 
در دوره‌ی مدرن، با سکولار شدنِ جامعه و به تبع آن، سکولار شدن نظریات جامعه‌شناسی، تمامی نظریه‌پردازان جامعه‌شناسی حتی از قرن شانزدهم، به جای آنکه به مسئله‌ی چگونه رستگار شدنِ افراد در جامعه بپردازند، به تقابل فرد و جامعه پرداخته‌اند و مسئله‌ی اصلی آنان روابط قدرت در جامعه بوده است.

از ابتدای تأسیس رشته‌های علوم انسانی در دانشگاه‌های ایران، اندیشه‌های سیاسی مدرن، بالأخص اندیشه‌های سیاسی قرن بیستم، با دو نگاه اندیشه‌ی لیبرالیستی و اندیشه‌های مارکسیستی، مطرح شده‌اند.این دو جریان هرچند با یکدیگر تقابل دارند، اما هر دو در برساخته دانستن دین در عصر جدید، اشتراک دارند. جریان‌های مارکسیستی اساساً دیانت و موضوع اصلیِ آن، یعنی سعادت را روبنا می‌دانند. در این جریان، دین یک ایدئولوژی دولتی و مربوط به قدرت است. 

در مقابل جریان‌های لیبرالیستی همان‌طور که می‌دانیم، دین را امری مربوط به حوزه‌ی خصوصی می‌دانند و حوزه‌ی عمومی را اساساً با خصلت سکولارِ آن تعریف می‌کنند. بنابراین هرچند در این دو جریان، دیانت اساساً خصلت اعتراضی یا انتقادی ندارد، اما مسئله‌ی اصلی این است که اساساً دین موضوعی است که نمی‌توان در عرصه‌ی اجتماعی به آن اندیشید. در واقع این دو جریان، یک پیش‌فرض مشترک دارند و آن کنار گذاشتن دین به‌عنوان یک حوزه‌ی تأثیرگذار در حیات اجتماعی است.

اساساً مسئله نظم اجتماعی، باید معطوف به رستگاری باشددرواقع هر دو این نظریات، ملاک و معیار مشخصه و ممیزه‌ی خود را نه سعادت، بلکه قدرت می‌دانند. برخلاف بسیاری از جریان‌های حاکم در دانشگاه‌های ایران، این دو جریان مدت مدیدی است که در غرب به چالش کشیده شده است. افرادی نظیر جان میلبانک، گیلیان رز، کارل اشمیت و بسیاری دیگر با طرح جریان‌هایی نظیر الهیات سیاسی یا الهیات اجتماعی، به نقطه‌ضعف اساسی این دو جریان، که همان پیش‌فرض مشترک است، توجه کرده‌اند. آن‌ها با مرتبط ساختن سیاست و رستگاری (salvation) نسبت به نظم سکولار در عرصه‌ی سیاست و جامعه‌ی مدرن، به نقد این دو جریان پرداخته‌اند. فی‌المثل جان میلبانک در مقاله‌ای علیه نظم سکولار، تقابل فرد و جامعه را تقابلی فرعی در نظریات جامعه‌شناسی می‌داند . او معتقد است که اساساً مسئله‌ی نظم اجتماعی، معطوف به رستگاری بوده و در دوره‌ی مدرن، با سکولار شدنِ جامعه و به تبع آن، سکولار شدن نظریات جامعه‌شناسی، تمامی نظریه‌پردازان جامعه‌شناسی حتی از قرن شانزدهم، به‌جای آنکه به مسئله‌ی چگونه رستگار شدنِ افراد در جامعه بپردازند، به تقابل فرد و جامعه پرداخته‌اند.

متأسفانه باید بگوییم که جامعه‌شناسی، بالاخص جامعه‌شناسی سیاسی در ایران، دست‌کم هنوز به‌لحاظ آنچه در دانشگاه‌های ایران تدریس می‌شود، گرفتار همان دو جریان لیبرالیستی و مارکسیستی است. یکی از نشانه‌های این گرفتاری آنجاست که می‌بینیم تحلیل مسائل سیاسی ایران هنوز در همین دو جریان اتفاق می‌افتد. 

به‌رغم گذشت چندین سال از دولت اصلاحات که عمدتاً تحت تأثیر نگاه لیبرالیستی و با تزِ جامعه‌ی مدنی و نقد قدرت در ایران شکل گرفت، هنوز هم تحلیل مسائل از همان عینک صورت می‌گیرد. هنوز هم بسیاری از اساتید باسابقه‌ی دانشگاه، وقتی می‌خواهند به نقد قدرت بپردازند، به طرح مسئله‌ی جامعه‌ی مدنی و تقویت آن می‌پردازند. گویی تنها راه رستگاری، در عبارت «ایدئولوژی‌زدایی از جامعه‌ی مدنی و نقد قدرت» نهفته است.

 نادیده انگاشتن نهادهای سیاسی فعال  ایرانیدر این تحلیل‌ها، جامعه‌ی مدنی بایستی عرصه‌ای سکولار باشد تا تمامی گروه‌های اجتماعی بتوانند در آن به نقد قدرت بپردازند و به تبع، هیچ‌گونه گروه ایدئولوژی‌زده‌ای نبایستی در جامعه‌ی مدنی باشد. مسئله بر سر این نیست که در ایران بایستی به نقد قدرت پرداخت یا نبایستی آن را نقد کرد، بلکه معضله‌ای که این دیدگاه با آن مواجه می‌شود، نادیده انگاشتن نهادهایی است که مدت مدیدی در ایران به فعالیت سیاسی مشغول‌اند و برخلاف تحلیل‌های برخاسته از این دو دیدگاه، نه خصلت سکولار دارند و نه آن‌چنان تحت تأثیر ایدئولوژی دولتی و حکومتی هستند که منتقد دولت یا حکومت نباشند و خصلت توده‌ای پیدا کنند. از قضا این نهادها شدیداً خصلت انتقادی و انقلابی دارند. چنین نهادهایی که همچنان به حیات خود ادامه می‌دهند، نه خصلت توده‌ای دارند و نه آن‌طور که نظریات لیبرالیستی می‌گویند، خصلت سکولار.

 نهادهایی که در جامعه‌ی مدنی در ایران فعال‌اند، از جنس نهادهای مدنی جوامع غربی نیستندنهادهایی مانند بسیج، نماز جمعه، هیئت‌های مذهبی و نهادهایی مشابه که بعد از انقلاب اسلامی یا شکل گرفته‌اند یا در قامتی جدید احیا شده‌اند، همچنان در جامعه‌ی ایران با قوت به کار خود ادامه می‌دهند. در واقع نهادهایی که در جامعه‌ی مدنی در ایران فعال‌اند، از جنس نهادهای مدنی جوامع غربی نیستند که صرفاً معطوف به نقدِ قدرت عمل کنند یا رقابت‌شان صرفاً معطوف به کسب قدرت باشد و در حالی که به‌شدت منتقد قدرت و فسادند، اما از اصل نظام برآمده از انقلاب اسلامی دفاع می‌کنند. نه سکولارند و نه توده‌ای، بلکه با اتکا به مفهومی به نام «ولایت» و «امامت»، همبستگی دارند و متدین‌اند. از سویی وابستگیِ دولتی ندارند، بلکه خدمتگزاران دولتی، افتخار مشارکت در آن‌ها را دارند.

این نهادها، مردمی‌اند و در عین حال، دینی. فرآیند نقد در این نهادها، بیش از آنکه معطوف به نقدِ قدرت باشد، متوجه نهی از منکرها و دعوت به معروف‌هایی است که فرد و جامعه و حتی دولت را به سعادت نزدیک می‌کند. در واقع در ایران، جامعه‌ی مدنی به معنای غربی مطلوب نیست و شکل هم نگرفته است. شاید آنچه را در ایران با اغماض بتوان جامعه‌ی مدنی نامید، حوزه‌ای است که مؤمنین در آن برای رسیدن به سعادت تلاش می‌کنند و مناسبات درون آن برای رسیدن به رستگاری تنظیم می‌شود و می‌توان آن را نهادهایی در نظر گرفت که برای تنظیم کنش‌های درون امت اسلامی شکل گرفته‌اند و با تکیه بر اصلِ مردم‌سالاری دینی، به حیات خود ادامه می‌دهند و نظریات لیبرالیستی یا مارکسیستی نمی‌توانند تحولاتِ آن‌ها را تحلیل کنند.

پی نوشت: 
این مطلب خلاصه ای است از یادداشتی با عنوان جامعه‌شناسی در سیطره نگاه قدرت‌محور؛ گروه فرهنگی و اجتماعی اندیشکده برهان، محمدرضا قائمی‌نیک؛

در جریان مارکسیستی و لیبرالیستی دیانت اساساً خصلت اعتراضی یا انتقادی ندارد و دین موضوعی است که نمی‌توان در عرصه اجتماعی به آن اندیشید. این دو جریان، یک پیش‌فرض مشترک دارند و آن کنار گذاشتن دین در حیات اجتماعی است.