 پاسخ: از قدیم الایام سه مكان به عنوان قبر مطهر این بانوی بزرگوار مطرح است و هركدام نیز طرفدارانی دارد.
1- قبری كه در شهرك زینبیه امروز در نزدیكی دمشق، پایتخت فعلی كشور سوریه وجود دارد. علمای قدیم از این مكان (شهرك زینبیه) به «غوطه‏» یا «راویه‏» تعبیر آورده‏اند. زائران ایرانی كه جهت زیارت به سوریه می‏روند، این مكان را زیارت می‏كنند.
2- محلی كه در شهر قاهره پایتخت مصر به نام «زینبیه‏» مشهور است.
3- شهر مدینه نیز به عنوان محل دفن حضرت زینب علیها السلام معرفی شده است، گرچه در مدینة النبی محلی به این نام مثل دمشق و قاهره وجود ندارد.
برای هر یك از این احتمالات می‏توان چند نفر از علماء را نام برد. تعدادی از عالمان مصری مثل قاضی شبراوی شافعی( الاتحاف بحب الاشرف، الشیخ عبدالله بن محمد الشبراوی، ص 93) . ، شبلنجی و شیخ حسن عدوی خمراوی (نورالابصار، شبلنجی ، ص 183 . الطبقات الكبری المسماة بلواقح الانوار، شعرانی، ج 1 ص 27 . مشارق الانوار فی فوز اهل الاعتبار، الشیخ حسن العدوی الخمراوی، قاهره، 1285 ه . ق.، ص 156(، و عده دیگری از علمای مصری كه ظاهرا یا از عرفا و یا شافعی و از محبین و علاقمندان اهلبیت‏بوده‏اند معتقدند كه حضرت زینب علیها السلام، در مصر مدفون شده است. مرحوم شیخ جعفر نقدی مؤلف كتاب «زینب الكبری علیها السلام‏» و نسابه عبیدلی نواده امام سجاد علیه السلام در كتاب اخبار الزینبات‏ (اخبار الزینبات، نسابه عبیدلی، ص 125- 122( نیز این احتمال را تقویت كرده‏اند. در محافل علمی مانیز بعضی از بزرگان مثل مرحوم آیت الله العظمی مرعشی نجفی متمایل به مصر است.
مرحوم حاج شیخ عباس قمی به نقل از استاد خودش مرحوم محدث نوری ( هدیة الزائرین و بهجة الناظرین، حاج شیخ عباس قمی، ص 353 (، محمد حسن خان در خیرات حسان) خیرات حسان، محمد حسن خان، سنه 1304ه.، ج 2، ص 29 (، سید حسن صدر در نزهة اهل الحرمین( نزهة اهل الحرمین، السید حسن الصدر، ط مطبعة سرفراز الملیة فی لكنهو الهند، 1354ه. ص 39 ) و محقق و نویسنده بزرگ، محمد حسنین سابقی در كتاب مرقد العقیله زینب علیها السلام‏ احتمال شام را تقویت كرده‏اند. محقق اخیر با روشی عالمانه احتمال مصر را رد كرده و با قرائن و شواهدی اثبات كرده است كه حضرت زینب كبری علیها السلام در شام دفن شده است.
از میان كسانی كه معتقدند این بانوی گرامی در مدینه مدفون است، می‏توان مرحوم بیرجندی مؤلف كتاب كبریت الاحمر ، عباسقلی خان سپهر مؤلف كتاب الطراز المذهب )الطراز المذهب، ص 485)، كه در تكمیل «ناسخ التواریخ‏» بوده ویك جلد آن مربوط به حضرت زینب علیها السلام است و مرحوم سید محسن امین در اعیان الشیعه ( اعیان ‏الشیعه، سید محسن امین، چاپ بیروت، 10 جلدی، ج 7، صص 137- 141) را نام برد.
برای هر یك از این سه احتمال دلائلی ذكرشده است كه پس از بیان هر یك، به نقد و بررسی آن‏ها خواهیم پرداخت .

الف: احتمال مصربرای این احتمال دلیل زیر بیان شده است:
نسابه عبیدلی در كتاب «اخبار الزینبات‏» 6 روایت نقل كرده است كه بر اساس مضمون آن‏ها باید حضرت زینب علیها السلام درمصر دفن شده باشد، ما برای جلوگیری از طولانی شدن كلام روایات را ذكر نمی كنیم. ( اخبار الزینبات، نسابه عبیدلی، صص 115- 122).

نقد و بررسیاین روایات از نظر سند و محتوا قابل اعتماد نیست. محمد حسنین سابقی نویسنده كتاب مرقد العقیله زینب علیها السلام اشكالاتی را براین احادیث وارد كرده است كه به اختصار بیان می‏گردد:

بررسی روایات از نظر سند1- اكثر راویانی كه عبیدلی این روایات را از آنان نقل كرده است، مجهول هستند و پس از بررسی و تتبع فراوان در كتب رجال وتراجم و نسب هیچ اثری از آنان به دست نیاوردیم. اینان عبارتند از:
زهران بن مالك - عبدالله بن عبدالرحمن العتبی - علی بن احمد الباهلی - قاسم بن عبدالرزاق - محمد بن عبدالله - علی بن محمد بن عبدالله - عسامة المعافری - عبدالملك بن سعید الانصاری - وهب بن سعید الاوسی - اسماعیل بن محمد البصری - حمزة المكفوف .
با آنكه سیوطی شرح حال تابعان و محدثان و راویان و مورخان قدیم و جدید مصر را نوشته است، اما شرح حال هیچكدام از این چند نفر كه یاد كردیم در كتاب وی نیامده است. و چون وضع اینان بر ما مجهول است، طبعا روایتشان نیز فاقد اعتبار خواهد بود. از این گذشته سند روایت دوم به مصعب بن عبدالله بن مصعب بن ثابت زبیری (متوفی 233( می‏رسد كه از یك خانواده مخالف و دشمن سرسخت اهل بیت‏بوده و دشمنی این خانواده با علی علیه السلام و خاندان او در میان مورخان و دانشمندان ما مشهور و امر مسلمی است، بنابر این روایت چنین شخصی نمی‏تواند قابل اعتماد و استناد باشد.

بررسی مفاد روایاتمفاد این روایات نیز خالی از تناقض و اشكال تاریخی نیست. مثلا روایت مصعب حاكی از این است كه عبدالله بن زبیر در مكه قیام كرد و مردم را به خونخواهی حسین علیه السلام دعوت نمود. در حالی كه دعوت وی به خونخواهی حسین علیه السلام در هیچ یك از تواریخ نقل نشده است، بلكه آنچه مسلم است این است كه عبدالله بن زبیر مردم را به خلافت‏خود دعوت كرد.
از طرف دیگر، پس از حادثه كربلا یزید در مدینه چندان نفوذ و قدرتی نداشت كه بتواند حضرت زینب علیها السلام را مجبور به هجرت از این شهر بكند، بلكه بر عكس پس از فاجعه كربلا و رسوا شدن حكومت‏یزید، وی از آزار و اذیت‏خاندان امام حسین علیه السلام پرهیز می‏كرد تا اسباب بدنامی بیشتری فراهم نشود .چنانكه در جریان شورش مردم مدینه علی بن الحسین علیهما السلام و خاندان علوی از تعرض مصون ماندند.
علاوه بر این‏ها چند تناقض دیگر نیز در این روایات به چشم می‏خورد كه نشان می‏دهد احتمالا جعل و تحریف در این روایات وجود دارد از آن جمله:
1. روایت اول حاكی است كه حضرت زینب قسم یاد كرد مدینه را ترك نكند ولی روایات دیگر می‏گوید: او از مدینه هجرت كرد و به مصر رفت; یعنی سوگند خود را نقض كرد. آیا این معنی از حضرت زینب باور كردنی است؟
2. روایت دوم حاكی است كه حضرت زینب علیها السلام چند روز به آخر ذیحجه مانده وارد مصر شد و روایت پنجم می‏گوید: حضرت زینب علیها السلام پس از یازده ماه و پانزده روز اقامت در مصر درگذشت. بر این اساس وفات آن بانوی بزرگ باید در ذیقعده سال بعد رخ داده باشد در حالی كه روایت‏ششم حاكی است كه او در رجب سال 62 وفات یافته است و با هم سازگار نیستند. و چندین تناقض دیگر كه به جهت اختصار بیان نمی شود.

زینب مدفون در مصر كیست؟اكنون این پرسش پیش می‏آید كه اگر حضرت زینب علیها السلام دختر علی علیه السلام در مصر دفن نشده است پس قبری كه در محله «قناطر السباع‏» قاهره است متعلق به كیست؟ در پاسخ به این پرسش باید یادآوری كنیم كه از بررسی و تتبع در تاریخ روشن می‏گردد كه زینبی كه در مصر (قاهره) دفن شده است، زینب بنت‏یحیی المتوج بن الحسن الانور بن زید بن حسن بن علی بن ابی طالب است. ولی از آنجا كه ذهن انسان با شنیدن نام مشترك بین چند نفر، متوجه مشهورترین آن‏ها می‏گردد، بسیاری از مردم تصور كرده‏اند كه این همان زینب مشهور یعنی زینب دختر علی بن ابی‏طالب علیهما السلام است( اعیان الشیعه، ج 7، ص 142 ) در حالی كه این تصور كاملا بی‏اساس است. البته نسبت دادن افراد به جد بزرگ آنان معمول است، چنانكه امامان ما را پسر پیغمبر می‏خوانند. بنابراین اگر زینب بنت‏یحیی را زینب بنت علی علیهما السلام بخوانند، هیچ اشكالی نخواهد داشت.

ب: احتمال مدینهعلامه فقید سید محسن امین معتقد است كه حضرت زینب علیها السلام در مدینه دفن شده است و برای این مطلب دلیل می‏آورد كه:
بازگشت‏حضرت زینب علیها السلام پس از فاجعه كربلا به مدینه، قطعی و مسلم است اما خروج مجدد او از این شهر ثابت نشده است، بنابراین باید گفت: در مدینه وفات یافته و در همانجا دفن شده است، گرچه تاریخ وفات و محل دفنش دقیقا روشن نباشد.
این دلیل در واقع نوعی استصحاب است كه مرحوم امین به آن استناد كرده است .

نقد و بررسیالبته مقام علمی و تحقیقات و مطالعات ارزنده تاریخی علامه امین بر اهل فضل و مطالعه پوشیده نیست اما برخی از صاحب نظران، نظریه معظم له را نمی‏پذیرند و معتقدند كه:
گرچه دفن حضرت زینب علیها السلام در مدینه (بقیع) یك امر ممكن و كاملا طبیعی است زیرا قبر برادرش امام حسن علیه السلام و بسیاری از بزرگان بنی هاشم در این قبرستان قراردارد كه خصوصیات و تفصیل آن‏ها در كتب مربوط بیان شده است، اما باید توجه داشت كه اگر او در این قبرستان دفن شده بود، طبعا قبرش با توجه به شخصیت و عظمت مقامش مشخص می‏شد. در حالی كه در هیچ یك از كتب مربوط به تاریخ مدینه و مزارات این شهر نامی از محل قبر او به میان نیامده است، با این كه نام زنانی همچون «ام البنین‏» كه در بقیع دفن شده‏اند در كتاب‏هایی مانند وفاء الوفاء منعكس شده است.
مسعودی در شرح حال امام حسن مجتبی علیه السلام می‏نویسد: «حسن بن علی در كنار قبر مادرش فاطمه علیها السلام به خاك سپرده شدو در این قبرستان تا این‏زمان سنگی است كه نام مادرش روی آن نوشته شد است.( التنبیه و الاشراف، ص 260، چاپ مصر).
و این نشان می‏دهد كه قبر آن بزرگواران در قرن چهارم یعنی تا زمان مسعودی مشخص بوده است، و اگر قبر حضرت زینب علیها السلام در این قبرستان قرار داشت، نام او هم حداقل تا زمان مسعودی روی قبر نوشته می‏شد. چنانكه قبر همسرش عبدالله بن جعفر در همان قبرستان مشخص است، بنابراین چگونه ممكن است قبر حضرت زینب در بقیع باشد، اما هیچ نشانی از آن نباشد، و در هیچ تاریخی یاد نشده باشد؟
از طرف دیگر موضوعات تاریخی جای اعمال استصحاب نیست كه بگوییم: بازگشت‏حضرت زینب علیها السلام به مدینه قطعی است، اما خروج او از این شهر ثابت نشده است، پس در همان شهر و همانجا به خاك سپرده شده است. (مرقد العقیله زینب، محمد حسنین السابقی، ص 103 (

ج: احتمال شامطرفداران این نظریه می‏گویند: در مدینه قحطی و دست تنگی شدیدی به وجود آمد. عبدالله جعفر تصمیم گرفت‏با همسر خود ; حضرت زینب علیها السلام به شام كه مقداری زمین زراعتی داشت‏سفركند. پس از مسافرت به شام حضرت زینب علیها السلام در همانجا درگذشت) خیرات حسان، محمد حسن خان، ص 29، هدیة الزائرین و بهجة الناظرین، حاج شیخ عباس قمی، ص 353; نزهة اهل الحرمین، سید حسن صدر، ص 39).

نقد و بررسی1- اینكه گفته شده است كه عبدالله بن جعفر در حومه دمشق مزرعه و قریه داشته و همراه همسرش جهت‏سركشی یا بهره برداری از آن‏ها رفته بوده و در این سفر حضرت زینب علیها السلام درگذشته است مطلب بی‏اساسی است. در هیچ یك از كتب تاریخی از چنین مزرعه‏ای اسمی به میان نیامده و اصولا چون عبدالله فرد بخشنده‏ای بوده هرگز مال و ثروت در دست او دوام نمی‏آورده است، بنابراین چگونه ممكن است دارای چنین مزرعه و قریه‏ای بوده باشد؟
2- اگر فرضا عبدالله بن جعفر چنین مزرعه‏ای داشته، ممكن بود شخصا برای رسیدگی به وضع آن به شام برود و دیگر نیازی به بردن همسر و دیگر اعضای خانواده خود كه مستلزم هزینه زیادی بود، نداشت.
3- مدینه از شهرهای مهمی است كه مثل بسیاری از شهرهای مهم دنیا برای آن تاریخ‏های متعددی نوشته‏اند. بعضی از این كتاب‏ها به حوادث مهمی كه در مدینه اتفاق افتاده مثل زلزله، آتش گرفتن حرم پیامبر اكرم صلی الله علیه و آله، وزیدن باد سرخ و . .. پرداخته‏اند. اگر چنان قحطی و گرسنگی در آن سال در مدینه اتفاق افتاده بود، قطعا در این كتاب‏های تاریخی درباره آن بحث می‏شد، در حالی كه چنین چیزی مطرح نشده است.

نتیجه بحثپس از بررسی سه احتمال در مورد محل دفن حضرت زینب كبری علیها السلام می‏توان چنین نتیجه گرفت كه:
احتمال مصر اشكالات فراوان دارد، احتمال مدینه بدون دلیل است، و احتمال شام به نظر استوارتر می‏آید گرچه دو اشكال باقی می‏ماند:
یكی اینكه به چه دلیل عبدالله جعفر حضرت زینب علیها السلام را به شام برده است‏با اینكه حضرت زینب علیها السلام دل خوشی از شام نداشت، و اشكال دیگر اینكه بسیاری از مورخین نوشته‏اند: آنكه در شام دفن است «ام كلثوم‏» فرزند علی علیه السلام است ) رحلة ابن جبیر، داربیروت، ص 253، معجم البلدان یاقوت حموی، ج 3، ص 20; سفرنامه ابن بطوطه، ترجمه محمدعلی موحد، ج 1، ص 99).
اشكال دوم را بدین صورت می‏توان حل كرد كه منظور از «ام كلثوم‏» همان زینب كبری علیها السلام است چنانكه در بلاغات النساء ابن طیفور(بلاغات النساء، ابن طیفور، ص 23. در این كتاب وقتی می‏خواهد ماجرای سخنرانی حضرت زینب را نقل كندمی نویسد: «ورایت ام كلثوم علیها السلام و لم ار خفرة والله انطق منها...» كه این عبارت مربوط به حضرت زینب است) به آن اشاره شده است.
گرچه نتوان به یقین مشخص كرد كه قبر حضرت زینب علیها السلام در كجا واقع است ولی می‏توان گفت: زیارتگاه‏ها و اماكنی كه به این دودمان منسوبند همه از مصادیق آیه شریفه : فی بیوت اذن الله ان ترفع و یذكر فیها اسمه (‏ نور/ 36) می‏باشند. این خانه‏ها و زیارتگاه‏ها ولو منسوب به آن‏ها باشد ، جای ذكر و توجه به خدا و انسان‏سازی و پیوند با شهیدان و اهل بیت است. محل دفن اهل بیت هر كجا كه باشد یاد و خاطره‏شان زنده است و در سینه‏های مردم عاشق جای دارند.
منبع : پرسمان


اینكه قبر حضرت زینب علیهاالسلام در مصر است.ایا واقعیت دارد.
