 تاریخچه و برداشت‏ها بى‏گمان ستم به زنان یكى از سیاه‏ترین نقطه‏هاى تمدن بشرى است; چه آن زمان كه زن، انسان شناخته نمى‏شد و مانند حیوانات اهلى به شمار مى‏آمد و هنگام قحطى براى استفاده از گوشتش به قتل مى‏رسید; (1) و چه همین اواخر كه قوانین اروپا زن را از اغلب و اهم حقوق محروم مى‏ساخت . هر گونه تلاش در بهبود این روند موجه و معقول مى‏نماید . یكى از جریان‏هاى مدعى انحصار در دفاع از حقوق زنان، رویكرد فمینیستى است . «فمینیسم‏» (feminism) واژه‏اى فرانسوى است كه در قرن نوزدهم به «جنبش زنان‏» اطلاق مى‏شد و امروزه به «دفاع از حقوق اساسى زنان بر اساس آرمان برابرى‏طلبى‏» اطلاق مى‏شود . جنبش‏هاى دفاع از حقوق زنان در آغاز براى اعتراض به برخى نابرابرى‏هاى اجتماعى شكل گرفتند، اما با گذشت زمان به جریانى فرهنگى و سیاسى تبدیل شدند; جریانى كه بر اساس انگاره‏هاى مشخص ایدئولوژیكى به تحلیل نابرابرى‏هاى زنان و آرمان‏هاى زنانه (feminine) مى‏پرداخت و راهبردهایى خاص مطرح مى‏كرد . نهضت‏برابرى‏طلبى زنان كه به صورت جنبش سیاسى سازمان یافته و منسجم از سابقه‏اى كم‏تر از دو قرن برخوردار است (2) ، در ذات خود گرایش‏هاى مختلف سیاسى، اجتماعى و ایدئولوژیك تا آنجا كه مبتكرى چون «ریك ویلفورد» تصریح مى‏كند، بهتر است‏به جاى واژه «فمینیسم‏» از واژه «فمینیسم‏ها» استفاده كرد . (3) با وجود این مهم‏ترین دغدغه آنان ارتقاى موقعیت زنان در جامعه و ایجاد برابرى و همسانى بین زن و مرد است . (4) «البته این نكته حائز اهمیت است كه بدانیم همه كسانى كه صادقانه مى‏گویند براى منافع زنان اهمیت قائل هستند، فمینیست نیستند . مساله مهم نحوه تفسیر این منافع است . كسى كه منافع زنان را بر اساس نگرش سنتى به زن تفسیر مى‏كند، فمینیست نیست . چنین شخصى ممكن است واقعا به حمایت از منافع زنان بپردازد، اما از دیدگاه یك فمینیست اساسا در شناخت این منافع دچار خطا شده است . (5) . . . از نظر فمینیست‏ها، جامعه تحت‏حاكمیت مردان، به نفع مردان و علیه منافع زنان و در یك كلمه «مرد سالار» بوده است‏» . . . (6) و فمینیسم در اصل شورشى است علیه نگرش سنتى به زنان و نقش آنان در جامعه; با این باور كه استناد به عوامل بیولوژیكى یا روان‏شناختى در تقسیم وظایف و تفكیك برخى كاركردها به زنانه و مردانه، توجیهى ساختگى براى موقعیت پایین‏تر زنان در جامعه است‏» . (7) در غرب پنج تلقى مهم از فمینیسم وجود دارد: 1- لیبرال فمینیسم: فمینیست‏هاى اولیه كه از فردگرایى لیبرالى (8) متاثر بودند، در قرن هیجدهم معتقد بودند سرشت زنانه و مردانه كاملا یك‏سان است و نقش جنسیت را، به رغم علوم زیست‏شناختى و تجربى، به كلى و به نحوى متعصبانه انكار مى‏كردند . (9) تاكید فمینیست‏هاى لیبرال بر برابرى زنان با مردان از نظر قانونى و سیاسى است . 2- فمینیسم ماركسیستى: از نظر ماركسیسم، مفهوم «طبقه‏» كلید درك تمام پدیده‏هاى اجتماعى از جمله ستم بر زنان است . جامعه مطلوب ماركسیسم جامعه بدون طبقه (10) است . برخورد ماركسیسم با مساله زن طبیعتا با روش ماتریالیسم تاریخى پیوند دارد . از این رو، سرشت زن را از رابطه متقابل دیالكتیكى عمل (Praxis) و ساختمان زیستى و شرایط اجتماعى او متشكل مى‏داند . انگلس مى‏گوید: «تابعیت زن شكلى از ستم است كه از نهاد جامعه طبقاتى سرچشمه گرفته و چون در خدمت منافع سرمایه قرار دارد، تا امروز دوام آورده است‏» . (11) ماركسیسم پایه مادى ستم زنان را در تقسیم جنسیتى «كار» مى‏جوید و نخستین شرط رهایى زن خانه‏دار را در آن مى‏بیند كه جنس مؤنث‏خانه را ترك كند; ولى روشن نمى‏سازد چرا از زمان‏هاى اولیه تقسیم كار «طبیعى‏» مردان را به تولید لوازم كار و معاش و زنان را بیش‏تر به كار خانگى مشغول كرد . ماركسیست‏ها، فمینیسم لیبرال و فمینیسم رادیكال را اشكال نادرست آگاهى مى‏دانند كه زنان خارج از طبقه كارگر خلق كرده‏اند . 3- فمینیسم رادیكال (12) : این گرایش براى از بین بردن ساختار هر گونه تمایزات و تفاوت‏هاى جنس گونگى (Gender) مى‏كوشد و قصد دارد تفاوت دو جنس را، افزون بر عرصه‏هاى قانون و اشتغال در روابط شخصى، خانه و حتى تصورات درونى مورد تعرض قرار دهد . این نظریه جنس گونگى را مساله اصلى مى‏داند و هدف خود را محو آن، تثبیت وضعیت (Androgyny) و نفى هرگونه خصوصیت، رفتار و نقش استوار بر جنسیت اعلام مى‏كند و براى تفاوت‏هاى طبیعى و غیر تحمیلى زن و مرد هیچ توضیحى ندارد . (13) 4- سوسیال (14) فمینیسم: این جریان مى‏كوشد با استفاده از روش ماتریالیسم تاریخى، مسائل مورد توجه رادیكال فمینیسم را بررسى كند . به گفته ژولیت میچل، «این گرایش، روایتى فمینیستى از روش ماركسیستى است‏براى آن‏كه بتواند به سؤالات فمنیستى پاسخ‏هاى سوسیالیستى بدهد .» (15) از دیدگاه آنان، تازمانى كه زنان «برابرى اجتماعى‏» به دست نیاورده‏اند، كسب حقوق برابر بى معناست . در این نظریه كه تلفیقى از دیدگاه‏هاى دو نظریه اخیر است، سوسیالیست‏ها معتقدند هم نظام جنسیتى و هم نظام اقتصادى در ستم بر فمینیسم زنان نقش دارد . آن‏ها بسیارى از عوامل عینى دیگر را انكار مى‏كنند یا نمى‏بینند . (16) 5 . فمینیسم پست مدرن: از دهه هفتاد به بعد، گروهى متاثر از دیدگاه‏هاى پست مدرنیستى با تكیه بر روان‏شناسى رفتار گرایانه بر حفظ ویژگى‏هاى زنانگى تاكید ورزیدند . آنان باورهاى فمینیست‏هاى رادیكال را قابل دسترسى مى‏دانند; اما به نحوى كه خود مى‏تواند اشكال جدیدى از ستم را بیافریند . اینان معتقدند زن نیازمند خانواده، همسر و فرزند است . نوع روابطى كه از بدو تولد میان دختر و پسر وجود دارد، ایجاد كننده تفاوت و تفارق و سلطه بر زنان است نه نقش ازدواج و نقش مادرى . این گروه نظریه «مردان و زنان با تعاریف جدید» را پیشنهاد مى‏كند، از تشابه صددرصد حقوق زن و مرد در خانواده و محیط اجتماعى سخن مى‏گوید و حتى بر حذف نمادهاى جنسى از كتب درسى اصرار مى‏ورزد . (17) بنیان‏هاى فكرى فمینیسم و نمودهاى آن پس از آشنایى اجمالى با مفهوم فمینیسم و تلقى‏هاى مختلف از آن، اشاره به ریشه‏ها و زیرساخت‏هاى فكرى فمینیسم و نمودها و پیامدهاى آن سودمند مى‏نماید . فمینیسم در امور زیر ریشه دارد: الف) سكولاریسم: سكولاریسم یعنى «نظریه‏اى كه بر این باور است قوانین و مقررات حقوقى، آموزش و پرورش، تعلیم و تربیت و . . . باید به جاى مذهب، بر حقایق و علم مبتنى باشد» . (18) ویژگى‏هاى سكولاریسم عبارت است از: 1 . دنیازدگى 2 . لامذهبى 3 . دین‏زدایى از اخلاق و علم 4 . نفى حكومت‏بر اساس دكترین دینى (19) . فمینیست‏هاى افراطى نمى‏توانند به ارزش‏هاى دینى معتقد باشند; زیرا مسائل حقوقى و سیاسى - اجتماعى مربوط به زنان را از قلمرو هر دینى بیرون مى‏دانند . بنابراین، احكامى مانند حجاب، ممنوعیت‏سقط جنین، ضابطه‏مند شدن روابط جنسى و احكام مربوط به خانواده و اخلاق و ارزشهاى دینى را مصداق ستم به زنان معرفى كرده، در جهت نابودى آن مى‏كوشند . بدین لحاظ، در كنوانسیون رفع تبعیض، هر گونه قید در روابط زن و مرد با عنوان تبعیض علیه زنان محكوم شده است . كنوانسیون فوق در مواردى، با ضوابط اسلام موافق است اما با حدود 50 اصل مسلم اسلامى تعارض دارد . این كنوانسیون سقط جنین و ازدواج با همجنس را آزاد و مشروع مى‏خواند، همان‏گونه كه امروزه در كشورهایى چون نروژ، سوئد و هلند و . . . جنبه رسمى و قانونى پیدا كرده است . نمونه دیگر، كنفرانس‏هاى جهانى زن است . مفاد كنفرانس پكن (چهارم) با شدیدترین واكنش جناح‏هاى دینى جهان مواجه شد . شاید تلاش اخیر جوامع غربى در علمى جلوه‏دادن و طبیعى شناختن همجنس بازى - به نحوى كه این مساله حتى در كتاب‏هاى منعكس شده است (20) در همین راستا باشد . نقد مبناى سكولاریستى این نوشتار به نقد تفصیلى سكولاریزم نمى‏پردازد و با توجه به موضوع اصلى بحث اشاره اجمالى بدین مطلب را كافى مى‏داند . گذشته از مباحث فلسفى و كلامى و با قطع نظر از سایر ادیان، بى‏تردید اسلام با سكولاریزم قابل جمع نیست چه این كه عقل پسندگى (راسیونالیسم)، علم محورى (سیاانتیسم) و نسبیت ارزش‏ها و . . . كه از مؤلفه‏هاى فكرى سكولاریسم است‏با آموزه‏هاى اسلامى ناسازگار است . مسلمانان به جامعیت دین و جاى داشتن امور اجتماعى و مدنى در محدوده دین، پیوند دنیا و آخرت معتقدند . نظام حقوقى و فروع دین نیز از مسائل مدنى، حكومتى و سیاسى آكنده است و اجراى برخى از ابواب فقهى بدون تشكیل حكومت ممكن نیست . همچنین اسلام، عقل را از منابع استنباط احكام شرعى مى‏داند و از تلازم حكم عقل و شرع، قانون شایسته، قانونى است كه بر مصالح و مفاسد واقعى مبتنى باشد و این امر بر شناخت كامل تمام ابعاد جسمى و روحى، نیازها، غرائز و استعدادها، كمال لایق انسانى و راه رسیدن به آن متوقف است . حقیقتى كه با پیشرفت علم و تاملات فكرى روز به روز جهل بشر بیش‏تر در آن مكشوف مى‏گردد . از این رو، قوانین بشرى همواره با تغییر و تحول روبه رو است . ویلیام جیمز «معلومات انسان در مقابل مجهولاتش را مانند قطره در برابر دریا» مى‏دانست و «انیشتین‏» تصریح مى‏كرد، «انسان هنوز نتوانسته افسانه سر بزرگ (معماى خلقت) را حل كند و آنچه تا كنون از كتاب طبیعت‏خوانده، تازه به اصول زبان آشنا شده و در مقابل مجلداتى كه خوانده و فهمیده هنوز از حل و كشف كامل این معما خیلى دور است‏» (21) . تنها خداوند مهربان علیم و حكیم مطلق است . (22) احكام و معارف اسلامى مؤید عقل و یافته‏هاى علمى است و در ستیز با آن‏ها نیست; گرچه به دلیل قصور علم و عقل، گاه احكام دینى از دسترس علم و دین فراتر است; زیرا انسان و مصالح و مفاسد در مادیات و تمنیات مادى منحصر نمى‏گردند . وظایف و حقوق بشر و از جمله زن با توجه به همه مصالح او در دنیا و آخرت طراحى شده و علمى بودن و معقول بودن احكام و حقوق، با ناظر بودن آن به دنیا و آخرت منافات ندارد . عقل به طور قطعى حكم مى‏كند تدبیر زندگى اجتماعى و دنیوى را بر وحى مبتنى كنیم; زیرا انسان: 1 . به صورت فردى یا جمعى، حتى «خود» را به دقت و كمال نمى‏شناسد و در انسان‏شناسى و جهان‏شناسى، مجهولات بسیار دارد . 2 . نمى‏تواند در وضع قوانین كاملا از انواع خود خواهى تهى باشد . از این رو، براى وضع قوانین، صلاحیت تام اخلاقى‏اش محرز نبوده، معلوم نیست تا كجا عدالت را مى‏شناسد و آن را حتى علیه خود رعایت مى‏كند . 3 . از آفاتى چون غفلت، خطا و نسیان رنج مى‏برد . با پذیرش خداوند حكیم، علیم، مهربان و بى نیاز كه از تبیین كوچك‏ترین مساله مورد نیاز بشر دریغ نورزیده است، به نظام حقوقى، سیاسى و اجتماعى شایسته، معقول و انسانى دست مى‏یابیم (23) قرآن كریم مى‏فرماید: «و من احسن من الله حكما لقوم یوقنون‏» . (24) دستگاه «حق - تكلیف‏» اسلامى به مصالح و مفاسد واقعى ناظر است و از آنجا كه برخى از این واقعیات احیانا با اوضاع و شرایط تغییر مى‏یابند، احكام دینى نیز به دو دسته ثابت و متغیر تقسیم مى‏شوند . شرع مقدس با مكانیسم‏هاى خاصى كه پیش بینى كرده، به ویژه احكام حكومتى، عقلانیت ابزارى را در چارچوب شورا، عقل جمعى، رجوع به خبرگان و در نهایت احكام حكومتى، قوانین مصوب نمایندگان مردم یا مجمع تشخیص مصلحت امضاء كرده است . ------------------------ پى نوشت‏ها: 1. رساله نوین، امام خمینى(ره)، ترجمه عبدالكریم بى‏آزار شیرازى، ج 3. 2. نظریه جامعه‏شناسى در دوران معاصر، ریتزرجورج، ترجمه محسن ثلاثى، ص 459 - 464. 3. فمینیسم اسلامى، مجموعه مقالات هم اندیشى بررسى مسایل و مشكلات زنان، رضا متمسك، ج 1، ص 459. 4. Altman, Andrew; Arguing about law; U.S.A: Wadsworth, 6991; P.081. 5. Ibid;p.971. 6. Ibid;p.977. 7. I bdi; P.971. 8. لیبرالیسم متخذ از واژه )liberty( به معناى آزادى در انتخاب، آن گونه كه شما مى‏خواهید زندگى كنید، بدون مداخله دیگران. (ر.ك: B.B.C, English Dictionary, Harpercollins Publisher. London, 1the Ed 3991, P.446) to socilogy Feminist Prespectives. london. Routledge, 2991And; Mandel, Nancy; 9. Abott and Wallace, An Introduction Feminist Issues, Race, CLass and Sexuality; York University, و نیز ر.ك: آلیسون جگر،همان، به نقل از مجله زنان شماره 28، ص 51. 10. درباره ماتریالیسم و ماتریالیسم تاریخى ر.ك: سیر حكمت در اروپا، محمد على فروغى، ج 3، ص 34 - 59؛ نقدى بر ماركسیسم، شهید مرتضى مطهرى. 11. مجله زنان، شماره 28، ص 51. 12. این كلمه از واژه )radix( در زبان لاتینى اخذ شده به معناى گرایش به نظریه‏هاى سیاسى تندرو، كه خواهان دگرگونى بنیادى و فورى در نهادهاى اجتماعى و سیاسى موجود هستند و غالباً در مورد كسانى اطلاق مى‏شود كه از مؤسسات سیاسى و اجتماعى موجود ناراضى و حتى عصبانى هستند.(مكتب‏هاى سیاسى، بهاءالدین پازارگاد، ص 93 و 94) 13. مجله زنان، سال پنجم، شماره 31، ص 41. 14. این واژه متخذ از كلمه )Social( فرانسوى و به معناى اصالت اجتماع یا جامعه است و معمولاً به معناى «تئورى یا سیاستى است كه هدف آن مالكیت یانظارت جامعه بر وسایل تولید - سرمایه، زمین، اموال و... و اداره آن ها به سود همگان است و مهم‏ترین عنصر مشترك نظریه‏هاى سوسیالیستى، تأكید بر برترى جامعه و منافع فردى است. (مكتب‏هاى سیاسى ص 110 - 118). 15. مجله زنان، شماره 31، ص 43. 16. نگاهى به فمنیسم، معاونت امور اساتید و دروس معارف اسلامى (نهاد نمایندگى مقام معظم رهبرى در دانشگاه‏ها) نگاهى به فمنیسم، ص 18 و 19. 17. همان، ص 20. that laws, education, should be based on facts, science, rathar than religion. 81. Secularism: The belif 19. همان، ص 12. 20. ر.ك: مجله فرزانه، دوره دوم، ص 131 - 137. 21. ر.ك: اسلام و حقوق بشر، زین العابدین قربانى، ص 28 و 29. 22. سبأ(34):3. 23. ر.ك: فلسفه حقوق، مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمینى(ره)، ص 31 - 33 و 77 - 85. 24. مائده(5):50. فمینیسم، فراز یا فرود؟ (قسمت دوم ) «فمینیسم‏» (feminism) واژه‏اى فرانسوى است كه در قرن نوزدهم به «جنبش زنان‏» اطلاق مى‏شد و امروزه به «دفاع از حقوق اساسى زنان بر اساس آرمان برابرى‏طلبى‏» اطلاق مى‏شود . پس از آشنایى اجمالى با مفهوم فمینیسم و تلقى‏هاى مختلف از آن، اشاره به ریشه‏ها و زیرساخت‏هاى فكرى فمینیسم و نمودها و پیامدهاى آن سودمند مى‏نماید . فمینیسم در سكولاریسم، اومانیسم و لیبرالیسم ریشه دارد كه در شماره قبل به نقد مبناى سكولاریستى آن پرداختیم; در این شماره به دو مورد دیگر مى‏پردازیم: ب) اومانیسم مفهوم امروزى واژه اومانیسم آن، چیزى است كه «شلر» آلمانى مطرح كرده است «خواست انسان، معیار و مقیاس همه چیز است‏» (1) . بر این اساس، اومانیسم نگرشى كلى است كه بینش‏هاى فلسفى، هنرى، حقوقى، اخلاقى و حتى رشته‏هاى علمى را تحت تاثیر قرار مى‏دهد و جهت‏دار مى‏سازد . از این منظر، باید انسان در جهان بینى، هنر، ایدئولوژى، اخلاق، حقوق و . . . مدار و محور هرگونه تلاش قرار گیرد و خالق همه ارزش‏ها و ملاك تشخیص خیر و شر باشد . در واقع «انسان‏» جاى «خدا» مى‏نشیند و قادر است توجه به دین و ارتباط با ماوراى طبیعت مشكلات زندگى و دنیاى خود را حل و فصل كند . (2) نتیجه اومانیسم، مادى قلمداد كردن انسان، نفى حاكمیت‏خداوند، زمینى ساختن دین و بى اعتبار كردن آن است . آنچه اصالت دارد، خواسته‏ها و لذات‏هاى انسان است و اگر دینى هم معتبر باشد، باید در جهت تامین هواهاى افراد و هماهنگ با خواست‏هاى آن‏ها گام بردارد . اومانیست‏ها اگر از «دین انسانى‏» نیز سخن مى‏گویند، مرادشان دین تابع هوس‏هاى این و آن است . مبناى فلسفى اومانیسم متاخر، پوزیتویسم است . اگوست كنت، بنیان گذار مكتب پوزیتویسم، (در اوایل قرن نوزدهم) با اعتراف به ضرورت دین براى بشر معبود آن را «انسانیت‏» قرار داد، خودش عهده دار رسالت این آیین شد و مراسمى براى پرسشش فردى و گروهى تعیین كرد) . آیین انسان‏پرستى (جنوبى، كه نمونه كامل اومانیسم بود، در فرانسه و انگلستان و سوئد و امریكا پیروانى پیدا كرد كه رسما به آن گرویدند و معابدى براى پرستش انسان بنا نهادند . این گروه خانه اگوست كنت در پاریس را كعبه مى‏دانند و معشوقه ناكامش را چون مریم عذرا مى‏شمارند . (3) فمینیسم در آغاز شكل‏گیرى، ماهیتى اومانیستى داشت . اگوست كنت، جان استوارت میل و همسرش هاربت تایلور، ساراگریمكه و فرانسیس در قرن نوزدهم از معروف‏ترین طرفداران نظریه تعمیم حقوق فردى اومانیستى به زنان و نخستین رهبران فمینیسم لیبرالى بودند . ترتیب جنسى آرمانى براى فمینیست‏هاى لیبرال، ترتیبى است كه طى آن هر فردى هر نوع زندگى را كه مى‏خواهد براى خود برگزیند و گزینش او از سوى دیگران پذیرفته شود . این گروه، جنسیت فرد را با حقوق او صد در صد بى ارتباط مى‏داند و معتقد است كه سرشت زنانه و مردانه كاملا یكسان بوده، تنها «انسان‏» وجود دارد نه جنسیت . از این رو با پذیرش نقش‏هاى متفاوت و از پیش تعیین شده براى مذكر و مؤنث در خانواده مخالف است و چنان باور دارد كه در روابط زناشویى، شادكامى و لذت خود محورانه زن و شوهر اصل است نه تشكیل خانواده و تربیت فرزند . (4) اگر هوس انسان محور و ملاك همه امور باشد، قانون اعطاى حق خوددارى از تمكین جنسى به زنان در مقابل همسر، مشروعیت هرگونه ابتذال اخلاقى و اجتماعى و كورتاژ و . . . و همجنس بازى بر اساس جدایى روابط از تولید مثل و حق تسلط بر بدن و روابط جنسى و نیز مبارزه با بسیارى از احكام دینى و مقررات اجتماعى پدیدآورنده محدودیت‏هاى شرعى، اخلاقى و حقوقى به بهانه مخالفت‏با انسانیت انسان‏ها، در همین راستا تحقق مى‏یابد . نقد مبناى اومانیستى اومانیسم با همه اشكالات سكولاریسم رو به رو است . افزون بر این، حقوق مردم كه ابزار زندگى جمعى و تامین سعادت آنان است، نباید تنها به واقعیت‏هاى صرفا تجربى و متغیر منوط شود; زیرا این كار ممكن است آثارى به ظاهر مفید در بر داشته باشد; اما مضافا بر سستى مبانى فلسفى پوزیتویسم كه همه واقعیت‏هاى عالم را مادى و محسوس مى‏پندارند و شناخت‏هاى تجربى و حسى را جزم اندیشانه، عارى از خطا و اشتباه فرض مى‏كند، پوزیتویسم حقوقى از نظام زندگى مدنى و حقوقى اجتماعى اخلاق زدایى كرده، حقوق را به نوعى حل المسائل مبتنى بر تجربه تبدیل مى‏كند كه به نام انسان و انسانیت جز تامین هر چه بیش‏تر منافع مادى هدفى ندارد و سایر مصالح انسان را در نظر نمى‏گیرد . بدین سبب امروزه در جوامعى كه حقوق را در خدمت هوس‏ها و خواسته‏هاى انسان قرار داده‏اند، (5) بسیارى از روش‏هاى خلاف اخلاق و عفت رسمیت‏یافته است . اومانیسم، رابطه مخلوقیت و بندگى آدمیان با خداوند را آگاهانه نفى مى‏كند; در حالى كه توجه به خداوند تبارك و تعالى (حقیقت مطلق) و رابطه انسان با او مبناى هر حق و حقوقى به شمار مى‏آید . «انسان‏» موضوع اومانیسم، حیوان ناطق و موجود مادى صرف است و انسانیت مورد نظر آنان نیز چیزى جز غرائز و تمنیات نفسانى نیست; در حالى كه انسان موجودى مادى و معنوى است و بعد مادى‏اش وسیله تكامل روحى و معنوى او شمرده مى‏شود; و انسانیت انسان در قرب الى الله و وصول به مقام خلیفة اللهى نهفته است . آرى، همه چیز براى انسان خلق شده است; اما انسان مخلوق خدا است نه شریك و در عرض او . سخن «كانت‏» - «هر انسان باید به عنوان غایتى فى نفسه مطلق در نظر گرفته شود و نه آن كه صرفا وسیله‏اى براى تحقق بعضى مقاصد باشد» - و اصل حرمت گذارى مطلق و بى قید و شرط به انسان با اسلام، سازگار نیست; (6) گرچه ممكن است گفتار كانت در مقام نقادى عقل عملى، به جهتى دیگر ناظر بوده، با انسان‏شناسى اسلام مخالفت نداشته باشد . (7) افزون بر این، همه چیز براى انسان خلق شده، ولى خود او براى تقرب به خداوند پدید آمده است; «و اصطنعتك لنفسى‏» (8) و «خلقتك لاجلى‏» . پارادوكس «فمینیسم - اومانیسم‏» معمولا در گرایش‏هاى فمینیستى از برابرى زن و مرد و محور قرار دادن «انسانیت‏» سخن به میان مى‏آید; اما عملا در این گروه‏ها دفاع یك جانبه از زن و «زن مدارى‏» چشمگیر است . آلیسون جگر (Alison Jaggar) مى‏نویسد: «بر خلاف تصور، آرمان رادیكال فمینیست‏ها آرمان دو جنسى نیست، آرمان دو جنسى (Androgyny) متضمن تركیبى از صفات مردانه و زنانه است; حال آن كه بسیارى از رادیكال فمینیست‏ها، صفات ارزشمند را صفات ویژه زن مى‏دانند . از این رو، آرمان انسانى آرمان زن است . . . . انسان آرمانى زنى است كه مى‏تواند تمام نیروهاى انسانى خود را تكامل بخشد . . . . یكى از شعارهاى رادیكال فمینیسم، این مفهوم را چنین خلاصه مى‏كند: «آینده مؤنث است .» . (9) «سیمون دو بوار» نیز موجودیت مرد را مصداق «دوزخ بر هم زننده فردیت و آزادى زنان‏» قرار مى‏دهد . (10) ج) لیبرالیسم لیبرالیسم از واژه Liberty ] »به معناى آزادى بى قید و شرط در انتخاب هرگونه زندگى و به عبارت دیگر، آزادى انسان در خواسته‏ها و تمنیاتش و تلاش در راه رسیدن به آن پذیرفته شده است . (11) این فلسفه آزادى و خوش‏باشى كه شایع‏ترین فصل مشترك جهان بینى مردم غرب به شمار مى‏آید، تا حدى معلول محدویت‏هاى قرون وسطایى دنیاى غرب است . رهاورد این محدودیت‏ها، جریان آزادى خواهى افراطى و اصالت لذت است كه بعد از رنسانس شكل گرفت . یكى از مبانى مهم لیبرالیسم، اصالت فرد و نفى هر نوع سرچشمه و مبدا آگاهى غیر از تشخیص فردى است . جرمى بنتام مى‏گوید: «به طور كلى مى‏توان گفت هیچ كس به خوبى خود شما نمى‏داند چه چیزى به نفع شما است . هیچ كس با چنین پى‏گیرى و شور و شوقى، مایل به دنبال كردن آن نیست‏» (12) ; به عبارت دیگر، چه كسى حق دارد بگوید خواست «واقعى‏» و مصلحت هر كس، غیر از آن چیزى است كه خود او مى‏گوید؟ به گفته «آیزایابرلین‏» ، «این عمل، نوعى «خود جایگزین سازى شرم آور» است . هر یك از افراد را باید قابل اعتمادترین داور در امیال خویش به حساب آورد» . (13) این طرز فكر در نخستین جلوه‏هایش، در فرهنگ و تمدن اخیر غربى بر اساس اصالت فرد و نفى حاكمیت هر نوع نظام اجتماعى به وجود آمد; گرچه آرام آرام به سوى پذیرش نسبى جامعه حركت كرد و از «لیبرالیسم سوسیال‏» سر در آورد: «هسته متافیزیكى و هستى شناختى لیبرالیسم ، فردگرایى است . تعهدات لیبرالى نسبت‏به آزادى، مدارا و حقوق فردى از همین مقدمه ناشى مى‏شود . . . فرد گرایى هستى شناختى، مبانى فلسفى لازم براى فرد گرایى اخلاقى و سیاسى را به وجود مى‏آورد; لذا در این طرز تفكر، فرد و حقوق و خواست‏هاى او از هر لحاظ بر جامعه و حقوق و خواست‏هاى آن مقدم داشته مى‏شود .» (14) همچنین تملك مطلق انسان بر خویشتن، از اندیشه فردگرایى ملكى لیبرالى ناشى شده است كه به موجب آن زندگى «فرد» به خود او «تعلق‏» دارد . این زندگى، دارایى خود او است; به خداوند، جامعه یا دولت تعلق ندارد و مى‏تواند با آن هر طور كه مایل است رفتار كند . (15) «هابز» آزادى را حق طبیعى انسان، به نحوى كه هیچ كس حق محدود كردن آن را ندارد، مى‏پنداشت . تجربه گرایى نیز از اصول این طرز فكر است . مبانى آكادمیك تجربه گرایى، بخشى از تاریخ لیبرالیسم است . راسل در «فلسفه سیاست‏» مى‏گوید: «جوهر بینش لیبرالى این نیست كه چه باورهایى پذیرفته شده‏اند، بلكه چگونگى پذیرفتن آن‏ها است . باورها باید به گونه‏اى آزمایشى پذیرفته شوند . بدین گونه است كه روش قبول آرا در علم را در مقابل عقاید خداشناسانه یا فلسفى قرار مى‏دهیم .» (16) براى درك تاثیرات لیبرالیسم در گرایش‏هاى فمینیستى، توجه به ویژگى‏ها و نتایج انسان‏شناسى لیبرال سودمند است: 1 . آزادى خواهى افراطى: در لیبرالیسم، این واژه معمولا به صورت «آزادى از» چیزى تعریف مى‏شود و نه «آزادى براى‏» منظورى; یعنى تفسیر آزادى به معناى سلبى آن و به مثابه موقعیتى كه در آن شخص به هیچ قیدى مقید نیست و در امورش هیچ‏گونه و از سوى هیچ منبعى، هیچ مداخله‏اى نمى‏شود . (17) 2 . خود محورى در مدیریت اجتماعى: فارغ بودن انسان از حاكمیت وحى و شریعت و قانون الاهى و دینى و اكتفا به داده‏هاى صرفا بشرى در قوانین اجتماعى بدون هیچ التزامى به رهنمود انبیا . (18) 3 . مطلق اندیشى در تساهل و تسامح: اباحى گرى و مداراى مبتنى بر پلورالیسم عقیدتى، یعنى هر فرد مى‏تواند به هر چیزى معتقد باشد و هر چیز را تبلیغ كند و هرگونه مایل است عمل كند و كسى یا نهادى حق مداخله ندارد . (19) 4 . حاكمیت امیال: لیبرالیسم معتقد است رشد انسانى از نظر شخصى و شخصیتى و فرهنگى و رفتارى یا اقتصادى و اجتماعى به این است كه هر كس هرگونه دلش مى‏خواهد حركت كند و قید و بندى را نپذیرد . فرد از دیدگاه «هابز» ، «هیوم‏» و «بنتام‏» به این مفهوم كه هدف‏ها و مقاصد خود را به حكم عقل برگزیند، عاقل نیست; به عكس، این شهوات، خواهش‏ها، تمنیات و بیزارى‏ها هستند كه به فرد جان مى‏بخشند و انگیزه لازم براى حركت در سمت و سوى معینى را فراهم مى‏آورند . عقل فقط خدمتكار یا برده شهوات و خواهش‏ها و وسیله محاسبه ارضاى تمایلات قلمداد مى‏گردد . (20) فمینیسم تا حدود زیادى مدیون لیبرالیسم است . فمینیست‏هاى اولیه از فرد گرایى لیبرالى متاثر بودند . یكى از گرایش‏هاى فمینیستى معاصر گرایش اگزیستانسیالیستى (مكتب اصالت وجود) مبتنى بر تفسیر خاص «سیمون دوبوار» و «ژان پل سارتر» از رابطه زن و مرد است . مفهوم «آزادى و اختیار مطلق‏» در اگزیستانسیالیسم، صورتى افراطى از مفهوم لیبرالى و اومانیستى «آزادى‏» است كه در واقع، جز میدان دادن به هواهاى نفسانى معنایى ندارد . از دیدگاه اگزیستانسیالیسم، انسان، به هیچ جبر و ضرورتى محكوم نیست و بر عكس همه موجودات دیگر كه سرشت و بیعت‏خاص دارند، طبیعتى خاص ندارد و موجودى كاملا مختار و آزاد است . دایره آزادى او تا آن جا است كه حتى خودش به خودش سرشت و ماهیت مى‏دهد . این امر مستلزم آن است كه هر چه ضد آزادى او باشد، وى را از انسانیت‏خارج كند . بنابراین، انسان نباید به چیزى تعلق داشته باشد و نباید بنده و تسلیم چیزى جز خود شود . پس اگر كسى بخواهد انسانیتش را حفظ كند، باید آزاد آزاد باشد . به همین دلیل، اگزیستانسیالیست‏هاى الحادى حتى اعتقاد به خدا را منافى آزادى بشر و ضد كمال انسان مى‏دانند . (21) نفى نهاد ازدواج و خانواده و معرفى آن به عنوان فحشاى عمومى و عامل بدبختى زنان در گفتار «سیمون دوبوار» و جایگزینى نظریه «زوج آزاد» و «همزیستى مشترك‏» و بدون هیچ‏گونه تعهد و مسؤولیتى میان زن و مرد براى تامین آزادى مطلق زن و مرد، و تصریح به «سوسیالیسم جنسى‏» كه زن و مرد بتوانند هر دو آزاد باشند (22) ، در همین راستا ارزیابى مى‏شود; و نیز این كه «كنوانسیون رفع تبعیض علیه زنان‏» مى‏گوید: «هیچ مكانى نباید به جنس مشخصى مختص باشد .» از این رو، داشتن استخرهاى شناى مختلط براى زن و مرد و حضور بدون محدودیت زن و مرد در همه مجامع و اماكن لابه‏لاى همدیگر و مختلط ارزشى لیبرالیستى - فمینیستى است . نقد مبناى لیبرالى فمینیسم در مورد فردگرایى هستى شناختى باید گفت، هرگونه تفسیرى از حیات انسانى (اصالت فرد یا اصالت جامعه) بدون در نظر گرفتن هستى بخش و غرض او از اعطاى هستى، تفسیرى خود پندارانه و خطا است . در اسلام، زندگى فردى و اجتماعى دو چهره گوناگون از حقیقت زندگى انسان شمرده مى‏شود; هدف حقوق كه تامین سعادت اجتماعى است، بدون در نظر گرفتن كمال انسانى و سعادت افراد قابل وصول نخواهد بود; اما در عین حال، در ظرف تعارض منافع و خواسته‏هاى فرد با اصل نظام و سعادت مردم، مصلحت عمومى مقدم است و منافع فردى در حد ضرورت محدود مى‏گردد . در مورد عقل مدارى نیز اسلام، ضمن ارج نهادن به شناخت‏هاى عقلانى، به عقلانیت ابزارى «اصالت‏» نمى‏دهد; زیرا راسیونالیسم انسان را از وحى كه متعالى‏ترین و دقیق‏ترین و مطمئن‏ترین سرچشمه معارف و شناخت‏بشر است، محروم مى‏كند . از سوى دیگر اسلام عقل را فقط ابزار تامین امیال، غرائز و منافع مادى بشر نمى‏داند . در اسلام شان عقل كنترل و هدایت امیال و غرائز و رهنمون ساختن بشر به كمال لایق انسانى است . و اما تجربه گرایى، بسیارى از متفكران و جهان شناسان همچون «ماكس پلانگ‏» ، «انیشتین‏» ، «جیمز جینر» ، «هیزنبرگ‏» و «ادینگتون‏» معتقدند جهان‏شناسى و معرفت علمى غرب باید در اعتبار برخى مبانى متافیزیكى و عرفانى در عرصه علم فیزیك تجدید نظر جدى كند; در غیر این صورت، تنها با اعتقاد به مبانى صرفا حسى و تجربى نمى‏توان معرفتى واضح، چند بعدى و غیر متعارض درباره جهان هستى به دست آورد . (23) آزادى را نیز اگر به درستى معنا كنیم، در اسلام آزادى، بستر حركت تكاملى انسان بوده و بدین سبب ارزش بسیار دارد . وصول به مقام شامخ انسانیت (خلافت الاهى) جز در پرتو آزادى‏هاى صحیح انسانى ممكن نیست; ولى نباید از یاد برد كه خالق بشر او را آزاد، اما هدفمند و مسؤول آفریده است . پس آزادى باید در خدمت هدف خلقت (تكامل انسان و رسیدن به قرب الى الله) قرار گیرد . در اسلام، آزادى «حرمت‏» دارد; اما در چارچوب سعادت و كمال انسانى محدود مى‏گردد; زیرا حرمت آزادى از حرمت‏خود انسان بیش‏تر نیست . در اسلام آزادى، مطلق و بدون حد و مرز توجیهى ندارد . آزادى‏اى كه به هیچ اصلى، پایبند نباشد، فاجعه است . وجود هر قاعده فكرى یا انسانى مستلزم نوعى حد و حصر منطقى براى آزادى است . در اسلام، علاوه بر سه پرسش «آزادى از چه؟ براى چه؟ و براى كه؟» ، آزادى در قبال «چه كسى؟» نیز مطرح مى‏گردد . انسان‏ها در قبال دیگران آزادند; اما آیا در مقابل خداوند نیز آزادند؟ انسان «خود» و «سرخود» نیامده است تا «سرخود» باشد . انسان، مخلوق خدا و محتاج و بنده او است و ایمان به خدا، یعنى بندگى وى و آزادى از هر چه غیر او است . مؤمن، در برابر هستى و همه انسان‏ها آزاد است; اما در مقابل خدا و آنچه او فرموده، تعهد دارد . آزادى‏هاى جنسى و افكار لیبرالیستى به اضطراب‏هاى روزافزون، پوچ‏گرایى، بحران هویت و پناه بردن به مخدرات و مسكرات مى‏انجامد . انسان پرورش یافته در مكتب لیبرالیسم به مواد مخدر و مسكر پناه مى‏برد تا در خمار و مستى و اعتیاد لحظه‏اى از آلام جسمى و روحى رهایى یابد; و این خود غفلتى دیگر است; و چه فاجعه‏اى اسفناك‏تر از این كه «انسانیت‏» انسان را از او سلب كرده، افتخار كنند او را به مقام «حیوان مملو از غرائز و امیال كه هر جور مى‏خواهد رفتار مى‏كند» تنزل داده‏اند! تشابه و یكنواختى كامل در حقوق زن و مرد! یكى از محورى‏ترین آرمان‏هاى فمینیسم، اصل برابرى كامل و یكنواخت و دور از هر گونه تفاوت حقوق زنان و مردان است . «جان استوارت میل‏» در كتاب فرمانبردارى زنان مى‏نویسد: «اصل حاكم بر روابط میان دو جنس، خطا است . اصل برابرى كامل را باید جایگزین این اصل نمود .» (24) مونیك ویتیگ یكى از معروف‏ترین صاحب نظران رادیكال فمینیست در سال 1979 در مقاله‏اى تحت عنوان «انسان، زن به دنیا نمى‏آید» مى‏نویسد: «مقولات مرد و زن، چیزى جز جعلیات، كاریكاتورها و ساخته‏هاى فرهنگى نیست . زنان یك طبقه‏اند . زن نیز مانند مرد مقوله‏اى سیاسى و اقتصادى است نه مقوله‏اى ابدى . . . . بنابراین، هدف مبارزه ما سركوب مردان به عنوان یك طبقه است .» (25) سوسیال فمینیست‏ها نیز با تعمیم شعار «امر شخصى سیاسى است‏» (personalispolitical) رادیكال فمینیست‏ها به این نتیجه رسیدند كه تمایز عمومى/خصوصى پدیده‏اى تجویزى و تحمیلى است و در قرن نوزدهم به شیوه‏هاى مختلف جهت منطقى جلوه دادن استثمار زنان به كار مى‏رفت . (26) مضامین شاخص نظریه‏هاى نابرابرى جنسى این است كه زنان و مردان، نه تنها در موقعیت‏هاى متفاوت قرار گرفته‏اند بلكه این تفاوت با نابرابرى همراه بوده است . دیگر این كه زنان از نظر استعدادها و ویژگى‏هاى فطرى با مردان تفاوت دارند، اما این تفاوت طبیعى اهمیت ندارد و نمى‏تواند مبناى تفاوت اجتماعى زن و مرد قرار گیرد . بر همین اساس، فمینیست‏هاى لیبرال براى فعالیت‏هاى خصوصى و بدون مزد زنان در حریم خانواده ارزش قائل نیستند و معتقدند مردان از بیش‏ترین پاداش‏هاى زندگى كه همان پول و قدرت و منزلت اجتماعى است‏سود مى‏برند و مانع راهیابى زنان به عرصه فعالیت‏هاى عمومى كه منبع بزرگ‏ترین پاداش‏هاى اجتماعى است، مى‏شوند . (27) نقد نظریه «تشابه مكانیكى مرد و زن‏» به نظر ما، مشروعیت نظام حقوقى به ابتناى آن بر مصالح و مفاسد نفس الامرى بستگى دارد نه به آرا و امیال مردم . از این رو، نظام حقوقى مطلوب باید واقعیات زیست‏شناختى و روان شناختى و جامعه شناختى و همه اوضاع و احوال و شرایط را در نظر بگیرد . در تعیین حقوق و تكالیف، باید با توجه به اشتراك حقوق و تكالیف مشترك و در موارد متفاوت - هر گاه تفاوت‏ها به نحوى باشد كه موجب تفاوت در مصالح و مفاسد نفس الامرى شود - حقوق و تكالیف متمایز جعل شود . اشتراك تكوینى و تشریعى زن و مرد در قرآن اسلام، بر خلاف آنچه در تاریخ و فرهنگ قرن‏هاى پیشین غرب و شرق تصور مى‏شد، زن و مرد را در امتیازات تكوینى و تشریعى یك‏سان دانسته است . چند نمونه از این موارد عبارتند از: 1 . تساوى در ماهیت انسانى و لوازم آن (نساء/1، شورى/11، حجرات/13، اعراف/189 و) . . . 2 . تساوى در راه تكامل انسانى و قرب به خدا و عبودیت (نساء/124، نحل/97، توبه/72، احزاب/35) 3 . تساوى در امكان انتخاب جناح حق و باطل، كفر و ایمان (توبه/67 و 68، نور/26، آل عمران/43 و) . . . 4 . اشتراك در اكثر قریب به اتفاق تكالیف و مسؤولیت‏ها، (بقره/183، نور/2 و 31و 32، مائده 38 و) . . . 5 . استقلال اجتماعى، سیاسى و اعتقادى زنان و حق مشاركت (ممتحنه/10- 12 و) . . . 6 . استقلال اقتصادى زنان (نساء/33) 7 . برخوردارى مادران از حقوق خانوادگى نظیر پدران، و بیش‏تر بودن حق مادر در برخى موارد با توجه به زحمات و تكالیف و مسؤولیت هایش (عنكبوت/8، اسراء/23 و 24، بقره/83، مریم/14، انعام/126، نساء/36، لقمان/15 و 14، احقاف/15) ---------------------- پى‏نوشت‏ها: 1 . انسان‏شناسى، مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمینى (ره)، ص 17 . 2. Davisies tony; Humanism; london and New York; routledge; P.28. 3 . سیر حكمت در اروپا، ج 3، ص 112- 133 . 4 . نگاهى به فمینیسم، ص 12 . 5 . ر . ك: فلسفه حقوق، ص 69- 74 . 6 . لیبرالیسم غرب ظهور و سقوط، آنتونى آربلاستر، ترجمه عباس مخبر، ص 46 . 7 . سیر حكمت در اروپا، ج 2، ص 270- 291 . 8 . طه (20): 41 . 9. The future is female ر . ك: مجله زنان، شماره 31، ص 42 . 10 . نگاهى به فمینیسم، ص 17 . 11. B.B.C, English Dictionary, P.644. 12 . لیبرالیسم غرب ظهور و سقوط، ص 42 و 43 . 13 . همان . 14 . همان، ص 20- 19 . 15 . همان، ص 38 . 16 . همان، ص 36 و 37 و 190 . 17 . همان، ص 83- 87 . 18 . ر . ك: دائرة المعارف آلمانى «فروكهاوس‏» . 19 . لیبرالیسم غرب ظهور و سقوط، ص 84- 138 . 20 . همان ص 40- 52; بررسى و تحلیلى از: جهاد، عدالت، لیبرالیسم، شهید بهشتى، ص 62- 67 . 21 . انسان بر آستان دین (خلاصه آثار استاد شهید)، دانشگاه امام صادق (ع)، ص 138 و 139 . 22 . نگاهى به فمینیسم، ص 16 و 17 . 23 . ر . ك: در اسارت آزادى، نعمت الله باوند، ص 209- 222 . 24 . نگاهى به فمینیسم، ص 51 . 25 . مجله زنان، شماره 31، ص 42 . 26 . همان، ص 44 . 27 . نظریه جامعه‏شناسى در دوران معاصر، ریترز جورج، ص 519 . زن و مرد، تشابه یا تساوى؟ فمینیسم، فراز یا فرود؟ بخش پایانى «فمینیسم‏» (feminism) واژه‏اى فرانسوى است كه در قرن نوزدهم به «جنبش زنان‏» اطلاق مى‏شد و امروزه به «دفاع از حقوق اساسى زنان بر اساس آرمان برابرى‏طلبى‏» اطلاق مى‏شود . در بخش نخست، پس از آشنایى اجمالى با مفهوم فمینیسم و تلقى‏هاى مختلف از آن، به بررسى ریشه‏ها و زیرساخت‏هاى فكرى فمینیسم و نمودها و پیامدهاى آن پرداخته شد . در شماره قبل نیز علاوه بر نقد مبانى اومانیستى و لیبرالیستى فمینیسم، به این سؤال كه آیا حقوق زن و مرد داراى تشابه و یكنواختى است; پاسخ داده شد و نظریه «تشابه مكانیكى زن و مرد» مورد نقد قرار گرفت . در این شماره سعى بر آن است تا تفاوت‏هاى ساختارى و تشریعى زن و مرد مورد توجه واقع شود و از آن جا كه یكى از مهم‏ترین برنامه‏هاى فمینیست‏ها دگرگونى در ساختار خانواده و سوق دادن زنان به مشاغل عمومى و تضعیف نقش ویژه مادران در نهاد خانواده است; عملكرد فمینیست‏ها در این زمینه و بى‏اعتنایى فمینیسم به نهاد «اخلاق‏» مورد نقد و بررسى قرار گیرد: تفاوت‏هاى ساختارى زن و مرد این بحث‏سابقه‏اى حداقل 2400 ساله دارد . افلاطون با اعتراف به ناتوان‏تر بودن نیروهاى جسمى و روحى و عقلى زنان، این تفاوت‏ها را كمى دانسته، مدعى بود زنان و مردان استعدادهاى مشابه دارند و زنان مى‏توانند وظایف مردان را عهده دار شوند و از همان اختیارات بهره‏مند گردند . بر خلاف وى، شاگردش ارسطو معتقد بود نوع استعدادهاى زن و مرد متفاوت است و وظایفى كه قانون خلقت‏به عهده هر یك از آن‏ها گذاشته و حقوقى كه براى آن‏ها خواسته، در بسیارى قسمت‏ها با هم تفاوت اصولى دارد . (1) پروفسور «ریك‏» ، روان‏شناس مشهور امریكایى كه سالیان دراز به جست و جو در احوال زن و مرد پرداخته، مى‏گوید: «دنیاى مرد با دنیاى زن به كلى فرق مى‏كند . اگر زن نمى‏تواند مانند مرد فكر كند یا عمل نماید، از این رو است . . . زن و مرد جسم‏هاى متفاوت دارند . علاوه بر این احساس این دو موجود، هیچ وقت مثل هم نخواهد بود و هیچ‏گاه یك جور در مقابل حوادث و اتفاقات عكس العمل نشان نمى‏دهند . زن و مرد بنا به مقتضیات جنسى رسمى خود، به طور متفاوت عمل مى‏كنند و درست مثل دو ستاره روى دو مدار مختلف حركت مى‏كنند . آن‏ها مى‏توانند همدیگر را بفهمند و مكمل یكدیگر باشند; ولى هیچ‏گاه یكى نمى‏شوند; و به همین دلیل است كه زن و مرد مى‏توانند با هم زندگى كنند، عاشق یكدیگر شوند و از صفات و اخلاق یكدیگر خسته و ناراحت نشوند .» (2) خانم «كلیودالسون‏» مى‏گوید: «به عنوان یك زن روان شناس بزرگ‏ترین علاقه‏ام مطالعه روحیه مردها است . چندى پیش به من ماموریت داده شد كه تحقیقاتى درباره عوامل روانى زن و مرد به عمل آورم . به این نتیجه رسیده‏ام . . . خانم‏ها تابع احساسات و آقایان تابع عقل هستند . بسیار دیده شده كه خانم‏ها از لحاظ هوش نه فقط با مردان برابرى مى‏كنند بلكه گاهى در این زمینه از آن‏ها برتر هستند . نقطه ضعف خانم‏ها (3) فقط احساسات شدید آن‏ها است . مردان همیشه عملى‏تر فكر مى‏كنند، بهتر قضاوت مى‏كنند، سازمان دهنده بهترى هستند و بهتر هدایت مى‏كنند . پس برترى روحى مردان بر زنان (4) چیزى است كه طراح آن طبیعت است . هر قدر هم خانم‏ها بخواهند با این واقعیت مبارزه كنند بى فایده خواهد بود . خانم‏ها به علت این كه حساس‏تر از آقایان هستند باید این حقیقت را قبول كنند كه به نظارت آقایان در زندگى شان احتیاج دارند . . . كارهایى كه به تفكر مداوم احتیاج دارد، زن را كسل و خسته مى‏كند .» (5) «اتوكلاین برگ‏» نیز، با درست‏خواندن تفاوت‏هاى جسمى و روحى و علائق زن و مرد، بر اساس داده‏هاى روان‏شناسى مى‏نویسد: «زنان بیش‏تر به كارهاى خانه و اشیا و اعمال ذوقى علاقه نشان مى‏دهند و بیش‏تر مشاغلى را مى‏پسندند كه نیازى به جابه‏جا شدن در آن‏ها نباشد و یا كارهایى را دوست مى‏دارند كه در آن‏ها باید مواظبت و دلسوزى بسیارى خرج داد; مانند مواظبت از كودكان و اشخاص عاجز و بینوا . . . . زن‏ها عموما احساساتى‏تر از مردان هستند .» (6) دكتر «الكسیس كارل‏» ، با عمیق شمردن اختلافات آفرینش زن و مرد، مى‏گوید: «به علت عدم توجه به این نكته اصلى و مهم است كه طرفداران نهضت زن فكر مى‏كنند هر دو جنس مى‏توانند یك قسم تعلیم و تربیت‏یابند و مشاغل و اختیارات و مسؤولیت‏هاى یك‏سان به عهده گیرند . . . زنان باید به بسط مواهب طبیعى خود در جهت‏سرشت‏خاص خویش بدون تقلید كوركورانه از مردان بكوشند . وظیفه ایشان در راه تكامل بشریت، خیلى بزرگ‏تر از مردها است و نبایستى آن را سرسرى بگیرند و رها سازند .» (7) ملاك تفاوت‏هاى تشریعى میان زن و مرد با توجه به برخى تفاوت‏هاى تكوینى زن و مرد كه فطرى است و عقل و نقل و وجدان عمومى و تحقیقات علمى روان‏شناسى آن را تایید مى‏كند و با عنایت‏به آنچه در نقد نظریه تشابه مكانیكى مرد و زن و معیار مشروعیت نظام حقوقى بیان شد، نادرستى دیدگاه فمینیست‏ها در تفكیك میان جنس (sex) و جنسیت (gender) روشن مى‏شود; زیرا این باور كه «هیچ یك از تفاوت‏هاى اجتماعى و حقوقى در ویژگى‏هاى طبیعى (جنس) زنان نهفته نیست، و همه تفاوت‏ها محصول روابط فرهنگى - اجتماعى حاكم بر نظام‏هاى اجتماعى مردسالار (جنسیت) است و اصولا زنانگى (feminine) و مردانگى (masculine) عنصرى فرهنگى و ساخته و پرداخته جامعه است نه امرى طبیعى‏» ، (8) هم با داده‏هاى علمى (بیولوژیكى، روان شناختى و) . . . منافات دارد و هم با اصل عقلى و منطقى بر ضرورت تناسب مقررات حقوقى و تقسیم وظایف و تعیین نقش‏هاى اجتماعى با واقعیات تكوینى و ساختار وجودى انسان . اكنون سؤال این است: این اختلافات به چه ملاك منشا برخى تفاوت‏هاى اجتماعى و حقوقى مى‏شود؟ همه انسان‏ها با هم تفاوت‏هایى دارند . قانون‏گذار، اگر بخواهد در مقام وضع قانون همه اختلافات را در نظر بگیرد، كارى غیر عملى و ناممكن است و اگر بخواهد به هر گونه تفاوت و اختلافى بى توجه باشد، خلاف ضرورت تشریع و تقنین است و مصالح جامعه آن طور كه باید، تامین نمى‏شود; زیرا تشریع باید بر مصالح و مفاسد نفس الامرى مبتنى باشد و قواعد و مقررات حقوقى اعتبارى صرف نیستند . پس آن دسته از اختلافات و تفاوت‏هاى تكوینى كه موجب اختلاف در مصالح و مفاسد نفس الامرى شود، منشا تفاوت در حقوق و تكالیف مى‏گردد، و این امر به حكم «ضرورت بالقیاس‏» است; یعنى اگر احكام و تكالیف اجتماعى با واقعیت‏ها متناسب باشد و رعایت گردد، سعادت فرد و جامعه حاصل مى‏شود و چون سعادت فرد و جامعه مطلوب است، پس باید احكام و حقوق و تكالیف بر مصالح و مفاسد واقعى مبتنى باشد و كاملا رعایت گردد . تشخیص اختلافات و تفاوت‏هایى كه مایه اختلاف در مصالح و مفاسد واقعى مى‏شوند، اختلافات تكوینى‏اى است كه سه ویژگى داشته باشند: 1 . دوام و ثبات از آغاز تا پایان عمر انسانى به مقتضاى خصلت دائمى بودن قانون 3 . عمومیت آن در گروه نسبتا وسیعى از مردم به مقتضاى خصلت كلى بودن قانون قانون براى نوع افراد جامعه وضع مى‏شود نه جمعى محدود . قانون‏گذارى براى یكایك افراد به طور جداگانه ممكن نیست . البته در مقام عمل و اجراى قانون باید شرایط و اوضاع و احوال افراد در نظر گرفته شود . شاید بسیارى از تفاوت‏هاى تكوینى كه روان‏شناسان یا فیزیولوژیست‏ها و . . . برشمردند، به طور صد در صد در بین تمام زنان و مردان شایع نباشد; ولى نوعا چنین است كه مثلا زن‏ها احساساتى‏ترند و قانون براى نوع افراد وضع مى‏شود . البته اگر در مقام اثبات آشكار شود همان خصلت نوعى «علت تامه‏» جعل یك حكم خاص بوده است، قهرا در موارد خلاف قانون دیگرى وضع مى‏شود; وگرنه آن را «حكمت‏» مى‏خوانیم و مى‏گوییم حكمت وضع فلان قانون این است و در موارد فقد شرایط، انتفا یا تغییر حكم را اقتضا نمى‏كند . 3 . آن اختلاف در كم و كیف و مشاركتى كه براى برآوردن نیازهاى جامعه ضرورى است، مؤثر باشد; مثلا رنگ پوست در بازده كار تاثیرى ندارد و اگر تعیین دستمزدها صرفا بر اساس بازده كار باشد، ما نمى‏توانیم در تعیین دستمزد بین كارگر سیاه و سفید فرق بگذاریم; ولى چون نهاد قیمومت مستلزم مدیریت و برخوردارى از تعقل بیش‏تر است و یا حضانت مستلزم برخوردارى از پشتوانه مالى است و این امور نوعا با مسؤولیت مردان سازگارى دارد، قانون‏گذار این تكلیف را بر عهده آنان گذارده است; همچنان كه در سنین خردسالى به ویژه دختران به عاطفه و سرپرستى محبت‏آمیز و شیر خوردن نیاز بیش‏تر دارند، حضانت طفل در این سنین با مادر است; اما در سنین بالاتر كه استقلال كودك افزایش یافته است و به تامین اقتصادى بیش‏تر نیاز دارد، مسؤولیت‏حضانت‏بر دوش پدر مى‏افتد . البته تفصیل و جزئیات اختلافات تكوینى و طبیعى زن و مرد و حدود تاثیر هر یك در حوزه درك ما نمى‏گنجد تا قوانین عادلانه و متناسب وضع كنیم . از این رو، ناگزیر باید به وحى مراجعه كرد . اكثر تبیین‏ها در توجیه سر تفاوت احكام با استفاده از داده‏هاى مختلف علوم عقلى، روان شناختى و فیزیولوژى و آناتومى نیز از باب حكمت است نه علت . (9) «تساوى‏» آرى، «تشابه‏» خیر قرآن كریم مى‏فرماید: «خلقكم من نفس واحدة .» (10) رسول اكرم (ص) فرمودند: «الناس كلهم سواء كاسنان المشط; مردم (زن و مرد) مانند دندانه‏هاى شانه با هم برابرند .» البته لازمه اشتراك زن و مرد در حیثیت و شرافت انسانى، تشابه صد در صد آن‏ها در حقوق نیست . زن و مرد در حقوق عمومى و حقوق انسانى برابرند; اما با توجه به تفاوت‏هاى موجود و غیر قابل انكار و زوال، تقسیم كار و وظیفه و اختصاص كاركردى میان آن‏ها ضرورت دارد . تساوى غیر از تشابه است . تساوى برابرى است و تشابه یكنواختى . اسلام هرگز امتیاز و ترجیح حقوقى و ارزشى براى مردان قائل نیست; البته باتوجه به تلازم حق و تكلیف ممكن است‏به دلیل تكالیف بیش‏ترى كه بر عهده مردان گذاشته، احیانا اختیارات بیش‏ترى نیز قائل شده باشد . اسلام با تساوى حقوق زن ومرد مخالف نیست، با تشابه و یكنواختى حقوق آن‏ها مخالف است . (11) نادیده انگاشتن نهاد «خانواده‏» نادیده گرفتن نهاد اخلاق و خانواده بدان جهت است كه فمینیست‏ها، بر خلاف فطرت و طبیعت‏بشرى و بدون در نظر گرفتن واقعیت‏هاى آفرینش و هدف آن، در پى تشابه و یكنواختى كامل حقوق زن و مردند . این عدم تعادل و افراط، محصول انواع دیگرى از افراط و ستم در حق زنان است . راه حل غلط براى مشكلات و مظالم ضد زن، انواعى از ستم را به انواع دیگر تبدیل مى‏كند . یكى از مهم‏ترین برنامه‏هاى فمینیست‏ها دگرگونى در ساختار خانواده و سوق دادن زنان به مشاغل عمومى و تضعیف نقش ویژه مادران در نهاد خانواده است; به عقیده «سیمون دوبوار» آنچه زن را در قید بندگى نگه مى‏دارد، دو نهاد عمده «ازدواج‏» و «مادرى‏» است . وى نظام خانواده را به عنوان ركنى براى حیات اجتماعى و پرورش انسان‏هاى سالم به شدت مورد حمله قرار داده، ازدواج را نوعى فحشاى عمومى! ! و عامل بدبختى زنان مى‏داند و مخالفت‏با تولید مثل و مشكل رایج روابط را مسائل اساسى جنبش فمینیسم مى‏شمارد . (12) فمینیست‏هاى رادیكال چنان تبلیغ مى‏كنند كه ازدواج زن را به موجودى «خانه دار» ، «فرزندزا» و مرد را به «نان آور» ، «پدر» و «من اصلى‏» تبدیل مى‏كند و به این دلیل كه مردان حتى در نزدیك‏ترین نوع روابط زنان را زیر سلطه خود در مى‏آورند، زنان باید جدا از مردان زندگى كنند . به همین جهت، نظریه «زوج آزاد» ، آسان‏ترین راه براى رهایى از بردگى ازدواج است . نظریه زوج آزاد، نوعى همزیستى مشترك میان زن و مرد است كه بر مبناى آن، هیچ مسؤولیت‏حقوقى به عهده طرفین نمى‏آید و بدون در نظر گرفتن وجوه عاطفى، فقط به نیازهاى جنسى پاسخ مى‏دهد . در یك دیدگاه افراطى‏تر، این نظریه تا همجنس گرایى پیش مى‏رود . (13) از جمله موضوعات مورد درخواست گروهى از فمینیست‏هاى رادیكال، در چهارمین كنفرانس جهانى زن در پكن، نفى هر گونه تبعیض علیه گرایش‏هاى همجنس بازى و انحرافى بود . درخواست پذیرش لفظ گرایش جنسى، (sexualorieintation) كه با دفاع مفصل كشورهاى طرفدار حمایت از حقوق همجنس بازان مانند كانادا، اتحادیه اروپا و امریكا و اسرائیل و . . . روبه‏رو شده بود، به دنبال نوعى مشروعیت جهانى بخشیدن به همجنس بازى و ابتذال اخلاقى و فرهنگى غرب بود . سند پیش نویس كنفرانس پكن، بر فردگرایى بیش از خانواده تاكید داشت و نقش‏هاى معارض زنان و مردان را در مقابل همراهى و همگامى آنان از خانواده و اجتماع طرح مى‏كرد . با انتشار نخستین پیش نویس سند پكن، واتیكان ضمن رد فضاى «فردگرایانه‏» و «ضد خانواده‏» سند، آن را تهدیدى براى بنیان مادر خواند . دانشگاه «الازهر» مصر نیز آن را ضد اسلامى و ضد اخلاقى توصیف كرد . (14) از طرفى فمینیست‏هاى ماركسیست، فعالیت زایشى زنان را نادیده گرفته، زایندگى را روند حیوانى مى‏دانند و چون سرشت انسانى را نه از طریق كار زایشى بلكه از طریق كار تولیدى قابل تغییر مى‏شمارند، مى‏گویند كار زنان ممكن است از نظر اجتماعى ضرورى محسوب شود، اما كاملا تاریخى است و از این رو، كاملا انسانى به شمار نمى‏آید . (15) سوسیال فمینیست‏ها نیز معتقدند، با آن كه زنان همیشه كارهاى گوناگون انجام مى‏دهند، اما در تمام طول تاریخ در درجه اول، با كار جنسى و زایشى خود «مادران‏» تعریف شده‏اند . با چنین تعاریفى، این واقعیت كه مثلا نیمى از كشاورزان جهان زن هستند، در سایه قرار مى‏گیرد . جدا كردن زنان از عرصه تولید و در نظر گرفتن آن‏ها به عنوان «مادر» ، استثمار زنان را كه در جامعه صنعتى شدت یافته بود، گسترش داده است . (16) نقد و بررسى ما ضمن رد انحصار كاركرد زنان به «نقش مادر» و «كار در خانه‏» ، و ضرورت حضور ضابطه‏مند آنان در عرصه‏هاى مختلف اجتماعى نهاد خانواده، را نخستین و مهم‏ترین نهاد تعلیم و تربیت و شكل دهنده ساختار فكرى و شخصیتى كودكان مى‏دانیم . بررسى‏هاى روان شناختى نشان مى‏دهد ریشه بسیارى از انحرافات و مشكلات عاطفى - روانى كودكان و نوجوانان در خانواده‏هاى پر تنش نهفته است . اگر خانواده به جاى كانون عشق و صفا كانون خشونت‏باشد، آنان به بیرون از خانه پناه برده، به علت ویژگى‏هاى سنى خود در معرض آسیب‏هاى گوناگون قرار مى‏گیرند . از سوى دیگر، كمبود عاطفه به عقده‏هاى روحى - روانى مى‏انجامد و زمینه‏ساز بسیارى از بزهكارى‏هاى اجتماعى است . آیا تبدیل نهاد خانواده مبتنى بر رفتار پر از صفا و صمیمیت و رفاقت و عشق به یك نهاد اقتصادى و معامله پایاپاى و رقابت زن و مرد در بازار كار، به نفع جامعه و یا حتى به نفع زنان است؟ بى بندو بارى و گسترش روز افزون آمار فساد و فحشا در كشورهایى كه به بهانه آزادى روابط جنسى نهاد خانواده را تضعیف كردند، در كجا ریشه دارد؟ این كه در امریكا تقریبا در هر دو دقیقه یك تجاوز رخ مى‏دهد و احتمال همیشگى تجاوز زندگى تمام زنان را تحت تاثیر قرار مى‏دهد، آیا جز به خاطر تغییر نظام ارزشى و تزلزل خانواده است؟ 3/1 كودكان انگلیس نامشروعند، یك میلیون كودك بى خانمان در روسیه و 20 میلیون كودك آواره در جهان، فروختن كودكان در روسیه و . . . ، بالاترین آمار بهره‏كشى از كودكان در ایتالیا و ستم‏هاى بى‏شمار دیگر بر زنان و كودكان كه عناوین و موضوعات روزنامه‏ها و مجلات است، در كجا ریشه دارد؟ در حالى كه طبق آخرین آمارهاى منتشر شده، در جامعه اسلامى ما تنها 10درصد مردم به دادگاه‏ها مراجعه مى‏كنند و در این میان، با توجه به گوناگونى جرائم، سهم جرائم خانوادگى بسیار اندك است; گرچه متاسفانه باید اذعان كرد به تدریج در سال‏هاى اخیر در جامعه اسلامى ما نیز، به سبب تهاجم فرهنگى غرب، روند نامطلوبى در حال شكل گرفتن است . اسلام، خانواده را هسته اصلى جامعه مى‏داند . از این رو، بر استحباب و احیانا وجوب ازدواج، تاكید مى‏ورزد و رفیقه بازى و ارتباطات جنسى بى قید و شرط را ممنوع مى‏شمارد . (17) در این راستا، حفظ حجاب را واجب، نگاه به نامحرم را محدود و در صورت هوس آلود بودن، حرام معرفى مى‏كند; (18) چرا كه هم به كمال شخصى انسان زیان مى‏رساند و هم به تزلزل، تضعیف و انهدام خانواده مى‏انجامد . اسلام، براى حفظ انتساب فرزندان به پدر و مادر و جلوگیرى از اختلاط انساب و پیدایش فرزندان نامشروع، تعدد همسر را براى زنان جایز ندانسته و به عنوان یك حالت استثنایى و چاره جویى و دوراندیشى واقع بینانه، تعدد زوجات را براى مردان با رعایت محدودیت‏ها و شرایطى پذیرفته است . در این آیین، ازدواج موقت كه برخلاف نظریه زوج آزاد با تعهد و مسؤولیت همراه است، به عنوان یك ضرورت پذیرفته شده است . نهایت آن كه، در زندگى مشترك، اصل بر همدلى و همراهى است و قوانین حقوقى تنها بیانگر مرزهاى زندگى است . اگر زندگى خانوادگى را صرفا در چارچوب قوانین حقوقى ترسیم یا تفسیر كنیم، درست مانند این است كه چهره یك جامعه را از منظر قوانین جزایى كه براى متخلفان وضع شده است، به تصویر بكشیم . اخلاق و حقوق، مكمل یكدیگرند; نه اخلاق و نه حقوق هیچ یك به تنهایى كافى نیست . این دو باید در كنار هم و مكمل هم باشند . به همین جهت اسلام، در كنار قواعد حقوقى، تشكیل خانواده را ایجاد كانونى گرم و محل تسكین خاطر و آرامش و آسایش روحى مى‏داند، «. . . لتسكنوا الیها» . (19) و رابطه زن و شوهر را بر مودت و رحمت استوار مى‏سازد; «. . . و جعل بینكم مودة و رحمة .» (20) ---------------------- پى‏نوشت: 1 . نظام حقوق زن در اسلام، شهید مطهرى، ص 170- 172 . 2 . همان، ص 176- 178 . 3 . به نظر ما این نقطه ضعف زنان نیست‏بلكه هدف خلقت این تفاوت‏ها را ضرورى ساخته است . دانشمند بزرگ، مرحوم «محمد قطب‏» مى‏گوید: اگر زنان بخواهند مادر باشند باید احساساتى و عاطفى باشند . و لازمه بقاى نسل آدمى، وجود مادر و روابط جنسى زن و مرد و كاركردهاى اختصاصى آنان است .(ر . ك: شبهات حول الاسلام، محمد قطب، ص 112- 115). 4 . «برترى‏» به عنوان یك امتیاز ارزشى، به تفاوت‏هاى جسمى و روحى و كاركردهاى اختصاصى زن و مرد بستگى ندارد بلكه براساس ایمان و عمل كه جامع آن‏ها تقوا است، مشخص مى‏شود . 5 . نظام حقوق زن در اسلام، ص 183 و 184 . 6 . روان‏شناسى اجتماعى، اتوكلاینبرگ، ترجمه على محمد كاردان، ج 1، ص 313 . 7 . نظام حقوق زن در اسلام، ص 131- 163 . 8. Altman Andrew; Op.dit; PP179,213-214. 9 . فرهنگ برهنگى و برهنگى فرهنگى، غلامعلى حداد عادل، ص 63 . 10 . نساء (4): 124 . 11 . نظام حقوق زن در اسلام، ص 111- 113 . 12 . نگاهى به فمینیسم، ص 17 و 18 . 13 . همان . 14 . مجله فرزانه، دوره دوم، ص 132- 135 . 15 . مجله زنان، شماره 28، ص 52 . 16 . مجله زنان، سال اول، شماره 1، ص 44 . 17 . نساء (4): 25; مائده (5): 105 . 18 . نور (24): 30 و 31 . 19 . روم (30): 21 . 20 . همان . «فمینیسم‏» و بى اعتنایى به نهاد «اخلاق‏» فمینیسم، فراز یا فرود؟ بخش پایانى در شماره‏هاى پیشین، پس از آشنایى اجمالى با مفهوم فمینیسم و تلقى‏هاى مختلف از آن، ریشه‏ها و زیرساخت‏هاى فكرى فمینیسم و نمودها و پیامدهاى آن بررسى شد و علاوه بر حقوق و تفاوت‏هاى ساختارى زن و مرد، مبانى اومانیستى و لیبرالیستى فمینیسم، عملكرد فمینیسم در گستره خانواده و نظریه «تشابه مكانیكى زن و مرد» مورد نقد قرار گرفت . در این شماره موضوع فمینیسم و بى‏اعتنایى به نهاد اخلاق بررسى مى‏شود: اهمیت اخلاق و تزكیه نفس درسلامت انسان‏ها و جوامع مختلف و نجات آن‏ها از مشكلات مفاسد اجتماعى، جنگ و خونریزى‏ها و . . . بركسى پوشیده نیست . هدف مهم بعثت رسول خاتم (ص) نیز تعلیم و تربیت و تتمیم مكارم اخلاقى بوده است . بى‏تردید اگر انسان بخواهد به سعادت و كمال اخلاقى نائل آید، باید در زندگى از اصولى پیروى كند; و لازمه پیروى از اصول، داشتن روشى معین است . این امر خود مستلزم سیر در یك جهت مشخص و پرهیز از امور موافق با هوس‏هاى زودگذر و مباین با هدف زندگانى و اصول پذیرفته شده است . بنابراین، تسلط انسان بر خویشتن و تزكیه نفس، براى تحقق زندگى معقول و انسانى ضرورت دارد; زیرا بشر موجودى متفكر با خواسته‏هاى بى‏نهایت است و اگر براى زندگى‏اش ضابطه‏اى نشناسد، خود و جهان را به تباهى مى‏كشاند . در واقع در صحنه اجتماع ، مرز میان حیوان و انسان، اخلاق و رفتارهاى شایسته است . در مساله زن و مرد در زندگى معاصر با دو بینش مواجه هستیم . در یك بینش، عقیده بر این است كه انسان به خودى خود و بدون توجه به ارزش‏هاى الاهى یا قراردادى انسانى اختیار بدنش را دارد . بر اساس بینش اومانیستى و لیبرالیستى، انسان در آزادى جسمى‏اش هیچ قید و بندى ندارد; هر چه مى‏خواهد مى‏خورد، هر چه مى‏خواهد مى‏نوشد هر چه مایل است مى‏پوشد و با غریزه‏هایش هر طور مى‏خواهد، بى‏هیچ مشكلى رفتار مى‏كند . براساس این بینش، دیگر جا و معناى معقولى براى حجاب، عفت و . . . نمى‏ماند . اصل بر برهنگى (عدم محدودیت در پوشش یا به واسطه پوشش) است و حجاب حالتى است كه انسان در پذیرش یا رد آن آزاد است . با این مبنا، بنیاد اخلاق یا نهاد خانواده سست مى‏گردد . بر اساس بینش دوم، غرائز بشر، صرفا یك نیاز و مایه تداوم زندگى‏اش تلقى مى‏شود نه یك ارزش . از این رو، معتقد است این نیاز غریزى باید به نحو معقول و معتدل ارضا شود; زیرا غریزه جنسى انسانیت انسان را تشكیل نمى‏دهد . بنابراین، باید در محدوده نیازها بررسى شود و شرایط مناسب براى ارضاى متوازن و معقول آن فراهم آید . با این نگرش، براى حفظ انسانیت انسان، وجود انضباط و قید و بند عامل مصونیت است نه محدودیت . () در حقیقت در چنین مواردى مساله تعارض «دوآزادى‏» یا «دو قید» با یكدیگر است نه تعارض «آزادى‏» با «قید و محدودیت‏» و ترجیح محدودیت‏بر آزادى; به عبارت دیگر، مساله تعارض بین «آزادى انسانى‏» و «آزادى حیوانى‏» است . آزادى انسانى مقید است‏به عقیده، اخلاق و فضیلت، و به حریت و آزادگى انسان مى‏انجامد () . آزادى حیوانى نیز به غرائز و شهوات پایان‏ناپذیر مقید است و به اسارت نفس و نابودى ارزش‏ها و استعدادهاى انسانى منتهى مى‏شود . انسانى كه هیچ حدود و مرزى نمى‏شناسد و ضابطه‏اى براى زندگى‏اش ندارد، در بند خواهش‏هاى نفسانى است و به تعبیر حضرت امیرالمؤمنین على (ع) به سان اسب چموش افسار گسیخته‏اى است كه تا صاحبش را زمین نزند و به هلاكت نرساند، آرام نمى‏گیرد . آن كه به نداى هوس‏هاى نفسانى پاسخ مثبت مى‏دهد و بدون توجه به نتیجه كار، مطیع آن‏ها مى‏گردد، از قید مذهب و اخلاق و انسانیت آزاد است; ولى اسیر غرائز به شمار مى‏آید; نیروى مقابله با فریب‏هاى نفس را از دست داده است و سقوط و نابودى حقیقت وجودى‏اش قطعى است . ناگفته نماند غریزه جنسى یكى از غرائز انسان و یكى از واقعیت‏هاى وجودى او است . اسلام هیچ واقعیتى، از جمله غریزه جنسى، را نادیده نگرفته و هرگز بهره‏مندى از این غریزه را خلاف معنویت و روحانیت ندانسته است . همه محدودیت‏ها و ممنوعیت‏هایى كه شریعت اسلامى براى غریزه جنسى در نظر گرفته، فقط براى آن است كه به این اسب چموش لگام زند و آن را از تازیانه و تحریك بى‏جاى رهگذران حفظ كند تا مبادا به سركشى روى آورد و به جامعه آسیب رساند . پیامبر اكرم (ص) فرموده است: «نگاه به نامحرم، تیرى از تیرهاى مسموم شیطان است .» () على (ع) از روى تواضع به همه جز زنان جوان سلام مى‏كردو در تبیین علت این امر مى‏فرمود: «چون مى‏ترسم در فتنه واقع شوم .» () این دیدگاه با دیدگاه فمینیستى كه مى‏گوید، هیچ مكانى به زن یا مرد اختصاص ندارد، آن‏ها باید دوشادوش یكدیگر در همه جا از محیط آموزشى گرفته تا سینما و پارك و استخر به طور مختلط فعالیت داشته باشند - و احیانا در توجیه آن مى‏گویند این كار به اجتماعى شدن و رشد ما كمك مى‏كند - بسیار فاصله دارد . در شریعت اسلامى ارتباط سالم دختران و پسران ممنوع نیست; اما رفاقت آن‏ها باهم و اختلاط آن‏ها با یكدیگر ناپسند است و مردان و زنان از دوستى براساس شهوت و ارتباط بر قرار كردن با یكدیگر به صراحت نهى شده‏اند . () گوهر شریف انسانیت جز باطهارت و تقوا و انضباط اخلاقى قابل اكتساب نیست و اباحه‏گرایى و لیبرالیسم جز تباهى فضائل اخلاقى و ارزش‏هاى انسانى رهاوردى ندارد . بدیهى است مساله لزوم دسترسى نوجوانان به اطلاعات جامع در مسائل مربوط به تولیدمثل و بلوغ جنسى كه در سراسر متن پیش نویس سند پكن به آن اشاره‏هاى متعدد شده - باتوجه به این كه این گونه آموزش‏ها در كشورهاى غربى به صورت افسار گسیخته و بدون نظارت خانواده به عنوان مشوق نوجوانان براى برقرارى ارتباطات قبل از ازدواج و قبل از رشد فكرى و عقلى كافى صورت مى‏گیرد - به تزلزل پایه‏هاى اخلاقى جامعه و نابودى اركان خانواده مى‏انجامد . امروزه، در پرتو گرایش‏هاى فمینیستى، بى‏توجهى به اخلاق، چنان رشد كرده است كه جهانگردى سكس به عنوان استراتژى توسعه توسط آژانس‏هاى كمك بین المللى پیشنهاد گردید و براى نخستین بار باحمایت و برنامه‏ریزى بانك جهانى، صندوق بین المللى پول و آژانس توسعه بین المللى امریكا روبه‏رو شد . () موضوعاتى كه از اواخر دهه 1960 از سوى فمینیست‏ها مطرح شد مانند سقط جنین، رپ، ناهمجنس خواهى اجبارى، هرزه‏نگارى، «فن‏آورى تولید مثل‏» كه اصطلاحا «مادر میانجى‏» () خوانده مى‏شود و سوسیالیسم جنسى و خانواده گسترده به جاى خانواده هسته‏اى و . . . جایى براى تعهدات اخلاقى باقى نگذارده است . اصولا تعهد یعنى محدودیت آزادى، البته محدودیت آزادى; حیوانیت و حیوان زیستن . اعطاى حق خوددارى از تمكین جنسى به زنان در مقابل همسر، همراه با نارسایى‏هاى موجود در خانه و اجتماع موجب شده آثار تجاوزات جنسى به ویژه زنا با محارم به شدت افزایش یابد . در پایان باید یادآور شد، تفكر جدایى اخلاق از دین نیز محصول سكولاریسم است كه بعد از رنسانس مطرح شد . به نظر مى‏رسد، بدون داشتن عقاید دینى و حداقل اعتقاد به خدا و قیامت، اخلاق بنیانى استوار نخواهد داشت; زیرا اگر هدفمندى خلقت‏به فراموشى سپرده شود و انسان خود را آزاد آزاد پندارد، هیچ‏گاه احساس گناه نخواهد كرد . به سهولت مى‏توان دریافت عفت و فحشا تنها در جوامعى مفهوم ومصداق دارند كه در آن‏ها زناشویى و اختصاص دو همسر به یكدیگر معنا داشته باشد . در غیر این صورت نه پاكدامنى و نه روسپى‏گرى هیچ كدام از یكدیگر تمایز ندارند و به صفات بد و خوب موصوف نمى‏گردند . اصولا بر مبناى لیبرالیسم و نیز نسبى گرایى در ارزش‏ها و اصالت دادن به خواست‏بشر به جاى مصلحت (اومانیسم)، براى اخلاق و ارزش گذارى (تعالى وانحطاط) اخلاقى جایى باقى نمى‏ماند . یكى از نویسندگان غربى بر مبناى لیبرالیسم و اومانیسم مى‏نویسد: () «همجنس بازى مبتنى بر رضایت، كاملا مشروع بوده و مجازات مرتكبان این عمل شنیع ناروا شمرده مى‏شود; زیرا حق همجنس بازى یك حق طبیعى بشر است و به همان اندازه مقدس و قابل دفاع است كه حق پرستش خداى متعال در عقاید مذهبى مقدس و قابل دفاع است . () به گفته روان شناسان «احساس گناه، نتیجه كنش متقابل لذت و ترس و مبتنى بر لذت‏هاى ممنوع است .» این كه احساس گناه با مفهوم مذهبى گناه پیوندى بسیار نزدیك دارد، به هیچ وجه اتفاقى نیست . شخصى كه از لذتى ممنوع (مثلا عمل خلاف عفت) بهره‏مند شد، مرتكب گناه گردیده است و ممكن است از ترس تنبیه (در این زندگى و آن جهان) رنج‏ببرد . یكى از رسالت‏هاى بسیار متنوع مذهب، اهمیت آن به منزله یك منبع ترس و احساس مسؤولیت در گستره اعمال لذت بخش خاصى است كه ممكن ست‏بروز آن به برخوردهاى اجتماعى انجامد . بنابراین، احساس گناه به عنوان یك ناظم درونى رفتار عمل مى‏كند . () بنیان اخلاق بر احساس مسؤولیت استوار است و مسؤولیت هنگامى مفهوم پیدا مى‏كند كه در هستى، خدایى و حكمتى و شعورى باشد; وگرنه به گفته منطقى و مهم متفكر بزرگ روسى «داستایفسكى‏»: «اگر خدا نباشد، همه كارها و همه چیز جایز است‏» . این بدان جهت است كه غالبا میان خواسته‏هاى نفسانى و اصول اخلاقى تضاد وجود دارد . ارضاى تمایلات نفسانى فقط با زیر پا نهادن اصول اخلاقى میسر است و رعایت اصول اخلاقى مستلزم تحمل محرومیت‏ها و ناگوارى‏ها و چشم پوشى از لذت‏ها است . در این صورت، انسان‏هاى فاقد باورهاى دینى و داراى تفكر اومانیستى یا اگزیستانسیالیستى و اباحه‏گرایى لیبرالیستى به چه دلیل به این محرومیت‏ها تن در دهند؟ ! به عبارت دیگر، ضمانت‏هاى اخلاقى و قانونى عامل عمده پیشرفت تمدن انسانى است; اما اخلاق و قانون بدون دین مانند آتشى در دور دست است كه روشنى نمى‏بخشد; () و این است واقعیت كلام «فوكو» ، فیلسوف پست مدرن قرن بیستم، كه مى‏گوید: «به دنبال مرگ خداوند در قرن نوزدهم، بشر نیز در قرن بیستم مرد» . () بحران هویت جوانان و گسترش اعتیاد و بزهكارى‏هاى اجتماعى در همین امر ریشه دارد . «پل والرى‏» ادیب و متفكر فرانسوى مى‏گوید: «بحران تمدن غرب، در فقدان نظامى مشخص براى زیستن و اندیشیدن است‏» . و شاعر معروف آمریكایى «تى . اس . الیوت‏» «ظهور انسان میان تهى را از ویژگى‏هاى مهم انسان عصر مدرن‏» مى‏داند . این بدان جهت است كه فرهنگ ماتریالیستى غرب و نیز اندیشه مدرنیته مذهب را امرى سلیقه‏اى و دل‏خواه مى‏داند و انسان را به كلى بریده از مبدا و معاد تفسیر مى‏كند . در جامعه سنتى، مذهب تصویرى كلى از جهان را در اختیار فرد مى‏گذارد و توجیه نهایى رفتار اخلاقى به عهده جهان بینى مذهبى است . در دنیاى مدرن، مذهب مرجع نهایى نیست و به جاى آن علم بر این مسند نشسته است . پى‏آمد قطعى رد تفسیر مذهبى از جهان و پذیرش تفسیر علمى بى‏گمان تهى شدن زندگى از معنا، بى‏هدف نمودن هستى، توجیه ناپذیرى ارزش‏ها و در نتیجه پیروزى نیهیلیسم است . به گمان نیچه، نیهیلیسم سرنوشت محتوم دنیاى مدرن به شمار مى‏آید . () بنابراین، بر مبناى نظریات اومانیستى و لیبرالیستى، اخلاق معنا و جایگاهى معقول ندارد و چنانچه چیزى به نام اخلاق مطرح شود، صرفا در تنظیم روابط مادى و براساس محاسبات مادى است و با كمال انسانى هیچ ارتباطى ندارد .
منبع : پرسمان/ حقوق زن
دانشجوی گرامی ضمن آرزوی موفقیت برای شما ، جهت بررسی این موضوع و آشنائی با دیدگاههائی که فمنیسم در باره دفاع از حقوق زنان و مقابله با تبعیض های موجود ادعا می کند، توجه شما را به مطالب ذیل جلب می نمائیم