 پاسخ: در پاسخ به سوال شما باید به نكات زیر اشاره نمود:
1. شخصیت مختاریكی از مردان نامی تاریخ اسلام بالاخص تاریخ شیعه كه به خاطر اقدام درست و خداپسندانه اش دل اهل بیت و خاندان پیامبر ـ صلی الله علیه و آله ـ را بعد از واقعة عاشورا شاد كرد مردی است از تبار ثقیف و از شیعیان آل علی ـ علیه السلام ـ كه در همیشة تاریخ جایگاه خاصی نزد علمای شیعه و مورخین دارد.
در منابع تاریخی شیعه در اكثر منابعی كه به واقعة عاشورا و تاریخ زندگانی امام حسین ـ علیه السلام ـ پرداخته به اقدام مختار هم اشاره شده است. نیز به جملاتی كه در تحسین عمل مختار از ائمة معصومین ـ علیهم السلام ـ وارد شده پرداخت گردیده است، كه این خود شایسته ترین یادی است كه امام معصوم ـ علیه السلام ـ از یك شیعه خالص می كند. از لابلای روایات بسیاری بر می آید كه امامان و پیشوایان مذهبی همواره نسبت به مختار اظهار علاقة فراوان می كردند و از اقدام او در انتقام گرفتن از قاتلین امام حسین ـ علیه السلام ـ و اصحابش ـ علیهم السلام ـ مسرور بوده اند. امام باقر ـ علیه السلام ـ فرمودند: «مختار را بد نگوئید كه او دشمن ما را كشت و انتقام خون ما را گرفت.» (عالمی، محمدعلی، حسین نفس مطمئنه، تهران، انتشارات هاد، چاپ اول، 1372، ص 39.(در جای دیگر به پسر مختار می فرماید: «خدا پدرت را بیامرزد، حق ما را از هر كه بر او حق داشتیم گرفت.»(مجلسی. بحارالانوار، بیروت، موسسه وفاء، چاپ دوم، 1403، ج 45، ص 351 (و همچنین زمانی كه سر عبیدالله بن زیاد را به مدینه نزد امام سجاد ـ علیه السلام ـ آوردند امام فرمودند: «كه هیچ كس از بنی هاشم نبود مگر اینكه به مختار درود فرستاد و در حق وی دعا كرد و نسبت به وی سخن نیك گفت.» (محمد بن سعد. طبقات الكبری، بیروت، دارالاحیاء التراث العربی، 1405، ج5، ص 285 (ابن عباس نزد دشمنان مختار در وصف وی می‌گوید: «او كسی است كه قاتلان ما را كشته، انتقام خون ما را گرفته، دل های ما را تسكین داده و پاداش چنین كسی از سوی ما این نیست كه او را دشنام دهیم.» (بلاذری، انساب الاشراف، بیروت، 1397، ج2، ص 287(.
2. نقاط منفی منتسب به مختاراز آنجا كه مختار ضربات زیادی بر پیكر امویان و زبیریان زده و همچنین در برابر اشراف كوفه از موالی - ایرانیان مسلمان شده كه نزد اشراف عرب نسبت به اعراب از جایگاه پایین تری برخوردار بودند- در سپاه خود استفاده كرد لذا مورخین سنی مذهب و طرفداران گروه های ذكر شده نسبت ها و تهمت های ناروائی به مختار زده و رواج می دادند كه باعث كم فروغ شدن اقدام مختار می شد. البته این نسبت ها اغلب بعد از مرگ مختار به او داده شده، اتهاماتی چون ادعای نبوت، ادعای مهدویت برای محمد ابن حنفیه و یا تاسیس فرقة كیسانیه و شایع‌تر از همه دادن لقب «كذاب» به مختار است كه در تمام متون اهل تسنن و دشمنان اهل بیت ـ علیهم السلام ـ و كینه توزان آمده است. (جعفریان، رسول، تاریخ خلفاء، تهران، نشر الهادی، چاپ اول، 1377، ص 531.(
علت توصیف مختار به كذاب دو جهت دارد، یكى «تاریخى» و دیگرى «حدیثى»، براى دست‏یابى به پرسش فوق ضرورى است هر دو وجه مورد بررسى قرار گیرد.
الف) جهت تاریخىعبداللّه‏ بن زبیر به سبب «كینه‏اى كه از اهل البیت مدت چهل سال در دل داشته بود.»[1] مقابل هاشمیان و اموى‏ها در مكه ایستاده اعلان خلافت نمود او نیاز داشت كه همه نیروهاى مخالف آل‏امیه خلافت او را به رسمیت بشناسد تا حكومتش تقویت شود.
هنگامى كه مختار از زندان ابن زیاد با ضمانت آزاد شد راهى مكه گردید در حالى كه عزم داشت: حقوق آل بیت نبى(صلی الله علیه و آله وسلم) را از دست ستمگران بستاند و متهمان واقعه دشت نینوا را مجازات كند. او نیز براى رسیدن به چنین هدفى نیاز متقابل داشت علیه امویان از زبیریان استفاده كند. و در آغاز لازم دید از قصد حقیقى عبداللّه‏ بن زبیر، اطلاعاتى بدست آورد و از نزدیك ملاحظه كند آیا زبیریان براى تحقق هدف مجازات متهمان واقعه كربلا، مورد اعتماد هستند یا خیر؟
ابن اثیر مى‏نویسد: «مختار بر ابن زبیر وارد شد لكن وى قصدش را به مختار نگفت و آن را پوشیده نگهداشت به این دلیل مختار ابن زبیر را معترضانه ترك كرد پس از مدتى ابن زبیر به جستجوى مختار پرداخت و برایش گزارش دادند كه وى در طائف بسر مى‏برد و گمان مى‏كند با قهر و قدرت خدا جباران را نابود خواهد كرد و یكى از نابود شوندگان ابن زبیر است اما ابن زبیر گفت: خدا او را بكشد او دروغگو است اگر خداوند جباران را هلاك كند یكى از آنها مختار است.»[2]
این همان نسبت كذبى است كه ابن زبیر به مختار زده است و چون عبداللّه‏ مى‏دانست. «مختار محب اهل البیت»[3] است چنانچه بر دشمنان آل على دست یابد بى‏درنگ از آنان انتقام خواهد گرفت ابن زبیر بر حجم تلقین نسبت كذاب به مختار افزود بویژه وقتى كه در كوفه متهمان واقعه كربلا مجازات شدند او دید افرادى چون خودش كه به اعتقاد مختار از ستمگران است نه تنها جوان ثقفى او را مجازات نكرد بلكه اكنون مختار كشته شده و او پیروز است ابن الازدى متوفاى سال 170 هجرى مى‏نویسد: «ابن زبیر گفت من به همه پیش گویى‏هاى كعب الاحبار یهودى باور دارم جز اینكه او به من گفت: (جوان ثقفى تو را مى‏كشد ببنید! این هم سر مختار كه در برابرم است) ابن سیرین گفت: ابن زبیر نمى‏دانست كه ابا محمد یعنى حجاج ثقفى روزى سراغش آمده او را خواهند كشت.»[4]
این واقعه در حالى رخ داد كه بیشتر نامه‏هاى خصوصى «مختار در تجدید پیمان» به دست ابن زبیر رسید.[5]
و هدف مختار از این نامه نگارى این بود كه وى در جهاد بصره علیه ابن زبیر و موصل علیه عبدالملك اموى نمى‏تواند در یك زمان بجنگند لذا با استفاده از طرح وعده به ابن زبیر با هدف مجازات متهمان كربلا مى‏خواست وقت بخرد و زبیریان امیدوار بودند مختار به طاعتشان گردن نهد؛ طبرى مى‏نویسد: «و المختار لابن زبیر مكاید»[6]
اما مختار برنگشت تا اندازه كه صبر مصعب بسر آمده به وى نوشت: «تا چه زمانى به ما دروغ مى‏گویى و مكر پیش مى‏دارى!؟»[7]
این گونه بود كه از نظر تاریخى لقب كذاب از سوى عبداللّه‏ بن زبیر و مصعب بن زبیر و تمامى دست اندركاران حكومت آنان ترویج گردید از طرفى دیگر اینكه مى‏گویند: مختار كذاب است یعنى چرا وعده نابودى ابن زبیر به دست مختار ثقفى رخ نداد كه حجاج ثقفى آن را كشت؟ و به همین دلیل سیاست‏هاى مختار برابر ابن زبیر به ظاهر آشتى‏جویانه بود كه مى‏گفتند: مختار وعده بیعت به ما مى‏دهد اما در عمل بیعت نمى‏كند پس كذاب است بدین ترتیب از لحاظ تاریخى لقب كاذب به مختار از سوى عبداللّه‏ بن زبیر داده شده است.
ب) جهت حدیثىاما جهت حدیثى نسبت كذاب به مختار برگرفته از روایتى است كه مسلم در صحیحش از اسماء آورده كه پیامبر(صلی الله علیه و آله وسلم) فرمود: «ان فى ثقیف كذابا و مبیرا»[8]
و به همین مضمون از عبداللّه‏ بن عمر در ترمذى[9] و فزاریه اسدیه در استیعاب[10] و متقى هندى در كنزالعمال[11] نقل شده كه همه آن‏ها ضعیف است به دلیل تضعیف حدیث ترمذى بوسیله البانى[12] و استیعاب به انفراد فزاریه و اعراض احمد و تمامى مجامع روائى از آن و كنزالعمال با تضعیف العلل.[13]
ولى مطلبى كه بیشتر، مورد توجه قرار گرفته حدیث مسلم به روایت اسما است نووى، شارح مسلم مى‏نویسد: هنگامى كه اسماء بوسیله حجاج احضار شد تا بدن مصلوب فرزندش را ببیند «عجوزه عمیاء»[14] بود و حجاج او را «خرفت»[15] خواند، اسماء پس از نقل حدیث گفت: «و اما الكذاب مارئیناه و المبیر فانت»[16]
و شارح چنین تفسیر مى‏كند: «قولها فى الكذاب فرئیناه تعنى به المختار بن ابى عبیداللّه‏ الثقفى كان شدید الكذب»[17] نووى مى‏گوید: اسماء گفت من كذاب را دیدم در حقیقت او مختار ثقفى را قصد كرد كه شدید الكذب است.
اكنون روشن شد كه نووى چگونه براى حدیث اسماء مصداق تعیین كرد و به آن نسبت كذب داد و همین تأویل را سمعانى نیز نقل مى‏كند كه اسماء معنى حدیث را به مختار بازگشت داده است وى مى‏نویسد: «روى النبى(صلی الله علیه و آله وسلم) قال: یخرج من ثقیف كذاب و مبیر و اولت اسماء بنت ابى بكر ان الكذاب مختار بن ابى عبید ثقفى و المبیر حجاج بن یوسف هكذا قالت اسماء فى وجه الحجاج لما قتل ابنها عبداللّه‏ بن زبیر»[18]
از پیامبر(صلی الله علیه و آله وسلم) روایت شده كه از ثقیف كذاب و مبیرى سر مى‏رسد و اسماء بنت ابى بكر كذاب را به مختار تأویل برده زیرا در جریان برخوردهاى پسرش با مختار بوده و اینكه مختار از نظر زبیریان به وعده همكارى با آنان وفا نكرده بود زبیریان او را كذاب خواندند اسماء نیز حدیث را بر او تطبیق داد در حالى كه اسماء در روایتى دیگر در سال‏هاى خرفتى اش به حجاج گفت: «كذبت یا حجاج»[19] و قال النبى(صلی الله علیه و آله وسلم):«یكون فى امتى رجلان، افاك و مبیر فاما الافاك فصاحبك عبدالملك بن مروان و اما المبیر فانت یا حجاج! فقال: صدقت یا اسماء انا مبیر المنافقین»[20] اسماء به حجاج گفت تو در اینكه فرزندم را منافق خواندى، دروغ گفتى، افاك (كه همان شدید الكذب است) رهبر تو عبدالملك بن مروان است اما خودت خونریزى! حجاج تأیید كرده گفت: بلى! ولى خون منافقین مى‏ریزم! بدین ترتیب دیده شد كه از نظر اخبار هیچ اشاره نشده كه مختار همان كذاب ثقفى است بلكه این كشفیات از حدیث اسما بوسیله دیگران است كه به تبعیت از فضاى سیاسى خانواده آل زبیر چنین نسبتى را به مختار داده است و این هم محل بحث است كه افرادى چون نووى مى‏گویند: اسماء چنین قصد كرده است! آیا با قصد اسماء كسى مصداق حدیث كذاب قرار مى‏گیرد؟ طرفه اینكه در حدیث دیگر منقول اسما مقام افاكى و شدت كذب به عبدالملك بن مروان داده شده و حجاج نیز آن را پذیرفته است.
و نظر به همین اضطراب است كه نووى در ادامه شرح حدیث گفته است «واللّه‏ اعلم»[21]
خدا مى‏داند كذاب چه كسى باشد! حجاج، مختار یا عبدالملك؟!
لذا با حیرت در تطبیق حدیث مزعوم بر مصداق موهوم دیده شد كه هیچ كسى حتى نووى با قاطعیت نگفت: در این حدیث مصداق كاذب، مختار است اما از آنجایى كه نووى مرید ابن زبیر است. و او را محق و راستگو مى‏داند دشمنانش را كاذب مى‏خواند زیرا او عقیده دارد: «الحق ان ابن الزبیر كان مظلوما»[22]
حق این است كه ابن زبیر مظلوم و بر حق است لذا ادعا مى‏كند كه علما اتفاق دارند كه دشمن او یعنى مختار كاذب است!
لذا پس از تبلیغات سیاسى ابن زبیر و نقل حدیث اسماء و آگاهى به اینكه اصل حدیث مجعول بوده تطبیق آن بر مختار بى‏اساس‏تر است شارحان حدیث با ادعاى نسبت اتفاق علماء به این موضوع پرداخته اشخاصى چون نووى نوشته‏اند: «و اتفق العلماء على ان المراد بالكذاب هنا المختار بن ابى عبید ثقفى و بالمبیر الحجاج بن یوسف (ثقفى) و اللّه‏ اعلم.»[23]
و همچنین عبدالبر مى‏نویسد: «فیما یقولون (الكذاب) المختارین ابى عبید.»[24]
و نیز دیگرانى كه شرح وقایع سال‏هاى دهه هفتاد كوفه را نوشته‏اند بدون دلیل ادعا كردند كه علما متفق اند مراد از كذاب ثقفى مختار است و این امر یكى از اسباب نشر این اكذوبه بین اتباع آنان گردیده است زیرا با قیام سید الشهداء مشروعیت حكام مورد احترامشان زیر سؤال رفت به جاى انتقام از اهل البیت(علیهم السلام) آمدند و با تبانى بین هم به یكى از پیروان مكتب آن حضرت كه مختار است نسبت صفت كاذب دادند اكنون نیز این میراث به ابناء زمان آنها انتقال یافته كه به صورت كینه جویانه هر جمعى كه به اهل بیت پیامبر اظهار محبت و تعظیم و تجلیل و عزادارى كنند از طرف دشمنان نسبت كاذب داده مى‏شود.
با توجه به مباحث فوق به این نتیجه می رسیم كه آل زبیر با تبلیغات عبداللّه‏ و مصعب و حدیث مجعول اسما و بازماندگان مجازات شده بنى امیه و علمای همسوى آنها صفت كذاب را به مختار دادند كه كذب چنین انتسابی روشن گردید.
در مورد برخورد وی با امام حسن علیه‌السلام نیز باید گفت: وقتی مختار شنید كه امام حسن(ع) در حال آماده شدن برای برخورد با حاكم جور (معاویه) است، مبتنی بر تحلیل خود امام را همراهی نكرد در حالی كه در مسیر ولایت پذیری بایستی صم بكم بود. برخی در توجیه این اقدام مختار سخنانی گفته اند اما واقعیت آن است كه مختار علی رغم تمام نكات مثبت زندگیش، همچون سایر انسان‌های دیگر، نقاط منفی و غیر قابل توجیه نیز دارد.

[1]. مروج الذهب، ج 3، ص 80.
[2]. الكامل، ج 4، ص 170.
[3]. سیر اعلام‏النبلاء، ج 3، ص 544، ش 144.
[4]. الجامع معمر بن الازدى، ج 11، ص 366.
[5]. تاریخ طبرى، ج 3، ص 471.
[6]. همان.
[7]. الكامل، ج 4، ص 247.
[8]. صحیح مسلم، كتاب فضایل الصحابه، باب 85، ص 2545.
[9]. سنن تزمذى كتاب الفتن، باب 44، ح 2220.
[10]. استیعاب كتاب النساء و كناهن، باب س، ش 3388.
[11]. كنزالعمال خروج كذابین و فتن، ج 20، ص 1854، ح 383774.
[12]. جامع الترمذى، كتاب المناقب، باب 73، ح 3944.
[13]. العلل المتناهیه، ج 1، ص 292 و 293.
[14]. تاریخ یعقوبى، ج 2، ص 267.
[15]. المعجم الكبیر، طبرانى، ج 24، ص 101.
[16]. صحیح مسلم، شرح نووى، ج 2، ص 312، با حاشیه سندى.
[17]. همان.
[18]. انساب، ج 3، ص 139، ش 778 ثقفى.
[19]. الفتوح، ج 6، ص 343.
[20]. همان.
[21]. صحیح مسلم، شرح نووى، ج 2، ص 312، با حاشیه سندى.
[22]. شذرات الذهب، ج 1، ص 80.
[23]. صحیح مسلم، شرح نووى، ج 2، ص 312، با حاشیه سندى.
[24]. استیعاب، ج 2، ص 842.
منبع : پرسمان


سلام،من گیج شده ام،آیا مختارثقفی آدم خوبی بوده است یانه؟آیا با نیت خالص و برای خدا قیام كرد یا برا ریاست دنیا؟آیا كارهایی كه كرد مورد تأیید امام زمانش بود یانه؟ اگركتابی هست دراین زمینه معرفی كنید تا با شخصیت مختار بیشترآشنا شوم.