 زن در نهج البلاغه، ترسیم طرحی یك بعدی از چهره كامل زن در قرآن است. فضای این طرح را به جوی آكنده از فتنه‌های زمانه و دسیسه‌های سیاسی در برگرفته است. زنان در نهج البلاغه با عباراتی چون عقرب، شر، ناقص العقل، ناقص الایمان و ناقص البهره وصف شده اند و مع الاسف، اكثر شارحان نهج البلاغه نیز در جهت اثبات این مطلب بر‌آمده‌اند كه زنان در مقام عبودیت، عروج و تكامل، دریافتهای ذهنی و انتزاعات عقلی از مردان ناقصترند.
پس در این میان، آیات قرآنی چه می‌شود؟ مگرنه این است كه ملاك شناخت سخنان ائمه در احادیث و دعاها، هماهنگ بودن مفاهیم و معانی آنها با قرآن و كلام الهی است.
قرآن، ماهیت زن و مرد را یك چیز می‌شمارد[1]و برخورداری آنان از ارزشهای معنوی، مانند ایمان و عمل صالح[2] ، علم[3]، تقوی[4]، سبقت در ایمان[5]، جهاد[6] و هجرت [7] یكسان دانسته است و در كسب صفات عالی انسانی، تفاوتی میان آن دو قائل نیست.[8] توان رشد و كمال‌جویی برای هر دو یكسان است و هر دو می‌توانند به مقامات بلند معنوی و انسانی راه یابند. این چنین است كه زنان مسلمان ما در پی تصویری شایسته از مقام انسانی زن در نهج البلاغه می گردند.
اما متأسفانه، از یك سو، برخی تعابیر موجود در نهج البلاغه، مانند نقصان عقل و نقصان ایمان، این دیدگاه را آسیب پذیر می سازد و از سوی دیگر، تشتت و تناقض موجود در آرای شارحان نهج البلاغه، مانع درك صحیح سخنان امام علی علیه السلام می‌شود.
این شارحان گاه با زبان فلسفه و گاه با زبان تاریخ و یا روانشناسی در صدد توجیه عبارات نهج البلاغه بر آمده‌اند و با هر كلام، زن مسلمان را در این میانه متحیر ساخته‌‌اند. واقع آن است كه درك مردان از روحیه زنان دركی تجربی و حصولی است و هنوز مسأله روح زن و ماهیت واقعی وی در پرده ای از ابهام و در نهایت، در پس تأویلات قرآن، مجهول مانده است و عبارات نهج البلاغه در انتظار شارحی راستین است تا باطن آنها را بنمایاند. ما نیز در این میانه در جستجوی آنیم كه به تصویر راستین كلمات نهج البلاغه دست یازیم و بذر اطمینان را در قلب زن مسلمان متحیر بیفشانیم و اعتلای فكری‌ـ‌روحی زن مسلمان و هویت انسانی‌ـ‌اسلامی او را به مقصد مقصود برسانیم و نه به شكلی سطحی و گذرا ، بلكه به شكلی اصولی، با مسائل نظری و دیدگاه های موجود درباره زن برخورد كنیم و گامی كوچك در مسیر احیای فرهنگ راستین اسلام برداریم و به رسالت خویش در این زمینه عمل كنیم.
برای دست‌یابی به تصویر راستین كلمات نهج البلاغه، باید این كلامات را از نظر سند و محتوا مورد بررسی قرار دهیم. در بررسی سند، وثاقت راویان و محدثان و وجاهت ناقلان حدیث را بررسی می‌كنیم و در بررسی محتوا، به مواردی مانند مخالف نبودن حدیث با كتاب خدا و نیز عقل می پردازیم؛ زیرا اگر حدیثی مخالف كتاب خدا باشد، باید كنار نهاده شود[9]. همچنین اگر مضمون حدیث با ادراك روشن عقل و نیز با حس و وجدان مخالفت داشته باشد، پذیرفته نمی شود.
در اینجا، برای اختصار، تنها به بررسی خطبه 80 نهج البلاغه « فی ذم النساء» می‌پردازیم و بررسی سایر موارد را به فرصت دیگری واگذار می‌كنیم.
بررسی سند خطبه80
خطبه 80 از زبان امام علی علیه‌السلام، از طریق شریف رضی به صورت مرسل در نهج البلاغه نقل شده است و كلینی نیز این خطبه را از تعدادی اصحاب، از احمدبن ابی عبد الله از پدرش از كسانی كه ذكر می‌كند از حسن بن مختار از ابی عبدالله علیه السلام، كه فرمود: قال امیر المؤمنین علیه السلام فی كلام له...[10]سند ضعیفی دارد و بعید نیست كه قطعه ای از حدیث مرسل شریف رضی باشد. البته همه این حدیث یا بخشهایی از آن را صاحبنظران، در سایر كتابهای حدیثی خود آورده اند كه چون اغلب به صورت مرفوع و ار ناحیه ائمه دیگر ، مانند ابی عبدالله علیه السلام است،[11] از محل بحث خارج می شود.
اما روایتهایی که از علی علیه السلام نقل شده است، چنانكه گفتیم، سندی ضعیف و مرسل دارد و بر فرض دلالت بر مطلوب، فاقد حجیت است و چنانچه سند صحیح داشته باشد، دلالت آنها بر مدعا، محل بحث است.
دلالت خطبه 80
استاد محمد تقی جعفری، درباره خطبه مزبور چنین فرموده است: بعضیها گفته‌اندكه همه خطبه‌های امیر‌المومنین، مانند آیات قرآنی، قطعی السند نیست، یعنی احتمال عدم صدور بعضی از جملات خطبه‌ها از خود امیرالمؤمنین، یك احتمال منطقی است. همچنین اگر خطبه ای یا جمله ای مخالف صریح حس و عقل سلیم بود، مانند دیگر روایات، حكم حس و عقل سلیم، بر روایت و حدیث مقدم است و این از اصول مسلم فقه اسلامی در تعادل و تراجیح است.[12]
در بررسی این خطبه در می‌یابیم كه برخی از عبارات آن، مانند نقصان عقل زنان، مخالف قرآن است؛ زیرا در قرآن سبب نابرابری زن و مرد در شهادت، « نسیان» معرفی شده است و نه «نقص عقل».
مناسبت تاریخی خطبه 80
كلام مزبور را به امیر المؤمنین علیه السلام نسبت داده اند، آن هم بعد از جنگ جمل كه باب فتنه را در میان مسلمان گشود و باعث ریختن خون تعداد بی‌شماری شد.
این جنگ به سبب موضع انفعالی و احساساتی ام المؤمنین، عایشه، درباره علی علیه السلام در گرفت و تعدادی از اصحاب نیز كه با علی علیه السلام دشمنی داشتند و خیال قدرت در سر می پروراندند، او را كمك و تشویق كردند. موقعیت و منزلت عایشه به سبب آنكه همسر رسول خدا صلی الله علیه و اله و ام المؤمنین بود، در نزد عموم مردم بسیار بزرگ و والا شمرده می‌شد و منشأ تأثیر در عامه مردم بود.
علی علیه السلام می‌خواهد از این تأثیر عمومی عایشه بكاهد، لذا در سخنان خود او را فاقد امتیازی بر دیگر زنان شمرد و در ردیف دیگر زنان قرار داد تا مردم بدانند چرا پیروی بی‌مورد از او به فاجعه انجامید و چرا او به نصیحت خیرخواهان گوش نكرد و هنگامی كه حكم خدا را درباره ماندن زنان پیامبر خدا صلی الله علیه و اله در خانه به او یاد‌آوری كردند، به آن وقعی ننهاد و از فتنه‌ای كه اقدامات او در پی داشت نهراسید.
علی علیه السلام قصد داشت به طوری كه طعنی مستقیم به عایشه نباشد، توده مردم را بینا كند، لذا شیوه‌ای را كه انتخاب كرد به بیان برخی احكام شرعی ویژه زنان مربوط می‌شد و آن احكام، كاستی و نقصانی را در شایستگی و ویژگیهای انسانی زن كه با مرد یكسان است در پی نداشت، بلكه پرده از چشم مردم بر می‌داشت تا دریابد كه عایشه نیز همچون دیگر زنان است و صلاحیت اینكه مردم از او پیروی كنند ندارد و تسلیم تصمیمات و موضع‌گیریهایی نشوند كه صرفاً از تمایلات و احساسات شخصی ناشی شده است، نه از قانون و شورا. چنانكه امام علیه السلام در جای دیگر درباره او می‌فرماید: « اما فلانه فادركها رأی النساء و ضغن غلا فی صدرها»[13]: اما آن زن، اندیشه زنانه بر او دست یافت و در سینه‌اش كینه، چون كوره آهنگری بتافت.
بررسی فرازهایی از خطبه «نقص ایمان زن»
اول) « فاما نقصان ایمانهن فقعودهن عن الصلاه و الصیام فی ایام حیضهن»: اما دلیل نقصان ایمان زنان، باز نشستن آنان در روزهای قاعدگی از نماز و روزه است.
خدشه‌های وارد بر این محور:
1. در عبادت، كمیت مطرح نیست، بلكه كیفیت و حالت درونی مؤمن مطرح است و در شرط قبولی آنها مؤثر خواهد افتاد.
2. حتی اگر كمیت را در عبادات در نظر گیریم، زود فرا رسیدن سن تكلیف در دختران، نقص به معنای كمی را جبران می‌‌‌كند.
3. قرآن كریم هر جا كه مؤمنین و مؤمنات را با هم ذكر فرموده،بدون اشاره به چنین نقصی و به طور مساوی بوده است؛ مانند آیه 35 از سوره احزاب.[14]
4. ترك نماز برای كسی كه امر بدان شده، خود نوعی عبادت است، اما كسانی كه از روی عمد به قصد تمرد و بی اعتنایی، نماز را ترك می كنند، باعث ضعف آنان است.
دوم) « اما نقصان عقولهن فشاهده امراتین كشهادة الرجل الواحد»: اندكی خردشان، بدان خاطر است كه گواهی دو زن، همچون گواهی یك مرد است.
بعضی از علما با اعتقاد به صحت چنین روایاتی، برتری مردان را از حیث عقلی قطعی می دانند،[15] اما عده ای دیگر به توجیه مسأله روی آورده و با تكیه بر مسائل عقلی و نقلی یا با تكیه بر مسائل روانشناختی، درباره آن سخن گفته و به تحلیل آن پرداخته اند. در اینجا به آرایی كه در معنای این حدیث بیان شده است، به اختصار، اشاره می كنیم.
1.زنان و مردان در عقل عملی مساوی‌اند و تفاوت آنان در عقل نظری است. عقل نظری، آنچه می‌كند درباره ظواهر و عوارض یا مصلحت اندیشی دنیوی است و درباره حقایق و ذوات و معقولات واقعی، جز حدس و گمان و احتمال، كاری از او ساخته نیست، بلكه اغلب در ذهن وسوسه می‌كند و شك می‌آورد. اما عقل عملی متوجه حقایق است و حسن نیت و اراده خیر را به انسان می دهد و بنیاد عقاید دینی و خلاقی را استوار می‌سازد و منشأ ایمان است، نه تشكیك. بنابراین، آنچه صنف مرد به او می‌بالد و مغرور می‌شود، فی نفسه، دارای ارزش نیست و اعتباری بیش از شكل دادن به واحد‌ها و قضایایی كه آنها را صحیح تلقی كرده است، ندارد.[16]
2. لبیب بیضون، معتقد است: قدرت تمیز خوب و بد در امور اساسی در همه انسانها هست، ولی در تشخیص خیر و شر در امور فرعی، عنصر مردانه اندكی بر عنصر زنانه، ترجیح دارد.
3. منظور از نقصان عقل، كاستی تعقیل (عقل تجربی و اكتسابی) است، نه كمبود قوه عقل ( عقل موهبتی).
4. در مردان، كفه عقل و سنجش و در زنان، كفه عشق و احساس سنگین تر است و سنگینی این كفه در زنان، لازمه همسر بودن مادر بودن آنان در نظام هستی است.
5.ظرف هویت ذاتی زن با مرد برابر است ، ولی خصوصیات طبیعی زن، مانع از ظهور و بروز كامل آثار این قوه خدادادی است.
6. عقل به دو نوع انسانی و اجتماعی منقسم می شود كه زنان و مردان در عقل انسانی ( ما عبد به الرحمن و اكتسب به الجنان ) مساوی‌اند، ولی در عقل اجتماعی، مردان برتری دارند.
نقد نظریه « نقصان عقل زنان»
تفاوتهایی كه از جنبه تعقلی میان زن و مرد ادعا شده است، بیشتر منشأ اجتماعی ـ فرهنگی دارد و عارضه‌ای زوال‌پذیر است؛ برای مثال، زنی كه در جامعه بسته، خانه نشین شده باشد، بسیاری از مسائل اجتماعی را درك نمی‌كند و عقل اجتماعی‌اش را درك نمی‌كند و عقل اجتماعی‌اش شكل نمی‌گیرد، ولی اگر همان زن از شرایط مساعدی برخوردار شود، متهم به نقصان عقل نخواهد شد؛ زنان از آن جهت كه در تاریخ همیشه مورد ظلم بوده و میدان فعالیت و حضور پیدا نكرده‌اند، عقلشان پرورش پیدا نكرده است و از این جهت عقب‌تر از مردان نگهداشته شده‌اند و این به معنای ناتوانی ذاتی زنان نیست، طبیعی است اگر زنی را در خانه حبس و شرایط فضل و دانش را از او دریغ كنند ، نمی‌تواند مانند كسی كه در جامعه حضور دارد و از رویدادها با خبر است ، فهم اجتماعی داشته باشد. در این جهت میان زن و مرد تفاوتی نیست. اگر مردان را نیز در خانه حبس كنند، چنین خواهند شد.[17] اما تفسیر نقصان عقل با برابر نهادن گواهی دو زن با گواهی یك مرد، نمیتواند موجه باشد؛ چون گواهی‌دادن چندان ربطی به عقل ندارد. درست است كه گاه عاطفه در پدید آمدن انحراف مؤثر است، اما نیرومندی عواطف به معنی كم خردی نیست. عقل با اندیشه و خردورزی سر و كار دارد و گواهی‌دادن با رؤیت صحیح حوادث و امانتداری و راستگویی و استواری در گزارش صادقانه آنها مرتبط است.[18]
باب شهادت به معقولات ارتباط ندارد و مربوط به عالم محسوسات است. لذا شهادت به معقول، نه جایز است و نه معتبر.[19]بر اساس این ملاحظات است كه آیت الله جوادی آملی، می گوید: اینكه شهادت دو زن، در حكم شهادت یك مرد است، نه برای آن است كه زن، عقل و دركی ناقص دارد و در تشخیص اشتباه می‌كند، بلكه« ان تفضل احداهما فتذكر احداهما الاخری»: اگر یکی از دو فراموش نمود، دیگری به او تذكر دهد. پس قرآن علت نابرابری زن و مرد را در شهادت، فراموشی دانسته و هرگز از نقص عقل در این زمینه، مایه نگذاشته است؛ زیرا زن مشغول كارهای خانه، تربیت بچه و مشكلات مادری بوده و ممكن است صحنه‌ای را كه دیده فراموش كند، بنابراین، دو نفر باشند تا اگر یكی یادش رفته دیگری او را متذكر كند.[20]
پس این بند از روایت، مخالف قرآن است؛ زیرا در قرآن، سبب نابرابری زن و مرد در شهادت « نسیان» معرفی شده است و نه «نقص عقل».
علاوه براین، در بسیاری از روایات، از زنان عاقل سخن رفته است، چنانكه خود حضرت علی علیه السلام می‌فرمایند: « از مشورت با زنان بپرهیز، جز زنی كه به تجربه، كمال عقلش به ثبوت رسیده باشد».[21] این روایت، خود بیانگر این نكته است كه زنان می توانند به كمال عقلی برسند و در بعضی روایات وارد شده است كه خداوند بعضی از زنان رابا عقل از دیگران امتیاز داده است.[22]
گذشته از روایات، تاریخ نیز شاهد زنان بسیاری بوده است كه به كمال رسیده‌اند و امروزه نیز زنان متفكر، كم نیستند. آیا باید آنان را ناقص العقل شمرد یا آنانرا استثنا دانست؟ آیا استثنا تا این حد صحیح است؟ سوم) « اما نقصان حظوظهن فمواریثهن علی الانصاف من مواریث الرجال»: كاستی بهره آنان از آنجاست كه سهم ایشان از ارث نیم سهم مردان است.
در اسلام، سهم ارث زن نیمی از سهمی است كه مرد از ارث می‌برد، ولی مرد عهده‌دار پرداخت مهریه و نفقه زن است و زن هیچ مسئولیتی در این زمینه ندارد. مرد را دو برابر سهم الارث زن است؛ اما مسئولیتهایی سخت سنگین بر دوش او نهاده شده است. این كجا و نقص انسانیت زن كجا؟ مسأله به نقص و كمبود انسانیت زن در قیاس با مرد هیچ ربطی ندارد، بلكه از تعادل میان حقوق و وظایف آنان نشأت می‌گیرد.[23] علاوه بر آن، در مواردی،سهم زن و مرد در ارث مساوی و در پاره‌ای موارد ، سهم زن، دو برابر سهم مرد است، شگفت اینجاست كه قرآن كریم هرگز اصالت وجود زن را از نظر دور نداشته است و اول، ارث زن را معلوم می‌كند و سپس ارث مرد را متفرع بر آن قرار می‌دهد. این نكته را علامه طباطبایی نیز متذكر شده و فرموده است: درست برعكس زمان جاهلیت كه ارثی برای زنان قائل نبودند، قرآن شریف ارث زن را اصل قرار داده و ارث مرد را از روی آن تعیین فرموده است.
پس از مقدمات فوق، صاحبنظران درباره این خطبه اظهار نظر كرده و گفته‌اند:
این خطبه خطابش به عام است، ولی اشاره به مورد خاص و شخص معین دارد، چنانكه در زمان خاص كه بعد از به پایان رسیدن جنگ جمل بوده است، علی علیه السلام این خطبه را ایراد فرموده‌اند. چنانكه ابن ابی الحدید خود گوید: « هذا الفصل كله، رمز الی عایشه».
استاد محمد تقی جعفری نیز در این باره می‌نویسد: اما در این مباحث، شواهد و دلایل كافی دیدیم كه مقصود امیر المؤمنین نقص واقعی ایمان و عقل به طور عموم و نقص سهم الارث به طور كلی نمی‌‌‌‌باشد؛ زیرا نسبت دادن چنین نقصها‌یی به زنان مخالف قرآن است؛ لذا می‌‌‌توان گفت كه علی علیه السلام برای توضیح و تفسیر موقعیت زنان و آگاه ساختن آنان از یكی از زنهای پیامبر كه با دستیاری طلحه و زبیر، غائله جنگ جمل را بر پا نموده و به جنگهای صفین كه موجب اغتشاشات جوامع اسلامی شد، متصل كرد، اشاره نموده است.[24]
آیت الله جوادی آملی نیز معتقد است: این روایات، ناظر به قضیه خارجیه بوده و نكوهش در آنها مقطعی است؛ به بیان دیگر: این روایات یا نظیر قضایای شخصیه است یا با توجه به شرایط مخصوص آن عصر است؛ لذا این گونه روایات را نباید به عنوان قضایای طبیعی یا حقیقی تلقی كرد، همچنانكه گاهی قدح و مدح هم اینچنین است. اگر چنانچه در شرایط خاصی از گروه مخصوصی مدحی یا قدحی به عمل آمده است، نباید اینها را به عنوان قضایای طبیعیه یا حقیقیه تلقی كرد.[25]
بنابراین، سخن امام ناظر به برخی از زنان بد و فتنه انگیز است و قانونی كلی و همگانی برای همه زنان نیست، ولی این توجیه نمی‌تواند درست باشد؛ زیرا حیض شدن زن و محروم شدن او از نماز و روزه در ایام حیض و نصف بودن سهم الارث و نصف بودن ارزش شهادت او كه در این سخن دلیل نقصان عقل و دین و بهره قرار گرفته است، اختصاص به زنان شرور و فاسد ندارد.
بعضی نیز گفته‌اندكه این خطبه اشاره به مختصات روبنایی زن است و در قرآن، نیز حتی یك آیه هم وجود ندارد كه در دو موضوع عقل و ایمان، مردها را بر زنان یا بالعكس، زنان را بر مردان ترجیح دهد.
برخی دیگر نیز قضیه را چنان جدی گرفته‌اند كه تلاش می‌كنند هر جمله‌ای را با شاهد و بینه و قول سقراط و علم روانشناسی و غیره ثابت كنند كه مردان در عقل و ایمان، بر آنان ترجیح دارند و بر این اساس، باید از زنان خوب نیز حذر كرد و در كار نیك از آنان پیروی ننمود؛ حال آنكه نهی از پیروی در كار نیك (معروف) خردمندانه به نظر نمی‌رسد، بلكه كار نیك از آن رو كه نیك است و خداوند بدان امر كند، انجام می‌گیرد، نه اینكه چون فلان خانم دستور داده است؛ زیرا زن قانونگذار نیست. آیا براستی، اگر زنی یا زنانی امر به معروف و نهی از منكر كردند، چون امر و نهی زن است، نباید از او اطاعت كرد و باید همچنان به راه منكر و ترك معروف ادامه داد؟ اگر عمومات قرآن مانند: « الا الذین آمنوا و عملوا الصاحات» كه فراگیر و تمام شمولند و فرقی بین زن و مرد نمی گذارند، بر عمومات این روایات حاكم باشند، آیا غیر از افراد بدون شرایط، مورد دیگری برای آن در عینیت جامعه پیدا خواهد شد؟ و اگر عمومات یاد شده در قرآن حاكم نباشند و یا موجب تخصیص این گونه روایات نشوند، در این صورت، عموم اینها مغایر با قرآن و مغایر با اصول كلی مسلم نخواهد بود كه فرقی بین زن و مرد نگذاشته‌اند.
بنابراین، اگر روایت از معصوم صادر شده باشد، آیا می‌توان به طور عموم گفت در هیچ یك از امور نباید از زنان پیروی كرد و همه آنها مایه فساد و تباهی‌اند؟ و همه نافرمان و بی‌تقوا و ناپایدار و بی‌وفایند؟ اگر این سخن فراگیر و عام باشد، وضع آن همه زنان صالح كه در اسلام و در زمان شخص رسول خدا صلی الله علیه و اله و سایر معصومین علیها السلام بوده چه خواهد شد؟ اگر آنها مستثنا هستند، پس ظاهر حدیث مراد نیست، بلكه منظور بعضی از زنان خواهند بود كه تربیت اسلامی نیافته و خود را با موازین آن تطبیق نداده‌‌‌اند.
انسانهای صالح و شایسته، همه مورد عنایت رسول اكرم صلی الله علیه و اله و ائمه معصومین علیها السلام بوده‌اند، بویژه زنان صالح كه رسول خدا صلی الله علیه و اله در مقام تمجید و تكریم آنها فرمود: از دنیای شما سه چیز مورد عنایت و علاقه من قرار داد كه یكی از آنها زنانند. « حبب الیّ من دنیاكم ثلاث، النساء و الطیب وجعلت قرة عینی فی الصلاة». زنانی كه شخص پیغمبر، این گونه می‌ستاید و مورد علاقه و لطف او هستند، چگونه علی علیه السلام بر خلاف پیغمبر صلّی الله علیه و اله به نكوهش و سرزنش آنها می‌پردازد؟[26]
بنابراین با توجه به آنچه اشاره شد، یا روایت از مقام عصمت صادر نشده است، چنانكه سند آن خالی از اشكال نیست، یا اگر صدور آن درست باشد در دلالت خدشه پذیر است كه بدان اشاره كردیم. برفرض صحت سند و دلالت، باید گفت: قطعاً منظور امام علیه السلام عام نبوده است و زنان شایسته و تربیت‌شده اسلامی خارج از این عموم خواهند بود.
نتیجه
1. درباره این خطبه، نخست باید اصالت نص را بررسی و صحت انتساب آن را به امام علی علیه السلام ثابت كرد، چنانكه این خطبه از نظر سند چندان شفاف به نظر نمی‌‌رسد.
2. خطبه را باید از نظر دلالت بررسی كرد. در این بررسی، عباراتی مخالف با مضمون آیات قرآن دیده می‌شود؛ مانند آنچه در علت نابرابری شهادت زن و مرد، بدان اشاره كردیم كه این علت، از دیدگاه قرآن، «نسیان» است و از دیدگاه مطرح شده در خطبه، «نقصان عقل» است.
3. برخی از مطالب مطرح شده در این خطبه خلاف بداهت عقلی است.
4. اگر خطبه از نظر سند و دلالت، از اشكال بری باشد، باید خطبه را با توجه به شرایط زمانی و مكانی صدور آن، بررسی كرد.
5. برخی معتقدند كه ستایش‌ها و نكوهشها‌ موجود در این خطبه، موضعی و مقطعی است و از باب قضیه خارجیه است، نه حقیقیه، و در واقع، ناظر به شخص عایشه است، نه همه زنان.
6. هر سه محور بررسی شده در خطبه( ایمان، عقل و ارث) به نقص و كمبود انسانیت زن در قیاس با مرد مرتبط نیست.
7. موضوع و محمول این روایت، در محورهای سه‌گانه یاد شده، سازگاری چندانی با هم ندارند و این امری است كه علمای حدیث باید بدان پاسخ بگویند.
منبع : پرسمان/ حقوق زن
اشاره؛ در بینش اسلام، زن و مرد هر دواز یك جان و یك ماده آفریده شده و در ذات و جوهر تفاوتی با یكدیگر ندارند. بنابراین، هر دوی آنان را انسان نامیده‌اند و خداوند پس از خلقت آنان، « فتبارك الله احسن الخالقین» به خود گفته است. با وجود اینكه این دو صنف تفاوتی در جوهر و ذات و توانایی رشد یابی و كمالجویی با هم ندارند، اختلافاتی در میان آنان مشاهده می‌شود كه پاره‌ای از آنها لازمه بقای نوع آدمی است. تفاوتهای دیگری نیز، مانند تفاوت در عقل ، در میان این دو صنف مطرح می‌شود كه انسان را دچار حیرت می‌كند. براستی چگونه ممكن است خدای تبارك و تعالی برای موجودی ناقص و معیوب تعبیر« فتبارك الله احسن الخالقین» به كار ببرد؟ چگونه است كه در برخی تعابیر دینی، واژه‌های ناقص‌العقل و ناقص‌الایمان به كار رفته است؟ در این نوشتار، سعی بر آن است كه برای رفع این شبهات، ضابطه‌هایی مطرح شود تا بتوان بر اساس آن ضوابط، درباره احادیثی این گونه قضاوت و داوری كرد.