 
پاسخ: با نگاهی به سیره امیر مومنان علی علیه السلام به نحوه حكومت داری آن حضرت پی خواهیم برد اما نكته اساسی این است كه كسب حكومت و حفظ آن هدف اصلی امام(ع) نبود. حضرت علی (علیه السلام) قبل و بعد از رسیدن به حكومت،  رفتار سیاسی اش را در چارچوبی مشخص منضبط كرده بود و خود را به فراتر رفتن از آن مجاز نمی دانست. كتاب خدا و سنت پیامبر اكرم (صلی الله علیه وآله) چارچوب رفتار سیاسی و اجتماعی و فردی امام (علیه السلام) به شمار می آمد. حضرت (علیه السلام) آن قدر به این امر اهمیت می داد كه در شورای عمر پیشنهاد عبدالرحمن بن عوف را نپذیرفت و راه برای خلافت عثمان گشوده شد.عبدالرحمن به امام(علیه السلام) گفت: چنانچه در كنار كتاب و سنت نبوی به سنت شیخین (ابوبكر و عمر) وفادار بمانی، باتو بیعت خواهم كرد. حضرت واپسین شرط وی را نپذیرفت و از حكومت بازماند.(الكامل فی التاریخ، ابن اثیر، ج 2، ص 223 )امام(ع) در حكومت‌داری خود، از شیوه‌های خاصّی استفاده می‌كرد و بدین‌گونه نبود كه تنها از اعمال قدرت در رسیدن به اهداف صحیح حكومتی بهره بگیرد؛ بلكه به روش‌های ذیل نیز تمسك می‌جست:1. عقلانیت و استدلال‌گرایی: محور اصلی حكومت علوی، حق و عدل است و معیار برقراری این محور نیز، عقل و استدلال می‌باشد. امام به شخصی كه در جنگ جمل گرفتار حیرت شده بود و نسبت به حقّانیت طرفین نزاع كه از اصحاب پیامبر(ص) بودند دچار شك و تردید گردید، فرمود: «تو دچار اشتباه شده‌ای. به درستی كه حق و باطل توسط شخصیّت مردان شناخته نمی‌شوند. ابتدا حق را بشناس، آن‌گاه اهلش را هم می‌شناسی، و باطل را بشناس، آنگاه اهلش را هم می‌شناسی.»[1] منطق امام در برخورد با خوارج نیز، منطق استدلال و دفع شبهات و تحكیم عقلانی بنیادهای صحیح دینی آن‌ها بود.2. مشورت با مردم و مشاركت دادن آن‌ها در تصمیم‌گیری‌ها: امام در موارد گوناگونی با اصحاب[2]خود مشورت می‌كرد. برای نمونه در جریان جنگ جمل، جنگ صفین و عزیمت آن‌ها به طرف شام، با سپاه خود مشورت كرد. و در محروم كردن معاویه از حاكمیّت شام نیز با افراد صالح مشورت نمود. و این شیوه برای تحقق بخشیدن به مشروعیّت جامعه شناختی و مقبولیت مردمی، بسیار مؤثر است.[3]3. اجرای مساوی و عادلانه و استثناناپذیر قوانین: علی(ع) در تقسیم بیت‌المال، اجرای حدود الهی و سایر حقوق و قوانین عدالت علوی را اجرا می‌كند و هیچ كسی حتّی برادرش عقیل را از این قاعده مستثنا نمی‌سازد.[4]4. اهمیّت دادن به افكار توده‌ی مردم و انتقادها: وظیفه‌ی حكومت نسبت به مردم این است كه از حقوق آنان دفاع كند و اهداف حكومت را تحقق بخشد و مردم را از موقعیت و واقعیت‌های موجود مطّلع سازد تا ذهنیت‌های منفی به حدّاقل برسند؛ ولی با وجود این، به انتقادها و نظرات مخالفان نیز گوش فرا دهد و علی(ع) نیز به این روش حكومت‌داری، عمل می‌كرد.5. بهره‌گیری از گذشته و تاریخ عبرت‌آموز و استفاده از سنّت‌های خوب گذشته: علی(ع) به مالك فرمود: آیین پسندیده‌ای را به هم مریز كه بزرگان این امت، بدان رفتار نموده‌اند و مردم بدان وسیله به هم پیوسته‌اند و رعیت با یك‌دیگر سازش كرده‌اند و آیینی را قرار مده كه چیزی از سنّت‌های نیك گذشته را زیان رساند تا پاداش از آن نهنده‌ی آن سنّت باشد و گناه شكستن آن بر تو ماند.»[5][30] امام در بهره گرفتن از تاریخ عبرت آموز، به وقایع تاریخی استناد می‌كرد و می‌فرمود: «چنان در كارهایشان نگریسته و در سرگذشت‌هایشان اندیشیده كه گویی یكی از ایشان گردیده، بلكه با آگاهی‌ای كه از كارهایشان به دست آورده است، گویی چنان است كه با نخستین تا پسینشان به سر برده است.»[6]6. حق پرسش دادن به دیگران: سیره‌ی امام در حكومت‌داری این بوده كه حق پرسش‌‌گری را برای مردم دانسته و آن‌ها را به سؤال كردن ترغیب می‌نمود.[7]7. ارزش نهادن به عهد و پیمان‌ها: علی(ع) همیشه نسبت به وعده‌های خود پای‌بند بود؛ حتّی به مالك سفارش می‌كند كه اگر با دشمنت پیمانی نهادی و در ذمّه‌ی خود او را امان دادی به عهد خویش وفا كن و آن‌چه را بر ذمّه داری، ادا نما و خود را چون سپری در برابر پیمانت برپادار؛ زیرا مردم بر هیچ چیز از واجب‌های خداوند چون بزرگ شمردن وفای به عهد سخت هم‌داستان نباشند با همه هواهای گوناگون كه دارند و رأی‌های مخالف یك‌دیگر كه در میان آرند و مشركان نیز جدای از مسلمانان وفای به عهد را میان خود لازم می‌شمردند؛ اگر چه زیان پایان ناگوار پیمان‌شكنی را بردند. پس در آن‌چه به عهده گرفته‌ای، خیانت مكن و پیمانی را كه بسته‌ای، مشكن.[8]8. رعایت اخلاق حسنه: امام به اخلاق نیكو، متخلق بود و كارگزارانش را نیز بدان توصیه می‌كرد.[9] ضراربن‌حمزه به اصرار معاویه، علی(ع) را چنین توصیف می‌كند: «به خدا سوگند، كه دوراندیش و نیرومند بود؛ سخن به فضل می‌گفت و به عدل، حكم می‌نمود، علم از اطرافش فرو می‌ریخت و حكمت بر زبانش جاری بود؛ از دنیا و زیورش وحشت داشت و با شب و تاریكی‌اش مأنوس بود. به خدا سوگند، دارای اشك فراوان و تفكّر زیاد بود و به علّت بخشش فراوان دستش را خالی می‌كرد و از نفس خویش وحشت داشت؛ لباس‌های خشن و غذاهای سخت او را خوش می‌آمد و در میان ما همانند یكی از ما بود. اگر از او می‌پرسیدیم، پاسخ‎مان می‌داد و اگر نزدش می‌رفتیم، ابتدا سلام می‌نمود و اگر دعوتش می‌كردیم، نزدمان می‌آمد. با این حال، به خدا سوگند، با این نزدیكی‌اش به ما و قربی كه به ما داشت، به علّت هیبتش، با او سخن نمی‌گفتیم و به خاطر عظمتی كه نزد ما داشت، با او ابتدا به سخن در نمی‌آمدیم. اگر لبخندی می‌زد دندان‌هایش همانند مروارید به رشته كشیده بود. افراد توانا نمی‌توانستند باطل او را طمع كنند و انسان‌های ضعیف از عدل او مأیوس نمی‌شدند.»[10]9. روش تعلیم و آموزش: سراسر نهج البلاغه حاكی از تعلیم و آموزش علی(ع) به اصحابش است. حقوق آن‌ها و مسائل اعتقادی و اخلاقی و احكام را به آن‌ها آموزش می‌داده و دشمن و دوست را برای آن‌ها معرّفی می‌كرد.10. از بین بردن فتنه‌ها و زمینه‌های آن‌ها: یكی از روش‌های حكومتی علوی، فتنه‌شناسی و نابود كردن فتنه‌ها و بسترهای آن‌ها بود. فتنه آن‌جایی تحقق می‌یابد كه حق و باطل آمیخته گردند. منشأ فتنه كه هوس‌های فتنه‌گران و بدعت‌های دینی بود، مورد مخالفت شدید آن حضرت قرار می‌گرفت. امام می‌فرماید: «وقتی كه فتنه‌ها روی می‌آورند، شبهه ایجاد می‌كنند و زمانی كه روی می‌گردانند، آگاهی می‌دهند، فتنه هم‌چون بادها دور می‌زند و به برخی از شهرها برخورد می‌كند و از كنار برخی می‌گذرد.»[11] «از آن رو شبهه را شبهه می‌نامند كه شباهت به حق دارد: دوستان خدا، روشنی‌شان در این شبهه‌ها یقین است و راه‌نمایشان، مسیر هدایت؛ ولی دشمنان خدا، گم‌راهی‌شان آن‌ها را به شبهه‌ها فرا می‌خواند و راه‌نمایشان كوری آن‌هاست.»[12]11. مردم داریحكومت امام علی(ع) با مردم رفتاری نیك داشت. آن حضرت هرگز طاقت شـنیدن اخبار ناگوار بدرفتاری با مردم را نداشت، زیرا او معتقد بـود هـمـان طوری كه حكومت بر مردم حقی دارد مردم نیز بر حكومت حـقـی دارنـد. وقـتی خبر برخورد نادرست استان داران و یا فرمان داران بـا مـردم را مـی شـنید، سخت خشمگین می شد و با آنان تند بـرخـورد می كرد. هنگامی كه امام علی(ع) مالك اشتر را به استان داری مـصـر مـنـصوب فرمود، در حكم انتصابش كه دستورالعمل بسیار مـهـمی بود، چنین فرمود: (...واشعر قلبك الرحمه للرعیه والمحبه لـهـم والـلطف بهم ولاتكونن علیهم سبعا ضاریا تغتنم اكلهم فانهم صـنـفـان: اما اخ لك فی الدین او نظیر لك فی الخلق[13] مهربانی و خـوش رفـتـاری و نیكویی با رعیت را در دل خود جای ده، مبادا به آنـان چـون جـانـور درنده باشی، خوردنشان را غنیمت بدانی، زیرا آنـان دو دسته اند: یا برادر دینی تو هستند یا در آفرینش مانند تو هستند.12. خدامحوریاسـاس حـكـومـت امـام عـلی(ع) خدامحوری بود. در گفتار، رفتار و كـردارش به خدا می اندیشید و حكومت را وسیله می پنداشت نه هدف. او بـا حكومت، احكام خدا را اجرا می كرد و مردم را با منبع فیض آشـنـا و بـه سـوی حق می كشاند و نور الهی را در كالبد آنان می دمـید. امام(ع) بعد از بیعت مردم با او در خطبه ای فرمود: انی اریـدكم لله؛ من شما را برای دین خدا می خواهم.ایشان هم چنین در پـاسخ یكی از اعضای شورا كه از ایشان پرسید آیا تو به آن چه كـه قرآن و سنت رسول الله و سنت شیخین است، عمل می كنی؟ فرمود: من به قرآن و سنت حضرت رسول(ص) و اجتهاد خود عمل می كنم.امام علی(ع) برای استنباط و كشف احكام خدا به دنبال خواست مردم نـبـود بـلـكه خواست خدا را در نظر داشت، اما برای اجرا و تحقق امـور حـكـومـت بـه مشورت و نقد و انتقاد مردم ارزش فراوانی می داد. وی مـردم را به سوی خدا هدایت می كرد و زیر پرچم عدالت می كـشاند و لذا می فرمود: بر حلقه بینی دشمن چنگ افكنم، هرچند به حق میل نداشته باشد و كشان كشان به آبشخور عدالت می برم[14]پی نوشت1- مرتضی مطهری، جاذبه و دافعه‌ی علی(ع)، انتشارات صدرا، تهران، چاپ دهم، 1369، ص 134.2- نهج البلاغه، حكمت، 420.3- وقعه الصفین؛ ص 92، بحارالانوار، ج 38، ص 180.4- نهج البلاغه، خطبه‌ی‌1.5- همان نامه‌ی، خطبه‌ی 53.6- نهج البلاغه، نامه‌ی‌ 53، و نیز ر، ك: خطبه‌ی 83، 99، 111.7- همان، خطبه‌ی 161، نامه‌ی 50.8- همان، نامه‌ی 53.9- نهج البلاغه، نامه‌ی 53.10 هاشم معروف حسینی، سیرة الائمه الاثنی عشر، ص 2ـ331 و مروج الذهب، ج 2، ص 421.11- نهج البلاغه ، خطبه‌ی 93.12 همان، خطبه‌ی 38.13. نهج البلاغه، نامه 5314. نهج البلاغه، خطبه 136منبع : پرسمان


حكومت امام علی (علیه السلام ) به چه صورت بوده؟
