 
از مطالبى كه روان‌شناسان در خصوص دوران رشد كودكِ شیر خوار مورد تأكید قرار داده‌اند، این است كه طفل تنها از شیر مادر استفاده نمى‌كند و خصوصیات شخصیتى وى همراه با محبت‌ها، عواطف و نوازش‌هاى او به فرزندش انتقال مى‌یابد  و به رشد روانى او كمك مى‌كند. امام على علیه‌السلام قرن‌ها قبل، این ویژگى را مورد توجه قرارداده و فرموده‌اند:این مادر است كه به تو از عصاره قلبش غذا داد؛ قوتى كه دیگرى از دادن آن امتناع مى‌كند. این مادر است كه كه با تمامى اعضاء و جوارحش با نهایت شادمانى و خوشرویى تو را از جمیع حوادث و رخدادها محافظت نمود.1حضرت على علیه‌السلام در سیره عملى و زندگانى فردى خویش، این موضوع را مورد توجه قرار داد و چون به سوگ شهادت پاره تن پیامبر صلى‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم ، حضرت فاطمه زهرا علیهاالسلام نشست، برادرش عقیل را كه از آگاهان به انساب عرب بود و طوایف و قبایل شبه جزیره عربستان و نقاط مجاور را به خوبى مى‌شناخت، فراخواند و از او خواست براى وى همسرى بیابد كه زاده دلاوران باشد تا فرزندى شجاع به دنیا آورد؛ چرا كه به طور مسلّم سرشت و خصائص اجداد در فرزند تأثیر یافته و به او منتقل مى‌شود. عقیل پس از تحقیق، فاطمه دختر حزام بن خالد بن ربیعه ـ از نوادگان عامر و منسوب به طایفه هوازن ـ را به برادرش معرفى نمود و خاطر نشان كرد: پدران و دایى‌هاى این زن از دلاوران عرب در قبل و بعد از اسلام بوده و مورّخان از آنان در هنگام نبرد، شجاعت و دلیرى و رادمردى‌ها نقل كرده‌اند؛ آن چنان كه حاكمان زمان آنان در برابرشان سرتسلیم فرود مى‌آورده‌اند. در میان عرب شجاع‌تر و قهرمان‌تر از پدرانش یافت نشود. و مقصود امیرمؤمنان علیه‌السلام نیز چنین همسرى بود؛ چرا كه در میان تیره فاطمه كه به «امّ‌البنین» هم موسوم است، شخصى وجود دارد به نام عامر بن مالك بن جعفر بن كلاب ـ جدّ ثمامه، مادر این زن ـ كه به سبب قهرمان‌سالارى و شجاعتش، او را بازى‌گیرنده سرنیزه‌ها (نیزه باز) لقب داده‌اند.حزام پدر امّ‌البنین از استوانه‌هاى شرافت در میان عرب به شمار مى‌رفت و در بخشش، دلاورى و حماسه آفرینى شهرت داشت. خاندانش از طوایف و قبایل ریشه‌دارى بودند كه علاوه بر رشادت و شجاعت در میادین نبرد، به دستگیرى از مستمندان، میهمان‌نوازى و یارى رسانیدن به درماندگان نیز اشتهار داشتند. برخى از برجستگان این خاندان متّصف به صفات والا وگرایش‌هاى عالى انسانى بودند كه به حكم قانون وراثت، ویژگى‌هاى اخلاقى خود را از طریق امّ‌البنین به فرزندان بزرگوارش انتقال دادند.2على علیه‌السلام وقتى از گزارش برادرش درباره خاندان همسر آینده‌اش مطلع گردید، به وى فرمود تا براى خواستگارى از امّ‌البنین به نزد بستگانش مراجعه كند. عقیل پذیرفت و به دیدن حزام بن خالد رفت و موضوع را با او مطرح كرد. وقتى حزام از مقصودش باخبرگردید، بدون لحظه‌اى درنگ، موافقت خود را با این وصلت اعلام داشت و براى این كه دخترش را در شادمانى خود شریك نماید، این خبر مهم را به اطلاع او رساند. چون دختر حزام به هویت خواستگار با فضیلت خویش پى‌برد، در حالى كه عرق شرم و حیا بر پیشانى‌اش نشسته بود، نتوانست از ابراز سرور و شعف خوددارى كند؛ زیرا این وصلت مبارك براى او و خانواده‌اش افتخارى بزرگ و سعادتى فوق العاده محسوب مى‌گردید. عقیل به وكالت از سوى برادرش مولا على علیه‌السلام خطبه عقد را جارى كرد و بدین ترتیب، فاطمه دختر حزام رهسپار خانه امیرمؤمنان علیه‌السلام شد.3بانویى پارسا و مهربانامّ‌البنین پیش از آن كه پاى در خانه نخستین فروغ امامت نهد، «فاطمه» نام داشت. او كه از خصال نیكو و ایمانى استوار برخوردار بود، در همان نخستین روزهاى زندگى مشتركش با حضرت على علیه‌السلام ، از ایشان خواست تا نام او را تغییر دهد. امیرمؤمنان علیه‌السلام با شگفتى علت آن را جویا شدند. امّ‌البنین با نهایت بصیرت و تیزهوشى، گفت: هرگاه مرا فاطمه صدا مى‌زنى، حسن و حسین علیهماالسلام به یاد مادرشان حضرت فاطمه زهرا علیهاالسلام مى‌افتند و خاطره غم‌بار جدایى از او و رنج بى‌مادرى، در ذهنشان تداعى مى‌گردد و من راضى نیستم كه آنان از این بابت آزرده شوند. پس نام آن بانوى گرامى به «امّ‌البنین» تغییر یافت.4 چون حضرت على علیه‌السلام در همسرش خردمندى و صفات نیكو مشاهده كرد، در تكریم و احترامش از صمیم قلب كوشید.گروهى از مورّخان در پى‌اثبات این نكته بوده‌اند كه امیرمؤمنان علیه‌السلام پس از شهادت فاطمه علیهاالسلام با دختر حزام عامریه ازدواج كرد.5 و دسته‌اى دیگر مى‌گویند: این وصلت بعد از ازدواج آن حضرت با بانویى به نام «امامه» بوده است.6 اما به طور مسلّم، این پیمان مبارك بعد از رحلت حضرت صدیقه كبرا علیهاالسلام مى‌باشد؛ زیرا تا فاطمه علیهاالسلام در قید حیات بود، اختیار همسر دیگرى براى امام على علیه‌السلام روا نبود.7امّ‌البنین از بانوان ارجمند و با معرفت نسبت به جایگاه اهل‌بیت علیهم‌السلام و داراى اخلاص و صفا در ولایت و محبت به این خاندان، بود همان‌طور كه نزد اهل‌بیت علیهم‌السلام از شأن و مقامى بس والا بهره داشت و زینب كبرى علیهاالسلام همان‌گونه كه در ایام عید به دیدارش مى‌آمد، پس از واقعه كربلا و ورود به مدینه؛ به دیدارش رفت و شهادت فرزندانش را به وى تسلیت گفت.8از عظمت مقام و موقعیت اهل‌بیت علیهم‌السلام نزد او چنین نقل كرده‌اند كه وقتى به عقد ازدواج حضرت على علیه‌السلام درآمد، امام حسن و امام حسین علیهماالسلام بیمار بودند و او همچون مادرى دلسوز و پرستارى مهربان به مراقبت و دل‌نوازى از آنان مبادرت نمود، و چنین امرى از همسر سرور اهل ایمان كه از انوار معارفش بهره‌ها گرفته، در بوستان علوى پرورش یافته و به اخلاق و آداب مولاى متقیان مؤدّب و متخلّق شده، امرى شگفت نمى‌باشد.9امّ البنین بر آن بود تا در حدّ توان جاى مادر را براى نوادگان پیامبر و سروران جوانان بهشت پركند؛ مادرى كه در اوج جوانى پژمرده شد. فرزندان رسول خدا در وجود این بانوى پارسا، مادر خود را مى‌دیدند و از فقدان مادر كم‌تر رنج مى‌بردند. امّ‌البنین فرزندان دختر پیامبر را بر كودكان خود مقدم مى‌داشت و عمده محبت و عاطفه خود را نثار آن نمونه‌هاى والاى كمال مى‌نمود. تاریخ، مانند چنین بانوى بزرگوارى كه فرزندان زن دیگرى را بر كودكان خویش برترى دهد، كمتر به خود دیده است. او این توجه و رجحان را نه تنها وظیفه‌اى عاطفى، بلكه فریضه‌اى دینى مى‌شمرد و این حقیقت قرآنى را در نظر داشت كه خداوند متعال اجر رسالت پیامبر خویش را محبت به خاندان او قرارداده و آنان عزیزترین اهل‌بیت آخرین فرستاده الهى بودند. و وى با درك چنین عظمتى، كمر به خدمتشان بست و حقشان را در حدّ توان ادا كرد.امّ‌البنین نزد مسلمانان به دلیل این گونه محبت‌ها و پرورش انسان هایى شجاع و فداكار، جایگاهى ویژه دارد و بسیارى معتقدند او به دلیل پارسایى، در پیشگاه خداوند منزلتى والا دارد و اگر دردمندى، او را واسطه خود نزد حضرت بارى تعالى قرار دهد، لطف خداوند شامل حالش گردیده و حزن و اندوهش برطرف مى‌شود. از این جهت به هنگام سختى‌ها و درماندگى‌ها، این مادر فداكار را شفیع خود قرار مى‌دهند.10امّ‌البنین همان زنى بود كه حضرت على علیه‌السلام مى‌خواست؛ بانویى كه قادر گردید فرزندانى حماسه‌آفرین به جامعه اسلامى تحویل دهد كه از همان سنین طفولیت از خصم نهراسند و در مقابل شمشیرها و نیزه‌ها مقاومت كنند و بیمى به دل راه ندهند. او براى شوهر گران قدرش، چه در زمان حیات و چه بعد از شهادت آن امام همام، زنى باوفا، فداكار و پاكدامن بود.نقل كرده‌اند: پس از این كه حضرت على علیه‌السلام توسط یكى از شقاوت پیشگان نهروان در محراب عبادت به فوز عظیم شهادت نائل گردید، مغیرة بن نوفل و پس از او، ابوهیاج بن سفیان از «امامه» خواستگارى كردند و او در این باره با امّ‌البنین مشورت كرد. آن زن وفادار در جوابش گفت: سزاوار نیست بعد از مولاى پرهیزگاران، بدن ما با مرد دیگرى تماس پیدا كند. این پاسخ سنجیده آن‌چنان اثر ژرفى در روح و روان امامه و دیگر زنان حضرت على علیه‌السلام از جمله لیلا و اسماء برجاى نهاد كه از آن پس، هیچ یك ازدواج نكردند و این زنان فداكار پس از شهادت همسرشان در حال تجرّد باقى ماندند تا آن كه به داربقا شتافتند و به شوهر ارجمندشان ملحق گشتند.فاطمه‌امّ‌البنین دومین یا سومین زنى است كه به حباله نكاح على علیه‌السلام در آمد و چهار پسر به دنیا آورد كه در واقعه كربلا و در ركاب برادر بزرگوارشان، امام سوم، پس از پیكارى عزّت آفرین با دشمنان، جام شهادت نوشیدند.گفته‌اند: چون اهل‌بیتِ امام حسین علیه‌السلام به مدینه آمدند، امّ‌البنین بركنار مرقد مطهّر رسول اكرم صلى‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم با زینب كبرى علیهاالسلام ملاقات نمود و به وى عرض كرد: اى دختر امیرمؤمنان! از پسرانم چه خبر دارید؟ آن بانوى بزرگ فرمود: همه كشته شدند. امّ‌البنین با استوارى و بدون آن كه تغییرى در روحیه‌اش پدید آید، عرض كرد: جان همه به فداى حسین علیه‌السلام ! از او چه خبر دارید؟ خواهرش با ناگوارى گفت: او را با لب تشنه كشتند. تا این سخن را شنید، دست‌هاى خویش را به سر و سینه كوبید و با صداى بلند و به حالت گریان گفت: واحسیناه! زینب كبرى علیهاالسلام فرمود: از فرزندت عباس یك یادگار آورده‌ام و آن، سپرى خونین است. با مشاهده آن سپر، امّ‌البنین طاقت نیاورد و بیهوش شد. چون به هوش آمد به دلیل شهادت آن جانبازان راه حقیقت و مجاهدان طریق انسانیّت به گریستن و نوحه‌سرایى ادامه داد و در چنین حالتى به اطرافیان گفت: به من امّ‌البنین نگویید؛ زیرا دیگر پسرى ندارم كه مادرشان باشم. و از آن پس، گوشه عزلت گزید و یار و همدمش غصه و اشك بود تا آن كه در مدینه دعوت حق را لبیك گفت و در گورستان بقیع دفن گردید كه آرامگاهش هم اكنون زیارتگاه شیعیان و اهل ایمان مى‌باشد.11ولادت با بركتچهار روز از ماه شعبان سال 26 هجرى مى‌گذشت؛ ماهى كه براى اهل‌بیت عصمت و طهارت علیهم‌السلام و پیروان آنان با بركت، رحمت و وارستگى توأم است. در این روز در شهر مدینه ستاره‌اى پرفروغ در آسمان فضیلت هویدا گردید كه درخشش آن، خاندان عترت و اصحاب ائمه را در موجى از شادى و شعف فرو برد. این مولود شكوهمند در خانه‌اى دیده به جهان گشود كه ایمان و تقوا در آن حضور داشت و اهلش به نور معنویت آراسته بودند.12با تولد این كودك كه «عبّاس» نامیده شد، مدینه به گُل نشست و موجى از سرور، خاندان علوى را فراگرفت. وقتى مژده ولادت این طفل به امیرمؤمنان علیه‌السلام داده شد، به خانه شتافت و او را در برگرفت. گونه‌اش را بوسه‌باران كرد و مراسم شرعى را درباره‌اش اجرا نمود؛ یعنى در گوش راستش اذان و در گوش چپش اقامه گفت. نخستین كلمات، بانگ روح بخش توحید بود كه توسط پیشاهنگ پارسایى و پرهیزگارى بر صفحه ذهن و دلش نشست و سرود جاویدان یكتا پرستى، جانش را نوازش داد و در اعماق وجودش جوانه زد و به درختى بارور از باورها و ایمان و تقوا مبدّل گردید تا آن جا كه در راه حفظ آن، جان باخت و خونش را به پاى آن ریخت.در هفتمین روز تولد، بنا به سنّتى اسلامى كه رسول اكرم صلى‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم آن را بنیان نهاده بود، حضرت على صلى‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم سرفرزندش را تراشید و هم سنگ موهایش طلا یا نقره به فقیران و مستمندان داد و همان گونه كه نسبت به حسنین علیهماالسلام عمل كرده بود، گوسفندى به عنوان عقیقه براى این نوزاد ذبح كرد. پدر تمامى آرمان‌هاى خدا پسندانه را در سیماى نورانى این كودك خواند و در پس پرده‌هاى غیب؛ جنگاورى، دلیرى و فداكارى این فرزند را در عرصه پیكار با پلیدى‌ها دریافت و به همین جهت، او را عباس (شیر بیشه) نامید؛ چرا كه این طفل به همه ثابت كرد كه هرگز به اهل باطل روى خوش نشان نمى‌دهد و در برابر جویندگان حقیقت و پویندگان این مسیر، خندان و شاداب است.13بوسه و گریهروزى امّ‌البنین امیرمؤمنان صلى‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم را مشاهده كرد كه عباس را در آغوش گرفته و بردستانش بوسه مى‌زند و مى‌گرید. چون آن بانوى با فضیلت این گونه دید، دچار نگرانى و ناگوارى شد؛ زیرا سابقه نداشت كه فرزندى چنین نیك منظر و صاحب شمائل علوى، براى پدرش اضطراب و پریشانى به همراه آورد و برحسب ظاهر، عاملى كه موجب آشفتگى شود دروى دیده نمى‌شد. پس امّ‌البنین سبب را از حضرت پرسید. حضرت على علیه‌السلام او را نسبت به حقیقتى كه در آینده اتفاق خواهد افتاد، آگاه كرد و فرمود دستان فرزندش در راه مدد رسانى به امام حسین علیه‌السلام قطع مى‌شود. با شنیدن این خبر غیبى، صداى فریاد و شیون آن مادر دلسوخته از خانه على علیه‌السلام بلند شد و اهل منزل نیز به نوحه‌گرى پرداختند. حضرت افزود: اى امّ‌البنین! نور دیده‌ات نزد خداوند منزلتى بزرگ دارد و پروردگار در عوضِ دو دست بریده‌اش، دو بال به او مرحمت خواهد كرد كه با ملائكه در بهشت به پرواز در مى‌آید، همان گونه كه از قبل، این لطف را به جعفر بن ابى‌طالب عنایت نموده است. امّ‌البنین با شنیدن این بشارت ابدى و سعادت جاودانه، مسرور گردید.14كنیه و القاباز جمله آداب و سنت‌هاى مربوط به كودكان در صدر اسلام و در میان خاندان عترت، این بود كه براى فرزندان خود، كُنیه تعیین مى‌كردند. مزیت این ویژگى آن بود كه از همان دوران كودكى شخصیت فرزند مورد توجه قرار مى‌گرفت و در اجتماع از اعتماد به نفس بیشترى برخوردار بود. همچنین وقتى طفلى را با كنیه صدا مى‌كنند، مورد محبت واقع شده و آرامش مى‌یابد و یاد مى‌گیرد كه بزرگان را چگونه مورد خطاب قرار دهد. امام باقر علیه‌السلام فرموده‌اند: ما براى فرزندانمان در دوران خردسالى كنیه مشخص مى‌كنیم تا در سنین بالاتر به لقب‌هاى ناگوار مبتلا نشوند.15حضرت عباس علیه‌السلام نیز به كنیه‌ها و لقب‌هایى اشتهار یافت؛ كنیه مشهور آن حضرت «ابوالفضل» مى‌باشد؛ زیرا كه از جهتى، فرزندى به نام «فضل» داشته و از طرف دیگر، به دلیل مكارم اخلاقى و فضیلت‌هاى انسانى، شایسته چنین كنیه‌اى مى‌باشد واگر فضل و سیادت را بنیانى رفیع تصوّر كنیم، عباس علیه‌السلام از پایه‌هاى مهم آن است.القاب آن حضرت نیز معرف شخصیت و ارزش معنوى وى مى‌باشد. از آن‌جا كه سیمایى نیكو و با صلابت داشت و چون بدر مى‌درخشید و از آیات كمال و جمال به شمار مى‌رفت، او را «قمر بنى‌هاشم» لقب دادند.در آن هنگامه‌اى كه جنایت پیشگان آب را بر امام حسین علیه‌السلام و یارانش بستند، حضرت عباس علیه‌السلام بارها صفوف دشمن را شكافت و خود را به فرات رسانید و تشنگان اهل بیت و اصحاب امام را سیراب ساخت و به همین دلیل، از بزرگ‌ترین و بهترین القابش «سقّا» مى‌باشد. آن حضرت در كنار رودخانه‌اى كه «علقمه» نام داشت، به شهادت رسید؛ لذا وى را قهرمان «علقمه» لقب دادند.«باب الحوائج»، «سپه‌سالار»، «كبش الكتیبه» و «پرچمدار» یا «علمدار» كربلا از دیگر القاب آن حضرت است.16پرورش‌هاى پرمایهحضرت على علیه‌السلام ضمن رعایت اصول تربیت دینى، نظارت دقیق و مداومى در مورد فرزند خود داشت و سعى وافرش براین بود تا وى را به عنوان شخصى اهل دیانت، داراى تعهد و مسئولیت و برخوردار از كرامت‌هاى انسانى پرورش دهد. امام با عباس همچون دیگر فرزندانش دوست و رفیق بود و با نهایت عطوفت و محبت با او رفتار مى‌نمود. یار و یاورش بود و در مشكلات و دشوارى‌ها دستش را مى‌گرفت. هرگز اجازه نمى‌داد كودكش در مسیر تربیت تحقیر گردد و مى‌كوشید زمینه هایى فراهم كند تا او احساس شخصیت كند و دوران كودكى و نوجوانى را با اصلاح و تعدیل غرائز و احساسات پشت سر بگذارد؛ چرا كه وقتى فردى گرامى داشته شود و از او به عنوان انسانى صاحب هویت مستقل و كرامت نفسانى سخن گفته شود و با چنین نگرشى به سوى رشد و شكوفایى گام بردارد، براى تكمیل حالات ملكوتى در وجود خویش به فضایل و خصال نیكو روى مى‌آورد و در میدان معرفت و در عرصه مبارزه با نفس امّاره پیروز و سر بلند مى‌گردد و از ورطه‌هاى گناه اجتناب مى‌نماید و تمایلش به بوستان معارف و گلستان معنویت افزون‌تر مى‌شود.امام على علیه‌السلام عباس علیه‌السلام را بخصوص در سنین كودكى و دوران رشد، نصیحت و امر به معروف مى‌نمود و بر این امر، اصرار داشت. در هر فرصتى ذهن پاك فرزندش را با حكمت‌ها و مطالب سازنده و عمیق بارور مى‌كرد. و همچون لقمان حكیم، جان كودك خود را با مواعظ و حكمت‌هاى ژرف مى‌نواخت، و این توصیه‌هاى اخلاقى، یا نوازش‌هاى عاطفى با لحنى صمیمانه توأم بود. بر همین اساس این جوان هاشمى، انسانى برازنده، پرهیزگار، دانشور، مبارز، شجاع و اهل سخاوت بارآمد و آیینه تمام نماى جمال و كمال پدر پاك خود گردید.در محیط پرورشى عباس علیه‌السلام چشمه توحید جارى بود و او با دلى لبریز ازعشق الهى و مهر ملكوتى تربیت مى‌گردید. دوران كودكى او مملوّ از عنایت و لطف ابراز محبت پدر و برادرانى بود كه لحظه‌اى از پرورش وى به عنوان انسانى والا و صاحب كرامت‌هاى اخلاقى، غافل نبودند.روزى حضرت على علیه‌السلام در منزل خویش نشسته و حضرت عباس و حضرت زینب علیهماالسلام در طرف راست و چپ امام بودند. پدر، پسر را مورد خطاب قرار داد و به وى فرمود: بگو یك! گفت: یك. امام فرمود: بگو دو! عرض كرد: حیا مى‌كنم با زبانى كه یك گفته‌ام، دو بگویم.این نكته اشاره به یك لطیفه توحیدى است؛ یعنى انسان یكتا پرست هرگز به شرك و دوگانه‌پرستى روى نمى‌آورد. حضرت على علیه‌السلام به منظور تشویق و تحسین این كودك و به پاس پاسخ جالب و بجاى او، چشمان فرزند خویش را بوسید.17 زیرا امام متوجه این حقیقت بود كه اگر او به طور شایسته مورد تمجید قرار نگیرد و این گونه جواب نغز و زیبایش با بى‌اعتنایى والدین توأم باشد، امكان دارد، دچار كم‌رویى و خجالت شود. به علاوه تحسین به موقع، از بهترین وسایل مسرور كردن كودكان است. به همین دلیل على علیه‌السلام نسبت به عباس علیه‌السلام مهر و محبت افزون‌ترى مبذول نمود و در واقع، فزونى عطوفت خود را پاداش او قرار داد.ابوالفضل علیه‌السلام از بالندگى شایسته‌اى برخوردار بود؛ چرا كه در پرتو پدرى پارسا، كه حجّت خدا بر روى زمین بود، رشد كرد و از گرایش‌هاى والا جرعه‌هاى جان‌بخش و جاودانى نوشید تا در آینده نمونه كاملى از فضایل و مكارم باشد. مادرش نیز در تربیت فرزندش اهتمامى شایسته داشت و بذر همه صفات پسندیده را در مزرعه وجود عباس علیه‌السلام افشانید. حضرت ابوالفضل علیه‌السلام ملازم دو نوه گرامى رسول اكرم صلى‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم یعنى امام حسن و امام حسین علیهماالسلام سروران جوانان بهشت بود و در كلاس درس آن دو امام بزرگوار اصول فضیلت و آداب والا را آموخت. بخصوص هماره با سید شهیدان همراه بود و در سفر و حضر، از وى جدا نمى‌شد و از اخلاق و رفتارش تأثیر مى‌پذیرفت و الگوهاى رفتارى او را در جان خویش استوار مى‌ساخت تا آن‌جا كه پرتوى از برادر در خصوصیات و دیدگاه‌هایش گردید. امام حسین علیه‌السلام نیز كه ارادت بى‌شائبه و جانبازى برادرش عباس علیه‌السلام را نیك دریافته بود، او را بر تمامى اهل‌بیت خود مقدم مى‌داشت و خالصانه، نسبت به او محبت مى‌ورزید. اسوه‌هاى تربیتى ابوالفضل علیه‌السلام او را به سطح مصلحان بزرگ بشریت ارتقاء داد؛ آن بزرگانى كه با فداكارى‌هاى والا و تلاش‌هاى مستمر براى نجات جامعه انسانى از ذلّت و احیاى آرمان‌هاى بلند انسانى مسیر تاریخ را دگرگون ساختند. این كودك از همان روزهاى آغازین رشد و شكوفایى، آموخت كه در راه اعتلاى كلمه حق و اهتزاز پرچم توحید، جانبازى كند و چنین باورى در اعماق جانش ریشه دوانید و با هستى او عجین كشت. و عجیب نبود او چنین مسیر سازنده و پویایى را طى كند؛ زیرا پدرش امیرمؤمنان و برادرانش حسن و حسین علیهماالسلام و نیز مادر نیكو خصالش، نهال ارزش‌ها را در كشتزار روح و روانش غرس كرده بودند.سیماى با صلابت عباس علیه‌السلاماز عنایات الهى در خصوص حضرت عباس علیه‌السلام این بود كه علاوه بر بزرگوارى، كرم، نیك خویى و عطوفت، داراى سیمایى جذّاب و چهره‌اى شكفته و با حُسن و جمال بود و در واقع، نور ایمان از پیشانى وى مى‌درخشید ولواى مَجد و شكوه پدرش را بردوش مى‌كشید و رخسارى زیبا و اندامى متناسب و نیرومند داشت كه آثار دلیرى و شجاعت در آن نمایان بود. راویان و مورّخان، او را خوب‌رو و پرجاذبه وصف كرده‌اند. رشادت اندام و قامت ایشان در حدى بود كه براسب نیرومند و بزرگى مى‌نشست؛ لكن در همان حال پاهایش بر زمین كشیده مى‌شد.18از همان ابتداى تولّدش، از شدّت زیبایى و سیماى نورانى، به «ماه بنى‌هاشم» موسوم گشت. قبل از او، «عبد مناف»، جدّ رسول اكرم صلى‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم به قمر سرزمین حجاز معروف بود و عبداللّه پدر حضرت محمد صلى‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم به قمر خانه كعبه شهرت داشت. این لقب كه شایسته آن كودك خوش چهره و مه جبین بود، همچنان برایش باقى ماند.19ملاّعلى خیابانى تبریزى در جلد محرم وقایع الایّام از كتاب «مظاهر الانوار» میرزا رضا قلى‌خان هدایت نقل مى‌كند كه: ابوالفضل علیه‌السلام قامتى بلند و بازوان كشیده داشت و چون بر اسب‌هاى قوى قرار مى‌گرفت، زانوهاى او حوالى گردن اسب بود. صورتش مظهر جلال و جبروت كردگار جهان و در شجاعت و مناعت طبع، بعد از امام حسین علیه‌السلام ، سرآمد اولاد امیرالمؤمنین علیه‌السلام و سپهسالار و علمدار امام سوم بود.20مادرش امّ‌البنین كه قلبش آكنده از محبت نسبت به عباس بود، از چشم رشك‌ورزان بر سیماى فرزندش عباس، هراس داشت و مى‌ترسید كه مبادا آن تَنگ نظران تُنُك مایه، بر وى آسیبى برسانند و رنجورش كنند؛ لذا مدام در دعاها و اذكارى كه بر زبان جارى مى‌ساخت، عباس را در پناه خداوند متعال قرار مى‌داد و در باره‌اش دعا مى‌كرد:فرزندم را از شرّ چشم حسودانِ نشسته و ایستاده، آینده و رونده، مسلمان و منكِر، بزرگ و كوچك، زاده و پدر در پناه خداوند یكتا قرار مى‌دهم.21از منظر ستارگان آسمان امامتحضرت عباس علیه‌السلام در بیت امامت و ولایت تربیت نیكویى یافت و حضرت على علیه‌السلام نظرى ویژه در پرورش او داشت، همانند مقاصد پیامبراكرم صلى‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم در رشد و شكوفایى امام حسین علیه‌السلام ، یعنى همان گونه كه خاتم رسولان، امام سوم را براى تربیت دادن حماسه‌اى پرشكوه پرورش مى‌داد و او را بر سر زانوى خویش با نوازش‌هاى خاص به مراحل رشد و كمال رسانید و سفارش وى را به تمام مسلمانان نمود و حسین را جزئى از خود و خود را جزئى از او معرفى نمود: «حسین منّى و انا من حسین». حضرت على علیه‌السلام مى‌دید كه فرزندش در صحراى كربلا به یك فداكار و جانباز نیازى خواهد داشت؛ از این جهت، از خداوند خواست كه او را صاحب پسرى نماید كه در زندگانى یاور و مطیع امام حسین علیه‌السلام باشد. عباس با چنین مقصد مقدّسى از مادرى ستوده خصال، زاده شد و با تربیت علوى، به شكوفایى رسید و در عرصه‌هاى گوناگون در مقابل برادرانش هیچ گاه از ادب خارج نگردید و در فرمان‌بُردارى از امام حسن و امام حسین علیهماالسلام از جان و دل مى‌كوشید و لباس فخر و مباهات را از این بابت بر تن كرده بود و در همه حال ابراز لیاقت و فعالیت خستگى ناپذیرى كرده و در نهایت خضوع و فروتنى، زمین ادب امامت را بوسیده است. امام حسین علیه‌السلام نیز این حماسه‌آفرینى‌ها و وفادارى‌هاى برادرش عباس را ارج نهاد و براى وى مناصبى معیّن كرد كه از چنین مراتب و مقاماتى معلوم مى‌شود. حضرت حسین‌بن على علیهماالسلام نظر خاصّى به ابوالفضل داشته كه فرد دیگرى از بنى‌هاشم این لیاقت را نداشته‌اند.22امام سجاد علیه‌السلام كه خود الگوى تقوا و زهد و عبادت است، درباره این جوان هاشمى فرموده است:خداوند عمویم عباس را رحمت كند كه از خود گذشتگى كرد و نیك از عهده آزمایش برآمد. خود را فداى برادر كرد تا دستانش بریده شد... عباس علیه‌السلام را نزد خداوند متعال منزلتى است كه همه شهیدان در روز قیامت بر او غِبطه مى‌خورند.23حضرت امام صادق علیه‌السلام از عباس علیه‌السلام تجلیل مى‌كرد و مواضع افتخارآفرین او را در روز عاشورا، تكریم مى‌نمود. امام علیه‌السلام در بیانى عالى، آن استوانه استقامت را این گونه وصف كرده است:عموى ما عباس بن على، بصیرتى نافذ، بینشى ژرف و ایمانى محكم داشت. همراه با امام حسین علیه‌السلام و در ركاب او به جهاد پرداخت و به خوبى از بوته آزمایش و ابتلا بیرون آمد. (ایثارى تمام نمود) و با شهادت از دنیا رفت.24امام صادق علیه‌السلام در زیارتى كه به شیعیان آموخته ـ كه داراى سند صحیح و مورد اتفاق و تأیید عالمان امامیه است.ـ مقام حضرت عباس علیه‌السلام را چنین مى‌ستاید:«سَلامُ اللّه و سَلامُ ملائكته المُقرّبین و انبیاء المرسلین و عباده الصالحین و جمیع الشهداء و الصدیقین، الزاكیات الطیبات فیما تغتدى و تَرُوحُ علیك یابن امیرالمؤمنین؛ درود خدا و درود فرشتگان مقرّبش و سلام پیامبران مرسل و بندگان صالحش و سلام تمامى شهدا و اهل صداقت، سلام‌هایى پاك و طیّب در صبحگاهان و شام‌گاهان برتو باد اى فرزند امیرالمؤمنین...باتوجه به این‌كه متن زیارت فوق با زیارت سرور مظلومان، امام حسین علیه‌السلام ـ كه از امام ششم علیه‌السلام روایت شده، شباهت زیادى دارد؛ براى ما این حقیقت روشن مى‌شود كه منزلت قمربنى‌هاشم، صرف نظر ازمقام ویژه امامت و عصمت كه براى امام حسین علیه‌السلام متصوّر و محقّق است، به مقام امام حسین علیه‌السلام شبیه است.25مصلح غیبى، حجّت خدا و بقیة اللّه الاعظم(عجّ) قائم آل محمد در بخشى از زیارت ناحیه مقدسه، حضرت عباس علیه‌السلام را چنین وصف كرده است:«السلام على ابى‌الفضل العباس بن امیرالمؤمنین، المُواسى اَخاهُ بِنفسِهِ الآخِذُ لِغَدِهِ من اَمْسِه، الفادى لَه، الواقى السّاعى الیه...»26سلام بر ابوالفضل العباس فرزند امیرمؤمنان؛ آن كه با فداى جان خود نسبت به برادرش، مواسات (هم‌دردى) كرد و از گذشته‌اش براى آینده توشه برگرفت. آن كه در ركاب برادر فداكارى نمود و با جان خویش از وى حفاظت كرد و به سوى او سعى و اهتمام وافى داشت.در واقع، حضرت ابوالفضل علیه‌السلام چشمه فضل و بزرگوارى بود و گویى از خورشید خونین امامت، یعنى حسین بن على علیهماالسلام شجاعت، علم، صلاح و تقوا را اخذ كرد و به نحو احسن به ظهور رسانید و از این جهت، قول خداوند در قرآن كریم صادق است كه«والشّمس وضُحیها والقمر اذا تلیها»27؛ سوگند به آفتاب و روشنى‌اش به هنگام چاشت و سوگند به ماه چون از پى‌آن برآید.علامه مجلسى قدس‌سره به نقل از مزار شیخ مفید قدس‌سره و مزار ابن مشهدى از امام صادق علیه‌السلام روایت مى‌كند كه در زیارت خود خطاب به حضرت ابوالفضل علیه‌السلام فرموده‌اند:«لَعَنَ اللّهُ اُمَّةً اسْتَحَلَّتْ مِنْكَ الَمحارِمَ وَانْتَهكت فیك حُرمة الاسلام28؛ خداوند لعنت كند گروهى را كه محارم الهى را در شأن تو حلال شمردند و با كشتن تو حُرمت اسلام را زیر پا نهادند.علامه عبدالرزّاق مقرّم در این باره نوشته است:«این كلام شریف، ما را به منزلتى عظیم از قمر بنى‌هاشم واقف مى‌سازد. زیرا همانند این خطاب در باره هیچ یك از شهیدان كربلا نیامده است؛ با وجود آن كه آنان به برترین مرتبه فضل و ایثار رسیده‌اند كه دیگر شهدا به آن دست نیافته‌اند.»29پى‌نوشت‌ها:1 ـ راه و روش تربیت از دیدگاه امام على(ع)، على محمد حسین ادیب، ترجمه دكتر سید محمد رادمنش، ص 287.2 ـ تاریخ الخمیس، حسین بن محمد بن الحسن دیاربكرى، متوفاى 966 ه .ق.، ج 2، ص 317؛ المعارف، ابن قتیبه دینورى، ص 92؛ عمدة‌الطالب فى‌انساب آل ابى‌طالب، ابن عتبه، ص 327 ـ 328.3 ـ زندگانى حضرت ابوالفضل العباس، علامه باقر شریف قرشى، ترجمه سید حسن اسلامى، ص 28؛ زندگانى قمربنى‌هاشم، عبدالحسین مؤمنى، ص 135.4 ـ مناقب آل ابى‌طالب، ابن شهرآشوب سروى مازندرانى، ج 3، ص 76.5 ـ تاریخ ابن اثیر، ج 3، ص 158؛ تاریخ ابوالفداء، ج 1، ص 181؛ تاریخ طبرى، ج 6، ص 89.6 ـ الفصول المهمّه، سیدعبدالحسین شرف الدین، ص 145؛ مناقب ابن شهرآشوب، ج 2، ص 117.7 ـ مناقب، ج 2، ص 93؛ العباس، علامه مقرّم، متن ترجمه، ص 157.8 ـ مجموعه شهید اوّل، محمد بن مكّى.9 ـ العباس، علامه مقرم، ص 158؛ حضرت ابوالفضل، حسن مظفرى، معارف، ص 39.10 ـ زندگانى حضرت ابوالفضل‌عباس، علامه باقر شریف قرشى، ص 29.11 ـ تذكرة الشهداء، ملاحبیب اللّه شریف كاشانى، ص 443؛ مناقب ابن شهرآشوب، ج 2، ص 76 و 92؛ خصایص العباسیه، شیخ محمد ابراهیم كرباسى، ص 118 و 119؛ كشف الغمّة فى معرفة الائمه، ج 1، ص 590.12 ـ تاریخ تولد حضرت ابوالفضل را اكثر منابع، چهارم شعبان سال 26 هجرى و برخى سال 27 هجرى نوشته‌اند. ر.ك: العباس، ص 159؛ مجالس السنیه، سید محسن امین، مجلس 61؛ فرسان الهیجاء، ذبیح اللّه محلاتى، ج 1، ص 187.13 ـ زندگانى حضرت ابوالفضل، علامه باقرشریف قرشى، ص 31.14 ـ سفینة البحار، محدّث قمى، ج 2، ص 155؛ العباس بن على رائد الكرامة و فداء فى‌الاسلام، ص 25؛ خصائص العباسیه، ص 119.15 ـ روضة المتقین، محمدتقى مجلسى، ج 8، ص 626؛ حیاة الامام حسن(ع)، ج 1، ص 65.16 ـ تاریخ الخمیس، ج 2، ص 317؛ العباس، بخش 6.17 ـ مستدرك الوسایل، محدّث نورى، ج 2، ص 635.18 ـ مقاتل الطالبیین، ابوالفرج اصفهانى، ص 22.19 ـ زندگانى قمربنى‌هاشم، عبدالحسین مؤمنى، ص 138.20 ـ فرسان الهیجاء، ج 1، ص 190؛ قمقام زخّار، فرهاد میرزا.21 ـ المنمق فى‌اخبار القریش، ص 437.22 ـ زندگانى قمربنى‌هاشم و حضرت على اكبر و على اصغر شهید، حسین عمادزاده، ص 63ـ 64.23 ـ ذخیرة‌الدارین، سیدعبدالمجید شیرازى حائرى، ص 123، به نقل از عمدة الطالب؛ امالى شیخ صدوق، مجلس 70، ص 374.24 ـ سرالسلسلة العلویة، ابى‌نصر بخارى (زنده در سال 341 ه .ق) با مقدمه و تعلیقات علامه سید محمدصادق بحرالعلوم، ص 89؛ عمدة الطالب، ص 327؛ ذخیرة الدارین، ص 123.25 ـ ر.ك: مجلد مزار بحارالانوار، ص 148؛ كامل الزیارات، ابن قولویه؛ مفاتیح الجنان، زیارت حضرت عباس(ع).26 ـ مفاتیح الجنان، فرازى از زیارت ناحیه مقدسه؛ المزار، محمد بن مشهدى.27 ـ شمس/ 1 و 2.28 ـ بحارالانوار، مجلد مزار، ص 165.29 ـ العباس، علامه مقرّم، ص 238 ـ 239.منبع : پرسمان



کودکی و نوجوانى حضرت اباالفضل (ع) چگونه بود؟
