خلافت و وصایت در قرآن و كتب عهدین(جدید وقدیم) را با منابع بیان فرمایید یا به عبارتی مقایسه فرمایید؟وصایت امری الهی است كه در كنار نبوت و به منظور تكمیل رسالت مطرح می شود. وجود اوصیای بزرگ برای انبیای اولوالعزم، امری است كه در تمام ادیان ابراهیمی، اعم از یهودیت، مسیحیت و اسلام مطرح شده است. هم كتاب مقدس و هم قرآن، وصایت را قبول داشته، آن را منصبی الاهی و نیازی ضروری برای تكمیل دین خدا می دانند. این مقاله با استناد به كتاب مقدس، قرآن و منابع اسلامی، ابتدا به بحثِ وصایت انبیای اولوالعزم می پردازد و سپس بحث وصایت در اسلام و جانشینی نبی اكرم(ص) را بررسی می كند و آن را در امتداد سلسله اوصیا كه در كنار سلسله انبیا قرار دارد، مطرح می كند. در پایان، این نكته بیان میشود كه كامل ترین دین، كامل ترین وصی را می طلبد؛ از اینرو پیامبر(ص) به امر خدا امام علی(ع) را به جانشینی برگزید.
مطالعه تاریخ ادیان، بیانگر این حقیقت است كه تمام انبیای بزرگ الاهی، دارای جانشین بزرگ بوده اند؛ همانهایی كه با تبیین و تفسیر آموزه های وحیانیِ انبیا و عمل به سیره ایشان، دین خدا را زنده نگه داشتند و به استمرار آن كمك كردند. در كتب مقدسِ یهودیان، مسیحیان و مسلمانان (ادیانی كه خود را دین توحیدی می نامند) از اوصیایی سخن آمده است كه برگزیده خداوند بوده اند و انبیا آنها را تعیین میكرده اند. انبیا اعتراف داشتند كه راه آنان كامل نخواهد شد مگر اینكه مردم، تابع وصیِ آنان باشند. از اینرو شناخت، نحوه انتخاب و انتصاب و نقش این اوصیا در ترویج و تكمیل دین، موضوعی بس مهم است كه تبیین آن به فهم ما در شناخت دینِ حق، كمك فراوانی می نماید. این مقاله درصدد معرفی و تبیین جایگاه اوصیا و در پی آن، معرفی برترین و كامل ترین وصی است و سعی مینماید نیازمندی كاملترین دین و كامل ترین نبی را به كامل ترین وصی اثبات نماید.
طرفداری شیعه از امام علی(ع) صرفاً دفاع از شخص او نیست؛ بلكه دفاع از شخصیت او و جایگاه وصایت است؛ جایگاهی كه هرگونه خللی در آن می تواند به رخنه ای بزرگ در دین تبدیل شود و آن را از مسیر حق خارج سازد. شیعه معتقد است تعیین شخص وصی، از جانب خداوند سبحان است كه انبیا آن را به مردم اعلام میكنند؛ از اینرو برای اثبات الاهی بودن این جایگاه، به ویژه وصایت نبی خاتم(ص)، علاوه بر قرآن، به تورات، صحف، عهد عتیق و اناجیل اربعه نیز استناد شده است. گرچه در وحیانی بودن كتاب مقدس، بحث فراوانی وجود دارد و ما هرگز آن را مانند قرآن، وحی نمی دانیم، به جهت اعتقاد جمعیت بسیاری در جهان به وحیانی بودن آن، احترام به این كتاب و تأیید برخی مطالب آن از جانب قرآن و منابع اسلامی، ما نیز سعی نموده ایم با نگاه به عهدین و قرآن، ابتدا به بحث وصایت در سیره انبیا و سپس وصایت در سیره نبی اكرم(ص) بپردازیم و در پایان، حقانیت وصایت حضرت علی(ع) را نتیجه بگیریم.
نكته دیگر اینكه شریعت انبیا با هم تفاوت دارد؛ اما دین نزد همه آنها یكی است. ما دینی به نام نوحیت، ابراهیمیت، موسویت ، عیسویت و یا محمدیت نداریم و براساس تصریح قرآن «ان اَلدّین عِندَ الله الاسلام.» (آل عمران، 19) یعنی دین از آدم تا خاتم و از خاتم تا قیامت فقط یك دین است و آن اسلام و تسلیم شدن در برابر خداست كه بر سه اصل توحید، نبوت و معاد استوار است. به مقتضای رشد جامعه انسانی و مدنی شدن انسان، قوانین این دین كاملتر می شد تا زمان نبی اكرم(ص) كه جامعه بشری به بلوغ اجتماعی رسید و شریعت خداوند كامل شد و اسلام، نام رسمی دین خدا شد. انبیا و مؤمنان از آدم تا خاتم، همگی مسلمان (تسلیم حق) بودند و این معنای لغوی، در زمان نبی اكرم(ص) و پس از واقعه غدیر به معنایی اصطلاحی تبدیل شد و اسلام، نام دین خدا شد. (مائده، 3) اشاره قرآن به اینكه حضرت ابراهیم حنیف و مسلمان بود (بقره 135؛ آل عمران، 67 و 95) نیز در این فرایند، قابل توجیه است.
براساس این دیدگاه به هر پیامبری كه به مقتضای رشدِ اجتماعی بشر، مأمورِ آوردنِ شریعت خاص و قسمتی از دینِ الاهی می شد و دین را در مسیر تكامل، یك مرحله به جلو می برد، پیامبر اولوالعزم و صاحب شریعت می گویند.
تا فراهم شدن شرایط اجتماعی جدید برای ارسال بقیه شریعت و ارسال پیامبر اولوالعزم دیگری، سایر انبیا موظف به تبلیغ شریعت او بودند. بنابراین دین خداوند از بدو خلقت تا قیامت، یك دین است كه با اقتضای رشد و مدنیت جامعه بشری، تكامل می یابد. این روش الاهی ادامه داشت تا زمان نبی اكرم(ص) كه چون جامعه بشری، اقتضای قوانین اجتماعی و مدنی اسلام را داشت، خداوند دین را كامل كرد.
نكته مهم و قابل بحث، اهمیت وصی در كنار نبی است؛ تمام انبیایی كه مأمور بودند قسمتی از شریعتِ دین الاهی را بیاورند، به علت درگیری با مسایل اجتماعی و احیای دین، كمتر موفق به ترویج و تفسیر شریعت خود می شدند و این مهم را به وصی خود واگذار می كردند. از این رو نقش اوصیا در گسترش دین الاهی، بسیار پررنگ است.
بنابراین نه یهودیت و نه مسیحیت، دین مورد ادعای حضرت موسی و عیسی نبوده اند و اساساً هیچ پیامبری دین خاصی نداشت و دین خدا از آدم تا خاتم بر سه محور توحید، نبوت و معاد استوار و نام آن اسلام (تسلیم در برابر خدا) بوده است و در زمان پیامبر خاتم، این نام لغوی، نام اصطلاحیِ دین خدا شد و آیه «الْیَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِینَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَیْكُمْ نِعْمَتِی وَ رَضِیتُ لَكُمُ الاِِسْلاَمَ دِیناً.» (مائده، 3) مبین همین نكته است.
درباره تعداد انبیای اولواالعزم نیز اختلاف است؛ اما مشهور، تعداد آن را پنج تن می دانند؛ قرآن، نوح(ع)، ابراهیم(ع)، موسی(ع)، عیسی(ع) و پیامبر اكرم(ص) را پیامبران اولواالعزم می داند (شوری، 12؛ احزاب، 7) كه خداوند از آنان عهد گرفته و دین را به وسیله آنها تشریع فرموده است. (طباطبایی، 1348: 90) اگر حضرت آدم را به عنوان نخستین پیامبر در نظر بگیریم - كه الفبای شریعت دین الاهی را بیان نمود - می توان مدعی شد این شش ذات مقدس یقیناً دارای وصی بوده اند تا او به تفسیر شریعت آنها بپردازند و بقیه انبیا نیز مبلغ شریعت ایشان بوده اند تا پیامبر اولواالعزم بعدی از جانب خداوند ارسال شود.
ما در این مقاله به بحث وصایت این شش پیامبر، در دو قسمت - پنج پیامبر در قسمت نخست و پیامبر اسلام(ص) در قسمت دوم - می پردازیم و در نتیجه گیری، مواردی كه مبیّن ارزشهای آخرین و كامل ترین وصی الاهی هستند را بیان می كنیم.

1. وصایت در سیره انبیای بزرگ پیش از اسلامهمانگونه كه اشاره شد، در كنار هر نبیِّ اولوالعزمی، یك وصی نیز معرفی شده است تا دین او را از تحریفات و انحرافات اجتماعی پس از وی حفظ نماید. این امر، بین ادیان ابراهیمی (یهودیت، مسیحیت و اسلام) مشترك است؛ یهودیان و مسیحیان بر اساس كتاب مقدس و مسلمانان بر اساس قرآن با تأیید برخی مطالب كتاب مقدس و اصلاح برخی دیگر این امر را می پذیرند. البته هر سه دین، نام اوصیا را به طور یكسان بیان كرده اند.
یادآوری این نكته ضروری می نماید كه در فرهنگ ادیان آسمانی، سلسله اوصیا همان سلسله انبیای تبلیغی است. ما نیز با مراجعه به كتاب مقدس و قرآن، به بحث وصایت در سیره انبیا می پردازیم و وصایت را در پنج پیامبر بزرگ الاهی، یعنی حضرت آدم(ع)، حضرت نوح(ع)، حضرت ابراهیم(ع)، حضرت موسی(ع) و حضرت عیسی(ع) به اختصار بررسی می كنیم.
1-1. وصایت شیث برای حضرت آدم(ع)
داستان خلقت آدم و حوا، تخلف آنها از امر خدا، هبوط آنان به زمین، تولد هابیل و قابیل، مرگ هابیل به دست قابیل، تولد شیث و جانشینی او برای حضرت آدم، همگی از موارد مشترك در كتاب مقدس و قرآن می باشند كه البته در مواردی، نقل داستان ها متفاوت می باشد. نگاه قرآن نگاهی محترمانه به خداوند، آدم و حوا می باشد، اما در كتاب مقدس، گاه مطالبی بیان شده كه كمتر با روح دینی انسان ها سازگار است.
كتاب مقدس در اواخر باب چهارم و اوایل باب پنجم در سفر تثنیه به معرفی جانشین حضرت آدم می پردازد و پس از نقل داستانِ مرگ هابیل به دست قابیل به سبب قبول قربانی هابیل كه نشانه جانشینی پدر بود چنین بیان می دارد:
پس آدم، بار دیگر زن خود را شناخت و او پسری بزاد و او را شیث نام نهاد؛ زیرا گفت: خدا نسلی دیگر به من قرار داد به عوض هابیل كه قائن (قابیل) او را كشت* و برای شیث نیز پسری متولد شد و او را انوش نامید. در آن وقت به خواندن اسم یهوه شروع كردند. (پیدایش 4: 25 و 26)
و در جای دیگر، عمر حضرت آدم را 930 سال بیان می كند كه در 130 سالگی، خداوند شیث را به او عطا كرد و شیث نیز 912 سال زندگی كرد. (پیدایش 5: 3-9) سپس كتاب مقدس، این نسل را تا حضرت نوح برمی شمرد.
نكته قابل استناد این است كه علت درگیری قابیل و هابیل، مسأله وصایت بود و قرار شد هر كدام، یك قربانی بیاورند. هابیل، حیوانی نیكو از گله خود آورد و قابیل هم زراعت معیوبی از مزرعه خویش فراهم آورد. خداوند، هدیه و قربانی هابیل را پذیرفت و این عمل، نشانگر عهد خداوند با او بود كه سبب حسادت قابیل و درنتیجه قتل هابیل شد. از اینرو پس از تولد شیث، حضرت آدم گفت: خداوند به عوض هابیل، این نوزاد را به ما داد و این به معنای آن است كه جانشین پس از حضرت آدم، شیث است.
در منابع متعدد اسلامی نیز چنین آمده است كه پس از مرگ هابیل، خداوند شیث را كه هبةالله و هدیه ای آسمانی بود به حضرت آدم عطا نمود. او نیز جانشین پدر شد و نخستین كسی بود كه با راهنمایی های جبرئیل، پدر خود را غسل داد و كَفن و دفن كرد و بر او نماز خواند. شیث مأمور شد تا پرستش خداوند یكتا و اطاعت از او را ادامه دهد و به نسل خود بیاموزد. (1) (مجلسی، 1378: 1، 192-225)
بنابراین بحث وصایت از ابتدا تاحدی پراهمیت بوده كه موجب قتل هابیل و تولد فرزند دیگری شده است. علامه مجلسی در حیوة القلوب روایتی با سند معتبر را از امام صادق(ع) نقل می كند كه پس از بیماری حضرت آدم، وی حضرت شیث را طلبید و فرمود:
ای فرزند، اجل من رسیده است و من بیمارم و پروردگار من از سلطنت خود، آنچه را می بینی برای من فرستاده است. به تحقیق بر من عهد كرد كه تو را وصی خود گردانم و من تو را خزینه دار آنچه به من سپرده است، می گردانم و اینك كتاب وصیت در زیر سر من است و در آن، اثر علم و نام بزرگ خداوند (اسم اعظم) هست. چون من بمیرم این صحیفه را بگیر و كسی را بر آن مطلع مگردان.... هر آنچه از امور دین و دنیای خود به آن احتیاج داری در این هست؛ آدم آن صحیفه را از بهشت با خود آورده بود... . (مجلسی، همان: 1، 215 و 216)
1-2. وصایت سام برای حضرت نوح(ع)
داستان حضرت نوح، ایمان نیاوردن پیروان او و درنتیجه نزول عذاب الاهی و نجات نوح، پیروان او و حیواناتی كه به امر خداوند در كشتی او بودند، از معتَقَدات مشترك بین ادیان ابراهیمی است. در تورات، پس از بیان شجره نامه حضرت نوح، داستان زندگی آن حضرت چنین آمده است كه:
نوح، سه فرزند به نام های سام، حام و یافث داشت كه بشر از نسل آنان است. نوح پس از فعالیت در تاكستان، شراب نوشید، مست شد و برهنه گردید و حام، پدر كنعان، برهنگی پدر را دید و به برادران خود خبر داد. سام و یافث رفتند؛ ولی پدر را ندیدند و وقتی نوح از مستی خارج شد و ماجرا را فهمید، حام و كنعانیان را لعن كرده و آنها را بَرده سام و یافث قرار داد و سام را به یهوه (خدای واحد تورات) مبارك گرداند و این سبب عهد و جانشینی شد. نشانه عهد خدا با حضرت نوح نیز رنگینكمان (قوس) بود. (پیدایش 9: 13)
در قسمت دیگری از تورات میخوانیم:
و نوح از مستی خود به هوش آمده، دریافت كه پسر كُهترش با وی چه كرده بود* پس گفت: كنعان، ملعون باد! برادران خود را بنده بندگان باشد* و گفت متبارك باد یهوه، خدای سام و كنعان بنده او باشد* خدا یافث را وسعت دهد و در خیمه های سام ساكن شود و كنعان بنده او باشد* و نوح پس از طوفان، سیصد و پنجاه سال زندگانی كرد* پس جمله ایام نوح، نهصد و پنجاه سال بود كه مرد. (پیدایش 9: 24-29)
قرآن كریم نیز در سوره های نوح و هود به داستان حضرت نوح اشاره می كند و خبر از ایمان نیاوردن پسر نوح می هد كه در توراتِ فعلی اثری از این گفتار نیست. در مقابل، در قرآن نامی از فرزندان نوح به میان نیامده است؛ گرچه شبیه آنچه در تورات آمده در منابع اسلامی دیده می شود. قطب راوندی در قصص الانبیاء (1409: 85)، علامه مجلسی در حیوۀالقلوب (1378: 1، 247 و 248) و بسیاری دیگر از بزرگان با اندكی تفاوت، روایتی را با سند معتبر از امامزاده عبدالعظیم از امام هادی(ع) نقل كرده اند كه روزی در كشتی باد وزید و بدن نوح، برهنه شد. حام و یافث خندیدند، ولی سام، پدر را پوشاند و وقتی نوح بیدار شد آن دو را نفرین كرد و برده سام قرار داد و او را برتر قرار داد. در آن روایت هم، قوس (رنگین كمان) نشانه عهد بود. مجلسی، روایت معتبر دیگری را از امام صادق(ع) نقل میكند كه میفرماید:
... پس از فرود كشتی، جبرئیل آمد و به نوح گفت: ای نوح! مدت پیغمبری تو منقضی و ایام عمر تو تمام شد؛ پس نام بزرگ خدا و میراث علم پیغمبری را كه با توست به پسر خود سام اعطا كن... كه من هرگز زمین را بدون حجت نخواهم گذاشت... پس نوح، اسم اعظم، میراث علم و آثار علم پیغمبری را به پسر خود، سام داد و حام و یافث را علمی نداد تا به آن منتفع شوند. (ابن بابویه قمی، 1384: 267-271)
سپس در ادامه حدیث، نسل های بعد را می شمرد كه فرزندان حام، اهل سند، هند، حبشه و سیاهان اند و فرزندان سام، عرب و عجم هستند كه محمد(ص) وارث نهایی آنهاست؛ فرزندان یافث، نیز همه ترك ها، یأجوج و مأجوج، چینی ها و... هستند.
از مجموع آنچه بیان شد روشن می شود كه همه ادیان ابراهیمی و توحیدی، سام را جانشین نوح می دانند. اهل كتاب معتقدند او با نام یهوه مبارك شده است و مسلمانان نیز معتقدند اسم اعظم و صحیفه نوح به سام رسیده است و او مأمور ترویج شریعت الاهی پس از نوح می باشد.
1-3. وصایت اسماعیل(ع) و اسحاق(ع) برای حضرت ابراهیم(ع)
بحث جانشینی حضرت ابراهیم، مهم¬ترین و كلیدی ترین بحث در ادیان است. اهمیت حضرت ابراهیم به حدی است كه همه ادیان توحیدی، خود را منتسب به ایشان می دانند و ابراهیم را پدر ادیان توحیدی میخوانند. تورات، نام ابتدایی ابراهیم را إبرام (پدر بلندمرتبه) می داند كه پس از بشارت به اسحاق، خداوند او را ابراهیم (پدر اقوام) نامید. (پیدایش 17: 4-6)
داستان حضرت ابراهیم در دو كتاب آسمانی تورات و قرآن، با یكدیگر شباهت ها وتفاوت هایی دارند.(2) مهاجرت به كنعان، ازدواج با هاجر به پیشنهاد ساره، تولد اسماعیل و اسحاق، داستان قوم لوط و ذبح اسماعیل همه از مواردی هستند كه با تفاوت های جزئی هم در تورات و هم در قرآن مطرح شده اند؛ اما در آتش افتادن ابراهیم و گلستان شدن آتش بر وی (صافات، 82 به بعد؛ انبیاء، 50 به بعد) و مهاجرت به حجاز و بنای كعبه (بقره، 127) دو قضیهای هستند كه در قرآن ذكر شده اند، لكن در تورات، ذكری از آنها به میان نیامده است. البته در داستان ذبح، تورات معتقد است اسحاق، ذبیح ابراهیم بوده است، (پیدایش 22: 1 به بعد) ولی قرآن، اسماعیل را گزینه ذبح ابراهیم میداند(3). (صافات، 102 به بعد)
آنچه موجب اختلاف شدید بین فرزندان و پیروان حضرت ابراهیم شده است، بحث جانشین اوست. یهودیان و مسیحیان براساس آنچه در تورات آمده است معتقدند خداوند فقط با ذریه اسحاق از نسل ابراهیم عهد بسته است و فقط بنی اسرائیل (فرزندان یعقوب و اسحاق) وارث عهد خدا هستند؛ از اینرو در عهدِ خدا حقی را برای فرزندان اسماعیل قایل نیستند. در تورات آمده است كه خداوند عهد خود (اعطای سرزمین نیل تا فرات) را به ابراهیم داده است:
در آن روز، خداوند با ابرام عهد بست و گفت: این زمین را از نهر مصر تا به نهر عظیم یعنی فرات به نسل تو بخشیده ام. (پیدایش 15: 18)
و سپس در ادامه پس از بشارت به اسحاق، این عهد را متعلق به فرزندان او میداند، نه فرزندان اسماعیل:
...خدا به ابراهیم گفت: اما زوجه تو، سارای، نام او را سارای مخوان، بلكه نام او ساره باشد* و او را بركت خواهم داد و پسری نیز از وی به تو خواهم بخشید. او را بركت خواهم داد و امت ها از وی به وجود خواهند آمد و ملوك امت ها از وی پدید خواهند شد * آن گاه ابراهیم بر وی در افتاده، بخندید و در دل خود گفت، آیا برای مرد صد ساله، پسری متولد شود و ساره در نود سالگی بزاید * و ابراهیم به خدا گفت: كاش كه اسماعیل در حضور تو زیست كند * خدا گفت: به تحقیق زوجه ات، ساره، برای تو پسری خواهد زایید و او را اسحاق نام بنه و عهد خود را با وی استوار خواهم داشت تا با ذریه او بعد از او عهد ابدی باشد * و اما در خصوص اسماعیل تو را اجابت فرمودم؛ اینك او را بركت داده، بارور گردانم و او را بسیار كثیر گردانم، دوازده رییس از وی پدید آیند و امتی عظیم از وی به وجود آورم * لكن عهد خود را با اسحاق، استوار خواهم ساخت كه ساره، او را بدین وقت در سال آینده برای تو خواهد زایید. (پیدایش 17: 15-22)
دو نكته مهم در این فرازها وجود دارد: یك. عهد خدا، اعطای سرزمین نیل تا فرات بوده است و صاحبان آن، برگزیدگان جهان خواهند بود؛ دو. این عهد در نسل ابراهیم، فقط به فرزندان اسحاق می رسد نه به فرزندان اسماعیل؛ زیرا وارث و ذبیح ابراهیم، اسحاق است نه اسماعیل.
درحقیقت تورات نسبت به احوال حضرت اسماعیل ساكت است و فقط به چهار نكته اشاره می كند: یك. داستان تولد اسماعیل؛ (پیدایش 16: 1-6) دو. نسل كثیر، دوازده رییس و امتی عظیم از نسل او؛ (پیدایش 17: 20) سه. ختنه اسماعیل در 13 سالگی كه از نخستین موارد شریعت و نشانه عهد خدا با ابراهیم بود؛ (همان: 23-27) چهار. سكونت در فاران (صحرای سینا) و پیدا شدن چشمه (بئر شبع) در آنجا و اینكه مادرش برای او زنی از مصر گرفت. (پیدایش 21: 13-22) تورات درباره اسماعیل سخن دیگری نمی گوید و او را از عهد الاهی و ارث بردن از ارض موعود (نیل تا فرات) محروم می داند. اساساً اعتقاد صهیونیسم مسیحی و صهیونیسم یهودی درباره مالكیت یهود بر نیل تا فرات، ناشی از همین نگاه تورات می باشد.
تورات، بار دیگر به صراحت اعلام می كند كه وارث عهد خداوند فقط ذریه اسحاق است:
پس (ساره) به ابراهیم گفت: این كنیز را با پسرش بیرون كن؛ زیرا پسر كنیز با پسر من، اسحاق، وارث نخواهد بود* اما این به نظر ابراهیم درباره پسرش بسیار سخت آمد* خدا به ابراهیم گفت: درباره پسر خود و كنیزت به نظرت سخت نیاید؛ بلكه هر آنچه ساره به تو گفته است، سخن او را بشنو، زیرا ذریه تو از اسحاق خوانده خواهد شد. (پیدایش 21: 10-13)
اما قرآن، هم اسماعیل و هم اسحاق را در عهد خدا مساوی می داند و عهد خدا را امامت و ولایت بر مردم می داند، نه ارض موعود و آن را از آنِ ظالمان نمی داند:
«وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِیمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قَالَ إِنِّی جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَاماً قَالَ وَ مِن ذُرِّیَّتِی قَالَ لاَیَنَالُ عَهْدِی الظَّالِمِینَ.» (بقره، 124)
مسلمان ان معتقدند بنی¬اسرائیل در عصر خود، قوم برگزیده بود، (بقره، 47 و 122) اما پیامبر آخرالزمان از نسل اسماعیل است و شاید همین امر، باعث شد تا یهودیان و مسیحیان، نبوت نبی اكرم(ص) را نپذیرفتند؛ چون او از بنی اسماعیل بود نه بنی اسرائیل. قرآن می فرماید: «وَلَن تَرْضَى عَنكَ الْیَهُودُ وَ لاَ النَّصَارَى حَتَّى تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ» (بقره، 120) و پیامبر را آگاه می كند كه آنها هرگز تابع تو نخواهند شد، چون با اینكه تو را به خوبی می شناسند «یَعرِفُونَه كما یَعرِفُون أبنائَهم.» (انعام،20) معتقدند تو از قوم بنی اسرائیل كه وارث عهد خداست، نیستی! درمجموع، وجود وصی برای حضرت ابراهیم از اصول مسلم و مهم در ادیان توحیدی است كه قبول آن می تواند بسیاری از مسایل بین ادیان را حل نماید، زیرا نگاه نژادیِ یهود و ادعای مالكیت ارض موعود (نیل تا فرات) ریشه در بحث وصایت دارد. نگاه اسلام، نگاه مبتنی بر مقام امامت و ولایت است؛ یعنی هر فردی از آل ابراهیم كه شرایط را داشته باشد به این عهد می رسد، چه از نسل اسحاق باشد و چه از نسل اسماعیل. خداوند این اصل را چنین بیان می نماید: «فَقَدْ آتَیْنَا آلَ إِبْرَاهِیمَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَآتَیْنَاهُم مُّلْكاً عَظِیما.ً» (نساء، 54) و در جواب تقاضای ابراهیم نیز می فرماید: «لاَیَنَالُ عَهْدِی الظَّالِمِینَ.» (بقره، 124) مسلمانان نیز بر همین اساس، هم اسماعیل و هم اسحاق را وصی ابراهیم می دانند.
1-4. وصایت یوشع بن نون برای حضرت موسی(ع)
حضرت موسی، یكی از انبیای اولوالعزم و موعود بنی اسرائیل بود كه از زمان حضرت یوسف به سبب قحطی، از كنعان به مصر مهاجرت كرده بودند و زندگی خوشی داشتند، اما بعدها گرفتار ظلم فرعون و قبطیان شدند و حضرت موسی توانست آنها را از چنگال فرعون نجات دهد.
داستان ولادت و رشد موسی در قصر فرعون،(4)كشتن یك قبطی، فرار به مدین و ازدواج با دختر شعیب، مبعوث شدن به رسالت در وادی طوی، انتخاب هارون به عنوان وزیر و دستیار خود، رفتن به سمت فرعون، مقابله با ساحران، آوردن معجزات متعدد و سرانجام نجات بنی¬اسرائیل، سرگردانی و دریافت الواح در طور سینا، گوساله پرستی بنی اسرائیل، نزول منّ و سلوی و... همه از موارد مشترك بین قرآن و تورات است. البته در نقل داستان ها تفاوت هایی - مانند اینكه تورات، ساخت گوساله را به هارون نسبت می دهد؛ اما قرآن ساحت این پیامبر را پاك می داند و آن را به سامری نسبت می دهد - وجود دارد؛ لكن اصل داستان¬ها مشترك است(5)
طبق آنچه در تورات آمده است، هارون پس از چندین دهه تلاش، قبل از ورود به كنعان از دنیا رفت و حضرت موسی نیز در «موآب» چشم از جهان فرو بست؛ اما قبل از مرگ خود، مردم را جمع كرد و همه را از جانشینی یوشع بن نون آگاه كرد. تورات داستان مربوط به جانشینی موسی را چنین بیان می كند:
و خداوند به موسی گفت: اینك ایام مردن تو نزدیك است. یوشع را طلب نما و در خیمه اجتماع، حاضر شوید تا او را وصیت نمایم. پس موسی و یوشع رفته در خیمه اجتماع حاضر شدند * و خداوند در ستون ابر در خیمه ظاهر شد و... پس الان این سرود را برای خود بنویسید و تو آن را بر بنی¬اسرائیل تعلیم داده، آن را در دهان ایشان بگذار تا این سرود، برای من بر بنی اسرائیل شاهد باشد... پس موسی این سرود را در همان روز نوشته، به بنی اسرائیل تعلیم داد * و یوشع بن نون را وصیت نموده، گفت: قوی و دلیر باش؛ زیرا كه تو بنی¬اسرائیل را به زمینی كه برای ایشان قسم خوردم داخل خواهی ساخت و من با تو خواهم بود. (تثنیه 31: 15-25)
البته در مواضع دیگری از عهد عتیق، به جانشینی یوشع اشاره شده است، (تثنیه 3: 9) اما نكته این است كه جانشین موسی، امام و رهبر قوم موسی است كه وظیفه دارد بنی اسرائیل را به كنعان باز گرداند. وقایع مربوط به یوشع در صحیفه یوشع، ششمین صحیفه از صُحُف عهد عتیق ذكر شده است. علامه مجلسی هم چندین روایات معتبر می آورد كه بیانگر جانشینی یوشع برای حضرت موسی هستند و حتی در آنها نبوت موسی و جانشینیِ یوشع، با نبوت نبی اكرم(ص) و جانشینیِ حضرت علی(ع) مقایسه شده است. این روایات، منسوب به نبی اكرم(ص)، امام باقر(ع) و امام صادق(ع) هستند و در همه آنها چنین آمده است كه حضرت موسی، موقع مرگ خود، یوشع بن نون را وصی خود گرداند. (مجلسی، همان: 797 به بعد)
درمجموع می توان گفت: تمام ادیان ابراهیمی، یوشع بن نون را وصی حضرت موسی و هارون را وزیر و دستیار او در امر رسالت می دانند. آری! ترویج شریعت موسوی بعد از او به یوشع و جانشینان او رسید و سلسله اوصیا در تورات، همان سلسله انبیاست و ما بحث وصایت در موسی را به دلیل رعایت اختصار در همین جا ختم می كنیم.
1-5. وصایت شمعون (پطرس) برای حضرت عیسی(ع)
پس از حضرت موسی، سایر انبیا مبلّغ شریعت او بودند و هیچ یك ادعای تغییر یا تكامل شریعت موسوی را نداشتند تا اینكه حضرت عیسی ، به نبوت رسید و مدعی شد:
گمان مبرید كه آمده ام تا تورات یا صحف انبیا را باطل سازم. نیامده ام تا باطل نمایم بلكه تا تمام كنم* زیرا هر آینه به شما می-گویم تا آسمان و زمین زایل نشود، همزه ای یا نقطه ای از تورات هرگز زایل نخواهد شد تا همه واقع شود* پس هر كه یكی از این احكام كوچك ترین را بشكند و به مردم چنین تعلیم دهد، در ملكوت آسمان كمترین شمرده شود، اما هركه به عمل آورد و تعلیم نماید او در ملكوت آسمان بزرگ خوانده خواهد شد. (متی 5: 17-20)
این فرازها چنین می نماید كه عیسی برای كامل¬تر كردن شریعت موسی آمد. مسیحیان معتقدند او در 30 سالگی مبعوث شد و در 33 سالگی، ابتدا به صلیب كشیده شد، بعد از آن دفن شد و سپس به آسمان رفت و كمتر به ترویج شریعت خود پرداخت. او یكی از حواریون را كه شمعون نام داشت، پطرس (صخره) نامید و گفت: من كلیسا را بر تو بنا می كنم.(6) اما طبق صریح قرآن و منابع اسلامی، حضرت عیسی هرگز به صلیب كشیده نشد، بلكه به آسمان رفته و زنده است و در آخرالزمان باز خواهد گشت (آل عمران، 55؛ نساء، 157و158) و پس از عروج وی، شمعون بن حمون الصفا از حواریون آن حضرت، جانشین او شد. منابع شیعی او را جد مادری امام زمان(عج) می دانند.(7)
نكته مهم این است كه مسیحیتِ فعلی، مسیحیت عیسوی و پطرسی نیست؛ بلكه مسیحیت پولسی است. پولس كه در اصل یهودی و نامش شائول بود، كه برای دستگیری مسیحیان از اورشلیم عازم سوریه شد؛ اما به گفته خودش، در بین راه نابینا شد و با معجزه حضرت عیسی، پس از سه روز شفا یافت و از این رو طرفدار عیسی شد. در قرن نخست، اختلاف بین شمعون (پطرس) كه شریعت موسی را حق می دانست، با شائول (پولس) كه نفی شریعت را تبلیغ می كرد، اختلاف افتاد. پولس. حتی شرط مختون بودن را كه از زمان ابراهیم، جزء شریعت الاهی بود حذف نمود و در امم غیر مختون، عیسی را خدا معرفی كرد و او را فدیه¬ای نامید كه آمد، رنج برد و به صلیب كشیده شد تا گناهان انسان ها بخشیده شود و از این رو بت پرستان روم، طرفدار او شدند. او جهانی¬بودنِ مسیحیت را تبلیغ كرد؛ اما شمعون (پطرس) در همه این موارد، مخالف او بود و می¬گفت: شریعت عیسی، همان شریعت موسی است و عیسی، مسیحای یهود بود كه آمد تا آنها را از انحراف برهاند. در پایان این منازعه، پولس پیروز شد و شمعون (پطرس) كه مغلوب شده بود برای تبلیع ایده خود به همه جا رفت و سرانجام در رم به دست نرون به شهادت رسید. (بایرناس، 1385: 608 به بعد)
امروزه، مسیحیت تحت تأثیر تعلیمات پولس است نه پطرس كه وصی واقعی حضرت عیسی بود و خودِ مسیحی ها نیز به این امر معترف هستند. پولس اساساً از حواریون نبود و پس از خیانت یهودا اسخریوطی و حذف نام او از حواریون، كه تعداد ایشان به 11 نفر رسید، مسیحیان پولس را جایگزین او كردند و او را پولس حواری نامیدند تا عدد 12 حفظ شود(8).
درمجموع هم مسلمانان و هم مسیحیان، شمعون را وصی حضرت عیسی می دانند؛ گرچه عقاید شمعون بر عقاید پولس پیروز نشد، برتری او بر سایر حواریون بر كسی پوشیده نیست؛ زیرا او نخستین مؤمن به حضرت عیسی و كسی بود كه آن حضرت، كلیسا را بر او بنا كرد.
جمع بندی
خداوند، شریعت خود را تحت عنوان دین واحد به انسان ها عرضه كرده است. برخی از انبیا به فراخور زمان، مأمور آوردن قسمتی از این شریعت بودند كه به آنها پیامبران اولواالعزم می گویند. هریك از ایشان برای خود، جانشینی انتخاب می كرد و این انتخاب در واقع، انتصابی از جانب خداوند بود كه آنان مأمور ابلاغ آن به مردم می شدند. بررسی تعالیم این انبیا بدون توجه به سیره و سلوك اوصیای آنان، ابتر است؛ زیرا تفسیر دین ایشان برعهده اوصیای آنان بوده است.
2. وصایت در سیره پیامبر اعظم(ص)سلسله انبیا با ارسال حضرت محمد(ص) از جانب خداوند به اتمام رسید. او خاتم الانبیاء، رحمةللعالمین، اسوه حسنه ای برای مردم و تنها پیامبری بود كه ادعای جهانی بودن دین خود و كامل شدن دین خدا را داشت. او با اعتقاد به اینكه جامعه بشری به بلوغ فكری و فرهنگی رسیده است و تحمل دستورات پیچیده اجتماعی را دارد، مدنیّتی آورد كه مقدمه ساز حكومت الاهی واحد و جهانی باشد؛ اما به علت شرایط خاص آن زمان و مشكلاتی كه آن حضرت داشت، نتوانست احكام و عقاید تشریعی را كاملاً برای مردم تبیین نماید. تفسیر و تبیین دین آن حضرت پس از او نیازمند شخصیت بزرگی بود كه بتواند از عهده آن برآید؛ زیرا دین اسلام دارای احكام بسیاری در زمینه های مختلف اجتماعی، سیاسی، نظامی، عقیدتی و فرهنگی بود و ازسوی دیگر، یك دین الاهی و اكمال یافته بود؛ از این رو خداوند مستقیماً در تعیین مفسّر دین، دخالت نمود تا جامعه بشری دچار انحراف نشود. او پیوسته به پیامبرش حكم می كرد كه این مفسر و مبین دین را به مردم معرفی نماید و به همه بگوید كه وی جانشین اوست و در كنار مرجعیت دینی، زعامت سیاسی را نیز بر عهده جانشین او نهاد.
رسول الله نیز از همان نخستین دعوت خود كه خویشان را فراخواند تا لحظه قبل از مرگ كه تقاضای قلم و كاغذ كرد، همواره در گفتار و كردار خویش، جانشین بعد از خود را معرفی و تحسین می نمود و مناصب مهم را به او واگذار می كرد. تا جانشینیِ این شخص برای مردم ثابت شود. آری! او بارها و بارها علی بن ابیطالب را به مردم معرفی كرد. از كودكی، وی را نزد خود برد و لذا او از همان كودكی، مسلمان بود. بعدها صاحب میراث اسم اعظم و علم الاهی شد و پیامبر، او را شرط ورود به شهر علم خویش خواند و برائت نامه را به فرمان خدا به او سپرد و او بود كه بت های آویزان شده در مسجدالحرام را شكاند. كوتاه سخن اینكه در تمام مراحل رشدِ و اعتلای اسلام، نام علی بن ابیطالب می درخشد و این بهترین گواه بر توجه پیامبر به وی به عنوان متولی دین، پس از خود بود.
اندیشمندان بزرگی مانند میرحامد حسین، صاحب عبقات الانوار و علامه امینی، صاحب الغدیر به بررسی واقعه جانشینی حضرت علی در منابع اهل سنت پرداخته اند و ما در این مقاله، قصد تكرار مكررات نداریم؛ فقط بحث وصایت در گفتار و رفتار پیامبر(ص) و واقعه غدیر را به اختصار پی می گیریم.
2-1. وصایت حضرت علی(ع) در گفتار پیامبر اكرم(ص)
گفتار نبی اكرم(ص) بهترین دلیل برای اثبات آموزه های دینی است و اگر ایشان به امری تصریح نمایند، یقیناً مورد پذیرش همه مسلمانان - اعم از شیعه و سنی - خواهد بود و تصریح پیامبر، تأویل بردار نیست. ما معتقدیم تصریحات بسیاری درباره وصایت، از نخستین روز دعوت تا آخرین لحظه نبوت، در كلام پیامبر اسلام(ص) وجود دارد، كه به دلیل اختصار، یك مورد را به و بقیه را به اجمال ذكر می كنیم(9).
پیامبر اسلام(ص) از همان ابتدای رسالت خویش، مأموریت یافت تا جانشین خود را معرفی نماید. در متون تاریخی و تفسیری آمده شده است كه پس از نزول آیه «وَ اَنْذِر عَشِیرَتَكَ الاَقْرَبین» (شعراء، 214) پیامبر اكرم(ص) به فرمان خداوند، گروهی از بنی هاشم را دعوت كرد و پس انذار ایشان از عذاب الاهی، خواست تا به دین و رسالت او ایمان بیاورند. سپس فرمود: هر كس نخستین ایمان آورنده باشد، برادر، وارث و جانشین او خواهد بود. از آن جمع، فقط علی بن ابیطالب به پیامبر ایمان آورد و آن حضرت در همان مجلس، ایشان را به عنوان برادر، وارث و جانشین خود برگزید. این امر مورد اتفاق شیعه و سنی می باشد؛ برخی مانند طبری در جامع البیان (1415: 19، 149) و ابن اثیر در البدایۀ و النهایۀ (1408: 3، 53) و السیرۀ النبویۀ (1396: 1، 459)گاه به جای كلمه های وصی و جانشین، از عبارت كذا و كذا استفاده كرده اند، ولی در جای دیگر به وصایت امام علی(ع) تصریح كرده اند. مثلاً طبری در تاریخ خود كلام پیامبر اكرم(ص) را چنین نقل می كند:
فَاَیُّكُم یُوَازِرونی عَلی هَذا الاَمْر عَلی اَنْ یَكونَ اَخِی وَ وَصیّی وَ خَلِیفَتی فِیكُم ... ثمَّ قَالَ: اِنَّ هَذا اَخِی وَ وَصیّی وَ خَلیفَتی فِیكُم فَاسْمَعوُا لَه وَ اَطیعُوا. (بی تا: 2، 63)
این قضیه، در كتب شیعه و بسیاری از كتب اهل سنت نقل شده است. اكنون پس از اطمینان از اعتبار سندی آن می توان گفت: بهترین دلیل بر اهمیت بحث وصایت، مطرح كردن آن در آغاز رسالت و نخستین دعوت رسمی و علنی است؛ زیرا رسالت با امامت كامل خواهد شد.
علاوه بر این، احادیث منزلت، سفینه، ثقلین و لوح و قلم نیز حاوی پیام وصایت امام علی(ع) در كلام نبی اكرم(ص) هستند كه تفصیل این موارد مجال دیگری را می طلبد. البته صریح ترین كلام، حدیث غدیر است كه به آن خواهیم پرداخت.
2-2. وصایت حضرت علی(ع) در رفتار پیامبر اكرم(ص)
علاوه بر گفتار نبی اكرم(ص) رفتار آن بزرگوار نیز همواره امام علی(ع) را به عنوان شخصی كه لیاقت انجام اموری را دارد كه دیگران از انجام آن ناتوانند، معرفی می كرد و فقط او را لایق خلافت و وصایت مقام خود می دانست. بیان رفتارهای ویژه پیامبر در معرفی او به عنوان وصی و جانشین خود، فرصتی فراتر را می طلبد و در چنین نوشتاری كوتاهی نمی گنجد.
رفتارهایی چون قبول تربیت علی(ع) در كودكی، قرار دادن او به جای خود در لیلةالمبیت و نزول آیه 207 بقره در شأن آن حضرت، مأمور كردن او برای پرداخت امانت های مردم مكه به آنان، برقراری پیمان اخوت با او در مدینه، انتخاب او به عنوان پرچمدار در جنگ خیبر و بیان جملاتی در وصف علمدار خیبر قبل از آن، قرار دادن او بر دوش خود برای شكستن بت ها در جریان فتح مكه، مأموریت تلاوت آیات برائت در منی به او، مأموریت دادن برای جمع آوری زكات و تحسین پیامبر از روش عادلانه آن حضرت و... نمونه هایی از تأیید عملی وصایت امام علی(ع) برای پیامبر اكرم(ص) است كه برای بسیاری از آنها از جانب خداوند و پیام آور او، نشان های لیاقت - در قالب نزول آیه و بیان حدیث - و تحسین اعطا شده است.
درمجموع رفتارهای پیامبر اكرم(ص) از ابتدای بعثت تا انتها، به خوبی بیانگر حمایت های دینی، معنوی و سیاسی آن حضرت از امام علی(ع) است كه به دلیل ذكر این مناقب و فضایل در كتاب¬های تاریخی و تفسیری از تفصیل آنها پرهیز می كنیم.
2-3. تجلی ولایت و وصایت در غدیر
در دهمین سال هجرت، پیامبر آخرین و تنها حج خود پس از مهاجرت به مدینه را به جا آورد. هنگام بازگشت، در روز هیجدهم ذی الحجة و زمانی كه به غدیر رسیدند، جبرئیل نازل شد و آیه «یَا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنزِلَ إِلَیْكَ مِن رَّبِّكَ وَ إِن لَّمْ تَفْعَلْ فَمَابَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ وَ اللّهُ یَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ إِنَّ اللّهَ لاَیَهْدِی الْقَوْمَ الْكَافِرِینَ» (مائده، 67) را فرود آورد. رسول الله(ص) در آن آفتاب سوزان پس از نماز ظهر به همه امر فرمودند برای شنیدن پیامی كه نگفتن آن، مساوی با نقص رسالت است، متفرق نشوند. پس از اجتماع مردم، پیامبر بر فراز منبری از جهاز شتران قرار گرفت و خطبه طولانی غدیر را ایراد فرمود.
فرازهایی از آن خطبه، فهرست وار و به ترتیب عبارتند از: حمد خدا؛ بیان اوصاف و توانمندی¬های خداوند سبحان؛ بیان اینكه خداوند به پیامبر، امر فرموده كه فرمان او را به مردم بگوید (لاَنَّهُ قَدْ اَعْلَمَنی انّی اِنْ لم اَبْلُغ مَا اَنزلَ اِلیَّ فَمَابَلَّغْتُ رِسالَتی... فَاَوْحَی اِلیَّ بِسمِ اللهِ الرَّحمنِ الرَّحیم یَا اَیُّها الرَّسول بَلِّغْ مَا اُنْزِلَ اِلَیكَ مِنْ رَبِّك وَ اِنْ لم¬تَفْعَل فَمَابَلَّغْتَ رِسَالَته...)؛ بیان اینكه جبرئیل سه بار بر پیامبر نازل شد تا پیام خدا را برساند؛ بیان اینكه منزلت علی(ع) برای پیامبر اكرم(ص) مانند منزلت هارون برای موسی(ع) است؛ گله پیامبر از وجود منافقان بسیار و صرف نظر از ذكر نام آنان به دلیل بزرگواری آن حضرت؛ تأكید مجدد بر نقص رسالت در صورت عدم ابلاغ دستور خداوند؛ نصب علی(ع) به عنوان امام از طرف خداوند، لزوم اطاعت از او و حرمت مخالفت با او (فَاعْلَموُا معَاشِرَ النَّاس اِنَّ اللهَ قَدْ نَصَبَهُ لَكُم وَلیّاً وَ اِمَاماً مُفْتَرِضاً طَاعَتُهُ عَلیَ المهاجِرینَ وَ الانْصار و عَلی التَّابِعینَ لهم بِاحسانٍ وَ عَلیَ الْبَادِی وَ الحاضِر وَ علیَ الاعْجَمی وَ العَربی و الحُرِّ وَ الممْلوك وَ الصَّغِیر وَ الكَبیر...)؛ تأكید مجدد بر امامت علی(ع) و اولاد ایشان (ثُمَّ مِنْ بَعدی عَلیٌ وَلیُّكُم وَ اِمامُكُم بِامرِ الله رَبُّكُم ثُمَّ الامامَة فی ذُرُّیَّتی مِنْ وُلْدِهِ اِلی یومِ الْقِیامةٍ)؛ تعلیم همه حلال ها و حرام ها و همه علوم به علی(ع)؛ اشاره به اول مسلمان بودن علی(ع) و اولین فدایی پیامبر(ص) بودن؛ برتر قرار دادن علی(ع) و تعیین ایشان به امامت از طرف خداوند سبحان (وَ اقْبِلوُهُ فَقَدْ نَصَبَهُ اللهُ مَعَاشِرَ النَّاسِ اِنَّهُ اِمَامٌ مِنَ اللهِ)؛ ورود مخالف علی(ع) به جهنم؛ كافر محسوب شدن كسی كه به این امر شك كند؛ افضل بودن علی(ع) از مردم؛ بیان خبر جبرئیل كه دشمن علی(ع) ملعون و مغضوب است (مَلْعُونٌ ملعونٌ، مَغْضُوبٌ مغضوبٌ، مَنْ رَدَّ قَوْلی هذا وَ لم یُوَافِقهُ، اَلاَ أِنَّ جِبرَئَیل خَبَّرَنی عَنِ اللهِ تَعالیَ بِذلك وَ یَقوُلُ مَنْ عَادی عَلِیّاً وَ لم یَتَوَلَّهُ فَعَلِیْهِ لَعْنَتی وَ غَضَبی)؛ دعوت به پیروی از محكمات و پرهیز از متشابهات قرآن؛ دست علی(ع) را بلند كردن و گفتن: مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَهَذَا عَلیٌ مَوْلاهُ وَ هُوَ عَلیُّ بنُ اَبی طالِب اَخِی وَ وَصِیّی؛ نامیدن علی(ع) و اولادش به عنوان ثقل اصغر و معرفی قرآن به عنوان ثقل اكبر؛ ودیعه بودن علی و اولادش در میان مردم؛ بیان اینكه حق رسالت با این اعلام، ادا شد؛ بیان اینكه این اعلام از جانب خداوند است و غیر از علی(ع) كسی لایق این سمت نیست (اِنَّ اللهَ عَزَّوَجَلَّ قَالَ وَ اَنَا قُلْتُ عَنِ اللهِ عَزَّوَجَلَّ اَلاَ اِنَّهُ لَیْسَ اَمِیرُالمؤمِنینَ غَیرَ اَخِی وَ لاَتَحِلُّ اِمْرَةُ المْؤمِنینَ بَعْدِی لِاَحَدٍ غَیْرَهُ)؛ تأكید مجدد پیامبر(ص) بر حقانیت علی(ع) (هَذا عَلیٌ اَخِی وَ وَصیّی وَ وَاعِی عِلْمِی وَ خَلِیْفَتی عَلی اُمَّتی وَ عَلی تَفْسِیرِ كِتابِ الله عَزَّوَجَلَّ)؛ دعا در حق محبان و لعن مخالفان علی(ع)؛ شاهد گرفتن خداوند بر اینكه تفسیر اسلام برعهده علی(ع) است تا دین كامل شود (...بِمَا اَكْمَلْتَ لِعِبَادِكَ مِنْ دِینِهِمْ وَ اَتْمَمْتَ عَلَیْهِمْ نِعْمَتَكَ وَ رَضیتَ لهَمُ الاسلامَ دِیناً فَقُلْتَ وَ مَنْ یَبْتَغِ غَیرَ الاسلامِ دِیناً فَلَنْ یُقْبَلَ مِنْهُ وَ هُوَ فی الآخِرَةِ مِن َالخاسِرین)؛ تأكید مجدد بر اكمال دین با امامت علی(ع) (اِنَّما اَكْمَلَ اللهُ عَزوجلَّ دِیْنَكُمْ بِاِمَامَتِهِ)؛ به كار بردن صفاتی مانند تقی، نقی، هادی، مهدی و... برای علی(ع)؛ معرفی علی(ع) و اولاد او به عنوان برترین و بهترین اوصیا (نَبِیُّكُمْ خَیْرُ نَبِیٍّ وَ وَصِیُّهُ خَیْرُ وَصِیٍّ وَ بَنُوهُ خَیْرُ الاوْصِیاء)؛ معرفی دشمن علی(ع) به عنوان دشمن خدا؛ تأكید بر اینكه سوره مباركه عصر در مورد علی(ع) است؛ بیان اینكه پس از مرگِ پیامبر(ص) به عقب برنگردید؛ ذكر مجدد صفات پسندیده علی(ع)؛ بیان اینكه صحیفه، نزد علی(ع) است؛ قرار دادن امامت در اولاد او تا قیامت؛ تأكید دوباره بر امامت او (هذا علیٌ اِمامُكُمْ وَ وَلیُّكُم وَ هو مَواعِیدُ الله)؛ تأكید مجدد بر وجود امامت پس از علی(ع) در اولادش (اَنَا صِراطُ اللهِ المستقیمُ الذی اَمَرَكُمْ بِاتِّبَاعِهِ ثم عَلیٌّ مِنْ بَعْدِی ثم وُلْدِی مِنْ صُلْبِهِ اَئِمةٌ یَهْدوُنَ اِلیَ الحقِّ)؛ خواندن سوره حمد؛ معرفی دشمنان علی به عنوان منافق؛ وعده ورود بدون حساب به بهشت به پیروان علی(ع) (یَدْخُلونَ الجَنَّةَ بِغَیرِ حسابٍ)؛ تأكید مجدد بر عذاب جهنم برای مخالفان علی(ع)؛ تأكید مجدد بر وصایت علی(ع) (اِنِّی نَبِیٌ وَ عَلیٌّ وَصِیّی)؛ نامیدن مهدی(ع) فرزند علی(ع) به عنوان آخرین امام در سلسله اوصیا (و اِنَّ خَاِتمَ الاَئِمَّةِ مِنَّا الْقائِمُ المهدِی صَلواةُ اللهِ علیه)؛ بیان دوباره فضایل علی(ع) (اَلّاَ أَنَّهُ ناصِرُ دِینِ اللهِ، اَلّاَ أنَّهُ خِیَرَةُ اللهِ، اَلّاَ أَنَّهُ وارِثُ كُلِّ عِلمٍ...)؛ معرفی علی(ع) به عنوان آخرین وصی و حجت دین خدا (وَ لاَحُجَّةَ بَعْدَه)؛ وجود همه علوم نزد او؛ سفارش به فریضه حج، اقامه نماز و پرداخت زكات؛ بیان اینكه علی(ع) مبین دستورات دینی است (فَعَلیٌّ وَلیُّكُم وَ مُبَیِّنٌ لَكُمْ)؛ تأكید مجدد بر امامت او و اولادش؛ نام بردن از قائم دین (قَائِمُهُمُ المهدی)؛ تأكید بر نماز، زكات، امر به معروف، نهی از منكر، توجه به قیامت و لزوم اقرار به امامت علی(ع) (الاِقْرارَ بِمَا عَقَدْتُ لِعَلیٍّ مِنْ اِمْرَةِ المؤمِنین)؛ تأكید مجدد بر امامت در صلب علی(ع)؛ نام بردن از امام حسن(ع) و امام حسین(ع) به عنوان بزرگان جوانان بهشت (و اَنَّهُما سَیِّدا شَبابِ اَهلِ الجَنَّه)؛ امام بودن آنان (وَ اَنَّهُمَا الامامانِ بَعدَ اَبِیهِمِا عَلیٍّ)؛ خود را پدر آنان خواندن (و اَنَا اَبُوهُمَا قَبْلَهُ)؛ شاهد گرفتن خدا و ملائكه بر این امر(كَفیَ بِاللهِ شَهیداً... وَ مَلائِكةُ اللهِ وَ جُنُودُهُ و عَبِیدُهُ)؛ بیان اینكه بیعت كننده با علی بیعت كننده با خداست (مَنْ بَایَعَ فَاِنمَّاَ یُبَایِعُ اللهَ عزَّوجلَّ)؛ لزوم بیعت با علی، حسن و حسین(ع) و اولاد ایشان (بایِعوُا عَلِیّاً وَ الحسنَ و الحسینَ و الائِمَّةَ كَلِمَةً طَیِّبَةً بَاقُیَةً)؛ لزومِ خواندن علی(ع) به نام امیرالمؤمنین (سَلِّموُا عَلیَ عَلیٍّ بِاِمْرَةِ المؤمنینَ)؛ ذكر مناقب آن حضرت در قرآن (اِنَّ فَضَائِلَ عَلیِّ بنِ ابی طالبٍ عِنْدَ اللهِ عزّوجلَّ وَ قَدْ اَنْزَلهَا فی الْقُرآنِ اَكْثَرُ مِنْ اَنْ اُحْصِیَهَا فی مَقامٍ واحدٍ) و سرانجام تأكید مجدد بر ورود بیعت كنند گان و محبان علی(ع) به بهشت. این فهرستی از عناوین خطبه غدیر بود كه مرتبط با بحث وصایت امام علی(ع) است. غدیر، مصداق آیه «الْیَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِینَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَیْكُمْ نِعْمَتِی وَرَضِیتُ لَكُمُ الإِسْلاَمَ دِیناً». (مائده، 3) است.
بررسی خطبه غدیر كه ما فقط به عناوینی از آن اشاره كردیم، به خوبی مبین نصب الاهی امیرالمومنین(ع) به عنوان وصی نبی اكرم(ص) است و بحث درباره این مطلب كه عبارت «مَنْ كُنْتُ مَولاهُ فَهَذا عَلیٌ مَولاهُ» به معنای دوستی آن حضرت است، نه ولایت و امامتِ ایشان، امری بسیار مضحك و بی پایه و اساس است. پیامبر اكرم(ص) در این خطبه، بارها نام علی(ع) و اولاد او را برده است و رسماً ایشان را وصی، خلیفه، مبین و مفسر دین و منصوب از جانب باری تعالی می¬خواند و بیعت با او را بیعت با خدا می داند، آیا باز می¬توان در وصی بودن امام علی(ع) برای نبی اكرم(ص) تردید كرد؟
از این رو باید زحمات افرادی چون میرحامد حسین صاحب عقبات الانوار، علامه امینی صاحب الغدیر و دیگر بزرگان را ستود كه ثابت كردند این حدیث شریف در منابع سنی نیز به چند طریق ذكر شده است و همه ایشان ناگزیر از پذیرش وصایت حضرت امیر(ع) برای نبی اكرم(ص) هستند.
از بهترین دلایل برای جانشینی امام علی(ع) كلمات خود آن حضرت در نهج البلاغة(10)و سیره اصحابی مانند سلمان، اباذر و ابن عباس پس از رحلت پیامبر است كه هرگز حاضر به بیعت با خلفا نشدند و همواره بر غصب حق علی(ع) استدلال می¬كردند.
نتیجه
آنچه از مجموع این نوشتار به دست می آید، لزوم امر وصایت پس از نبوت و ابتر بودن نبوت بدون وصایت است، زیرا همه انبیای اولواالعزم، به امر خداوند برای خود اوصیایی برگزیدند و نبی اكرم(ص) نیز از این قاعده مستثنا نبود و پس از اكمال دین، علی(ع) و اولاد او را مفسر و مرجع دینی بعد از خود نامید.
جمع بندی مباحث را در چند امر بیان می كنیم:
1. دین خدا فقط یك دین و همان اسلام و تسلیم شدن است كه از آدم صفی الله شروع می شود و با خاتم حبیب الله به كمال می رسد، این دین بر سه ركن توحید، نبوت و معاد استوار است و هر پیامبری كه به مقتضای زمان، یك شریعت از این دین الاهی را بیاورد، نبی اولواالعزم خوانده می شود .
2. اكمال نبوت هر پیامبری در گرو تعیین وصی اوست و نبوت بی وصایت، ابتر است. انبیای صاحب شریعت، به دلیل مسایلی مانند درگیری با حاكمان ظالم و بیان مطالب نو كه گاه جامعه آنها هنوز پذیرای آن نبود، نمی توانستند شریعت خود را به خوبی تبیین نمایند؛ از این رو تبیین، تفسیر و تكمیل شریعت خود را به وصی خود می سپردند.
3. اكمال دین نیز در گرو تعیین وصی است؛ اگر نبوت هر پیامبری نیازمند یك وصی است، دین الاهی نیز پس از ارسال شریعت، نیازمند یك وصی است تا بتواند علاوه بر تفسیر شریعتِ آن نبی و كمك به او در انجام رسالت، در مرحله تكمیل دین الاهی - كه گاه فراتر از محدوده شریعت است - عمل نماید.
4. دین خاتم و اكمل، وصی خاتم و اكمل می طلبد. همه انبیا دارای اوصیایی بوده اند كه در اكمال نبوت و دین ایشان، ایفای نقش كرده اند؛ اما چون انبیای سابق، شریعت محدودتری داشتند، حد و مرز وصایت آنها نیز محدود می شد. پس از اینكه دین خدا و شریعت الاهی با رسالت نبی اكرم(ص) كامل و تمام حد و مرز آن روشن شد، نیازمند یك وصی است كه خود كامل ترین، برترین، صاحب همه علوم و منصوب از جانب خداوند باشد؛ چه اینكه در غیر این صورت نقض غرض در هدایت مردم لازم می آید. از این رو ما معتقدیم كامل¬ترین دین و شریعت، نیازمند كامل ترین وصی است.
5. بحث انگیزترین مسأله در زمان رسول الله(ص) از بعثت تا رحلت ایشان، مسأله جانشینی بود كه به امر خداوند حكیم از نخستین روز اعلام نبوت خویش (دعوت عشیره خود) (شعراء، 214) تا آخرین لحظه (حدیث لوح و قلم) همواره دل نگران و متوجه آن بود. او اوج این دعوت، غدیر است كه در آن بدون هیچ تردید، علی(ع) به عنوان وصی، جانشین، مبین، مفسر، مكمل و حجت خدا پس از رسول او معرفی شد و چون نبی اكرم(ص) آخرین نبی است، طبیعتاً علی(ع) نیز وصی است نه نبی و پس از او فرزندانش وظیفه مرجعیت دینی و زعامت سیاسی را برعهده دارند.
درنتیجه دین خداوند كه از آدم شروع و با خاتم كامل شد و دارای كامل ترین نبی (محمد(ص)) وكامل¬ترین شریعت (اسلام) است، نیازمند كامل¬ترین وصی نیز می باشد، كه باید تا قیامت رسمیت داشته باشد در غیر این صورت نقض غرض در هدایت بشر است. این وصی را پیامبر اسلام(ص) به امر خداوندِ حكیم تعیین كرد و وصی اكمل برای دین اكمل منصوب شد و غدیر، تجلیگاه تحقق این آرمان بلند است... . والحمدلله رب العالمین.

پی نوشت:
1. برای آگاهی بیشتر از این داستان بنگرید به: قطب الدین راوندی، قصص الانبیاء؛ محمد محمدی اشتهاردی، قصههای قرآن؛ عیاشی، تفسیر عیاشی؛ ابوجعفر طبرسی، مجمع البیان؛ علی بن ابراهیم قمی، تفسیر قمی؛ محمدباقر مجلسی، بحار الانوار، ج 11.
2. برای آگاهی بیشتر از داستان حضرت ابراهیم(ع) بنگرید به: كتاب مقدس (سفر پیدایش، ابواب 12 - 24)؛ قرآن كریم (سوره¬های ابراهیم، انبیا، صافات و...).
3. البته در منابع اسلامی نیز گاه اسحاق را گزینه ذبح ابراهیم می دانند؛ اما مشهور می گویند: او اسماعیل بوده است؛ البته ممكن است اعتقاد نخست، از اسرائیلیات باشد. برای آگاهی بیشتر به تفاسیر قرآن كریم، ذیل آیات پیشگفته مراجعه فرمایید.
4. البته تورات، آن را قصر دختر فرعون می داند.
5. برای آشنایی بیشتر بنگرید به: كتاب مقدس (سفر خروج، باب 2 به بعد تا پایان سفر تثنیه)؛ قرآن كریم (سوره های بقره، آل عمران، نساء، مائده، انعام، طه، انبیا، قصص، نمل و...) و تفاسیر این آیات.
6. الان نیز كلیسای واتیكان، خود را از سایر كلیساها برتر می¬داند؛ چون قبر شمعون، وصی عیسی در آنجاست و آنان خود را وصی شمعون می-دانند.
7. برای اطلاعات بیشتر بنگرید به: تفاسیر عیاشی، قمی و... ذیل آیات مذكور؛ قطب الدین راوندی، قصص الانبیاء؛ محمدبن بابویه قمی (صدوق)، كمال الدین و تمام النعمۀ و عیون اخبار الرضا(ع)؛ نعمانی، الغیبۀ، محمدحسن طوسی الغیبۀ.
8. برای آگاهی بیشتر از وقایع صدر نخست مسیحیت، بنگرید به: كتاب مقدس (اناجیل اربعه)؛ جان بایرناس، تاریخ جامع ادیان؛ جمعی از نویسندگان، جهان مذهبی؛ هانس كونگ، تاریخ كلیسای كاتولیك؛ عبدالرحیم سلیمانی اردستانی، مسیحیت؛ و... .
9. برای اطلاع بیشتر از وقایع صدر اسلام و بحث جانشینی امام علی(ع)، بنگرید به: عزالدین ابن اثیر، تاریخ كامل؛ محمدبن اسحاق، سیره ابن اسحاق؛ ابوجعفر محمدبن بابویه قمی (صدوق)، عیون اخبار الرضا؛ محمدبن شعبه حرانی، تحف العقول عن آل الرسول؛ ابوجعفر محمدبن شهرآشوب، مناقب آل ابی¬طالب؛ ابن¬هشام، السیرة النبویة ؛ محمدبن نعمان (مفید)، الارشاد؛ احمدبن اسحاق یعقوبی، تاریخ یعقوبی.
10. امام علی(ع) بارها از زایل شدن حقش و همچنین صبر و سكوت خود به دلیل حفظ اسلام خبر داد. خطبه2: ...وَ فِیهِمُ الوَصِیّةُ و الوِرَاثََةُ...؛ خطبه 3: ...فَصَبَرْتُ وَ فِی الْعَیْنِ قَذیً وَ فِی الْحَلْقِ شَجاً...وَ لولا حضُورُ الحاضِر...وَ ما أخَذَاللهُ عَلیَ العُلماء...لَاَلْقَیْتُ حَبْلَهَا عَلیَ غَارِبِهَا..؛.خطبه 6: ...فَوَالله مَا زِلْتُ مَدْفُوعاً عَنْ حَقِّی مُسْتأثِراً عَلَیَّ مُنْذُ قَبَضَ اللهُ نَبِیَّهُ...؛ خطبه 67: ...لَو كانتِ الاِمَامةُ (اَلاِمارَة) فِیهِم لَمْ تَكُنِ الْوَصِیَّةُ بِهِمْ... و...
منبع:
فصلنامه علمی ـ پژوهشی اندیشه نوین دینی ، سال چهارم، شماره دوازدهم، بهار 1387، صفحات9 - 36
نویسنده: حبیب الله طاهری(دانشیار دانشگاه تهران.)
منابع:
1. قرآن
2. نهج‌البلاغه
3. كتاب مقدس
4. ابان، ابا، 1358، قوم من؛ تاریخ بنی‌اسرائیل، ترجمه نعمت‌الله شكیب اصفهانی، تهران، كتابفروشی یهودا بروخیم و پسران.
5. ابن‌اسحاق، محمد، 1368، سیره ابن‌اسحاق (السیر و المغازی)، تهران، دفتر مطالعات تاریخ و معارف اسلامی.
6. ابن‌اثیر، عزالدین، 1374، تاریخ كامل، ترجمه حسین روحانی، تهران، اساطیر.
7. ابن‌بابویه قمی(صدوق)، ابوجعفر محمدبن علی، 1384، كمال الدین و تمام النعمة،
منبع:پرسمان

تمام انبیایی كه مأمور بودند قسمتی از شریعتِ دین الاهی را بیاورند، به علت درگیری با مسایل اجتماعی و احیای دین، كمتر موفق به ترویج و تفسیر شریعت خود می شدند و این مهم را به وصی خود واگذار می كردند. از این رو نقش اوصیا در گسترش دین الاهی، بسیار پررنگ است.