


 شیوه قرآن مجید در رابطه با ائمه هدى(ع) - به ویژه امیرالمومنین(ع) و خانواده آن حضرت - این است كه به معرفى «شخصیت» ممتاز و برجستگى‏هاى آنان بپردازد، نه به معرفى «شخص». این شیوه حكمت‏هاى متعددى دارد كه بعضى از آنها به اختصار بیان خواهد شد. در اینجا دو زمینه براى گفت و گو وجود دارد: موارد و چگونگى معرفى شخصیت اهل بیت(ع) و حكمت و سر این روش.
یك. موارد و چگونگى معرفى شخصیت اهل بیت(ع) در قرآن‏ قرآن مجید در موارد متعددى پرده از امتیازات و ویژگى هاى رفتارى ائمه هدى(ع) به ویژه امیرالمومنین(ع) برداشته است؛
از جمله:
1. «ویطعمون الطعام على حبه مسكینا و یتیما و اسیرا»؛ انسان (76)، آیه 9. مفسران بزرگ شیعه و سنى آورده‏اند كه این آیه در شأن امیرالمؤمنین(ع) و خانواده ایشان است و مسأله روزه‏دارى حضرت على(ع) و... و دادن افطار خود به مسكین، یتیم و اسیر در سه شب متوالى را به طور متواتر نقل كرده‏اند.
2. «انما یریدالله لیذهب عنكم الرجس اهل البیت و یطهركم تطهیرا»؛ احزاب (33)، آیه 33. در خصوص این آیه مقالات و كتاب هاى متعددى نگاشته شده و در اینكه شامل حضرت على(ع) و فاطمه(س) و حسن و حسین(ع) است، نزد شیعه و سنى هیچ اختلافى نیست، تنها اختلاف در شمول آن نسبت به همسران پیامبر(ص) است كه با ادله متعددى علماى شیعه شمول آن را نسبت به همسران پیامبر(ص) رد كرده‏اند.
3. «انما ولیكم الله و رسوله والذین آمنوا الذین یقیمون الصلاة و یؤتون الزكاة و هم راكعون»؛ مائده (5)، آیه 55.. شأن نزول این آیه نیز در تمام تفاسیر معتبر شیعه و سنى، اختصاصا در رابطه با حضرت على(ع) مى‏باشد. البته آیات بسیار دیگرى نیز وجود دارد كه در اینجا به همین سه مورد اكتفا مى‏كنیم. در آیه اول اوج ایثار در شدت نیاز و در آیه دوم طهارت مطلق از هر كژى و كاستى و عیب و گناه و در آیه سوم تلفیق دو عبادت بزرگ با یكدیگر همراه با اوج اخلاص و خدادوستى نمایان شده است. البته در آیه سوم نكته دیگرى وجود دارد كه در قسمت بعد به آن اشاره خواهیم كرد.
دو. حكمت روش قرآن در معرفى اهل بیت(ع) شیوه ذكر شده حكمت هاى متعددى دارد؛ از جمله:
1. انگشت گذاشتن روى اشخاص در مواردى، چندان نقشى در روشنگرى ندارد؛ بلكه نهایتا به نوعى تبعیت و پیروى كوركورانه مى‏كشاند و البته این مانع آن نیست كه در مورد لزوم، افراد نیز معرفى شوند؛ ولى اساساً معرفى شخصیت، معرفى الگوها است و در نتیجه جامعه را به جاى گرایش هاى تعصب آمیز جاهلانه، به سمت تعقل ژرف اندیشى و توجه به ملاك ها، فضایل و امتیازات واقعى سوق مى‏دهد.
2. معرفى شخصیت، زمینه‏ساز پذیرش معقول است، در حالى كه معرفى شخص، در مواردى موجب دافعه مى‏شود. این روش به ویژه در شرایطى كه شخص از جهاتى تحت تبلیغات سوء قرار گرفته باشد یا جامعه به هر دلیلى آمادگى پذیرش وى را نداشته باشد، بهترین روش است. این مسأله دقیقا در مورد امیرالمؤمنین(ع) و اهل بیت(ع) وجود داشته است. براى شناخت درست این مساله لازم است ابتدا شرایط و ویژگى هاى جامعه اسلامى زمان نزول قرآن را در نظرگیریم تادر پرتو جامعه شناسى آن زمان و روان شناسى اجتماعى خاص آنجامعه، بتوانیم به درك صحیحى از مساله نایل آییم.
واقعیت آن است به استثناى اندكى از مؤمنان برجسته، اكثریت جامعه صدر اسلام نسبت به اهل بیت(ع) به ویژه امیرالمومنین(ع) پذیرش نداشتند و پیامبر(ص) نیز در مقاطع مختلف با دشوارى هاى زیادى آن حضرت را مطرح مى‏ساختند و در هر مورد با نوعى واكنش منفى و مقاومت روبه رو مى‏شدند، دلایل این امر متعدد است؛ از جمله:
الف. بسیارى از آنان كسانى بودند كه تا چند صباحى قبل در صف معارضاك اسلام قرار داشتند و رویاروى خود شمشیر على(ع) را دیده و از همان جا كینه وى رابه دل گرفته بودند، چنان كه حضرت فاطمه زهرا(س) نیز یكى از علل روى گردانى مردم از آن حضرت را همین نكته (نكیر سیفه) بیان فرمودند.
ب . تفكرات و سنن غلط جاهلى هنوز بر اندیشه مردم حاكم بود و امورى مانند سن و... را در امور سیاسى دخیل مى‏دانستند و لذا به جهت جوان بودن حضرت على(ع)، وى را چندان شایسته براى رهبرى جامعه نمى‏دانستند.
ج . این تفكر خطرناك در سطح جامعه رایج بود و از سوى عده‏اى تبلیغ مى‏شد كه پیامبر(ص) درصدد آن است كه خویشان خود را براى همیشه بر مسند قدرت و حكومت بنشاند و در این راستا خدمات ارزنده پیامبر را نیز نوعى بازى سیاسى تفسیر مى‏كردند كه براى چنگ اندازى به حكومت براى خود و اهل بیتش انجام داده است. این مساله چنان بالا گرفته بود كه روز غدیر، پس از معرفى امیرالمؤمنین(ع) یكى از حاضران صدا زد «خدایا! ما را گفت كه از سوى خدا آمده و كتاب الهى آورده‏ام و ما پذیرفتیم و اكنون مى‏خواهد داماد و پسرعمش را بر ما حاكم و مستولى سازد، اگر او راست مى‏گوید، سنگى از آسمان ببار و مرا بكش!!» اكنون این سوال پدید مى‏آید كه آیا در چنین وضعیتى تا چه اندازه صلاح بوده است، نام آن حضرت و یا ائمه(ع) بعد از ایشان در قرآن به صراحت ذكر شود؟ ممكن است كسى با خود بیندیشد كه اگر چنین شده بود، ریشه اختلافات از بن كنده مى‏شد و امت اسلامى یكپارچه و هم‏آوا مى‏شدند و راه هدایت را پیشه مى‏ساختند؛ زیرا قرآن مورد قبول همه است و بر آن اختلافى نیست. اما آیا واقعیت چنین است؟ خیر؛ زیرا این خطر به طور جدى وجود داشت كه بر سر مسأله امیرالمؤمنین(ع)، حتى اساس اسلام و قرآن به خطر افتد و اگر نام آن حضرت به صراحت در قرآن مى‏آمد، این مشكل وجود داشت كه طیف عظیمى كه در جامعه، پایگاه تبلیغاتى وسیعى داشتند و در صدر اطرافیان پیامبر(ص) نیز بودند، اساساً رسالت آن حضرت و قرآن و... را یكسره نفى و انكار كنند و خطر جدى براى اساس اسلام و قرآن بیافرینند. شاید این مساله ابتدا اغراق آمیز جلوه نماید، در حالى كه رخدادهاى مهم تاریخى به خوبى از این نكته پرده برگرفته‏اند.
در اینجا به ذكر دو نمونه كه در منابع تاریخى مهم اهل تسنن به تكرار آمده و از مسلمات تاریخى است اكتفا مى‏شود:
یكم. همه مورخان برجسته آورده‏اند كه چون پیامبر(ص) لحظات آخر عمر خویش را مى‏گذراندند، درخواست قلم و لوحى نمودند تا سندى براى امت به یادگار نهند كه هیچ گاه به انحراف و ضلالت گرفتار نگردند. این درخواست براى اطرافیان كاملا روشن بود و هدف از آن باتوجه به موضع گیرى هاى پیشین پیامبر(ص) واضح بود. در این هنگام عمر صدا زد: «ان الرجل لیهجر»؛ «همانا این مرد بر اثر شدت تب هذیان مى‏گوید»!! شگفتا پیامبرى كه خداوند در وصفش فرموده است: «و ما ینطق عن الهوى ان هو الا وحى یوحى...»، در خانه‏اش و نزد عزیزترین و بهترین حامیانش، این چنین جسارت آمیز مورد طعن قرار گیرد و كار به جایى مى‏رسد كه آن حضرت از تصمیم خود منصرف مى‏شود! زیرا جدا خوف آن وجود دارد كه پایدارى بر آن، موجب انكار رسالت شود و مسلماً كسانى كه در خانه پیامبر خدا با وى چنین برخورد مى‏كنند، خود را مستظهر به پشتیبانى وسیع اجتماعى مى‏بینند؛ و گرنه هرگز جرات چنین جسارتى به خود نمى‏دادند. از همین جا روشن مى‏شود كه سر شیوه قرآن چیست؟ یعنى، قرآن هم براى اهل فهم و درك و تعقل حرف خود را زده است و هم كارى كرده كه فاقدان چنان خصوصیتى، یكسره از اصل دین جدا نشوند و انگیزه‏هاى سیاسى خاصى باعث نشود كه به طور كلى مردم را از اصل دین و دیانت جدا سازند. جالب آن است كه علاوه بر آیاتى كه به گونه‏هاى مختلف، مسأله ولایت امیرالمؤمنین(ع) را مطرح ساخته‏اند، سومین آیه‏اى كه در آغاز این نگاشته آورده‏ایم، بسیار روشن این پیام را داده و همراه با بیان امتیازات خاص آن حضرت، مسأله ولایت و رهبرى امت را گوشزد ساخته است.
در اینجا یك سؤال باقى مى‏ماند و آن اینكه خداوند فرموده است: «انا نحن نزلنا الذكر و انا له لحافظون»؛ بنابراین باتوجه به این آیه از آن خطرات چه باك؟ پاسخ آن است كه حافظ بودن خداوند براى قرآن از راه اسباب و علل خاص آن است و یكى از آنها به كارگیرى همین شیوه است كه انگیزه كنارزدن قرآن را به جهت یك سرى اهداف خاص از بین مى‏برد. منبع:پرسمان

معرفى شخصیت، زمینه‏ ساز پذیرش معقول است، در حالى كه معرفى شخص، در مواردى موجب دافعه مى‏شود. این روش به ویژه در شرایطى كه شخص از جهاتى تحت تبلیغات سوء قرار گرفته باشد یا جامعه به هر دلیلى آمادگى پذیرش وى را نداشته باشد، بهترین روش است. این مسأله دقیقا در مورد امیرالمؤمنین(ع) و اهل بیت(ع) وجود داشته است. براى شناخت درست این مساله لازم است ابتدا شرایط و ویژگى هاى جامعه اسلامى زمان نزول قرآن را در نظرگیریم تادر پرتو جامعه شناسى آن زمان و روان شناسى اجتماعى خاص آنجامعه، بتوانیم به درك صحیحى از مساله نایل آییم.