مسأله ولایت امام على علیه السلام را بیان نمود. این مسأله نشان مى‏دهد كه ولایت امام على علیه السلام سرآغاز پیروى جدایى‏ناپذیر از قرآن و عترت است و این همان امامت و زعامت بلافصل آن حضرت در امور دینى و دنیایى است.
 4- 2. پیامبر در مقدمه سخن به مسأله ایفاى رسالت و اولویت خود بر مؤمنان انگشت گذارده و از مردم در این رابطه اقرار گرفتند؛ سپس بلافاصله موضوع ولایت امام على علیه السلام را طرح نمودند. این نشان مى‏دهد كه نوع ولایت مطرح شده در اینجا از همان سنخ ولایت و اولویت پیامبر بر مؤمنان است كه به موجب آن پیامبر خدا حق تقدم و تصرف بلامنازع در شئون دینى، سیاسى و اجتماعى مسلمانان را دارد.
 4- 3. اینكه پیامبر صلى الله علیه و آله پس از طرح ولایت على‏بن ابى‏طالب علیه السلام بى‏درنگ دست به دعا برداشته و بر تنها گذاشتن و یارى نكردن او نفرین مى‏فرستد، قرینه روشنى است بر اینكه ولایت مورد نظر از نوع ولایت زعامت و رهبرى است، نه چیزهایى مانند محبت و علاقه قلبى صرف، زیرا آنچه با اطاعت،

نصرت و یارى همگانى جامعه تلازم دارد، پیشوایى و رهبرى امت است، نه امورى چون صرف محبت و علاقه قلبى.
 4- 4. اعلام همگانى؛ مسأله غدیر از عمومى‏ترین خطاب‏هاى پیامبر بوده است. زیرا:
 اولًا، آن حضرت مكانى پیش از جدا شدن و انشعاب مسافران را انتخاب كرد تا همگى در سخنرانى آن حضرت حضور داشته باشند.
 ثانیاً، دستور داد به كسانى كه از آن مكان گذشته بودند خبر داده شود كه برگردند و براى كسانى كه هم عقب مانده بودند بمانند تا از راه برسند.
 ثالثاً، دستور داد شاهدان به غایبان اطلاع دهند و این خبر بزرگ را به گوش همگان برسانند.
 این همه دلالت بر این دارد كه مسأله مورد نظر براى امت اسلامى بسیار مهم و حیاتى بوده است. این در شرایط آخر عمر پیامبر صلى الله علیه و آله كه همه احكام و عقاید دینى بیان شده، با هیچ چیز سازگار نیست جز با مسأله امامت و خلافت كه بدون اعلام صریح و قاطع آن براى عموم، استمرار خط رسالت گرفتار مشكل خواهد بود و دین ناقص خواهد ماند.
 اگر چنین نباشد آیا عاقلانه است كه پیشواى بزرگ مسلمانان در آخرین سخنرانى عمومى خود براى جمعیت باشكوه حج‏گزاران، در آن گرماى سوزان مسافران خسته و كوفته را گرد آورد و با این تأكیدات با آنان سخن بگوید و از همه آنچه گذشت معنا و مقصودى كمتر از تعیین تكلیف آینده مسلمانان و ارائه راهبردى جهت حفظ سلامت و صیانت دینى‏

و رهبرى دینى امت داشته باشد و مثلًا صرفاً در پى اعلام دوستى و محبت حضرت على علیه السلام باشد.
 4- 5. چنان كه در بحث از آیه اكمال گذشت، پیامبر صلى الله علیه و آله پس از اعلام ولایت امیرمؤمنان فرمود: «الله اكبر بر اكمال دین و اتمام نعمت و خشنودى خدا به رسالت من و ولایت على بعد از من». «1»
 نكته مهم در این جا این است كه:
 اولًا چه معنایى از ولایت غیر از امامت كه استمرار خط رسالت و تداوم آن است با اكمال دین سازگار است؟ افزون بر آن اگر معناى دیگر مانند ولایت محبت در نظر باشد دیگر قید «بعد از من» زاید است زیرا محبت حضرت على علیه السلام مقید به زمان پس از رحلت پیامبر نیست. معنا ندارد منظور پیامبر را این بگیریم كه بعد از رحلت من، على را دوست بدارید! زیرا محبت على با حیات پیامبر قابل جمع است و تنها رهبرى امام على علیه السلام است كه پس از آن حضرت مورد نظر است زیرا در یك زمان وجود دو پیشوا در عرض هم ممكن نیست.
 4- 6. پس از این واقعه پیامبر فرمود: «مرا مبارك باد گویید! خداى تعالى مرا نبوت عطا فرمود و اهل بیتم را امامت». «2» 4- 7. پس از سخنان پیامبر مردم با حضرت على علیه السلام بیعت كردند به طورى كه سرور و شادمانى و مبارك باد گویى و بیعت سه روز به طول انجامید «1». افزون بر عموم مردم سركردگانى چون ابوبكر، عمر و عثمان و ... با آن حضرت بیعت كردند. عمربن الخطاب در بیعت با آن حضرت گفت:
 «هنیئاً لك یابن ابى‏طالب اصبحت و امسیت مولاى و مولى كل مؤمن و مؤمنه» «2».
 نكته اساسى در اینجا این است كه بیعت با هیچ معنایى جز خلافت و اولویت سازگار نیست و سخنان كسانى چون ابوبكر و عمر در این بیعت نیز به همین معنا قابل حمل است.
 4- 8. همه حاضران از خطابه پیامبر مسئله امامت و پیشوایى حضرت على علیه السلام را فهمیدند و بلافاصله حسان‏بن ثابت انصارى از پیامبر اجازه گرفت و اشعارى زیبا سرود كه در یكى از ابیات آن مى‏گوید:
 فقال له قم یا على! فاننى رضیتك من بعدى اماما و هادیا
پیامبر (ص) رو به على (ع) فرمود:
 «اى على، برخیز! همانا مى‏خواهم كه پس از من تو امام و راهنماى امت باشى»
 ذكر این نكته بایسته است كه:
 اولًا، «تقریر»؛ یعنى سكوت و عدم مخالفت پیامبر در برابر یك سخن یا رفتار نزد همه مسلمانان حجت و جز سنت است. بنابراین اگر مسئله غدیر معنایى غیر از امامت داشت چرا پیامبر سخنان حسان‏بن ثابت را نفى نكردند، بلكه تأیید كرده او را تشویق فرمود.
 ثانیاً، این مسأله نشان مى‏دهد كه دیگران هم دقیقاً همین معنا را از واقعه‏ غدیر فهمیده‏اند. اگر چنین نبود اعتراض نكردند كه منظور پیامبر امامت و هدایت امت نبوده است.
 در بسیارى از سخنان دیگر صحابه نیز همین معنا نمودار است و حتى مخالفان ولایت امیرمؤمنان علیه السلام نیز همین برداشت را داشته‏اند. نمونه آن در ماجراى حارث‏بن نعمان فهرى بیان شد.
 4- 9. امیرمؤمنان علیه السلام، ائمه اطهار علیهم السلام و برخى از دیگر صحابه و تابعین در اثبات امامت بارها به حدیث غدیر استناد كرده‏اند. «1»
 قرائن و مستندات دیگرى نیز در دلالت حدیث غدیر بر ولایت امامت وجود دارد كه رعایت اختصار ما را از بررسى آنها معذور مى‏دارد. «2»
 ازکتاب پرسمان دانشجویی - امام شناسی
منبع :پرسمان/معارف
آیا غدیر خم دلیل بر امامت حضرت على علیه السلام است؟ شیعه چه دلیلى بر این مطلب دارد؟