  









گناه از روی جهالتپاسخ: قرآن مجید سه شرط اساسی برای قبولی توبه ذكر كرده است:
 1ـ گناه از روی جهالت و نادانی انجام گرفته باشد.
 2ـ توبه به تأخیر نیفتد.
 3ـ گناه و خطا اصلاح و جبران گردد، یعنی حق الله و حق الناس ادا شود.
 قیود مذكور را می‌توان از آیات مختلف برداشت كرد:
 «إنّما التّوْبَةُ عَلَی اللهِ لِلّذِینَ یَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجِهالَةٍ ثُمّ یَتُوبُونَ مِنْ قَریبٍ فَاؤلئِكَ یَتُوبُ اللهُ عَلَیْهِمْ وَكانَ اللهُ عَلِیماً حَكِیماً؛ پذیرش توبه بر خدا است، نسبت به كسانی كه از روی جهالت، كار زشت انجام می‌دهند، آن‌گاه زود توبه می‌كنند. خدا توبه اینان را می‌پذیرد و خدا دانا و حكیم است».
 در آیه بالا قید «بجهالة» به كار رفته است. جهل و جهالت دو معنی دارد: ندانستن، و عدم علم كامل. بیشتر اوقات كلمه جاهل و جهالت در مورد دوم به كار می‌رود كه انسان آگاه و دانا است، ولی آگاهی او نسبت به زشتی كار تأثیری در او نمی‌گذارد، بلكه بسان افراد ناآگاه، كارهای بد را انجامی می‌دهد. امام صادق(ع) در مورد آیات مربوط به جهالت فرمود:
 «گناهی است كه بنده خدا آن را انجام می‌دهد و اگر چه از حكم آن آگاه می‌باشد، ولی آن‌گاه كه تصمیم می‌گیرد عمل خلافی را انجام دهد، در واقع جاهل است».
 آن گاه حضرت به جریان یوسف(ع) و برادرانش اشاره می‌كند كه قرآن از یوسف یاد می‌كند كه وی به برادرانش گفت:
 «هَلْ عَلِمْتُمْ ما فَعَلْتُمْ بِیُوسُفَ وَأخِیه إذْ أَنْتُمْ جاهِلُونَ؛ آیا به خاطر دارید ستمی را كه بر یوسف و برادر او روا داشتید، در حالی كه همگی جاهل بودید» برادران یوسف همگی زشتی ظلم را درك می‌كردند، ولی به دلیل خودخواهی یا حسادت یا هوی و هوس چنان برخورد كردند كه گویی نسبت به زشتی كار خود به كلی ناآگاه بودند.
 بنابراین كار زشتی كه از روی هوی و هوس انجام گیرد، پس از ندامت و تحقق توبه، قابل بخشش است،‌ولی عملی كه از روی عناد و لجاجت و تكبر از انسان سر زند، مشمول رحمت بیكران الهی نمی‌گردد، زیرا پشیمانی از شخص لجوج حاصل نمی‌گردد. البته گاهی اتفاق افتاده است كه یك نفر لجوج از عناد خود دست بر می‌دارد و در مقابل حق، سر فرود می‌آورد، در این گونه مواقع معلوم می‌شود كه عناد او از روی جهالت بوده است.
 شرط دوم برای قبولی توبه، در نظر گرفتن زمان توبه است كه در آیه «ثُمَّ یَتُوبُونَ مِنْ قَرِیبٍ»آمده، البته به قرینه آیه دیگر كه فرموده است:
 «وَلَیْستِ التَّوْبَةُ لِلّذِینَ یَعْمَلُونَ السّیّئِاتِ حَتّی إذا حَضَرَ أحَدُهُمُ الْمَوْتُ؛ برای گروهی كه كارهای زشت انجام می‌دهند و در لحظه‌ای كه مرگ آنان فرا می‌رسد توبه می‌كنند، توبه‌ای نیست»، می‌توان نتیجه گرفت كه توبه پیش از فرا رسیدن مرگ پذیرفته می‌شود.
 علامه طباطبایی با استفاده از آیه فوق می‌گوید: مراد از كلمه «قریب» پیش از پیدا شدن علامت‌های مرگ است. منظور این است كه گناهكار پیش از پیدا شدن علامت‌های آخرت و فرا رسیدن مرگ توبه كند، وگرنه فقط توبه فایده‌ای ندارد.
 امام صادق(ع) می‌فرماید: «بین انسان و مرگ نزدیك است، پس توبه‌ای مقبول است كه پیش از یقین به مرگ انجام گیرد».
 شرط سوم برای قبولی توبه، جبران خطای گذشته و اصلاح خویش است. این نكته از آیاتی كه توبه را مقید به اصلاح كرده است، استفاده می‌شود:
 «أنّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْكُمْ سُوءً بِجِهالَةٍ ثُمّ تابَ مِنْ بَعْدِهِ وَأصْلَحَ فَإنّهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ؛ هر كس از شما از روی جهالت عمل زشتی مرتكب شود و سپس توبه نماید و عمل صالح انجام دهد، در آن صورت خداوند آمرزنده و مهربان است».
 علامه طباطبایی می‌گوید: مقید كردن توبه به اصلاح برای این است كه دلالت كند توبه وقتی محقق می‌شود كه از روی حقیقت و واقع باشد، زیرا كسی كه حقیقتاً به سوی خدای سبحان بازگشت كرد و به وی پناه برد، هرگز خود را به پلیدی گناه آلوده نمی‌كند. این است معنای توبه، نه فقط این كه بگوید: أتوب إلی الله اما در دل همان آلوده‌ای باشد كه بوده است.
 پیام آیه این است كه پس از ندامت می‌باید در عمل به جبران گناهان پرداخت. اگر حق الله از دست رفته، واجبات الهی قضا شود و اگر حق الناس پامال شده، به نوعی تدارك گردد و رضایت صاحب حق به دست آید. البته باید به یاد داشت این سه عنصر، هر چند به عنوان شرایط قبولی توبه مطرح می‌شود، ولی در حقیقت از عناصر تشكیل دهندة توبه به شمار می‌روند، یعنی اگر گناه از روی عناد صورت گیرد و یا تا لحظه‌ مرگ به تأخیر افتاد و یا جبران گذشته نشود و اصلاح صورت نگیرد، توبه واقعی محقق نشده است.
 رسول خدا(ص) فرمود: آیا می‌دانید توبه كننده چه كسی است؟ گفتند: نه، حضرت فرمود: «هرگاه بنده‌ای توبه كند و دشمنانش را راضی نگرداند و در عبادت خویش نیفزاید، نیز لباس خویش را تغییر ندهد و دوستانش را عوض نكند، همچنین محل نشستن خود را تغییر ندهد و رختخواب و متكایش را عوض ننماید، نیز اخلاق و نیاتش را دگرگون نسازد و دلش را نگشوده و دستش را باز ننماید، همچنین آرزویش را كوتاه نكند و زبانش را حفظ ننماید و زیادی نیروی خود را از بدن نگیرد، توبه كننده نیست. اگر بدین خصال پایداری كند، تائب است».
 هرچند روایت بالا ممكن است در صدد بیان مرتبه عالی توبه باشد اما به هر حال بیانگر لزوم تغییرات در حوزه اندیشه و عمل و در جنبه‌های مختلف شخصیتی و روش‌های زندگی توبه كننده است. بدون شرایط فوق، اصل تحقق توبه زیر سؤال می‌رود، از این رو در روایت از كلمه «لیس بتائب» استفاده شده است، یعنی شخصی كه در عمل خود بازنگری نكند، توبه‌كار نیست، نه این كه توبه واقع شده، ولی مورد قبول و پذیرش حق تعالی نباشد.
 البته در برخی از روایات، افزون بر سه اصل مذكور، اموری تعریف شده كه بیانگر مرتبه كامل توبه است، مثلاً در حدیثی امام علی(ع) به كسی كه در حضورش از روی غفلت استغفار كرد، ناراحت شد و فرمود: می‌دانی استغفار چیست؟ طلب آمرزش، درجة بلند مرتبه‌گان است و تحقق آن در گرو شش عمل است:
 1ـ بر اعمال گذشته نادم گردید،
 2ـ نسبت به آینده، تصمیم بر ترك بگیرید،
 3ـ حقوق مردم را بپردازد، به طوری كه هنگام ملاقات پروردگار حقی بر تو نباشد،
 4ـ هر واجبی كه از تو فوت شده، حق آن را به جا آوری،
 5ـ گوشت‌هایی كه در اثر حرام بر اندامت روییده است، با اندوه آب كنی تا آن جا كه از نو گوشت بروید،
 6ـ به همان اندازه كه شیرینی معصیت و گناه را چشیدی، زحمت طاعت را بچشی. در این شرایط بگو استغفر الله!
 علامه مجلسی در مورد این حدیث گفته است: غیر از ندامت و عزم بر ترك گناه، شرایط دیگر نزد عموم دانشمندان علم كلام از شرایط كمال توبه است، نه از شرایط آن. امام خمینی(ره) دو مورد اوّل را ركن و اساس توبه و مورد سوم و چهارم را از شرایط قبول توبه و مورد پنجم و ششم را شرط كامل شدن توبه برشمرده است.استاد مطهری نیز همین نظریه را اختیار كرده‌اند
 از كلام مرحوم علامه حلی در شرح تجرید استفاده می‌شود كه امور مذكور در حدیث غیر از شرط اوّل و دوم جزء ذات توبه و شرایط تحقق بخش اصل توبه نیستند، تا اگر انجام نگرفت، اصل توبه محقق نشده باشد، بلكه اینها اگر واجب‌اند،‌ واجبات مستقلی هستند. ترك این امور، ترك تكلیف جدیدی است و مربوط به اصل توبه نیست.منبع:پرسمان


خداوند در سوره نساء آیات17و18میفرماید:توبه مخصوص كسانی است كه از روی نادانی عمل ناشایستی مرتكب شوند سپس بلافاصله توبه كنند...یعنی كسانی كه از روی علم گناه میكنند اما بعد ازكرده خود پشیمان میشن توبه شامل اونها نمیشه؟
