 تقیه از جمله عناوین و برنامه‏هایی است که گاه مورد سوء استفاده و بد فهمی قرار می‏گیرد و علت آن هم، جدا ساختن تقیه از معنای واقعی و هدف اصلی آن است. تقیه در حقیقت یک دستورالعمل سیاسی است که نوعی پنهان کاری به شمار می‏آید و اهداف زیر را دنبال می‏کند.

الف: حفظ نیروهای مومن از متلاشی شدن به دست ناصالحان.

ب: هدر نرفتن توان عناصر مومن در راههای کم ثمر و ذخیره‎سازی آنها برای شرایط حساس و سرنوشت‏ساز.

ج: حفظ اسرار و خط مشی‏ها و برنامه‏ها از قرار گرفتن در اختیار دشمن.

د: جای دادن عناصر مومن در تشکیلات دشمن، به منظور بهره‏گیری از قدرت و امکانات خود دشمن علیه وی.

اینها نکاتی است که از لابلای روایات تقیه به دست می‏آید، و با توجه به این نکات، اهمیت تقیه و نقش آن در حفظ نظام تفکر شیعی و جامعهی شیعیان، دانسته می‏شود.

اگر اهداف سیاسی – اجتماعی تقیه مورد توجه واقع نشود، چه بسا اهتمام ائمه (ع) نسبت به رعایت آن از سوی شیعیان مورد ابهام قرار گیرد و نیز موارد تقیه از غیر تقیه بازشناسی نشود.

بنابراین، اگر امام باقر (ع) فرموده است:  «تقیه از برنامه‏های دین من و پدران من است و کسی که به وظیفه تقیه عمل نمی‏کند، ایمان ندارد». حضرت در مقام ایجاد روح ترس، فریبکاری، دو چهرگی و مسوولیت گریزی در مومنان نیست، بلکه یاران و پیروان خود را به تقیه‏ای فرا میخواند که مانند سپری در میدان حرکت و مبارزه، جان مومن را از تلف شدن، حفظ می‏کند و او را برای ادامه نبرد و تلاش یاری میدهد.

تقیه در مکتب اهل بیت، زمینه چشم‏پوشی از حق نیست، وسیله نجات برای پاسداری از حق است. امام باقر (ع) می‏فرماید: «حق را بگو و افشا کن، هر چند به زیان شخص تو باشد».  آن حضرت پیروان خود را به تقیه‏ای فرا می‏خواند که پیامبر (ص) و علی بن ابیطالب (ع) و حسن بن علی (ع) و حسین بن علی (ع) و امام سجاد (ع) داشته‏اند، تقیه‏ای که پیامبر (ص) را از رویارویی با مشرکان و تبلیغ دین باز نداشت، تقیه‏ای که علی بن ابیطالب را از حضور در میدان‏های جنگ و افشاگری به موقع علیه خط کفر و نفاق، منصرف نکرد و تقیه‏ای که حسین بن علی (ع) را از گام نهادن در مسیر شهادت دور نساخت. به تعبیر دیگر، تقیه یک استراتژی مبارزاتی در رویارویی با دشمن است، نه یک هدف.

امام صادق (ع) میفرماید: پدرم هماره این نکته را یادآور میشد که: «هیچ چیز به اندازه تقیه، چشم مرا روشن نمی‏سازد؛ زیرا تقیه سپر مومن است». سپر در میدان نبرد معنا می‏یابد. مومن هماره در نبرد با کفر و گمراهی است و در این طریق، تقیه را به کار می‏گیرد تا به بن‏بست نرسد، نیرویش را هدر ندهد و به مبارزه ادامه دهد، پس جا دارد که رهبر از تیزهوشی و موقعیت سنجی پیروان خود، چشمش روشن شود.

ابوبصیر از امام باقر (ع) روایت کرده است: هنگامی که حکومت در اختیار عناصر نادان و سبُک‏سر قرار گرفت، در ظاهر با توده مردم و برنامه‏های حکومت همراه باشید، ولی در نهان و باطن به وظیفه واقعی خود عمل کنید.

اهدافی که برای تقیه در احادیث امام باقر (ع) معرفی شده عبارت است از:

تقیه به منظور حفظ جان نیروهای خودیامام باقر (ع) در این زمینه فرموده است: تقیه از آن رو قرار داده شده است که به وسیله آن خون‏ها از ریخته شدن مصون بماند. پس زمانی که تقیه از ایفای این مهم بر نیاید و قادر به جلوگیری از ریخته شدن خون بی‏گناهان نباشد، به کارگیری آن معنا ندارد.

تقیه به منظور حفظ بنیه اقتصادی نیروهای خودیبا توجه به این که حکومت‏های جائر امکانات جامعه را در اختیار خویشان و همفکران خود می‏نهند، و مخالفان سیاسی خود را در انزوای اقتصادی و چه بسا مورد هجوم و غارت قرار می‏دهند و شیعه به دلیل اعتقاد به امامت و ولایت همواره رویاروی حکام ناصالح قرار داشته است، ائمه معصومین (ع) برای مصون داشتن جان و مال پیروان خود از دستبرد حکام و والیان ناشایست، به آنان رهنمودهای لازم را ارائه میکرده‏اند که برخی از آنها بر پایه تقیه استوار بوده است. معمر بن یحیی میگوید: به امام باقر (ع) عرض کردم: من گاهی (به اقتضای شغلم) از مردم اموالی را به امانت  دریافت می‏دارم و چه بسا ناگزیر می‏شوم از راه یا دروازه‏ای عبور کنم که مالیات‏بگیران حکومت قرار دارند و من (برای مصون داشتن مال مردم از حیف و میل آنان) با سوگندی آن اموال را از چنگ ایشان می‏رهانم. امام باقر (ع) در تایید شیوهی او فرمود: «دوست دارم من هم بتوانم اموال مسلمین را با خوردن قسمی، از خطرگاه‏ها به سلامت عبور دهم». این قانون کلی است که هر گاه مومن از ناحیه دشمن، بر خویش بیمناک باشد و موضوع مهم تلقی شود و ناگزیر گردد، حق دارد تقیه کند. در روایتی دیگر امام به زراره می‏فرماید: «هرگاه در برابر حکام جور و کارگزاران ایشان، ناگزیر شدی و برای رهایی یافتن از تعدی آنان، سوگندی کارساز بود، به هر چه می‏گویند سوگند بخور».

تقیه به منظور اجرای برنامه های مهم ترابوبصیر می‏گوید: از امام باقر (ع) شنیدم که می‏فرمود: کسی که شیوه تقیه را نمی‏داند و به آن پایبند نیست، خیر و ارزشی در او نمی‏توان یافت [در نیکی تقیه همین بس که] یوسف صدیق (ع) [برای اجرای برنامه‏ها و تدبیر بایسته خود در مواجهه با برادرانش به ایشان] گفت: ای قافله! شما یغماگرید با این که آنان چیزی را ندزدیده بودند». این سخن را هر چند خود یوسف (ع) نگفته باشد، ولی اصولا یوسف (ع) در این ماجرا تدابیری اندیشید که به ظاهر کسانی که دزدی نکرده بودند، در معرض این اتهام قرار گرفتند. امام باقر (ع) این نوع اعمال و گفتار را که ظاهر آن به گونه‏ای و باطن آن به شکل دیگری است، تقیه نامیده است.

تقیه به منظور حفظ حرمت ارزش هادر برخی شرایط، کنار نهادن تقیه موجب اهانت دشمن به مقدسات و بی‏حرمتی به ارزش‏های والا می‏شود، بی آن که اظهار عقیده ثمری بایسته داشته باشد. در چنین مواردی تقیه ضروری است. امام باقر (ع) می‏فرماید: «در تورات این مطلب آمده است که خداوند به موسی (ع) فرمود: ای موسی! اسراری که به تو سپرده‏ام و در سینه داری، همچنان نهفته بدار و با دشمنان من که دشمنان تو نیز هستند، در ظاهر مدارا کن. با برملا ساختن اسرار من، فحش و دشنام ایشان را متوجه من نساز؛ زیرا اگر با عمل تو، آنان به من توهین کنند، تو شریک آنان در این جرم به شمار خواهی آمد. یادآوری این نکته ضروری است که اصل تقیه نسخ کننده سایر احکام دین مانند وجوب جهاد، امر به معروف و نهی از منکر و یا نقض کننده حرمت کذب و اتهام نیست، بلکه در کنار این دستورها، وسیله‏ای است برای پیشبرد اهداف عالی دین. بنابراین، هر گونه تفسیر و تعبیری که تقیه را وسیله فرار از مسوولیت‏ها و گریز از تکالیف الهی معرفی کند، نادرست خواهد بود.

حرکت سری در شرایط نامساعدتداوم بخشیدن به تلاش ‏های فرهنگی و عقیدتی – سیاسی، به گونه سری و مخفیانه، خود نوعی تقیه به شمار میآید. با این فرق که تقیه، نقش سپر در میدان جنگ را داراست و بیشتر جنبه دفاعی دارد، ولی در حرکت تبلیغی – سیاسی سری، حالت هجومی و جنبه نفوذی، مشهود است. امام باقر (ع) با آن همه توصیه و سفارش به تقیه، دست از پرورش اندیشه‏ها در نهان، و ترویج مبانی تشیع و احیای امر امامت برنداشت. و این در حقیقت همان جمع میان تقیه و ایفای مسوولیت‏ها است.  در بینش سیاسی امام باقر (ع) حفظ اسرار در حرکت شیعی، از وظایف مهم همه کسانی است که امام را همراهی می‏کنند و سخنان، اندیشه‏ها و نظریات پنهانی او را در شرایط حاکمیت استبداد، دریافته‏اند. امام باقر (ع) در ضمن توصیه‏های خود به گروهی از شیعیان که عازم عراق بودند، فرمود: «هوای یکدیگر را داشته باشید، توانمندانتان به ضعیفانتان یاری دهند. سِرّ ما را بر ملا نسازید و امر ما را میان مردم منتشر نکنید…». حرکت سرّی در تبلیغ حق، همیشه ناشی از حاکمیت استبداد نیست، بلکه گاه نامساعد بودن شرایط فرهنگی جامعه آماده نبودن افکار و اندیشه‏ها برای فهم و دریافت حق، رهبران را ناگزیر می‏سازد تا از بر ملا ساختن راه خویش برای همگان، اجتناب ورزند و پیروان خاص خود را به کتمان سر دعوت نمایند. چنان که امام باقر (ع) به یاران و پیروان خود می‏فرمود: «اسرار ما را پنهان بدارید (و با افشای آنها در جامعه ناآگاه، اعتراض، بدبینی) و هجوم مردم را بر دوش‏های ما تحمیل نکنید».منبع:حوزه نت
تقیه از آن رو قرار داده شده است که به وسیله آن خون‏ ها از ریخته شدن مصون بماند. پس زمانی که تقیه از ایفای این مهم بر نیاید و قادر به جلوگیری از ریخته شدن خون بی‏ گناهان نباشد، به کارگیری آن معنا ندارد.