 از سوی دیگر زنان هنوز هم اكثریت اعظم كارهای بی‏مزد درون خانه یا اجتماع را انجام می‏دهند مانند مراقبت از كودكان و سالمندان، تهیه غذای خانواده، حفظ محیط زیست و مساعدت داوطلبانه به گروه‏های آسیب‏پذیر و نابرخوردار.
به طور كلی در خصوص حقوق انسانی زنان در زمینه اشتغال و حقوق اقتصادی آنان، گفتنی‏ها بسیار است اما آن‏چه كه هدف اصلی نگارنده است پاسخ به این پرسش اساسی است كه آیا به موازات این روند و تغییرات پیش آمده در نقش‏های زنان در جامعه، تغییری نیز در نقش‏های سنتی و مسئولیت‏های خانوادگی آنان صورت پذیرفته است؟
شرایط حاكم بر زندگانی زنان شاغل در اكثر نقاط دنیا حاكی از آن است كه نه تنها از مسئولیت‏های دیگر زنان كاسته نشده است بلكه اشتغال آنان بار مضاعفی را بر دوششان افزوده است. شاید در نگاه اول بتوان بخشی از مشكل را به نقش مهم زنان در تولید و باروری و زاد و ولد ربط داد كه مبنای تقسیم جنسیتی كار به نقش‏های تولیدی و زادآوری شده است و مشاركت كامل زنان را در زندگی جمعی محدود ساخته است. به نظر می‏رسد كه نباید مشكل را به این خصیصه‏ی «تغییرناپذیر زیست شناختی» نسبت داد و باید آن را در جای دیگری جست‏وجو كرد. واقعیت آن است كه تغییرات نقش‏های زنان بیش‏تر و بسیار پرشتاب‏تر از تغییرات نقش‏های مردان بوده است و «این كه دنیای قدیم بر گسست میان دو عرصه خصوصی و عمومی و در نتیجه دو نقش متفاوت بوده كه یكی را بر عهده‏ی زن و دیگری را بر عهده‏ی مرد می‏گذاشت ولی با ورود مدرنیته، این نظم سابق به هم خود و موجب اختلال در وظیفه زنان شد اما وظیفه مرد همان جوری كه بود دست نخورده باقی مانده است. به هر حال زنان نمی‏توانند دو نقش را با هم به سامان برسانند. اسطوره‏هایی كه برخی از زنان می‏سازند كه هم خانه‏داری می‏كردند و هم بچه داری و هم كار سیاسی و هم انقلاب اجتماعی، خرافه‏هایی بیش نیست و در عمل چنین امری هرگز امكان ندارد و با مشكلات جدی مواجه است».[1] زنان بحرانی ندارند». گفت‏وگو با دلال برزی. فصلنامه ریحانه (مركز امور مشاركت زنان). سال اول، دوره اول، شماره 1، زمستان 81 ، ص 152.
 اصولاً مسئولیت‏های خانوادگی زنان شاغل بر میزان غیبت از كار، نوع مشاغلی كه زن‏ها برای آن مناسب شناخته می‏شوند و هم‏چنین توانایی آن‏ها برای پذیرش اشتغال در بخش جدید تأثیر می‏گذارد. به علاوه در تعیین نوع و میزان آموزشی كه به دختران داده می‏شود، غالباً نقش مورد انتظار آینده‏ی آن‏ها به عنوان مادر و خانه‏دار بیش‏تر مورد توجه قرار می‏گیرد. برای مادران شاغل دو مشكل اساسی را می‏توان برشمرد.
اول ـ مراقبت از فرزند در ساعاتی كه مادر در محل كار حاضر می‏شود و دیگری ـ «نوبت دوم كار» است كه زن‏ها پس از بازگشت از محل كار به خانه باید به آن بپردازند.
در پاسخ به این كه آیا شوهر كمكی می‏كند؟ اطلاعات موجود دلگرم كننده نیست. در جهان سوم مردان به ندرت در خانه مسئولیتی را می‏پذیرند. آن‏ها به عكس برای زن خود در خانه كارهای بیش‏تری هم تولید می‏كنند. در واقع مردهایی هم كه در خانه كاری انجام می‏دهند. افراد مجردند.[2] مهرانگیز كار، زنان در بازار كار ایران، انتشارات روشنگران و مطالعات زنان، چاپ دوم، 1379، ص 69.
 راه حل چیست؟
با مراجعه به اسناد بین‏المللی مربوط به زنان چنین برمی‏آید كه این موضوع مورد غفلت واقع نشده است و در این اسناد به نوعی به ارائه توصیه‏ها و راهكارهای مورد نظر پرداخته شده است.
در اعلامیه پكن (مصوب چهارمین كنفرانس جهانی زن، 1995)، حقوق، فرصت‏ها و دسترسی برابر به منابع، تسهیم برابر مسئولیت‏های خانواده میان مردان و زنان و مشاركت هماهنگ آنان در تحقق بهزیستی خود و خانواده هایشان و نیز در تحكیم دموكراسی، امری خطیر قلمداد شده‏اند.
در كارپایه عمل پكن (مصوب همان كنفرانس) نیز در بحث از حوزه بحرانی و نگران كننده «زنان و اقتصاد». ضمن توضیح این مطلب كه «مراقبت از كودكان، بیماران و سالمندان، مسئولیت‏هایی است كه به دلیل فقدان برابری و تقسیم نامتوازن كار بامزد و بی‏مزد میان زن و مرد به گونه‏ای نامتناسب بر عهده‏ی زنان قرار دارد»
دولت‏ها را موظف به مواردی كرده است از جمله: ـ تضمین وجود فرصت‏هایی برای زنان و مردان از طریق قوانین، انگیزه‏ها و یا ترغیب آن‏ها در این راستا كه با محفوظ بودن مشاغل خود از مرخصی ویژه والدین استفاده نمایند و مزایای ویژه والدین را دریافت كنند. ارتقای تسهیم برابر مسئولیت‏های خانواده میان زنان و مردان از طریق قوانین، انگیزه‏ها و یا ترغیب مقتضی و نیز تسهیل بیش‏تر شیردهی برای مادران كارگر»
ـ در فصل دوم سند پكن + 5 (مصوب اجلاس ویژه مجمع عمومی. سال 2000)، به «آگاهی فزاینده‏ای كه نسبت به لزوم آشتی دادن اشتغال و مسئولیت‏های خانوادگی در آثار مثبت اقداماتی نظیر دادن مرخصی زایمان به مادران و پدران (مرخصی والدینی) و نیز ارائه خدمات و مزایای مراقبت از فرزند و خانواده پدید آمده است»، به عنوان یك دستاورد در زمینه تعهدات مربوط به اجرای مصوبات قبلی كنفرانس‏های جهانی زن اشاره شده است و در بحث از موانع مربوط به حوزه‏ی بحرانی «زنان و اقتصاد»آمده است كه «تا زمانی كه مردان مشاركت كافی در انجام وظایف و مسئولیت‏ها نداشته باشند، اختلاط كار بی‏مزد و مسئولیت مراقبت از كودكان در خانواده و جوامع هم‏چنان باعث ایجاد فشار نامتناسب كار بر زنان می‏شود.»
همان‏طور كه ملاحظه می‏شود راه‏حل‏های متعددی برای هماهنگی میان مسئولیت‏های خانوادگی و وظایف اجتماعی زنان شاغل پیشنهاد شده است. اما نكته مهم این است كه اگر این قبیل خدمات و تسهیلات صرفاً به زنان اختصاص داشته باشد، این وضعیت به خودی خود القا كننده این مفهوم خواهد بود كه وظایف خانه‏داری و تربیت فرزندان تنها به مادر مربوط می‏شود و پدر هیچ‏گونه مسئولیتی در قبال آن‏ها ندارد، لذا در سال 1981 كنفرانس بین المللی كار با نگرشی تازه درباره‏ی مسئولیت‏های خانوادگی، مقاوله نامه شماره‏ی 156 و توصیه نامه شماره‏ی 165 را مورد تصویب قرار داد و بر مشاركت مساوی مردان و زنان در انجام مسئولیت‏های خانوادگی تأكید كرد. بر اساس این اسناد دولت‏ها باید خدمات خود را در زمینه ایجاد مراكز نگهداری از كودكان یا مراقبت از بیماران خانواده، برقراری حمایت‏های مالی از طریق اعطای كمك‏های تأمین اجتماعی و یا مساعدت‏های مالیاتی و... برای هر دو گروه فراهم نمایند به طوری كه كارگران. دارای مسئولیت‏های خانوادگی اعم از زن و مرد مورد تبعیض شغلی قرار نگیرند.
چه بخواهیم و چه نخواهیم تا زمانی كه وظایف و مسئولیت‏های زنان به اندازه كافی با مردان تقسیم نشود، تركیب كار بامزد و مسئولیت‏های خانوادگی منجر به تداوم سنگینی این بار نامتناسب بر دوش زنان در مقایسه با مردان می‏شود. به قول دلال بزری، دانش‏آموخته جامعه‏شناسی سیاسی از دانشگاه سوربن و از فرهیختگان لبنانی، «این وظیفه انسانی مرد است كه به حوزه خصوصی نیز برگردد و به فرزندان و امور خانه خود اهتمام ورزد.» نباید حوزه خصوصی به زنان منحصر شود. تصور كنید اگر مردی نیمی از مسئولیت‏های خانوادگی را بر عهده گیرد، چه تأثیری بر روابط او با همسرش بر جای خواهد نهاد و چه تأثیی در نگرش او به زن‏های دیگر دارد و نیز بر دیدگاه او نسبت به فعالیت سیاسی زنان و ورود آنان به عرصه اجتماع...؟! تنها راه‏حل آشتی دادن دو جنس و زمینه سازی برای زندگی مسالمت‏آمیز است. این آشتی به معنای آشتی توأم با تعارف، سطحی و عقب نشینی نیست بلكه بر پایه این اندیشه است كه ما نمی‏توانیم با یك بال بپریم.»[3] زنان بحرانی ندارند». همان منبع.
 به راستی در جامعه ما كه بر اساس اعتقادات اصیل دینی و مذهبی جایگاه خاصی برای خانواده و حفظ كانون گرم آن قائل است و طبق اصل دهم قانون اساسی.«همه قوانین و مقرارت باید در جهت پاسداری از قداست و استواری روابط خانوادگی بر پایه‏ی حقوق و اخلاق اسلامی باشد» و مقام محترم ریاست جمهوری نیز بارها دغدغه خود را در زمینه حل پارادكس حضور اجتماعی و مسئولیت‏های خانوادگی زنان شاغل بیان نموده‏اند. چه كسی و چه دستگاهی متولی این امور است؟
در حاشیه
دیدگاه‏های متفاوت در آسیب‏شناسی و تحلیل مسائل زنان و ارایه‏ی راهكارها و راهبردها در بهینه سازی وضعیت زنان دقیقاً برخاسته از انگاره‏ها و پیش فرض‏های بنیادینی است كه رو بناها بر اساس آن‏ها شكل می‏گیرد. بر این اساس، نگاه دنیا محور و سكولار به مسائل زنان نتایجی متفاوت با نگاه دین محور به بار خواهد آورد. آن چنان كه از دیدگاه نویسنده در این نوشتار پیداست نویسنده با ادبیات سكولار و دنیا محور به تحلیل مسائل زنان نشسته است و از همین روی حیات بشری را عرصه رقابت و نزاع بر سر برخورداری و تلذذ بیشتر از دنیا تلقی نموده و زنان و مردان را پیكار گران این رقابت تصوّر نموده و معتقد است زنان توانسته‏اند عرصه‏هایی از اشتغال را كه در سلطه مردان بوده است به چنگ آورند. بنابراین طبیعی است با چنین نگرشی به مسائل زنان این سئوال شكل می‏گیرد كه حال كه قرار است زنان در رقابت رفاه و قدرت و موقعیت اجتماعی از مردان سبقت بگیرند چرا باید آنان وظایف خانه و خانواده و مادری و همسری را بر عهده گیرند اگر قرار باشد زنان بخش اعظمی از وقت و انرژی خویش را صرف خانه و خانواده نمایند از مردان عقب خواهند ماند از این رو توصیه‏ی نویسنده آن است كه مردان هم بایستی به‏طور مساوی با زنان در كارهای خانه داری سهیم باشند. تا زنان بتوانند همانند مردان در عرصه‏ی اشتغال و كسب درآمد حضور یابند.
امّا بر اساس ادبیات دین محور، حیات بشر، صحنه‏ی تلاش برای كسب تعالی و رسیدن به عبودیت و قرب الی اللَّه است. بنابراین زن و مرد می‏كوشند آن گونه عمل كنند كه آنان را به ساحت عبودیت و سعادت حقیقی رهنمون سازد. در این ادبیات نزاع و تقابل نه تنها میان زنان و مردان نیست بلكه اساساً انسانها با یكدیگر بر سر تصاحب دنیا نزاع ندارند. زن و مرد می‏كوشند آن‏چه را در ادبیات دینی برای آنان موجب كمال فردی و تعالىِ جامعه است انجام دهند. ویژگی‏های تفكر دینی درباره‏ی زنان را چنین می‏توان برشمرد:
الف ـ زن محور و مدار خانواده است و حضور عاطفی و فیزیكی او در خانواده سبب فراهم آمدن زمینه‏های رشد و تعالی در همسر و به ویژه در فرزندان است زن با حضور خویش فرزندان را از محبّت و عواطف خویش سیر آب می‏سازد. فرزندان رشد می‏كنند و شخصیت مطلوب در آنان شكل می‏گیرد.
ب ـ اسلام به دلیل نقش حساس و تأثیرگذار زنان در خانواده، نان آوری و تأمین معاش را از عهده‏ی آنان برداشته و مردان را موظف به تأمین نفقه‏ی همسر و فرزندان ساخته است. طبیعی است زن هنگامی می‏تواند با آرام و آسایش خیال و با فراغت خاطر به ایفای نقش در خانواده بپردازد كه اولاً دغدغه‏ی تأمین هزینه‏های زندگانی را نداشته باشد ثانیاً فرصت‏های او و انرژی او در خارج از خانه به‏گونه‏ای صرف نشود كه توان كافی و مفید برای تأثیرگذاری در خانواده، برای او باقی نمانده بنابراین هرچند در دنیای صنعتی و مدرن امروز، زنان برخی از ساعات خویش را مصروف اشتغال و دیگر فعالیت‏های اجتماعی سازند امّا این زمان باید بخش اندكی از ساعات مفید زندگی زنان باشد تا مسئولیت‏های خانوادگی زنان را تحت الشعاع قرار ندهد.
ج ـ اسلام اساساً اشتغال و كسب درآمد را برای زنان ممنوع نمی‏داند و در اغلب مشاغل حضور زنان را بدون اشكال می‏داند اما با این وجود در سطح كلان جامعه و برنامه ریزی‏های جامع زنان را به اشتغال برای كسب درآمد و نان‏آوری تشویق و توصیه نمی‏یابد بلی مورد مشاغل ضروری و اساسی كه حضور زنان در آن عرصه‏ها برای جامعه‏ی اسلامی لازم می‏باشد نه تنها تشویق كه برنامه‏ریزی برای حضور زنان از وظایف حكومت دینی است هم‏چنین حضور زنان در عرصه‏ی تعلیم و تربیت شناخت معارف دینی و مهارت‏های زندگی آموزشی و اخلاق فردی و اجتماعی و مواردی از این قبیل نیز مورد توصیه‏ی اسلام و آموزه‏های آن است. بر اساس آن‏چه گفته شده این‏كه امروزه بسیاری از زنان به دلیل ناكافی بودن درآمد شوهران خویش به اشتغال روی می‏آورند، وضعیتی غیرطبیعی و اضطراری است چرا كه حكومت دینی می‏بایست شرایطی را فراهم سازد كه در آمد شوهران، به حدّی باشد كه زنان مجبور نباشند برای كمك به معاش خانواده فشار مضاعف اشتغال را تحمّل نمایند.
از گذشته تا به امروز جامعه شناسان بزرگ جهان، همواره بر ضرورت حفظ كانون خانواده و اهمیت آن در سازندگی جامعه تأكید كرده‏اند. به اعتقاد آنان به هیچ قیمتی نباید روابط عاطفی و معنوی خانواده كمرنگ گردد و در این میان تفكیك نقش‏ها در خانواده جایگاهی اساسی دارد. نمی‏توان و نباید گفت همه افراد خانواده باید نقش‏های مشابه و مشترك داشته باشند زنان و مردان به دلیل تفاوت‏های اساسی در روح روان، و جسم، توانایی‏های و ویژگی‏های متفاوتی دارند و از این جهت باید نقش‏های متفاوتی را در خانواده ایفا كنند. تجربه‏های فراوان بسیاری از كشورهای غربی و بررسی‏های بسیاری از متفكران و اندایشمندان غرب نشان می‏دهد كه زنان در فطرت و نهاد خویش مادری و همسری خانه‏داری را یافته و هویت خویش را در این نقش‏ها می‏یابند و هم خانواده را از این جنبه‏ی وجودی خویش بهره‏مندی می‏سازند. مردان هرچند بتوانند زنان را در امور خانه خانواده مدد رسانند امّا نمی‏توانند جایگزین زن و نقش او در خانواده گردند.
به هر حال حضور فیزیكی مادر در خانواده و در كنار فرزندان و بال و پر گشودن مادر بر آنان، چیزی نیست كه با ساعاتی اندك و با روحیه‏ی خسته‏ی مادری كه 8 ساعت بیرون از منزل كار كرده است به راحتی به دست آید. این‏كه امروزه گفته می‏شود آن‏چه مهم است حضور معنوی مادر است نه حضور فیزیكی او در كنار فرزندان، تنها شعاری بیش نیست به هر حال حضور معنوی نیز نیازمند زمان كافی و شادابی مادر است و اگر مادر بخش عمده‏ی ساعات مفید روز را صرف نان آوری كند، در ساعات بعد خسته از كار نیازمند استراحت است و توان كافی برای مادری و همسری كردن ندارد و در نتیجه تمامی خانواده آسیب می‏بیند.
بر اساس آن‏چه گفته شد می‏توان نتیجه گرفت كه در دنیای مدرن امروز راه حل عملی برای تعادل در جامعه آن است كه با تأمین كافی خانواده‏ها، اشتغال بیرون از خانه برای زنان بخش عمده‏ی وقت آنان را در برنگیرد و سیاست گذاران و برنامه‏ریزان جامعه شرایطی را فراهم سازند كه زنان بتوانند از شرایط مطلوبِ اشتغال استفاده كرده و حتی در مواقع لزوم بدون از دست دادن شغلِ خویش از مرخصی‏های طولانی برای حضور در كنار فرزندان خردسال (حداقل تا دو یا سه سالگی) استفاده كنند. البته طبیعی است زنانی كه فرزند نداشته یا فرزندان آنان مستقل شده‏اند یا زنان مجرد می‏توانند در اشتغال تمام وقت و فعال نیز حاضر باشند هرچند نباید فراموش كرد كه شرایط فیزیكی و روانی زنان ایجاب می‏كند كه آنان عمدتاً در مشاغلِ متناسب با خویشِ حضور یابند تا دچار مشكلاتِ ناشی از فشارهای كارِ نامتناسب نگردند.
از دیدگاه اسلامی زنان مالك تمامی اموال و در آمدهای خویش هستند و وظیفه‏ی تأمین هزینه‏های فرزندان و خانواده را ندارند و می‏توانند با صرفِ نفقه‏ی تأمین شده از سوی شوهر، تمامی درآمدهای خویش را آن گونه كه خود مایلند مصرف نمایند شوهران حق تصرف در اموال زنان را ندارند.
منبع : پرسمان/ حقوق زن
در دهه‏های اخیر زنان با خروج از گستره‏ی خصوصی و ورود به گستره ی عمومی و عرصه‏هایی از كار كه پیش از این در سلطه مردان بود، سهم زیادی از نیروی كار جوامع را به خود اختصاص داده‏اند و تقریباً در همه جای دنیا اشتغال زنان خارج از خانه روبه فزونی است.