درآمد
تمدن فاخر اسلامی در قرن چهارم هجری در پاسخ گویی به نیازهای مردمان آن روزگار، بسیار توان مند بود. دامنه ی دانایی مسلمانان به یُمْن آموزه های ناب و الهام بخش قرآن ساحت های پیچیده و گوناگون حیات آدمیان را درنوردید و الگویی شامل و شامخ روبه روی چشم جهانیان نهاد. از تحقیقات ژرف و پردامنه ـ و ارائه ی پاسخ روشن ورسا ـ در بنیادی ترین پرسش های دینی و فلسفی تا برآوردن جزئی ترین نیازهای روزمره انسانی، گستره ی تلاش های این تمدن را بازمی تاباند. در این میان مسلمانان از نگاه کردن به آسمان و مطالعه ی خورشید و ستارگان نیز غافل نماندند و فصل مشبّعی از تلاش طاقت فرسای دانشمندان اسلامی در پایه ریزی و بسط دانش ستاره شناسی و ریاضیات گشوده گشت.
یکی از دانشمندان نامداری که در بسط اخترشناسی خوش درخشید و در واقع ستاره ی آسمان دانش نجوم در عهد تمدن اسلامی گردید، «کیا ابوالحسن گوشیار (کوشیار) بن لبان با شهری گیلانی دیلمی» است. با آن که آثار ارزنده و ماندگاری در دانش ریاضیات و نجوم از خود به یادگار نهاده است، اما متأسفانه آگاهی چندانی از چگونگی زیست او در دسترس نیست. آن چه باید نخست نسبت به این شخصیت بلندآوازه و در عین حال مهجور! ـ توضیحش در پایان نوشتار خواهد آمد ـ پرداخت، نام و شهرت او است. لقب «کیا» در فرهنگ گیلکی به امیران و صاحب منصبان و بزرگ زادگان اطلاق می شد.[1] این امر، خود نشاندی مکانت و اصالت خاندان کوشیار دیلمی است.
درباره ی واژه ی «کوشیار» یا «گوشیار» و معنای آن از ناحیه ی محققان، آرای متفاوتی ابراز شده است. برخی بر این باورند که صورت صحیح آن «گوشیار» است.[2] استدلال آنان این است که متون علمی معتبر تمدن اسلامی به زبان عربی بود و چون در عربی قدیم، حرف گاف تلفظ نمی شد، لاجرم به صورت «کوشیار» نوشته شد.[3]طبق این نظر، «گوش» واژه ای باستانی و چندین معنا دارد: یکم ـ فرشته ای که مدبر مهمات خلق است.[4] این معنا، تداعی کننده ی «ربّ النوع» در نظریه ی فلسفی «مُثُل افلاطونی» است که در فلسفه ی اسلامی از سوی فیلسوفان مکتب اشراق و حکمت متعالیه به رسمیت شناخته شده است.
دوم ـ فرشته ای که اداره کننده ی امور ستوران سودمند است.[5]
سوم ـ گوش یا گئوش (واژه ای اوستایی) به معنای «جهان و زندگی» است.[6]
چهارم ـ روزی که در آن «پارسیان» به جشن و شادمانی می پرداختند.[7]
کلمه ی «یار» را هم برخی «مددکار»[8] و بعضی «داده»[9] معنا کرده اند که در صورت پیوست این دو واژه (گوش + یار)، معنایش با توجه به آن چه گفته آمد، روشن می گردد.
در برخی مصادر محلی، «گوشیار» را «نیک بخت» معنا کرده اند.[10]
در برابر این نظر، پاره ای از محققان همان صورت «کوشیار» را درست تر پنداشته و به معنای «عظمت»[11] و بزرگی گرفته اند.
نام پدر کوشیار، «لبان» است. این کلمه، واژه ای اصیل و دیلمی و به معنای «شیر شجاع» است.[12]
درباره ی پسوند «باشهری»گوشیار، بعضی از مورخان آن را مرکب از «باشه (آفتاب)+ ری» می انگارند با این توضیح که گوشیار، مدت مدیدی در شهر ری اقامت داشته و چون به عنوان حکیم و اخترشناسی بزرگ شهره بوده است، لقب «آفتاب ری» را به او داده اند.[13]

ولادت
از تاریخ ولادت کوشیار، آگاهی دقیقی در اختیار نیست، اما با عنایت به آثاری که از او باقی مانده و در آن از سال های 342، 353، 382 و پس از 397 هـجری قمری یاد می کند، نیز به تألیف کتابی در سال 342 هجری قمری اشاره دارد، می توان پی برد که او تقریباً در حدود سال های «320 ـ 400 هجری قمری» و بلکه افزون تر می زیسته است. گویا کوشیار، منجم وشمگیر و قابوس بن وشمگیر از پادشاهان دیلمی آل زیار بود که[14] بر بخش اعظمی از سرزمین ایران، همانند ری و گرگان و همدان و اصفهان و بخش های دیگر حکم فرما بودند.
از ویژگی های مهم حکومت زیاریان وآل بویه، آن بود که پس از آشنایی با منش و نگرش والای علویان ـ که به خاطر تهدید خلفای عباسی به آن سامان پناه آورده بود ـ آیین اسلام را شوق مندانه به همراه مذهب تشیّع پذیرفتند و سیاست حمایت از عالمان و فقیهان بزرگوار شیعی را در پیش گرفتند.
برخی از تاریخ نویسان از شخصیتی دیگر به نام امیر ابراهیم گوشیار هم اسم می آورند که از جمله بزرگان و امیران دانشمند دیلمان لاهیجان و املش به حساب می آمد.[15] این امر، دیلمی بودن کیا ابوالحسن کوشیار گیلانی را برای آنان قطعیت می بخشد، حتی این احتمال که آن دو نسبت خویشاوندی با هم داشته باشند، دور از واقع ندانسته اند.

اوصاف چشم نواز
ـ آزادگی و مناعت طبع
با آن که گوشیار دانشمندی بلند آوازه به حساب می آمد و حمایت او از پادشاهان می توانست پشتوانه ای گران برای آنان باشد، اما آن بزرگوار هیچ گاه برای رسیدن به منافع فردی، زبان به تملق باطل و فرو کوفتن حقیقت نگشود.[16] هر چند او حضوری فعالانه و تأثیرگذار در دستگاه حاکمان برای بسط و ارتقای فرهنگ علمی و اخلاقی جامعه داشت تا زمینه برای حاکمان صالح تر و بزرگوار فراهم آید، اما تاریخ سراغ ندارد که او کتاب های خود را با انگیزه ی فوق، به امیر یا وزیری تقدیم کرده باشد.

ـ حکمت و خردمندی
شاعر بلند مرتبه ایران زمین، سعدی شیرازی در اثر ارزنده خود «بوستان» در بیان اهمیت تواضع و فروتنی از مکانت کوشیار ـ که برای مردمان آن روزگار شناخته شده بود ـ بهره می گیرد و او را با صفاتی مانند «دانا» و «خردمند» می ستاید که در جمع عالمانت «گردنی فراز» دارد:

یکی در نجوم اندکی دست داشت
ولی از تکبر سری مست داشت
بر کوشیار آمد از راه دور
دلی بی ارادت سری پرغرور
خردمند از او دیده بر دوختی
یکی حرف دوری نیاموختی
چو بی بهره عزم سفر کرد باز
بدو گفت دانای گردن فراز
تو خود را گمان برده ای پر خرد
انائی که پر شد دگر چون برد
ز دعوی پری، زان تهی می روی
تهی آی تاپر معانی شوی
ز هستی در آفاق سعدی صفت
تهی گرد و باز آی پر معرفت[17]

ابوالحسن بیهقی در تتمه ی صوان الحکمه،این گونه از شخصیت علمی و حکمی کوشیار یاد می کند:
در فنّ هندسه، صاحب قران جهان بود و کتاب چند که تصنیف کرده است...هر یک از آن، گواهی عدل است و از سخنان حکمت آمیز او است: «هرگاه که دو شخص، طالب یک چیز باشند، از ایشان، بر هر یک، عیب آن مطلوب پوشیده باشد، بی شفقتی او بر نفس خود، پیش خرد پوشیده نماند»[18]

ـ خط خوش
صاحب کتاب ذخیره ی خوارزمشاهیدرباره ی کوشیار می نویسد:
«...مردی بوده است از ولایت گیلان. منجم و فاضل. او را کیا کوشیار گفتندی. و به روزگار امیر قابوس که شمس المعالی معروف بودست. و این کیاکوشیار در خدمت او بودست و به نزدیک او عزیز بوده است. و امروز فرزندان او در نواحی قم، مقام دارند و علم نجوم برزند (ورزند). و بنده ایشان را به شهر قم دیده است. و اندر دست ایشان کتاب ها دید به خط این کیا کوشیار.[19] و خطی سخت عجیب از خوبی و پاکیزگی و همواری. بنده تعجب کرد. ایشان چون چنین دیدند که بنده تعجب می کند، گفتند: ما را حکایت کرده اند از وی که عادت او چنان بودست که در وقت ملولی و [دل] مشغولی، هیچ دفتر و قلم بر دست نگرفتی و آن روز که نشاط چیزی نبشتن داشتی، قلم های بسیار سر ببریدی و پیش خویش بنهادی و به هر قلمی خطی چند بنبشتی. چون دانستی که سر قلم بخواهد شکست، آن قلم بنهادی و دیگر برداشتی. چون ملول شدی یا سخنی بایستی گفت: دفتر از دست بنهادی. پس کسی او را گفت: تا تو دفتری را تمام کنی، روزگار بسیار باید. وی گفت: بلی؛ روزگار بسیار باید، لکن هر که از پس من دفتر مرا بیند، نگوید دیر نبشت، لکن گوید: درست و خوب و پاکیزه نبشته است»[20]

انصاف و صداقت علمی
در کتاب مقالید علم الهیئةابوریحان بیرونی دانشمند معروف ایران زمین که قسمی از تاریخ ریاضیات را نشان می دهد واصلاً موضوع کتاب، داوری میان ابونصر بن عراق استاد بیرونی و ابوالوفای بوزجانی است آمده است: مبدع رابطه ی سینوس ها (شکل مغنی) نصر بن عراق و رابطه ی تانثر انتها (شکل ظلی) از ابوالوفا است. بیرونی می گوید: روزی پس از ملاقات با ابو محمود خجندی، ابوالحسن کوشیارپسر لبان گیلانی را دیدم که در کتابی جزء مبادی آن، این شکل را که مغنی نام گذاشته است، دیدم، و اسم مغنی را گوشیار بر این شکل نام گذاشته.
ابوریحان بیرونی می افزاید: روزی کوشیار نزد من در حضور ابومحمود اظهار داشت که این شکل از او نیست، [بلکه] او فقط تهذیب و تنقیح کرده است.[21]

دوستی با ابوریحان
میان کوشیار دیلمی و ابوریحان دوستی، عمیق و دیرینه برقرار بوده است. ابوریحان به هنگام اقامتش در شهر ری، با کوشیار ملاقات داشته است. کوشیار دیلمی یکی از کتاب های خود را به نام ابوریحان بیرونی نوشته و متقابلاً بیرونی نیز در کتب خود مثل مقالید علم الهیئةو تحدید نهایات الأماکن، مقام علمی کوشیار را ستوده است.[22] گویا بیرونی برای فهم مشکلات کتاب مجسطی بطلمیوس ـ که اثری مهم در باب ستاره شناسی است ـ از کوشیار کمک گرفته است.[23]

آیین کوشیار
با آن که برخی مستشرقان و بعضی گاه شماران ایرانی، آرای گوناگونی درباره ی آیین کوشیار برساخته اند، بی آن که در این امر نیت خوانی شود، امّا به شهادت قراین و دلایل متنوع، نمی توان وقعی بدان نهاد. از جمله:
یکم ـ عصری که کوشیاردر آن می زیست، مقارن بود با اوج شکوفایی فکری و فرهنگی تمدن اسلامی. البته، این امر، وامدار دانشمندان ایران زمین است. روشن است که پیام و فرهنگ این تمدن، دل های مشتاق معرفت و معنویت کریمانه را صاعقه وار به خود جلب می کرد. کوشیار دیلمی که خود در متن این تمدن می زیست و بلکه در اعتلای آن ـ دست کم در دانش نجوم و هندسه و ریاضیات ـ نقشی دیدنی داشت، به عنوان یک دانشمند اهل معرفت و خرد نمی توانست مستثنا از این مقوله باشد. او مقدمه ی کتاب خویش المدخل فی علوم النجوم را این گونه می آغازد: «الحمد لله کفاءاً مننه»[24] و در دیگر آثارش نیز این روح دیانت اسلامی پر واضح است.
دوم ـ دوستی و همکاری علمی و فرهنگی او با دانشمندان نامدار اسلامی، همانند ابوریحان بیرونی و ابو محمود خجندی و... می تواند مؤیدی بر آشنایی و عقیده مندیش نسبت به آموزه های اسلامی باشد.
سوم ـ منابع معتبر اسلامی و شیعی، به زندگی و آثار کوشیار پرداخته اند. به عنوان نمونه در کتاب التحفة السنیةفیض کاشانی با شرح سید عبدالله جزایری از کوشیار به «حکیم فاضل» تعبیر می کند و رأی او را درباره ی مراحل آفرینش انسان و دمیدن روح و قوای رییسی، بیان می دارد.[25]
خطیب بغدادی در تاریخ بغدادذیل نام عبدالله بن کثیر از پیامبر عظیم الشأن اسلام، صلی الله علیه وآله، حدیثی ذکر می کند که کوشیار نیز در سلسله راویان آن است. آن حدیث ارزشمند پیامبر، این است: «قیدوا العِلْمَ بالکتابِ واللفظ»[26]
نیز در کتب سیر اعلام النبلاءآمده است که کوشیار از ابونعیم احمد بن عبدالله بن احمد اصفهانی روایت کرده است.[27]
نیز صاحب الإکمال فی رفع الإرتیابهم از کوشیار به عنوان راوی نام می برد: فهو کوشیار بن...حدث عن عمر بن احمد بن خرجه نهاوندی و غیره.[28]
درباره ی تشیع کوشیار، پس از پذیرش اسلامیت او، باید گفت، همان طور که پیش تر ذکر گردید، او از قوم دیلم و منجم حاکمان دیلمی بود و از آن جایی که دیلمیان، اسلام را با تشیع پذیرفتند، ایجاد سؤال درباره ی تشیع او قابل اعتنا نیست. علاوه این که در مصادر معتبر تراجم شیعی، از جمله الذریعةشخصیت کوشیار و آثارش را به بزرگی یاد کرده اند.[29]

آثار
1 ـ اصول حساب هندسی
این اثر در دانش ریاضیات تألیف گردیده است و جزء آثار مهم در تاریخ دانش ریاضی به حساب می آید. در میان آثار ریاضی که از دوره ی اسلامی به دست آمده، کتاب کوشیار، قدیمی ترین اثری است که در آن دستگاه شمار با ارزش مکان تشریح شده و در آن ارقام هندی در ضمن اعمال حساب به کار رفته است.
کوشیاربررسی توابع مثلثاتی را که توسط بورزجانی و بتّانی شروع شده بود، در عصر خود، در ایران پیگیری کرده و در تکمیل آن کوشید.[30]
بورزجانی و بتّانی در آثار خود فقط جدول های جیب و ظل مبسوط را فراهم آورده بودند، اما کوشیارجدول معکوس را نیز حساب و تهیه کرد. بر این اساس کوشیار علم مثلثات را که توسط ابوالوفا جوزجانی و بتّانی تولید شده بود، گسترش داد.[31] طبق یک عقیده وی، نخستین کسی بود که به مفهوم تانژانت دست یافت.[32]

ویژگی های کتاب «اصول حساب الهند»
از قرن سوم هجری، روش جدیدی به نام حساب هندی برای نوشتن اعداد و انجام دادن عملیات حساب در قلمرو فرهنگ اسلامی رایج شد که تا امروز نیز اعتبار خود را دارد. ریاضی دان نامدار ایتالیایی، لئوناردور فیبونانچی وقتی با این نوع حساب آشنا شد، می گوید: هنر عجیب حساب کردن، تنها به کمک نه علامت هندی، مرا چنان به شوق آورد.. .و قانع شدم که دستگاه عددنویسی هندی از همه ی (حساب های موجود) کامل تر است.
کتاب کوشیاراز حدیث تثبیت اصطلاح های ریاضی نیز در تاریخ، اهمیت کم نظیری دارد.
نسخه ی خطی این کتاب در کتابخانه ایاصوفیه ی استانبول موجود است. تحریر دیگری از آن به عنوان عیون الاصول فی الحساب که خود کتاب مستقلی است، در کتابخانه ی مرکزی دانشگاه تهران وجود دارد.
در سال 1965 میلادی این اثر توسط مارتین لوی و ماروین پروک به انگلیسی برگردانده شد.
این مترجمان از ترجمه و شرح عبری کتاب کوشیار بهره جستند.[33]

2 ـ زیج جامع[34]
این اثر از آثار مهم و اصلی کوشیار در دانش نجوم است. نسخه ای خطی از این کتاب تحت عنوان کتاب الزیج الجامع لکوشیار بن لبان با شهری الجیلی در کتابخانه ی گیلان وجود دارد. در ابتدای این کتاب، گوشیار اشاره ای به اصلاح و اتمام و جامعیت آن دارد. در این باره می نگارد:
«چون نگاه کردیم در زیج هایی که تالیف کرده اند در ضاعت نجوم و تامّل کردیم در آن جا، بعضی فساد یافتیم که به اصلاح محتاج بود و در بعضی ناقصی یافتیم که به تمامی محتاج بود و در بعضی درازی و دوری دیدیم که به کوتاهی و نزدیکی محتاج بود و خلاف کتاب المحبطی که جمله حساب عقل است که رجوع به بانی ثانی و استاد کافی کند. پس خواستیم که زیجی کنیم و علم و عمل را در این جا کنیم و فساد را به صلاح درآوریم و دور را از نزدیک تر گردانیم و ناقص را تمام کنیم و پیدا کنیم معنای هر لفظی و شرح دهیم و برهان ظاهر کنیم و چون تفاوت های یافتیم میان این زیج و دیگر زیج ها که در این زیج ها فساد را اصلاح آمده است و در آن، دور نزدیک شده و ناقص تمام شده و در پیش افکندیم عمل سهل، تا مبتدیان را آسان باشد و به زودی فایده یابند و چهار مقالت کردیم: مقالت نخست، در حساب باب ها؛ دوم، در جدول؛ سوم، در شرح هیئت؛ چهارم، در برهان. و چون عزم درست شد و نیت من موکد گشت در این، از خدای تعالی توفیق کفایت و هدایت خواستیم؛ إنه هو المغنی»[35]

3 ـ زیج بالغ
اثر دیگر نجومی گوشیار، زیج بالغ است. پاره ای پژوهندگان غربی، زیج جامعو بالغ را یک اثر واحد دانسته اند، اما در اثر دیگر کوشیارمجمل الاصولبه صراحت اشاره دارد که دو کتاب مستقل است:
«راه به دانستن احکام نجوم به دو چیز است: 1 ـ به دانش فلک های ستارگان و حرکت شان. 2 ـ به شمار تقویم ایشان و حال ایشان از فلک ها....و هر که بدین علم دانا باشد، او شریف تر و راست تر دانشی دانسته بود و اندرین معنا، دو کتاب کردیم: یکی را زیج جامع خواستیم و یکی را زیج بالغ»[36]
قطب الدین لاهیجی صاحب کتاب محبوب القلوبذیل تحلیل شخصیت بطلمیوس، از زیج کوشیارنام می برد.[37]

4 ـ مجمل الاصول فی احکام النجوم
از دیگر آثار ارزنده ی گوشیار گیلانی است که اربع مقالاتنیز خوانده می شود. نسخه های خطی این کتاب در کتابخانه های مجلس شورای اسلامی و دانشکده الهیات تهران و مشهدو مرکزی دانشگاه تهران و نجف اشرف مضبوط است. صاحب الذریعه نیز از این کتاب گوشیار یاد می کند.[38]
عروضی سمرقندی در چهار مقاله ی خود درباره ی اهمیت این کتاب می نویسد: «و از شرایط منجم، یکی آن است که مجمل الاصول گوشیار یاد دارد.[39]
فخرالدین رازی در مقدمه ی کتابش به نام اختیارات العلائیة فی احکام السمویةبر اهمیت کتاب کوشیارو این که از آن استفاده کرده است، تصریح دارد.[40]
کتاب مجمل الاصول دارای چهار مقاله به شرح زیر است:
مقاله ی اول ـ فی المدخل و الاصول
دوم ـ فی الحکم علی امور العالم
سوم ـ فی الحکم علی الموالید و تحویل سنینها
چهارم ـ فی جمل الاختیارات.
تبویب کتاب بر چهار مقاله، گویا تناسب و تناظر آن با عناصر چهارگانه (آب ـ خاک ـ آتش ـ هوا) بوده است که معمولاً در آن دوران میان دانشمندان اسلامی رایج بوده است.[41]

5 ـ رسالة فی الابعاد والأجرام
از دیگر آثار نجومی کوشیاردیلمی است که به خاطر رفاقت و ارادتی که او به ابوریحان بیرونی داشته، رساله را به نام او نوشته است. تنها نسخه ی این رساله در کتابخانه ی عمومی ایالت بیهار هندموجود است. در این رساله، کوشیار گیلانی اندازه ی زمین و ماه و خورشید و سیارات و فواصل آن ها را از زمین بیان می کند و روش به دست آوردن این اندازه ها و فواصل را نیز شرح داده است. آن گونه که خود نیز در مدخل این رساله می نگارد: «من این رساله را درباره ی فاصله ها و اندازه ها و شیوه ی یافتن آن ها و آن چه در این کار به رصد و دانستن و حساب مربوط می شود تهیه کرده ام. و خداوند «توفیق دهنده» است.
ترجمه ی فارسی این رساله در مجموعه ی هزاره ی کوشیار گیلانی، به همت دانشگاه گیلان ارائه گردیده است. برخی از عناوین مذکور در این رساله، در پی می آید: اندازه ی زمین؛ فاصله ی از زمین؛ مقایسه ی ابعاد خورشید و ماه و زمین؛ اندازه ی طول سایه زمین ـ نسبت حجم خورشید و حجم زمین و قطر زهره و عطارد و مشتری و زحل و...؛ بحث ستارگان ثابت و...
به عنوان نمونه کوشیار در این کتاب، قطر کره زمین را بسیار نزدیک به مقدار واقعی آن یافته است، هر چند درباره اندازه ی قطر مریخ اشتباه کرده و بزرگ تر از زمین پنداشته است.[42]

6 ـ عیون الاصول فی الحساب
کتابی عربی است. و دوازده باب دارد. قدیمی ترین متن عربی در علم ریاضی به شمار می رود. عناوین و ابواب آن، این ها است:
ـ در شکل ارقام و مراتب آن ها. در این باب، کوشیاراعداد 1، 2، 3،.....9 را به کار می برد و عدد صفر را با دایره ای نمایش می دهد.
ـ در افزودن عدد بر عدد؛
ـ در کاستن عدد از عدد؛
ـ در ضرب؛
ـ در حاصل ضرب؛
ـ در تقسیم؛
ـ در حاصل قسمت؛
ـ در جذر؛
ـ در حاصل ضرب جذر؛
ـ در کعب؛
ـ در حاصل کعب؛
ـ در میزان.[43]

7 ـ کتاب اسطرلاب
به موجب گزارش فهرست نویسان خارجی، نسخه ی خطی آن، به نام کتاب الاسطرلاب و کیفیة عمله و اعتباره علی التمام و الکمال، در کتابخانه های قاهره و پاریس و استانبول و افغانستان موجود است.[44]
صاحب الذریعه، مرحوم آقا بزرگ تهرانی می فرماید:
«نسخه ای از رسالة فی الاسطرلاب کوشیاررا نزد سید ابوالقاسم ریاضی خوانساری در نجف دیدم که بر چهار مقاله مرتب شده بود و هر مقاله چندین باب داشت. مجموع ابواب آن، به عدد 56 می رسید»[45] ایشان در مجلد دیگر الذریعة می نویسد:
«مولا محمد مومن جزایری در کتاب لطائف الظرائف حکایت می کند که کوشیار در رساله ی اسطرلابیه خود مدعی است، بطلمیوس اولین کسی بود که اسطرلاب را اختراع کرد»[46]
در همین مجلد، صاحب الذریعة، به زیج کوشیارنیز اشاره دارد که آن را در سال 459 رصد کرده است که البته تاریخ آن صحیح نیست، اما آن چه با عنایت به برخی مصادر مسلم می نماید، آن است که کوشیار رصدخانه ای را بنا کرده است، هر چند تاریخ رصد آن مقبول به نظر نمی رسد.[47]

8 ـ رساله تجرید اصول ترکیب الجیوب
این اثر درباره ی تهیه جدول های سینوس است. نسخه ای خطی از آن در کتابخانه ی جارالله استانبول مضبوط است.

9 ـ احکام سهمیات و عیون الحقایق
کتاب دیگری در نجوم است.

10 ـ رساله ی اختیارات
در علم نجوم است. نسخه ای از آن در کتابخانه ی آستان قدس رضوی موجود است.[48]
به احتمال قریب به یقین، کتاب های دیگر نیز از جانب کوشیارتالیف گردیده است. صاحب کتاب ذخیره ی خوارزمشاهیبه دست نوشته های فراوان کوشیار اشاره کرده که با تأسف، به هر علت، در دست رس امروزیان قرار نگرفته است.
به عنوان نمونه، مرحوم آقا بزرگ در الذریعة، از رساله ای به نام موالید او اعمال الموالیدبه کوشیارنسبت می دهد که متن و شرح متن دارد و در آن به آرای فیلسوفان نیز پرداخته شده است. طبق این بیان صاحب الذریعة روشن می گردد که کوشیار به مباحث حکمی و فلسفی نیز آشنا بوده است.[49]

اساتید و شاگردان
برخی از منابع تاریخی، علی بن احمد نسوی، منجم و ریاضی دان نامدار قرن چهارم هجری را شاگرد کوشیاردیلمی دانسته اند.[50] این امر با توجه به سال ولادت نسوی که 392 هجری قمری است، مقبول به نظر نمی رسد.[51]
پاره ای از مصادر تاریخی، ابن سینا را هم شاگرد کوشیارقلمداد کرده اند که چندان قابل اعتنا نمی تواند باشد.[52]
بلند آوازه و در عین حال مهجور خواننده ی ارجمند پس از مطالعه و بررسی زندگی گوشیار گیلانی، به روشنی استنتاج می کند که او در عهد خود، به تعبیر سعدی شیرازی ـ در منقبت کوشیارـ دانای سربلندی بوده است که همه ی دانشوران مکانت علمی و حکمی او را ستوده اند.
نکته ی قابل ذکر آن که دانشمندان مغرب زمین، حدود چند قرن، آثار کیا کوشیاردیلمی را مطالعه و در مراکز علمی خود تدریس می کردند و در بسط دانش اخترشناسی و ریاضیات، فراوان بهره برده اند، به گونه ای که می توان ادعا کرد پیشرفت درخشان آنان در علم نجوم و ریاضی، وامدار تلاش طاقت کاه دانشمندان بزرگوار اسلامی از جمله کوشیاراست. اینک پرسش این است که «کوشیار گیلانی در زندگی ما ایرانیان چه قدر حضور دارد و تا چه اندازه شناخته شده است؟»
رسانه های ملّی و فرهنگی ما، در معرفی این دانشمند ارجمند و دیگر عالمان بزرگوار اسلامی، به نسل نو و دانش ور ما، چه اقدامات درخوری انجام داده اند؟
آیا نام کوشیاردیلمی نباید بر پیشانی مراکز و کانون های بسیار معتبر علمی در رشته ی اخترشناسی و ریاضیات بدرخشد و بانیانش از این کار بر خود ببالند؟
انتظار این است در معرفی سنت و سیره ی سلف صالح خود که پایه و مایه ی هویت ایرانی و اسلامی ما است، بیش تر دغدغه داشته باشیم؛ زیرا، در برابر تند بادهای مسموم و دودمان برانداز شبهه افکنی و شک زایی و اباحه گری و.... فقط یک جامعه دارای هویت معنوی و فرهنگی و اهل فکر و انتخاب گر می تواند مصون باشد.

ــــــــــــــــپی نوشت ها
[1] هزاره گوشیار گیلانی، (مجموعه مقالات و سخنرانیها)، به اهتمام محمد رضا نصیری، ص 76؛ سیری در زندگی و آثار کوشیار گیلانی، عظیم نیک نژاد، ص 27.
[2] مجموعه مقالات دکتر محمد معین، ج 2، به کوشش دکتر مهدخت معین، ص 26. 419.
[3] سیری در زندگی و آثار کوشیار گیلانی، عظیم نیک نژاد، ص 12.
[4] لغت نامه دهخدا، ج 35، ص 566.
[5] یادداشتهای قزوینی، به کوشش ایرج افشار، ج 6، ص 287؛ هزاره کوشیار گیلانی، مقاله محمد باقر گیلانی، ص 76.
[6 سیری در زندگی کوشیار، عظیم نیک نژاد، ص 9.
[7] مجموعه مقالات دکتر معین، ج2، ص 26.411.
[8] ه م
[9] یادداشت های علامه قزوینی، ج 6، ص 287.
[10] سیری در زندگی کوشیار گیلانی، ص 10.
[11] نا م ها و نامداری های گیلان، جهانگیر سرتیپ پور، ص 414.
[12] هزاره کوشیار گیلانی، محمدرضا نصیری، مقاله محمد باقر گیلانی، ص 76.
[13] ه.م، ص 63.
[14] مجموعه مقالات عباس اقبال، آشتیانی، بخش دوم، ص 16. 214.
[15 هزاره کوشیار، گیلانی، ص 62.
[16] سیری در زندگی کوشیار، ص 27.
[17] بوستان سعدی، باب چهارم، حواشی دکتر استعلامی، ص 22، چاپ هفتم، 1362.
[18] تتمه صوان الحکمه، بیهقی، ص 52.
[19] این عبارت می تواند بیانگر باشد که کوشیار آثار فراوانی داشته که به دست ما نرسیده است.
[20] اصول حساب هندی، کوشیار گیلانی، ترجمه محمد باقری، مقدمه، ص 10.
[21] سیری در زندگی و آثار کوشیار گیلانی، عظین نیک نهاد، ص 12.
[22] هـ م
[23] لغت نامه دهخدا، ج 35، ص 566.
[24] کشف الظنون، حاجی خلیفه، ج 2، ص 1783.
[25] نسخه خطی کتابخانه آستان قدس رضوی، ص 351.
[26] تاریخ بغداد، خطیب بغدادی، ص 48، چاپ اول، 1417.
[27] سیر اعلام النبلاء، ذهبی، ج 17، ص 456.
[28] الأکمال فی رفع الأرتیاب، ابن ماکولا، ج 3، ص 228 و ج 2، ص 70 و نیز نک: الأنساب، سمعانی، ج 2، ص 145 و معجم البلدان، یاقوت حموی، ج 2، ص 201.
[29] الذریعة، آقا بزرگ، ج 20، ص 48.
[30] اصول حساب هندسی، کوشیار گیلانی، ترجمه محمد باقری، مقدمه، ص 15. 12.
[31] اصول حساب هندسی، کوشیار گیلانی، ترجمه محمد باقری، مقدمه، ص 15. 12.
[32] هـ م ص 7.
[33] هـ م، مقدمه، ص 13. 17.
[34] زیج عنوان عمومی جداول عدد نجومی است که با توضیحات کافی برای حل مسائل نجومی همراه است. نک: سیری در زندگی کوشیار، نیک نهاد، ص 7.
[35] سیری در زندگی کوشیار، ص 19.
[36] سیری در زندگی کوشیار، ص 23. 25.
[37] محبوب القلوب، قطب الدین لاهیجی.
[38] الذریعه ای تصانیف الشیعه، مرحوم آقا بزرگ تهرانی، ج 20، ص 48.
[39] چهار مقاله عروضی سمرقندی، به اهتمام علامه قزوینی، ص 93.
[40] به نقل از سیری در زندگی کوشیار گیلانی، ص 26.
[41] سیری در زندگی و آثار کوشیار، عظیم نیک نهاد، ص 28.
[42] هـ م؛ ص 36. 34.
[43] سیری در زندگی کوشیار، ص 39. 37.
[44] هـ م، ص 39. 40.
[45] الذریعه، ج 11، ص 72.
[46] الذریعه، ج 4، ص 176.
[47] معجم المؤلفین، عمر کحالة، ج 8، ص 148.
[48] سیری در زندگی کوشیار، ص 40.
[49] الذریعه، ج 20، ص 253.
[50] تتمه صوان الحکمة، ابوالحسن بیهقی، ص 52.
[51] زندگینامه ریاضیدانان اسلامی، ابوالقاسم قربانی، ص 19. 414.
[52] فرهنگ معین، ج 6، ص 1744.

منبع:‌ پایگاه اطلاع رسانی حوزه
تمدن فاخر اسلامی در قرن چهارم هجری در پاسخ گویی به نیازهای مردمان آن روزگار، بسیار توان مند بود. دامنه ی دانایی مسلمانان به یُمْن آموزه های ناب و الهام بخش قرآن ساحت های پیچیده و گوناگون حیات آدمیان را درنوردید و الگویی شامل و شامخ روبه روی چشم جهانیان نهاد.