چند كاركرد مهم دین در زندگی اینجهانی و فرا اینجهانی را بدانم؟كاركردهای دین
 دین از جهات متعددی مددرسان و یاور انسان است. كاركردهای مثبت دین در سه حوزه قابل بررسی است:
 1. حوزه معرفت و دانایی؛
 2. حوزه اجتماعی و مناسبات ‌انسانی؛
 3. حوزه روانشناسی.
 اكنون به اختصار به بررسی كاركردهای روانشناختی، دین پرداخته و دیگر عرصه‌های آن را به ناچار فرو می‌گذاریم. از نظرگاه روانشناختی دین كاركردها و ثمرات بسیاری برای انسان دارد. در میان دانش‌های جدید هیچ یك مانند روانشناسی نقاب از رازهای شگفت‌ دین و دینداری بر نكشیده و لزوم اجتناب‌ناپذیر آن را در همین زندگی دنیایی به طور ملموس روشن نساخته است. البته باید توجه داشت كه اساساً روانشناسی در پی تعیین حق و باطل و به تعبیر دیگر «ارزش صدق» دین نیست؛ چرا كه تعیین این مسئله خارج از توان و كارویژه‌های این دانش است. افزون بر آن روانشناسی در این باره نظر به دین خاصی ندارند؛ و چه بسا در برخورد با پاره‌ای از ادیان كاركردهای منفی‌ای نیز برای دین مطرح كنند. مسلماً هر اندازه دینی از حقانیت بیشتری برخوردار باشد كاركردهای مثبت‌تری داشته و فاصله بیشتری با تأثیرات منفی دارد؛ لاجرم می‌توان بهترین كاركرد از بهترین دین انتظار داشت. آنچه این دانش پی می‌گیرد و در صلاحیت آن است ثمرات و كاركردهای روانی دین فارغ از حقانیت و ارزش صدق آن است. چه بسا پاره‌ای از كاركردهای روانشناختی دین و دین‌ورزی عبارتند از:

1ـ معنا بخشیدن به حیاتاز مهم‌ترین كاركردهای اساسی دین، تبیین معنای زندگی است. هر انسانی از خود می‌پرسد كه زندگی برای چیست؟ درد و رنج و مرگ و میرها چه معنا دارد؟ و در مجموع آیا جهان ارزش زیستن دارد یا نه؟ یافتن پاسخی صحیح در برابر این پرسش‌ها زندگی‌ساز است و ناكامی در برابر آن زندگی سوز. دین با تبیین جاودانگی، حكمت و هدفمندی هستی و جهت‌گیری رو به خیر و كمال و تعالی آن،‌ در پرتو تدبیر خداوند حكیم و رحمان و رحیم، خرد پذیرترین و دلپسندترین معنا از حیات انسان و جهان را به دست می‌دهد. « كارل یوستاویونگ» در اهمیت این مسئله می‌نویسد: «در میان همه بیمارانی كه در نیمه دوم حیاتم با آنها مواجه بوده‌ام، یكی هم نبوده كه مشكلش در آخرین وهله، چیزی جز مشكل یافتن یك نگرش نسبت به حیات باشد. با اطمینان می‌توان گفت كه همه آنان از آن رو احساس بیماری می‌كرده‌اند كه چیزی را كه ادیان زنده هر عصر، به پیروان خود، عرضه می‌دارند، از دست داده‌اند و هیچ یك از آنان قبل از یافتن بینش دینی خود، شفای واقعی نیافته است.» «ویكتور فرانكل» نیز قدرت دین را عقیده به «اَبَر معنی» می‌داند، یعنی دین بهترین معنی برای زندگی كردن است. برخی از جامعه‌شناسان نیز برآنند كه گوهر دین واكنش در برابر تهدید به بی‌معنایی در زندگی بشر و تلاش در جهت نگریستن به جهان به مثابه حقیقتی معنادار است. پاره‌ای از بروندادهای روانشناختی تفسیر دینی حیات عبارت است از:
 1. احساس خوش‌بینی و رضایت
 2. مطبوع سازی زندگی در مجموعه هستی
 3. ایجاد امیدواری
 4. مسئولیت پذیری
 5. نشاط و حركت
 آموزه‌های دینی نگرش فرد به نظام هستی و قوانین آن را خوش‌بینانه می‌سازد. از نظر استاد مطهری فرد با ایمان در كشف هستی همچون شهروند كشوری است كه قوانین و تشكیلات و نظامات آن را صحیح و عادلانه می‌داند و به حسن نیت كارگزاران آن ایمان دارد. لاجرم: اولاً‌، زندگی برای او مطبوع و دلپذیر می‌شود. ثانیاً زمینه‌های ترقی و تعالی را برای خود و دیگران فراهم می‌بیند و روح «امیدواری» در او پدید می‌آید. ثالثاً، اگر چیزی موجب عقب‌ماندگی اوشود آن را جز از ناحیه كم‌كاری و بی‌تجربگی و مسئولیت‌گریزی خود و امثال خود نمی‌داند. او همچنین پاره‌ای از رنج‌ها و دشواری‌ها را زمینه ترقی و تكامل خود می‌داند. این اندیشه به طور طبیعی شخص را به غیرت می‌آورد و با «خوش‌بینی» و «امیدواری» به حركت و جنبش در جهت اصلاح خود وامی‌دارد و از دشواری‌ها استقبال می‌كند. درمقابل، فرد بی‌ایمان مانند شهروندی است كه قوانین، تشكیلات و كارگزاران كشورش را فاسد می‌داند و از قبول آنها هم چاره‌ای ندارد. درون چنین فردی انباشته از عقده‌ها و كینه‌هاست. او هرگز به فكر اصلاح خود نمی‌افتد، از جهان لذت نمی‌برد و هستی برای او زندانی هولناك است كه یا باید از چنگ آن بگریزد و یا با رنج و سختی آن را تحمل كند. با توجه به آنچه گذشت می‌توان تأثیرات معنای دینی حیات بر روان و كنش فرد را به شرح ذیل برشمرد: خوش بینی، مطبوع‌سازی زندگی، امیدواری، مسئولیت پذیری و جنبش و حركت اصلاحی.

2. بهداشت، سلامت و آرامش روانیكی از نیازهای مهم انسان، سلامت و آرامش روان است. در دنیای كنونی علیرغم پیشرفت‌های خیره‌كننده علمی و تكنولوژیكی بشر روز به روز اضطراب، دلهره، افسردگی و ناآرامی بیش از پیش بر انسان چیره شده و حاجت به آرامش روحی و روانی بیشتر احساس می‌شود. نقش دین در سلامت و آرامش روان از جهات مختلفی حایز اهمیت است. در این باره تحقیقات انجام شده توسط روان‌شناسان قابل توجه است:

الف. دینداری و تحمل فشارهای روانیتحقیقات انجام شده نشان می‌دهد انگاره‌های دینی نقش مؤثری در تسكین دردهای روحی، كاهش اضطراب و تحمل فشارهای روانی دارند و افراد مذهبی از ناراحتی روانی بسیار كمتری رنج می‌برند.

ب. دینداری و افسردگیبر اساس تحقیقات، بین دین و افسردگی، استرس و اضطراب نسبت معكوس وجود دارد. این مسئله در عصر حاضر مورد توجه بسیاری از روانشناسان و اندیشمندان است. «ویلر» بر آن است كه فرد مذهبی از طریق اعتقادات دینی بر مشكلات چیره می‌شود و از طریق اعمال مذهبی و شركت در مراسم دینی به شبكه وسیع حمایت‌های اجتماعی متصل می‌شود. «میدور» نیز اظهار می‌دارد كه وابستگی دینی چون بدیل دیگر متغیرهای مؤثر بر سلامت روان مانند وضعیت اقتصادی و حمایت اجتماعی عمل می‌كند و منجر به كاهش شیوع افسردگی می‌شود.

ج. دیندارى و بزهكارىبررسى ها گواه بر آن است كه بین دیندارى و بزهكارى و جرم و جنایت رابطه منفى وجود دارد و رفتارهاى مذهبى مى تواند بین آنها تمایز افكند.
 د. دیندارى و كاهش مصرف الكل و مواد مخدربراساس تحقیقات انجام شده توسط «ادلف» ، «اسمارت» ، «اوتار» و «دیویدز» افراد مذهبى از مواد مخدر استفاده نمى كنند و یا بسیار كم مصرف مى كنند. از نظر «لوچ» و «هیوز» به ویژه در میان عناصر مذهبى اصولگرایان كمتر از همه به مواد مخدر گرایش دارند و هر اندازه ایمان دینى فرد قوى تر باشد احتمال استفاده از مواد مخدر و الكل در او كمتر یا مساوى با صفر است.

هـ . دین دارى و كاهش خودكشىمسأله خودكشى یكى از بحران هاى جدى در تمدن كنونى بشر است. روزنامه اطلاعات مورخه 17/9/47، صفحه «عبور از پنج قاره» مى نویسد: «سازمان بهداشت جهانى اخیراً آمار جالبى درباره خودكشى در كشورهاى مختلف جهان انتشار داده است. به موجب این آمار در هشت كشور صنعتى جهان خودكشى در بین افراد 15 تا 44 ساله سومین علت مرگ و میر در این كشورها را تشكیل مى دهد. این كشورها عبارتند از: آلمان غربى، اتریش، كانادا، فنلاند، دانمارك، مجارستان، سوئد وسوئیس.
 كارشناسان سازمان جهانى بهداشت كه این آمار را پس از ده سال مطالعه كرده اند همچنین اعلام كرده اند كه خودكشى در كشورهاى در حال توسعه نیز به طور وحشتناك رو به افزایش است. در این كشورها حتى جوانان كمتر از 15 سال نیز دست به خودكشى مى زنند.
 آمارى كه از طرف كارشناسان مزبور تهیه شده، نشان مى دهد كه به طور كلى طبقات تحصیل‌كرده و روشنفكر بیش از طبقه كارگر اقدام به خودكشى مى كنند. مثلاً درانگلستان عده زیادى از پزشكان در سال هاى اخیر خودكشى كرده اند. تنها در آلمان غربى همه ساله دوازده هزار نفر خودكشى مى كنند و شصت هزار نفر دیگر به نحوى در صدد خودكشى بر مى آیند. مهم‌ترین علت خودكشى آلمانى ها بیمارى عصبى است. در حال حاضر در آلمان غربى بیش از یك میلیون نفر از فشار عصبى رنج مى برند و ممكن است هر آن دست به خودكشى بزنند.
 در مقابل، تحقیقات نشان مى دهد خودكشى در كسانى كه در مراسم دینى شركت مى كنند نسبتى بسیار كمتر از دیگران دارد. كامستاك و پاتریچ در یك بررسى نشان دادند احتمال خودكشى در افرادى كه به عبادتگاه ها نمى روند چهار برابر بیش از شركت كنندگان در محافل دینى است. همه پژوهش ها نشان مى دهد یكى از علل مهم خودسوزى ضعیف بودن اعتقادات مذهبى بوده است».
 یك بررسى كه در كشور اردن توسط «داراكه»(1992) انجام شده است نشان مى دهد تعداد خودكشى در ماه رمضان در مقایسه با ماه‌هاى دیگر سال كاهش قابل توجهى را نشان مى دهد.
 و. دیندارى، رضایت از ازدواج و كاهش طلاق مسأله ناپایدارى خانواده و گسست آن یكى از بحران هاى بزرگ دنیاى متمدن كنونى و در پى آورنده نتایج ویرانگر روانى و اجتماعى است. براساس مطالعات انجام شده، مذهب مهم ترین عامل پاى بندى به خانواده، رضایت از ازدواج و كاهش طلاق است و این مسأله عامل مهمى در بهداشت روانى خانواده ها به شمار مى رود. تحقیقات نشان داده است مردانى كه همسرانشان را طلاق داده و یا از آنها جدا شده اند ده برابر بیش از دیگران در معرض ابتلا به بیمارى هاى روانى هستند.
 3. سازگارسازى جهان درون و برون؛ كاهش رنج ها بهره دیگرى كه از تفسیر دینى حیات بر مى خیزد «ایجاد سازگارى بین جهان درون و برون» و در نتیجه كاهش رنج ها و ناراحتى هاست.
 بدون شك در مواردى بین خواسته ها و تمایلات انسان و آنچه در جهان خارج وجود دارد تفاوت هایى مشاهده مى شود. گاه این تفاوت ها به گونه اى است كه شرایط خارجى براى انسان رنج‌آفرین و ملال انگیز است. این تفاوت ها مى تواند به گونه هاى مختلف باشد مثل: 1. تفاوت بین خواسته هاى ما و نظام تكوین، مانند شرور و آفاتى چون مرگ و میر، سیل، زلزله، نقص عضو، بیمارى و... 2. بین تمایلات ما و واقعیات اجتماعى، مثل حاكمیت نظام استبدادى و... از طرف دیگر در مواردى واقعیات خارجى به سهولت و در شرایطى كه ما در آن قرار داریم تغییرپذیر است؛ در چنین وضعیتى انسان ها به طور معمول در جهت تغییر جهان خارج به سود تمایلات خود مى كوشند؛ اما گاه جهان خارج اصلاً تغییرپذیرنیست، یا در شرایط مورد نظر شخص دگرگون نمى شود؛ و یا تغییر آن مستلزم هزینه هایى تحمل ناپذیر و نامعقول است. در این موارد بهترین راه سازگارسازى درون با خارج است و دین نیرومندترین عامل آشتى‌دهنده این دو جهان است. دین با تفسیرى كه از جهان و ناملایمات و رنج هاى آدمى در آن مى دهد، نه تنها ناسازگارى آن دو را از میان بر مى دارد؛ بلكه با دادن نقش عبادى به تحمل دشوارى ها و اینكه بزرگ ترین اولیاى الهى چشنده تلخ ترین رنجهایند شیرین ترین رابطه را بین آن دو ایجاد مى كند؛ به طورى كه انسان مؤمن مى گوید: «زیر شمشیر غمش رقص كنان باید رفت»، از همین رو «الیسون» بهترین راه مقابله با مشكلات تغییرناپذیر را مقابله مذهبى مى داند. اینكه حضرت اباعبدالله الحسین(ع) در سرزمین سوزان كربلا و دیدن آن همه رنج و مصیبت و زخم هاى بسیار بر جان و توان خویش فرمود: «رضا الله رضانا اهل البیت» و زینب كبرى(س) پس از تحمل آن همه دشوارى طاقت فرسا مى فرماید: «ما رأیت الّا جمیلا» عالى ترین نمایش شكوه ایمان در سازگارى جهان درون و برون و شیرین نمودن رنج و سختى در جهت مقاصد و اهداف بلند الهى و انسانى است. بدین ترتیب نه تنها رنج انسان كاهش مى یابد، بلكه در مواردى شیرین و دلپذیر مى شود و این جز در سایه دین و ایمان دینى امكان پذیر نیست.
 4. هدف‌بخشى و ایده‌آل‌پرورى
 یكى از مهم ترین كاركردهاى دین ارائه ایده آل و آرمان مطلوب است. ایده آل اصل یا موضوعى است كه مورد گرایش انسان قرار گیرد و هدف تلاش ها و كوشش هاى او باشد. ایده آل موجب شكل گیرى نوع انتخاب آدمى است. شخص به طور آگاهانه یا ناخودآگاه همه پدیده ها را با آن مى سنجد و ارزشداورى مى كند. ایده‌آل از مختصات زندگى بشرى و از عناصر اساسى آن است. انسان زمانى مى تواند از یك زندگى حقیقى برخوردار باشد كه آگاهانه براى خود ایده‌آل و آرمان انتخاب كند. انسان ها در طول تاریخ ایده آل هایى چون رفاه، ثروت، شهرت، مقام، عشق، زیبایى، دانش و... انتخاب كرده اند لیكن بهترین ایده‌آل آن است كه داراى شرایط زیر باشد:
 1. منطقى باشد.
 2. قابل وصول باشد.
 3. تمایلات سودجویانه و خودخواهانه و «من طبیعى» آدمى را كنترل كند.
 4. در انسان چنان كششى ایجاد كند كه از درون به سوى هدف اعلاى حیات حركت كند. چنین آرمانى تنها از دین حق و معناى دینى حیات بر مى خیزد. «میلر بروز» از قول «اینشتین» مى گوید: «علم، ما را از آنچه هست آگاه مى كند و دین (وحى) است كه ما را به آنچه كه سزاوار است كه باشد مطلع مى كند».
 5. پاسخ به احساس تنهایى یكى از رنج هاى بشر كه در جهان صنعتى و پیدایش كلان‌شهرها به شدت رو به افزایش است، مسأله احساس تنهایى است. منظور از احساس تنهایى در اینجا تنهایى فیزیكى یعنى جدایى از دیگران نیست؛ بلكه گونه هاى دیگرى هم چون ناتوانى دیگران در پاسخ دهى به برخى از نیازهاى انسان، عدم درك دیگران از شخص و یا سرگرمى دیگران به كار خود و جستجوى منافع خویش و عدم توجه عمیق، جدى، خیرخواهانه و دیگرخواهانه در جهت تأمین خواسته ها و نیازهاى شخص است. به عبارت دیگر، انسان در این دنیا خود را در میان انبوه مردمانى مى یابد كه همواره در بند خودخواهى هاى خویشند و حتى اگر اعمالى به ظاهر نیك و مفید به حال دیگرى انجام مى دهند عمدتاً آمیخته به انواع درخواست ها، گرایش ها و خودخواهى هاى ظاهر و پنهان است و كسى صد در صد به خاطر «من» كارى براى «من» انجام نمى دهد. اما در نگرش دینى، انسان هیچ گاه تنها نیست.
 6. تقویت قدرت كنترل غرایز از جمله خطراتى كه همواره جامعه بشرى را مورد تهدید قرار داده و در عصر قدرت و تكنولوژى خطراتى صد افزون براى بشریت به بار آورده لجام گسیختگى غرایز، خودخواهى ها و تمایلات سركش نفسانى است. این پدیدة شوم نه تنها از جانب علم و دانش و فلسفه هاى بشرى مهارشدنى نیست، بلكه اربابان قدرت و دانش را نیز به اسارت خود درآورده و علم و تكنولوژى را نیز در این جهت، استخدام كرده است. آن عامل نیرومندى كه انسان را از اسارت هواهاى نفسانى آزاد ساخته و قدرت رویارویى با طغیان هاى زندگى‌سوز نفس اماره را مى بخشد، ایمان استوار دینى است.
 «استایوفسكى» مى گوید: «اگر خدا (دین) نباشد همه چیز مباح است». یعنى غیر از خداباورى و ایمان مذهبى هیچ عامل دیگرى توان بازدارندگى از اعمال ضداخلاقى، بیمارى بى‌عدالتى، تجاوز و فساد و تباهى و رام كردن نفس اماره و سركش آدمى را ندارد.
 7. دیگر كاركردها
 افزون بر آنچه گذشت كاركردهاى روان‌شناختى، فراروانشناختى، روان ‌تنى و جسمانى دیگرى براى دین ذكر شده كه به ذكر عناوین آنها بسنده نموده و خواننده عزیز را به مطالعه و جستجوى بیشتر در این زمینه فرا مى خوانیم:
 1. بهداشت و سلامت جسمانى، طول عمر، پایدارى در فعالیت هاى فیزیكى، تقویت سیستم ایمنى و دفاعى بدن، تسریع در بهبودى و كوتاه كردن دوران درمان.
 2. ایجاد خضوع، تعبد و تسلیم در جهانى آكنده از سرگردانى و تعارضات فكرى.
 3. عشق و محبت، پاسخ به غرایز فرامادى بشر و ایجاد لذت هاى فراجسمانى، تصفیه غم ها و جذب شادى ها.
 4. كاهش اضطراب، ترس ها و وحشت ها؛ به ویژه ترس از مرگ.
 5. افزایش قدرت كنترل و مدیریت ذهن (سایكو سیبرنیتك) و تصویرسازى ذهنى.
 6. هویت‌بخشى، انسجام و تعادل شخصیت ، رهایش از آشفتگى و هماهنگ سازى افكار و احساسات.
 7. شجاعت‌آفرینى و افزایش قدرت پایدارى در برابر دشمنان و زورمندان.
 8. بهداشت و سلامت روح و حقیقت برین وجود آدمى.
 9. ایجاد وقار و سنگینى و دورى از جلفى و سبكى.
 10. كاهش و كنترل عملیات جنسى.
 جمع‌بندى:
 این نوشتار را با سخنى از «میلتون یینگر» به پایان مى بریم. او در مقاله «دین و نیازهاى فرد» مى نویسد: «در پزشكى روان تنى وقتى نكات زیر را ملاحظه كنیم، ارزش دین آشكار مى شود:
 1. دین، انسان را به یك فلسفه حیات مسلح مى كند و به عقل وى روشنگرى لازم را مى بخشد. دین براى یك فرد نقشى را ایفا مى كند كه قطب‌نما براى یك كشتى و در دریاى زندگى جهت و راهنمایى در اختیار او مى نهد.
 2. دین بر اراده انسان تأكید مى نهد، آن را تقویت و فرد را كمك مى كند تا به فرمان هاى عقل گردن نهد.
 3. دین نیازهاى اساسى روح، به ویژه نیاز به عشق و جاودانگى را، تحقق مى بخشد.»
 پی‌نوشت‌ها:
 ـ تا نِه گی دو كه نه تن، حس مذهبی یا بعد چهارم روح انسانی، ترجمه مهندس بیاتی، ص14.
 ـ آلكسیس كارل، نیایش، ترجمه دكتر علی شریعتی، ص55، تهران، تشیع.
 ـ شهید مطهری، یادداشت‌ها، ج 4، ص 151.
 ـ همان.
 ـ دكتر صفدر صانعی، آرامش روانی و مذهب، ص8، قم، پیام اسلام، چاپ ششم، 1350.
 ـ همان، ص6.
 ـ فرید وجدی، دایرة المعارف، به نقل از: شهید مطهری، یادداشت‌ها، ج 4، تهران، قم، صدرا.
 ـ روم/ 10.
 ـ جهت آگاهی بیشتر بنگرید: حمیدرضا شاكرین؛ دین شناسی(پرسش‌ها و پاسخ‌های دانشجویی) قم ، معارف.
 ـ این مسئله اساساً مقوله‌ای معرفتی است، از این رو در بحث از كاركردهای معرفتی دین تحت عنوان «پاسخ به پرسش‌های بنیادین» بررسی شد، لیكن به لحاظ كاركردهای مهم روانشناختی آن در اینجا نیز به آن اشاره می‌شود.
 ـ karl gustave jung, See: Modern Man in searh of Asoul p.284. Also: His Philosophy of Religion.
 ـ پیتر آلستون، ملتون یینگر، محمد لگنهاوزن،‌ دین و چشم‌اندازهای نو، ترجمه غلامحسین توكلی، ص 163، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی قم، بوستان كتاب قم، 1376.
 ـVictor Frunkle.
 ـ Superlogo.
 ـ جهت آگاهی بیشتر بنگرید:‌ مجموعه مقالات اولین همایش نقش دین در بهداشت روان، ص 164ـ 167.
 ـ‌ ملكم همیلتون، جامعه شناسی دین، ترجمه محسن ثلاثی، ص 179.
 ـ خوش بینی دارای گونه‌های مختلف مثبت و منفی است. آنچه در اینجا مورد نظر است خوش‌بینی حقیقت و سازنده است.
 ـ اسلام و بهداشت روان، ج 2، ص 245.
 ـ see: porseman .P.Lyons, J.S., Larsin, D.B. and Starnin, j.j (1990) (Religious belief, Depression, and Amlulation Stutus in eldery woman with Borken Hips. American journd .psychatiry, 147-758-766.
 ـ Willer.
 ـ Meador.
 جهت آگاهی بیشتر بنگرید:
 الف. دكتر احمدعلی نور بالا، شواهد پژوهشی در رابطه بین وابستگی مذهبی و افسردگی (مقاله) اسلام و بهداشت روان، مجموعه مقالات، ج 1، ص 17-20.
 ب. دكتر قربانعلی اسداللهی، رابطه اعتقادات مذهبی در درمان بیماری‌های افسردگی مقاله (نقش دین در بهداشت روان) مجموعه مقالات ص 41-47.
 ـ see: Gartner,J. Larson, D.B., Allen, G. )1991(. Religious commitments and mental Health: A Review of the Empirical Literature, Joural Psychology and Theology, 19,6-26.
 ـ Adlof.
 ـ Smart.
 ـ Autar.
 ـ Dauids.
 ـ Loch.
 ـ Hughes.
 ـ Adolf, E,M. Smart,R.G )1485( Drug use and Rse and Religious affiliation, Feelings, British journal of Addiction. نیز بنگرید: اسلام و بهداشت روان مجموعه مقالات( ج 2، ص 23، قم، معارف، چاپ اول، 1382.
 ـ شهید مطهرى، یادداشت ها، ج 3، ص 389، قم و تهران: صدرا، چاپ سوم، 1382.
 ـ Comstock.
 ـ Partridge
 ـ Comstock, G.r Partidge, K.B. )1472( Church Abandance and Health. Journal of Chronic Disease. 25.665.672.
 ـ Darakeh. نیز بنگرید: اسلام و بهداشت روان، ج 1، ص 237-243.
 ـ دكتر محمد قهرمانى و...، بررسى تأثیر روزه‌دارى بر وضعیت سلامت روانى (مقاله) نقش دین در بهداشت روان، ج1، ص 244، قم، معارف، چاپ اول، 1382.
 ـ see Glenn N.D. Weaver. C.N )1987( Multivariate, Multisurvey study Of Marriage, 40,267-282
 see also: Sporawski. M.j,Houghson M.J.)1987( preceriptions for Happy marriage Adjustment and Satisfaction of Couples married so or more yearly, family coordinator, 27, 321, 327.
 ـ بنگرید:الف. دكتر باقر غبارى بناب، مطالعاتى در قلمرو مشترك دین و روان شناسى (مقاله)، ص 100، حوزه و دانشگاه (فصلنامه)، شماره 29، زمستان 80.
 ب. دكتر محمد قهرمانى، و... بررسى تأثیر روزه دارى بر وضعیت سلامت روانى (مقاله)، دین و بهداشت روان، ج 1، ص 244، قم، معارف، چاپ اول، 1382.
 ـ بنگرید: دكتر على نقى فقیهى، بهداشت و سلامت روان در آیینه علم و دین، ص 85، قم، حیات سبز، 1384، چاپ اول.
 ـ جهت آگاهى بیشتر در این زمینه بنگرید: دكتر عبدالله نصرى، فلسفه آفرینش، ص 49 - 73، قم، معارف، چاپ اول، 1382.
 ـ الثقافة الاسلامیة، ق: شهید مطهرى، یادداشت ها، ج 4، ص 188، تهران: صدرا، دوم، 1382.
 ـ‌ بنگرید: جوادى آملى، انتظار بشر از دین، ص 46 - 47، قم، اسراء، چاپ اول، 1380.
 ـ مطهرى، تعلیم و تربیت در اسلام، تهران و قم: صدرا، 1368.
 ـ بنگرید: الف. همو، حكمت ها و اندرزها، ص 3. ب. همو، امدادها و غیبى در زندگى بشر، ص 86.
 ـ Psychologic.
 ـ Parapsychologic.
 ـ Psychosomcetic.
 ـ بنگرید: الف. اسلام و بهداشت روان، مجموعه مقالات اولین همایش بین المللى «نقش دین دربهداشت روان»، ج 1، ص 28 و 187 - 153، قم، معارف، چاپ اول، 1382. ب. همان، ج 2، ص 27. ج. پت كورى، بازگشت به دعا در آستانه هزاره سوم، ترجمه عزیزالله صوفى سیاوش.
 ـ بنگرید: الف. ویلیام جیمز، دین و روان، ترجمه مهدى قائنى و... ب. شهید مطهرى، یادداشت ها، ج 4، ص 196، قم و تهران، صدرا، چاپ دوم، 1382.
 ـ بنگرید: الف. همان، ص 158 و 159. ب. همان، ج 7، ص 15-19. ج. همو، امدادهاى غیبى در زندگى بشر، ص 39، قم: صدرا، چاپ هفتم، 1374.
 ـ مجموعه مقالات اولین همایش دین در بهداشت روان، ص 167، قم، نوید اسلام، چاپ اول، 1377.
 ـ همان.
 ـ بنگرید: شهید مطهرى، یادداشتها، ج 4، ص 122.
 ـ Psychocyberentic.
 ـ بنگرید: مجموعه مقالات اولین همایش نقش دین در بهداشت روان، ص 165، قم، نوید اسلام، چاپ اول، 1377.
 ـ شهید مطهرى، حكمت ها و اندرزها، ص 47.
 ـ همو، یادداشتها، ج 4، ص 123 و 158-159.
 ـ همان، ص 154.
 ـ بنگرید: الف. ویلیام جیمز، دین و ران، ترجمه مهدى قائنى. ب. شهید مطهرى، همان، ص 169.
 ـ‌ مجموعه مقالات اولین همایش نقش دین در بهداشت روان، ص 167.
 ـ Milton Yinger.
 ـ Religion and Individual Needs in Seentific Stady of Religion, p.1777-196.
 ـ آلستون، م. یینگر، م. لگنهاوزن، دین و چشم اندازهاى نو، ترجمه غلامحسین توكلى، ص 162.
منبع:پرسمان
از مهم‌ترین كاركردهای اساسی دین، تبیین معنای زندگی است. هر انسانی از خود می‌پرسد كه زندگی برای چیست؟ درد و رنج و مرگ و میرها چه معنا دارد؟ و در مجموع آیا جهان ارزش زیستن دارد یا نه؟ یافتن پاسخی صحیح در برابر این پرسش‌ها زندگی‌ساز است و ناكامی در برابر آن زندگی سوز.