 
او وجود نام کلیسای طاطاووس مقدس در آثار و کتب مختلف، به ویژه مجامع مذهبی ارمنیان  از سال ۱۲۴۳ میلادی  را شاهدی بر این امر می داند.

 

قره کلیسا در طول سالیان دراز سردی و گرمی روزگار را چشیده و بارها توسط صاحبان قدرت مورد تجاوز و غارت قرار گرفته است. جنگ هایی که در دوره های مختلف تاریخی همچون ایلخانی، صفوی و جنگ هایی که مابین ایرانیان و عثمانیان در این منطقه رخ داده، زخم های عمیقی را بر تن این بنا ایجاد کرده است به طوری که هنوز هم بر دیواره های این بنا اثراتی از گلوله دیده می شود. این بنای مقدس از بلایای طبیعی همچون زلزله نیز جان سالم به در برده و پس از تخریب باز هم توانسته مسیحیان را به سوی خود جلب کند.

 

اولین تخریب وسیع در قره کلیسا به هنگام حمله چنگیزخان مغول در سال ۱۲۳۰ میلادی اتفاق افتاد و سپس در زمان اقامت هولاکوخان مغول در آذربایجان به همت خواجه نصیرالدین طوسی مرمت هایی در آن صورت گرفت.

 

کتیبه ای نیز در کنار محراب بخش قدیمی کلیسا به چشم می خورد که حکایت از تخریب کلیسا  در سده ۱۴ میلادی (سال ۱۳۱۹ میلادی) بر اثر یک زلزله ی مهیب دارد اما این بلا هم بر ارزش این کلیسا تاثیری نگذاشته و بنا بر روایت آندرانیک هویان ( ایران شناس ارمنی تبار ) ، طی ۱۰ سال توسط فردی به نام اسقف زاکاریا ( زکریای قدیس ) و دو تن از برادران او به نام‌های پطروس و سرکیس مورد مرمت و بازسازی قرار گرفت تا  بار دیگر بتواند میزبان مسیحیان باشد.

 

قسمت شرقی کلیسا تنها قسمتی است که از این زلزله جان سالم به در برده و شامل محراب و اتاق‌های جانبی و محوطه جلو محراب و گنبدی کوچک می باشد که همگی با سنگ سیاه ساخته شده اند.

 

این بنا از نظر تاریخی به دو بخش قدیمی سیاه رنگ و بخش جدید سفید رنگ تقسیم می شود که هر یک داستانی را برای خود دارند. احتمالا ساختمان اصلی کلیسا پوشیده از از سنگ های سیاه بوده اما پس از بازسازی در دوران های مختلف،  قسمتی از سنگ ها با سنگ سفید جایگزین شده است. برخی معتقدند که این کار به صورت عمدی صورت گرفته تا آیندگان شکل و ظاهر اولیه کلیسا را نیز ببینند.

 

در اثر گذشت زمان و تخریب بنا، در سال ۱۶۹۱ میلادی بار دیگر مرمت هایی بر روی آن صورت گرفت و در تمام مراحل بازسازی از سنگ سیاه استفاده شد. در این میان گویا پادشاهان دوره ی صفوی نیز عنایت خاصی با این کلیسا داشتند چرا که فرمان شاه عباس اول صفوی در حمایت از ارمنیان بر روی سردر آن به چشم می خورد.

 

در سال ۱۸۱۰ میلادی اسقف ماکو، سیمون بزنونی، دستور آوردن تخته سنگ هایی از مرمر سفید را از منطقه قرخ بولاغ و شاورشان صادر کرد و از کارگران خواست تا ضلع غربی کلیسای قدیمی را با استفاده از آنها بازسازی کنند.

 

آخرین تعمیرات بنا در در دوران قاجار و به فرمان عباس میرزا ولیعهد فتحعلی شاه صورت گرفت. وی در نظر داشت که با افزودن بناهای متعدد به کلیسا و گسترش آن، مجموعه ای شبیه به کلیسای جامع اچمیادزین ارمنستان بنا کند تا محل مرجع تقلید ارمنیان جهان را از آنجا به قره کلیسا انتقال دهد و این مرکز را از سلطه ی روسیه تزاری و دولت عثمانی در آورد.

 

در آن زمان رود ارس به عنوان مرز ایران و ارمنستان شناخته می شد و اسقفی ارمنی برای گسترش بنای کلیسا از همین طریق به تبریز وارد شد. در ساخت این کلیسای جدید از نقش و نگار کلیسای جامع اچمیادزین، الهام گرفته شد تا به زیبایی هر چه تمام تر احداث شود. به دستور عباس میرزا ساختمان جدید با سنگ‌های سفید و حجاری‌هایی بی نظیر در در ادامه کلیسای کهن و در ضلع غربی آن، ساخته شد اما در نهایت این کار به علت مرگ عباس میرزا ناتمام ماند.

 

کتیبه ای در کلیسا وجود دارد که تلفیق و الحاق بخش قدیم و سیاه رنگ با بخش نو و سفید کلیسا و خلق یک شاهکار معماری را در آن زمان تایید می کند.
منبع:مقاله جهانگردی
کتاب اطلاعات توریستی کشورهای جهان.سایت کارناوال

موسس خورناتسی، مورخ مشهور ارمنی در سده ۵ میلادی، تاریخ احداث این کلیسا را در اوایل دوران مسیحیت می داند و معتقد است بنای کلیسا بر روی آرامگاه یکی از مبشران دین مسیحیت به نام طاطاووس مقدس بنا شده است.