 برای این منظور در حكومت اسلامی، روش نوینی مورد توجه قرار گرفته كه نه استبدادی و نه لیبرالی است. مقام معظم رهبری از این روش حكومتی به «مردم سالاری دینی» تعبیر نموده اند[1] و در توضیح آن می فرمایند: «این مردم سالاری [دینی] به ریشه های دمكراسی غربی مطلقاً ارتباط ندارد؛ این یك چیز دیگر است.
اولاً مردم سالاری دینی دو چیز نیست؛ این طور نیست كه ما دمكراسی را از غرب بگیریم و به دین سنجاق كنیم تا بتوانیم یك مجموعه كاملی داشته باشیم؛ نه، خود این مردم سالاری هم متعلق به دین است. مردم سالاری هم دو سر دارد... یك سر آن عبارت است از این كه تشكل نظام به وسیله اراده و رأی مردم صورت بگیرد؛ یعنی مردم نظام را انتخاب می كنند؛ دولت را انتخاب می كنند؛... این همان چیزی است كه غرب ادعای آن را می كند و البته در غرب این ادعا واقعیت هم ندارد. ... این حرف متكی به نظرات و حرفها و دقتها و مثال آوردنهای خود برجستگان ادبیات غربی است ... انتخاب مردم یكی از دو بخش مردم سالاری دینی است. مردم بایستی انتخاب كنند، بخواهند بشناسند و تصمیم بگیرند تا تكلیف شرعی درباره آنها منجز بشود. بدون شناختن و دانستن و خواستن، تكلیفی نخواهند داشت.
سر دیگر قضیه مردم سالاری [دینی] این است كه حالا بعد از آن كه من و شما را انتخاب كردند، ما در قبال آنها وظایف جدی و حقیقی داریم...»[2] و در جای دیگر می فرمایند: «مردم سالاری دینی ... یك حقیقت واحد در جوهره نظام اسلامی است چرا كه اگر نظامی بخواهد بر مبنای دین عمل كند بدون مردم نمی شود ضمن آنكه تحقق حكومت مردم سالاری واقعی هم بدون دین امكان پذیر نیست...»[3]، به طور خلاصه در تبیین مفهوم مردم سالاری دینی می توان چنین بیان نمود: مردم سالاری دینی ناظر به مدلی از حكومت است كه بر مشروعیت الهی و مقبولیت مردم استوار بوده و حاكم در چارچوب مقررات الهی، حق مداری، خدمت محوری و ایجاد بستری برای رشد و تعالی مادی و معنوی ایفای نقش می كند[4]، و این مدل بر دو پایه استوار است:
1. از سویی ریشه در آموزه های وحیانی دارد. 2. این آموزه ها را از رهگذر خواست و اراده مردم دنبال می كند. لذا در نظام مردم سالاری دینی، نظام سیاسی بر دو ركن الهی و انسانی استوار است و این نظام با در نظر داشتن اصول اعتقادی اسلام، رابطه مردم و حكومت را تبیین می كند.
اصول مردم سالاری دینی عبارتند از: 1. فضیلت محوری 2. هدایت محوری 3. حاكمیت الهی 4. ایمان دینی، 5. انتخاب مردمی 6. آرمان گرایی 7. تكلیف محوری 8. شایسته سالاری 9. قانون محوری 10. رضایت مندی [5]
وجوه اشتراك و افتراق مردم سالاری دینی با مردم سالاری غیردینی و دموکراسی غربی عبارتند از:
الف. وجوه اشتراك: 1. ذی حق دانستن مردم و حرمت نهادن به ملت. 2. زمینه سازی برای مشاركت مردمی در تمام مراحل تصمیم گیری سیاسی و اجتماعی. 3. تعیین «انتخابات» به عنوان طرق قانونی اعمال مردم سالاری، 4. الزام به رأی اكثریت در امور اجرایی. 5. احترام به آزادی های فردی و جمعی. 6. توسعه همه جانبه و رشد و شكوفایی خلاقیت ها در پرتو تضارب آراء و تعامل افكار.
ب. وجوه افتراق 1. در مردم سالاری سكولار حاكمیت ملی بطور مطلق پذیرفته می شود ولی در مردم سالاری دینی با پذیرش حاكمیت مطلق خداوند، حاكمیت ملی نسبی خواهد بود. 2. مردم سالاری سكولار، رأی اكثریت را به صورت مطلق ملاك عمل قرار می دهد. امام مردم سالاری دینی در بعد قانون گذاری رأی اكثریت در چارچوب شریعت پذیرفته می شود. 3. در مردم سالاری سكولار، حاكمیت اولاً و بالذات از آن مردم است ولی در مردم سالاری دینی حاكمیت اولا و بالذات از آن خداست و حاكمیت مردم در طول حاكمیت خداوند است، نه در عرض آن. 4. در مردم سالاری سكولار، دین صرفاً امری شخصی و مربوط به حوزه فردیست اما در مردم سالاری دینی دین حوزه فردی و اجتماعی مردم را در بر می گیرد. 5. مردم سالاری سكولار با مردم سالاری دینی در ارائه تعریف از بشر و حقوق آن در پاره ای از موارد دیگر با هم اختلاف دارند[6]، و نكته دیگر این كه سه بحران در طرح نظریه مردم سالاری دینی مؤثر بوده اند: 1. بن بست تئوریك اندیشه سیاسی غربی 2. بن بست دمكراسی در مقام عمل 3. بحران معنویت و دین [7]، در هر صورت «امروزه مردم سالاری دینی در نظام جمهوری اسلامی حرف نو و جدیدی است كه توجه بسیاری از ملت ها ، شخصیت ها و روشنفكران عالم را به سوی خود جلب كرده است.».[8]
البته منظور از جدید بودن مردم سالاری دینی، نو بودن آن در ادبیات سیاسی جهان است، اما درونمایه آن كه برخاسته از دین است ریشه های عمیق و دیرین دارد. نتیجه آن که، مردم سالاری دینی نه تنها به معنای تأیید شیوه دموکراسی نمی باشد، بلکه درست در نقطه مقابل آن می باشد، به این معنا که صرفا با ابتنای بر حاکمیت دین اسلام و در چارچوب تعالیم آن، حاکمیت مردم بر سرنوشت سیاسی و اجتماعی شان به رسمیت شناخته می شود. بر این اساس ما به دموکراسی رنگ دین نزده ایم بلکه این دین است که مردم سالاری را تبیین و جایگاه مردم در حکومت را برای ما مشخص می کند. از این رو چنین شیوه ای که برخواسته از تعالیم و آموزه های اصیل اسلامی است به مردم سالاری دینی تعبیر می شود و دیگر «دین مردم سالار» که آموزه های دینی را درخواست و نظر مردم منحصر نماید، معنا و مفهومی ندارد.[9]
منابع
_____________
[1]. مردم سالاری دینی، سید علی فیاضی، كتاب نقد، پاییز و زمستان 80، ش 20 و 21، ص 43
[2].دیدار با مسئولان و كارگزاران نظام، 12 آذر 1379
[3]. دیدار با اعضای شورای عمومی دفتر تحكیم وحدت، 1379/10/13
[4]. تبیین نظریه مردم سالاری دینی در قیاس با دمكراسی غربی، محمدجواد نوروزی، چكیده مقالات همایش مردم سالاری دینی، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)، 1382، ص 69
[5]. مردم سالاری دینی در اندیشه سیاسی مقام معظم رهبری، محسن مهاجرنیا، پیشین، ص 65.
[6]. مردم سالاری دینی در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، حسین جوان آراسته، پیشین، ص 17
[7]. محمدجواد نوروزی، پیشین، ص 69.
[8]. مقام معظم رهبری، روزنامه كیهان، 29 آبان 1379
[9]. مردم سالاری دینی ایران و لیبرال دموکراسی غرب، سید خدایار مرتضوی، فصلنامه راهبرد، تابستان 1382، ش 28، مرکز تحقیقات استراتژیک، ص 200.نام سایت:پرسمان/اندیشه سیاسی


واژه «مردم سالاری دینی» اصطلاح تازه ای در گفتمان سیاسی دنیاست كه _ بر خلاف واژه هایی چون جمهوری اسلامی، پارلمان اسلامی و ... كه همگی تركیب هایی هستند از یك مفهوم غربی به علاوه یك قید اسلامی _ در بستر مبانی سیاسی اسلام و متأثر از آموزه های نبوی و علوی روییده و بر آن است تا ضمن پاسداشت حقوق مردم در حوزه سیاست و اداره امور جامعه و پرهیز از الگوهای حكومتی استبدادی، رعایت اصول و مبانی ارزشی را بنماید و بدین ترتیب نظام اسلامی را از الگوهای سكولار غربی تمییز دهد.