 
پاسخ: باسلام و احترامبهتر است پرسیده شود كه آیا حضرت مجتبی ـ‎علیه السّلام‎ـ باید از ابتدا با معاویه حلم و بردباری پیشه می ساخت، و صبر و شكیبائی را شعار خویش می نمود و به بیان شما پرسش گر محترم چرا ابتدا درصدد جنگ با این شخصیت مرموز پر فریب بر آمد؟هرچند در پاسخ این سؤال دانشمندان محقق و آگاه از اسرار و حوادث تاریخ صدر اسلام كتاب‎ها نوشته1 و اسرار و مصالح صلح امام حسن ـ‎علیه السّلام‎ـ را شرح داده‎اند، مع ذلك ما هم برای اینكه این سؤال در این جا بی‎جواب نماند بعضی از علل و حكمتهای جهاد و بعد صلح امام و تفاوت زمان حضرت مجتبی ـ‎علیه السّلام‎ـ را با عصر برادر، برحسب اجتهادات علمی و تاریخی خود می‎نگاریم و برای توضیحات بیشتر خواننده را به مطالعه آن كتابها حواله می‎دهیم:1 ـ طول مدت جنگهای داخلی كه تا آن زمان بی سابقه بود، و كشته‎های بسیار كه طرفین داده بودند، آمادگی مردم را برای ادامه جنگ اگر بكلی از بین نبرده بود، كم كرده بود و جز عده قلیلی مانند قیس بن سعد كه با ایمان كامل و هوش سرشار و تربیت خاص، آینده اسلام را در حكومت بنی امیه می‎دیدند و دورنمای آن وضع موحش را تماشا می‎كردند، بیشتر افراد به جنگ علاقه نداشتند و طرفدار صلح و سازش بودند و از جنگ خسته شده بودند.امیر المؤمنین ـ‎علیه السّلام‎ـ در اواخر دوران زندگی هرچه آنها را ترغیب به جهاد می‎نمود آنگونه كه باید اظهار اطاعت و فرمان پذیری كنند نكردند، و در امتثال اوامر آن حضرت سنگینی و سستی نشان می‎دادند بطوریكه آن حضرت از دست آنها آزرده خاطر و گله مند شده بود.پس از شهادت امیر المؤمنین ـ‎علیه السّلام‎ـ بی رغبتی آنها به جهاد بیشتر شد، خانوادههائی كه در این جنگها كشته داده و عزادار بودند بیشتر با ادامه جهاد روی خوش نشان نمی‎دادند.عده كشته شدگان جنگ صفین بنا به نقل مسعودی2 از طرفین صدوده هزار و شماره كشتگان جنگ نهروان چهار هزار نفر بود3 و بنا به نقل یعقوبی4 عده مقتولین جنگ جمل كه قبل از صفین و نهروان روی داد سی و چند هزار نفر بود.این كثرت مقتولین در این جنگهای داخلی قیافه جهاد را مهیب و وحشت زا ساخته و مردمان كوتاه فكر و راحت طلب را كه همیشه اكثریت دارند از آن گریزان كرده بود، لذا وقتی حضرت امام حسن ـ‎علیه السّلام‎ـ تصمیم به جهاد گرفت و مردم را به جهاد ترغیب كرد، بیشتر نپذیرفتند با اینكه شخصاً از كوفه بیرون رفت، و مغیرة بن نوفل را در كوفه جانشین خود قرار داد، و نخیله را لشكرگاه كرد و ده روز در آنجا ماند، بیش از چهار هزار نفر برای جهاد در ركاب آن حضرت بیرون نیامدند، امام ناچار به كوفه بازگشت، و مردم را به جهاد تحریص كرد5.2 ـ وقتی تهاون و سستی آنها در امر جهاد معلوم، و دانسته شد كه اكثر او را تنها و غریب گذارده‎اند، برای اتمام حجت و قطع عذر خطبه‎ای خواند و در موضوع جهاد و صلح بطور آشكار از آنها نظر خواست آنان از اطراف فریاد برداشتند ما حاضر به جهاد نیستیم ما را هلاك نكن.ابن اثیر روایت كرده كه حضرت مجتبی ـ‎علیه السّلام‎ـ بعد از حمد خداوند عزّوجلّ فرمود:به خدا سوگند ما را از جهاد با اهل شام باز نداشته شكی و نه ندامتی، همانا با اهل شام جنگ می‎كردیم در حال سلامتی از اختلاف و دشمنی و در حال صبر و شكیبائی، پس سلامتی به دشمنی و صبر به ناشكیبی تبدیل شد، در هنگام رفتن به صفین دین شما جلو دنیای شما بود، و امروز صبح كرده‎اید در حالی كه دنیای شما جلو دین شما است.آگاه باشید كه ما برای شما همچنان هستیم كه بودیم، و شما برای ما آنچنان كه بودید نیستید.در پایان خطبه فرمود: معاویه ما را به امری خوانده است كه در آن عزت و انصاف و عدالت نیست، اگر آماده فداكاری و مرگ هستید پیشنهاد او را رد می‎كنیم و او را با شمشیر برای محاكمه به سوی خدا می‎فرستیم، و اگر این زندگی دنیا را می‎خواهید (و حاضر به جهاد نیستید) رضای شما را می‎گیریم،«فَناداهُ الْقَوْمُ مِنْ كُلِّ جانِب البَقِیَّةَ الْبَقِیَّةَ»مردم از هر سو فریاد زدند ما را باقی بدار ما را از ریشه بیرون نیاور!.«فَلَمّا اَفْرَدُوهُ اَمْضی الصُلْحَ»پس چون او را تنها گذاردند صلح كرد6.3 ـ گروهی هم بودندكه ادامه جنگ را موجب ضعف كلی مسلمین می‎دانستند و بیم آن داشتند كه اگر جنگ دنبال شود ذخائر جنگی مسلمانان از عِدّه وعُدّه تمام شود و دشمنان خارجی به آنها هجوم آورند و در ممالكی كه تازه ضمیمه قلمرو حكومت اسلام شده انقلاب و كودتا علیه حكومت مركزی آغاز گردد، و این احتمال هم بجا بود زیرا بی شبهه جنگ داخلی سبب ضعف می‎شود و بعد از جنگ هركدام از دو حریف كه غالب شود، توانائی دفاع از مملكت را ندارد، و معلوم است معاویه كه آنهمه مظالم را مرتكب شد، و برخلیفه بحقّ خروج كرد و اصحاب پیغمبر را برای خاطر آنكه خلافت را غصب كند به قتل رسانید، چنان كسی نبود كه برای بقای اسلام و مصالح عالیه مسلمین دست از تجاوز و حكومت بردارد.او سالها نقشه‎كشی‎ها كرده و خیانتها و جنایتها مرتكب شده كه بر مردم سلطنت یابد، چگونه حاضر خواهد شد كنار رود و تسلیم حق شود اگر در او ذره‎ای غیرت دین و علاقه به عزّت اسلام بود از روز نخست با علی ـ‎علیه السّلام‎ـ مخالفت نمی‎كرد و این فتنه‎ها را بر پا نمی‎نمود.در این شرایط كسی كه مصالح مسلمین را حفظ می‎كند و از مقام زمامداری و خلافت كه حق او است بظاهر صرف نظر می‎كند، حضرت امام حسن ـ‎علیه السّلام‎ـ است كه ناچار برای حفظ دین به صلح تن در داد، و آنهمه شدائد و زخم زبانها را در راه خدا خریدار شد و مانند پدرش علی ـ‎علیه السّلام‎ـ در عصر ابی بكر و عمر و عثمان، شمشیر در غلاف كرد.4 ـ مسلمانها بیشتر نیرنگهای معاویه و مظالم بنی‎امیه و خسارتهائی را كه حكومت آنها به بار می‎آورد پیش بینی نمی‎كردند و هرچند می‎دانستند بنی‎امیه در فكر و عقاید و رهبری مردم، و علاقه به اسلام و عدالت گستری، مانند بنی هاشم نیستند; اما گمان نمی‎كردند وضع حكومت با حكومت در عصر ابی بكر و عمر چندان تفاوت یابد، و بر فرض تفاوتی پیدا كند، و معاویه در حفظ ظاهر مثل آنها نباشد، تفاوت آن قدرها نمی‎شود كه برای آن این همه كشتار لازم باشد، و جنگ بزرگ داخلی كه عالم اسلام را تجزیه كرده تعقیب شود.دیگر این مردم فكر نمی‎كردند كه بنی امیه در صدد فرصت هستند كه اساس اسلام را منهدم و دوران جاهلیت را تجدید و تمام حقوق افراد را پامال و همه را استثمار نمایند.فكر نمی‎كردند كه این عصر با عصر ابی‎بكر و عمر تفاوت بسیار دارد، و اصلا مزاج جامعه عوض شده و خروج خلافت از مسیر حقیقی به تدریج كار خود را كرده و اگر در آغاز كار ظواهر شرع رعایت می‎شد برای آن بود كه مردم به عهد پیغمبر و روش حكومت الهی آن حضرت آشنا و حدیث العهد بودند، و بزرگان صحابه ـ كه با آن وضع خو گرفته و به لغو همه رسوم و تشریفات بیهوده مقیّد و به تبعیت از مقررات اسلامی مأنوس بودند ـ هنوز زنده بودند و زمینه تغییر وضع و تشكیل حكومتهای مستبدانه و اعمال قدرتهای شخصی و... موجود نبود.اما در این عصر، مزاج اجتماع تغییر كرده و مردم به ظلم و تجاوز حكّام، مخصوصاً در زمان عثمان آشنا شده و سودپرستان و جاه طلبان به دستگاه خلافت نزدیك و متصدی مقامات گردیده بودند و شرط اعطای مناصب را، لیاقت و صلاحیت و حفظ مصالح و اجرای برنامه‎های اسلامی نمی‎دانستند و در قبول مناصب نیز منظور بسیاری، انجام تكلیف شرعی و خدمت به اسلام نبود.این مطالب كم و بیش بر بیشتر مردم پوشیده بود و تصور می‎كردند كه وضع خلافت چندان با وضع اول تفاوت پیدا نخواهد كرد این بود كه ادامه این جنگ و كشتار را لازم نمی‎دانستند و بلكه خطرناك می‎شمردند.5 ـ اوضاع و احوال نشان می‎داد كه جنگ را معاویه می‎برد و سپاه امام به صورت ظاهر مغلوب می‎شوند، در این صورت صدماتی كه بر شیعه و بطور كلی بر افراد جامعه وارد می‎شد بیشتر می‎گردید. و بانگ اعتراض مردم به حضرت امام ـ‎علیه السّلام‎ـ كه چرا صلح را با آن شرایط نپذیرفت، بلند می‎شد مخصوصاً كه طرفداران جنگ كمتر و طرفداران صلح بیشتر بودند و به عبارت دیگر می‎گفتند: این شما بودید كه معاویه را جسور و گستاخ كردید كه بدون اعتنا به كسی و بی قید و شرط، مقاصد شوم خود را انجام دهد و اگر صلح با آن شرایط انجام شده بود، معاویه برحسب عرف و عادت ناچار بود پای قولی كه داده و عهدی كه كرده بایستد و شرایط صلح را رعایت كند.در حالیكه در عصر امام حسین ـ‎علیه السّلام‎ـ دیگر احتمال آنكه بنی‎امیه آنهم ناپاكی مثل یزید به قول و عهد خود وفا كند، از میان رفته بود و همه آنها را به عهدشكنی و غدر و خیانت و قتل بیگناهان و كشتن رجال بطور محرمانه و آشكار شناخته بودند و قیام علیه آنها را لازم می‎دانستند.پس همانطور كه قیام حسین ـ‎علیه السّلام‎ـ برای اسلام نافع و نجات بخش گردید; روش امام حسن ـ‎علیه السّلام‎ـ نیز باعث بقای دین و حفظ مصالح مسلمین شد و اگر آن حضرت یك تنه با یاوران كم در آن شرائط و احوال قیام می‎كرد، خونش بی ثمر به هدر می‎رفت. و دست بنی‎امیه در محو اسلام بازتر می‎شد و اثری بر آن قیام مرتب نمی‎گشت.6 ـ رهبران دینی و رجال الهی مانند علی، حسن و حسین ـ‎علیهماالسّلام‎ـ در جنگ و صلح و دوستی و دشمنی به راه حقیقت می‎روند و سیاست‎های باطل و فریب مردم و دروغ و خیانت و مكر را نردبان نیل به مقاصد خود قرار نمی‎دهند.امّا رهبران سیاسی و مادی برای رسیدن به مقاصد خود و جلب همكاری دیگران به هر وسیله، و حیله و دروغ و خیانت متوسل می‎شوند. پول و رشوه و جاه و مقام در اختیار پول پرستان و جاه طلبان می‎گذارند و شرف و شخصیت و دین آنها را می‎خرند.رهبران دینی مردم را از راه دعوت به حقیقت و فضیلت و ایمان، به سوی حق جلب می‎كنند، ولی رهبران سیاسی در موقع لزوم حقیقت را پایمال و در خزانه و بیت المال را باز می‎كنند و برای اغراض خود آرای مردم را خریداری كرده و مناصب و مقامات را به هر كس بیشتر در كار باطل با آنها یار شود می‎بخشند. در قاموس آنها صلاحیت و عدالت و رفاه ضعفا و اصلاح و پرهیز از ظلم و شرارت وجود ندارد.وقتی ما به تاریخ اسلام رجوع كنیم و وضع روحی جامعه را درزمان خلافت حضرت مجتبی ـ‎علیه السّلام‎ـ و تغلب معاویه مطالعه كنیم، می‎بینیم حضرت مجتبی ـ‎علیه السّلام‎ـ یاورانی كه بتوان با آنها فتنه معاویه را خاموش كرد، نداشت و بیشتر اطرافیان و سپاهیانش مورد اعتماد نبودند. و رهبری‎های مردمان نالایق و تربیتهای غلط، جامعه را گرفتار انحطاط شدید اخلاقی ساخته بود.كسانی كه مدعی جانشینی پیغمبر شدند، راه پیغمبر را در تربیت نفوس و تكمیل مردم و بی اعتنایی به امور مادی، پیش نگرفتند و از همان آغاز كارشان، وارد یك سلسله اعمال زشت و هتك نفوس و اعراض دیگران شدند.اشخاصی را از دستگاههای اسلام كنار نمودند و افرادی را كه طرفدار منافع آنها بودند بر سر كار می‎آوردند و مقام و رتبه می‎دادند. اسلام را از سادگی خارج نمودند، و به تدریج كاری كردند كه مسلمانهائی كه در زمان پیغمبر دارای همت عالی و گذشت از دنیا بودند، و به امید ثواب و تقرب به خدا و اعلای كلمه اسلام، جهاد و جان نثاری می‎كردند، در این عصر بیشتر متوجه به دنیا، تجملات، خوش گذرانی، راحت طلبی، سودجوئی و جمع مال و ثروت شده بودند.معاویه هم از این فرصت حداكثر استفاده را نمود و دانست كه شرایط و وضع زمان برای تشكیل حكومتی كه هدف او است، مهیا است زیرا مالك شدن شرف و دین و ایمان مردم با پول و ایالت و ولایت دادن ممكن است، از این راه پیش آمد و بر مركب مراد سوار شد، و مانند عمروعاص; و مغیره را مزدور خود ساخت، و از همین راه دست به كار توطئه علیه حضرت مجتبی ـ‎علیه السّلام‎ـ و ایجاد هرج و مرج و اختلاف داخلی در بین اصحاب آن حضرت شد.آنها را تطمیع كرد و وعده و نوید داد، برای بعضی از آنها رشوه فرستاد. و یكی از معروفترین فرماندهان لشكر امام را با دادن رشوه زیادی از آن حضرت جدا ساخت.عمرو بن حریث، اشعث بن قیس و حجار بن ابجر و شبث بن ربعی را تطمیع كرد و وعده داد اگر امام را بكشند به هر یك، صد هزار درهم و دختری از دخترانش را بدهد و به فرماندهی یكی از لشكرهای شام منصوب سازد7.بعضی دیگر از اصحاب امام را به گرفتن رشوه متهم ساخت، نیرنگهای دیگر برای تخدیش اذهان مردم كوتاه فكر و ساده لوح به كار برد. به این جهت سپاه امام حسن ـ‎علیه السّلام‎ـ كه اكثر از مردمی بودند كه بیست و پنج سال از تربیت صحیح اسلامی بركنار مانده بودند، نتوانستند در برابر آنچه بر آنها عرضه شد مقاومت كنند و بسیاری از سرانشان خود را به معاویه فروختند، و معلوم است كه اعتماد بر سپاهی كه حاضر باشد با گرفتن پول از دشمن با او همدست شود جایز نیست، و جلب آنها با پول بیت المال، و تطمیع به مقام و منصب و جاه، برخلاف روش آل علی بود; زیرا موجب ترویج ظلم و بازگذاشتن دست ستمكاران و خیانت پیشگان می‎شد.با این وضع و با این محیط، اگر امام حسن ـ‎علیه السّلام‎ـ صلح نمی‎كرد علاوه بر آنكه باقیمانده سپاهش به وضع موهنی شكست می‎خوردند، ممكن بود خود آن حضرت هم بوسیله بعضی لشكریان منافق مانند اشعث كه از زمان حضرت امیر ـ‎علیه السّلام‎ـ با معاویه محرمانه همكاری می‎كرد كشته و یا دستگیر و تسلیم معاویه گردد و پس از یك سلسله توهینات خدعه آمیز كه مخصوص به معاویه بود آزاد شود و معاویه آن را نشانه حلم و بردباری قرار داده و منتی از خود بر خاندان پیغمبر و بنی هاشم بشمارد و مهابت و جلالت و محبوبیتی را كه آن حضرت در نفوس داشت، از بین ببرد و سرانجام هم، با همان وضع فجیع، محرمانه آن حضرت را به قتل برساند.مسلماً لطمه‎ای كه از این وضع به اهل حق وارد می‎شد، قابل جبران نبود و دیگر، زمینه‎ای برای قیام و اقدام حسین ـ‎علیه السّلام‎ـ فراهم نمی‎شد.7 ـ اگر حضرت امام حسن ـ‎علیه السّلام‎ـ بعد از مرگ معاویه زنده بود، همان روش حسین ـ‎علیه السّلام‎ـ را انجام می‎داد و بطور یقین با زمامداری یزید بشدّت مخالفت می‎كرد، بلكه اگر در حیات آن حضرت معاویه ولایتعهدی یزید را رسماً عنوان می‎نمود با مخالفت آن حضرت مواجه می‎شد و سخت به زحمت می‎افتاد; لذا وقتی در حیات حضرت مجتبی ـ‎علیه السّلام‎ـ به مدینه آمد و از عبادله در موضوع بیعت گرفتن برای یزید نظر خواست دانست كه با وجود امام، ولایتعهدی یزید انجام پذیر نیست. از آن پس سخنی از آن نگفت تا امام را شهید ساخت. سپس بطور علنی ولایتعهدی یزید را عنوان كرد و برایش به زور از مردم بیعت گرفت.8 ـ ابن شهراشوب روایت كرده كه اهل قبله اجماع دارند بر اینكه پیغمبر ـ‎صلّی‎الله علیه و آله وسلّم‎ـ فرمود:«اَلْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ اِمامانِ قاما اَوْ قَعَدا8»حسن و حسین امام و پیشوا هستند ایستاده باشند یا نشسته.این حدیث و احادیثی دیگر دلالت دارند بر اینكه حسن و حسین به هر حال منصب امامت را دارا هستند خواه قیام كنند و خواه خانه نشین باشند.هر روشی كه این دو برادر و سائر ائمه ـ علیهم السّلام ـ پیش گرفتند برحسب امر خدا و تكالیف خاصی بوده است كه بحسب اقتضای مصالح برعهده آنها بوده و این بزرگواران در سكوت و تكلم، صلح و جهاد، و احوال دیگر مأمور به امر خداوند متعال بوده‎اند و هركدام در عصر خود حامی دین خدا و امان مردم و كشتی نجات بوده و هستند.حسن ـ‎علیه السّلام‎ـ مانند دوران جدش پیغمبر ـ‎صلّی‎الله علیه و آله وسلّم‎ـ در مكه معظمه، و پدرش علی ـ‎علیه السّلام‎ـ در زمان حكومت ابی بكر و عمر و عثمان رفتار كرد; و حسین ـ‎علیه السّلام‎ـ بعد از مرگ معاویه مانند جدش رسول اعظم ـ‎صلّی‎الله علیه و آله وسلّم‎ـ در هنگامی كه در مدینه بود و مانند پدرش امیر المؤمنین ـ‎علیه السّلام‎ـ در مدت پنجسال كه با ناكثین و قاسطین و مارقین جهاد كرد، رفتار نمود.در روایت است كه جابر به حضرت امام حسین ـ‎علیه السّلام‎ـ پیشنهاد داد كه مانند برادرش صلح نماید، حسین فرمود: ای جابر! برادرم به امر خدا و پیغمبر ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ صلح كرد، و من هم به امر خدا و پیغمبر ـ‎صلّی‎الله علیه و آله وسلّم‎ـ رفتار می‎كنم9.--------------------------------------------------------------------------------1 ـ از جمله كتابی است كه علامه شیخ راضی آل یس، به نام «صلح الحسن» در 400 صفحه نگاشته است.2 ـ مروج الذهب، ج 2، ص 274.3 ـ مروج الذهب، ج 2.4 ـ تاریخ یعقوبی، ج 2، ص 159.5 ـ الشیعة و الحاكمون، ص 62.6 ـ اسد الغابه، ج 2، ص 13 و 14.7 ـ الشیعة و الحاكمون، ص 62 و 63.8 ـ مناقب، ج 3، ص 394.9 ـ المجالس الحسینیه، ص19.منبع : پرسمان


با سلام و خسته نباشید خدمت كارشناسان عزیز میخواستم ازتون بپرسم كه اینكه می گویند شرایط زمان امام حسن با امام حسین فرق داشت ومعاویه فردی بود كه ظاهر اسلام را حفظ میكرد به خاطر همین امام حسن حاضر به صلح با معاویه شدپس چرا با این وجود امام حسن درهمان اوایل بعد از شهادت امام علی میخواست كه با معاویه بجنگد و علیه حكومت معاویه نیرو بسیج كند؟