مشبهه چه كسانی هستند؟عقاید به عنوان ضروری­­ترین عنصر برای هر انسانی در طول تاریخ بشریت مورد بررسی علمی دانش­های گوناگون است. تاریخ ادیان بررسی­ كهنترین اعتقادا­ت بشر را آشكار می كند و ­تاریخ زندگی بشریت­­ را ­در­­­­ زیر چتر­ بسیاری از عقاید معرفی كرده است. خداوند برای هدایت جوامع بشری به مقتضای­ حكمت بالغه خویش حجت را بر بندگان تمام فرمود و با فرستادن پیامبران الهی به بیداری عقول دفن شده مردمان و نجات ایشان از راههای انحرافی پرداخت:
رُسُلاً مُبَشِّرینَ و مُنْذِرینَ لِئَلاَّ یَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ كانَ اللَّهُ عَزیزاً حَكیماً.[1]
آری ضرورت هدایت، مقتضی بعثت پیامبران شد آن زمان كه خرافات و خرافه پرستی، كفر و شرك و الحاد بر جامعه بشری سایه افكنده بود. خدایان پرستیده می شدند و برای خداوندگارشان قربانی می­دادند اما نه فقط خدای آسمانی یا زمینی بلكه همان سنگ و چوبی كه تا دیروز هویتی جز گیاه و جماد نداشت و امروز تقدسی به عنوان الوهیت بر آن افتاده است. پس پیام آوران خدا شروع به هدایت غافلین نمودند و با مكاتب بت­پرستی و انسان­­ پرستی و.....به مبارزه تبلیغی و علمی و جهادی دست زدند. در مبارزه علمی، برهان و دلیل و عقل و حجت در مكتب الهی، مكاتب بشری را با شكست مواجه ساخت. مكتب مشبهه از جمله مكاتب بشری است كه مطالعه صحیح از آن گویای بطلان است كه دراین مقاله به دیدگاههای اعتقادی آن می پردازیم.

تشبیهتشبیه همانندی و مشابهت را گویند و در متون عقاید اصطلاحی است كه بخاطر نوعی عقیده باطل در خداشناسی اطلاق می­شود. عده ای او را در ذات شبیه به غیر دانسته اند و عده ای با تنزیه خداوند در ذات به شباهت او در صفات با غیر قائل شده اند. در هر صورت مشبهه اعتقادی است كه بسیاری ازفرق را شامل می شود؛ زیرا از اركان مسائل و اصول هر فرقه ای بحث خداشناسی است و هر فرقه ای باید نسبت به این مساله موضع خود را مشخص كند. مشبهه و فرق دامنگیرش از مهمترین مكاتب منحرف از عقیده توحید می­باشند.[2] عدم شناخت صحیح از توحید بزرگ­ترین عامل روی آوری فرق به دام تشبیه خداوند به غیر اوست. به این ترتیب این تفكر موجب خروج از دین است؛ زیرا از مهمترین اصل از اصول دین توحید می­باشد كه با روی گردانی از آن، بهره­ای جز كفر و شرك نمی آورد. به همین دلیل تفكراتی چون تشبیه و حلول و تجسیم كفر و شرك خوانده شده است .

طرق خدا شناسیدر باب خداشناسی باید به اندیشه­های ارائه شده توسط انبیاء و اوصیاء الهی در مورد اثبات خدا توجه شود تا درنتیجه­گیری واضح شود كه اندیشه تشبیه در چه جهت و موضعی نسبت به خدا قرار می­گیرد. آیا این اندیشه با فرض وجود خدا ارائه می­شود یا خیر؟ آیا این اندیشه موجب كفر است یا خیر؟ آیا تشبیه در ادیان الهی بخصوص اسلام وجود دارد یا خیر؟ آیات متشابه قرآن كه وجه تشبیه در آن وجود دارد چگونه توجیه می­شود؟ و...مسائلی است كه بعد از توضیح اصل توحید باید بدان پرداخت.

توحیدبطور كلی اندیشه توحید مهمترین فرق اساسی بین مكاتب بشری و ادیان الهی است. مكاتب بشری به نفی توحید روی آوردند ولی ارائه مكتب توحید مخصوص ادیان الهی است كه پیامبران و اوصیاء الهی علیهم­السلام مبلغ و رساننده چنین معرفتی هستند. بدون شك معنای توحید در مكتب نجات دهنده اسلام به بهترین وجه عقلی آن بیان شده بطوریكه حجت را بر دیگر مدعیان، خصوصاً اهل كفر و منكرین تمام كرده و از جهل­ و انكار به نور یقین هدایت نموده است.[3] توحید یگانه معرفت صحیح در مورد خداست و هر آنچه غیر­ از ­توحید باشد و در آن معرفت خدا جستجو شود چیزی جز گمراهی و كفر نخواهد بود. در برابر توحید یعنی تصدیق برخالق، مبانی معرفتی دیگری در مورد شناخت خدا از مكاتب ساختگی ذهن بشر در غالب بت پرستی و تجسم و تشبیه و حلول و تناسخ ارائه شد.
تشبیه در واقع ایدئولوژی و مبنای تفكر در مورد خدا را درمكاتب بشری سامان می­داد. در این مكتب خدا با دیگر اشیاء سنجیده می­شد و سنخیت و تشابه بین خدا و موجودات مفروض بود؛ زیرا فكر و عقل بشر به خودی خود به چیزی غیر از تشبیه و تجسم راه ندارد. بشر همیشه به دنبال خدای خود در بین اشیاء موجود و یا موهوم خیالی بوده به همین دلیل نتوانسته خدای منزه و متعالی از شبیه را درك كند. او ابزار و سند خداشناسی را از درون فكر خود و بیرون چشمش می­دیده و هیچگاه موضوع بحث خداشناسی را با غیر آن متفاوت نمی­دانسته بلكه اصل موضوعی تشبیه را ملاك شناخت خود قرار می داده است.

مشبههمشبهه بر دو قسم هستند :[4]

1. مشبهه در ذات :این گروه ذات خداوند را با ذات اشیاء شبیه و حتی یكسان می دانند. گروه غلات كه قائل به الوهیت معصومین علیهم­السلام و غیره می­شوند در واقع ذات خداوند را شخص افراد می دانند. بیانیه و مغیریه و منصوریه و حلمانیه و كرامیه و ابراهیمیه­حائطیه و مقنعیه از این گروه می­باشند. همچنین فرقی كه برای خداوند صورت، اعضاء و بطور كلی نوعی جسمانیت قائلند بر این مذهب می­باشند. از جمله این افراد داود جورابی است كه برای خداوند موهومش تمام اعضاء انسان را قائل بود بجز دو عضو كه خود را از ذكر آنها معاف می­نمود. كرامیه برای خداوند حد و نهایت و جسمانیت قائل بوده و او را محل حوادث و وقائع می­دانستند.
2.مشبهه در صفاتاین گروه با درك نادرست از اسماء الهی و خلط آنها با حالات و كیفیات به توجیه بعضی صفات در مورد خداوند پرداختند در حالی­كه در واقع به اثبات حالت و كیفیت می­انجامید. این فرق معمولا صفات محدثه­ای كه به خدا منسوب می­كردند تشبیه به صفات انسان می­نمودند؛ مثلا اراده و علم و قدرت و سمع و بصر و... در مورد خداوند را همجنس این صفات در انسان می­دانستند. معتزله بصره و همچنین كرامیه از این قبیل فرق دانسته شده­اند. عموم فرقی كه قائل به جواز روءیت خداوند هستند از فرق مشبهه محسوب می­شوند؛ زیرا علاوه بر اینكه روئیت و دیده شدن حكایت از سنخیت و تشابه بین بیننده و دیده شده می­كند از خواص جسم نیز بشمار می­رود.
عوامل اصلی تشبیهاز علل مهمی كه باعث تشبیه در طریق خداشناسی شده است شبهه و عدم درك صحیح معارف و توجیه نشدن متشابهات و عمل به معنی ظاهری آنهاست. دراینجا به برخی از این عوامل اشاره می­كنیم:

الف.زمان ومكانزمان و مكان از اهم مسائلی است كه در درك و فهم آن بسیار تلاش شده ولی با این حال برخی هنوز نتوانسته­اند با تعریف دقیق آن وجود خدا را از زمان و مكان منزه بدانند و همین اشتباه باعث كشیده شدن خواص زمانی و مكانی به خداوند است. همچنین اشتباه بزرگتر این است كه با عدم حل این مساله قائل به وجود خدا درتمام زمانها و مكانها بشویم و با این اشتباه علمی منكر ضرورت تنزه خدا از زمان ومكان شویم چنانكه این لغزش در بسیاری از فرق دیده می­شود.

ب. خلقت وایجادعدم درك مساله خلقت و خالق و مخلوق و انكار آن نیز باعث اثبات خداوندی بدون خلقت و در واقع خدائی غیر خالق می­شود، بلكه با عدم درك صحیح این مساله زمینه عینیت و وحدت و ظهور و تجلی را بوجود می­آورد، چنانكه برخی از به اصطلاح پایه­گذاران عرفان نظری تصریح دارند به اینكه ستایش مخصوص خدائی است كه اشیاء را ظاهر كرد درحالی كه او همان اشیاء است.[5]

ج.متشابهاتعدم شناخت صحیح و توجیه نشدن برخی آیات و روایات متشابه و عمل به معنی عرفی و ظاهری آنها عاملی برای قول به تشبیه است در حالی­كه محكمات و ضروریات و روایات مبین و حكم عقل قطعی به تأویل و تفسیر متشابهات می­انجامد و برداشت نادرست از این آیات خود خطائی است كه خود قرآن از آن منع می­كند و به صراحت كسانی را كه در قلوبشان میل به انحراف است را عامل به متشابهات می­داند:
هُوَ الَّذی أَنْزَلَ عَلَیْكَ الْكِتابَ مِنْهُ آیاتٌ مُحْكَماتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتابِ أُخَرُ مُتَشابِهاتٌ فَأَمَّا الَّذینَ فی قُلُوبِهِمْ زَیْغٌ فَیَتَّبِعُونَ ما تَشابَهَ مِنْهُ ابْتِغاءَ الْفِتْنَةِ و ابْتِغاءَ تَأْویلِهِ و­ما یَعْلَمُ تَأْویلَهُ إِلاَّ اللَّهُ والرَّاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ یَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنا وما یَذَّكَّرُ إِلاَّ أُولُوا الْأَلْبابِ [6]
برخی آیات متشابه عبارتند از:[7]
1.خداوند نور آسمانها وزمین است؛
2. خداوند رحمن بر عرش قرار یافت؛
3.پروردگارت و ملائكه صف به صف می­آیند؛
4.او كسی است كه در آسمان خدا است و در زمین خداست؛
5.از روح خودم در آدم دمیدم؛
6.هرگز، ایشان در این هنگام از پروردگارشان مستور هستند؛
7. هرچیزی نابود می­شود جز وجه او.
واضح است كه از معنی لغوی و ظاهری این آیات متشابه محدودیت لوازم جسمانیت و شباهت بین خدا و موجودات به ذهن متبادر می­شود. مشبهه و غلات و مجسمه برای عقائد باطل خود به آنها استناد كرده­اند و گفته­اند:
1.خدای آسمان غیر از خدای زمین است و اعظم ازاوست؛[8]
2.شیئیت و موجودیت خدا به معنی جسمیت و محدودیت اوست؛[9
3.خداوند نور و روشنائی است؛[10]
4.خداوند جسم است و دارای صورت، اعضاء و جوارح (گوشت وخون ودست وپا وسروزبان وگوش وچشم)؛
5.خداوند جسمی است بدون شباهت به اجسام؛
6. خداوند در صورتهای زیبا حلول كرده؛
7.صعود و نزول و انتقال و استقرار در مورد خدا صحیح است؛
8.مصاحفه و ملامسه و معانقه با خدا ممكن است؛
9.از بالا تا سینه او تو خالی و بقیه اعضای او توپر است؛
10.خدا در جهت بالا است؛
11.این آراء و امثال آن، تشكیل دهنده عقاید فرقی مانند گروه غلات و فرق حشویه و جهمیه و شیبانیه و جورابیه و ابراهیمیه و حائطیه و كرامیه و مقنعیه است[11] كه تماما از مخالفین مكتب اهل بیت علیهم­السلام هستند؛
تبیین راه خداشناسی صحیح توسط اهل بیت علیهم­السلام
اهل بیت علیهم­السلام در برابر امواج نادانی و غلو و گمراهی در باب توحید به شدت عكس العمل نشان دادند و علاوه بر تبیین صحیح توحید و خداشناسی به تفسیر صحیح تمام آیات متشابه پرداختند و این معارف را به عنوان سند و شاهدی بر بطلان تشبیه و تجسیم در اختیار عقول قرار دادند. اساسا در مكتب وحی و اهل بیت علیهم­السلام معرفت به خدا با مبانی تشبیه واضح البطلان است و انكارخدا و یا انكار معرفت و تصدیق به خداوند را با مذهب تشبیه مساوی می­دانند. درباب خداشناسی سه مسلك كلی وجود دارد:
1.مسلكی كه نفی خدا و معرفت خدا می­كند؛
2.مسلكی كه با تشبیه به اثبات خدا می­پردازد؛
3.مسلكی كه بدون تشبیه به اثبات خدا می­پردازد؛
سپس با اعلام بطلان دو مذهب اول طریق صحیح معرفت خداوند را درمسلك سوم متعین نمودند؛[12]
دربیانی دیگرفرموده­اند:
معروف بغیر تشبیه[13]
این جمله نشان دهنده طریق اثبات و تصدیق به خداست اما نه از راه تشبیه بلكه اثبات بدون تشبیه.
همچنین نه نفی صحیح است نه تشبیه بلكه خداوند حقیقتی است پایدار و موجود برتر است ازتوصیفات وصف كنندگان؛[14] زیرا در واقع تشبیه همان توصیف و بیان حالات است كه در مورد خداوند معنی ندارد و باطل است.
در علت بطلان تشبیه گفته اند: تشبیه درمورد خدا باطل است؛ زیرا هیچ موجودی شبیه خدا نیست ( تا درنتیجه از راه تشبیه به او معرفت حاصل كنیم ).[15]
همچنانكه خداوند در معرفی خود می­فرماید:
لَیْسَ كَمِثْلِهِ شَیْ‏ء[16]
مكتب اهل بیت (علیهم­السلام) عقیده تشبیه را مانع راه خداشناسی و خالق و مخلوق اعلام می­دارد.[17] زیرا در این عقیده باطل مشبه با مشبه به شباهت نیز دارند و در این صورت ملاك خالق و مخلوق از بین می­رود. زیرا خالق غیر از مخلوق است و هیچ شباهت و سنخیتی با هم ندارند در حالی­كه مذهب تشبیه بین دو موجود مشابه است و در واقع تشبیه به انكار خالق و مخلوق كشیده می­شود.

تفسیر متشابهاتبه نص صریح قرآن انگیزه فتنه عاملی برای تمسك به متشابهات قرآنی است و چه فتنه ای بالاتر ازاینكه با این آیات به مخالفت با توحید و ضروریات پرداخته شود. دراین جهت برای از بین بردن نتیجه این فتنه اهل بیت علیهم­السلام به تبیین معنی صحیح آیات متشابه پرداختند تا دیگر بهانه ای ظاهری برای مشبهه باقی نماند. ایشان تاویلات آیات گذشته را اینگونه بیان نمودند:
1.خداوند هدایتگر اهل آسمانها و زمین در امور دین و مصالح ایشان است؛[18]
2.خداوند تدبیر امر عرش را سامان داد و شأن عرش را برتر نمود؛[19]
3.امر خداوند با ملائكه الهی پی درپی می­آید؛[20]
4.از مخلوقی بلند مرتبه به نام روح در آدم دمیده شد به امرخدا؛[21]
5.هرگز، ایشان از ثواب خداوند ممنوع هستند؛[22]
6.هرچیزی نابود می­شود جز دین او و حجتی كه از جانب اوست.[23]

مكتب شیعه ضد تشبیهشیعیان همانطور كه به مذاهب سیاسی مبدل نشدند بلكه اندیشه امامت اهل بیت علیهم­السلام را به عنوان جانشینی از پیامبر اكرم صلی الله علیه وآله و سلم معتقد بودند در گرداب مسائل كلامی نیز با بیانات روشنگر معصومین هدایت شدند و مكتب تشیع هیچگاه به تشبیه در مورد خدا قائل نیست اما نزد اهل سنت، بزرگانی از مكتب اهل بیت علیهم­السلام متهم به تشبیه و تجسیم هستند[24] مانند زراره بن اعین و محمد بن نعمان معروف به مومن طاق و هشام بن حكم و هشام بن سالم و یونس بن عبدالرحمن و گویا ایشان معتقد به شنیع­ترین آراء فاسده هستند و اینگونه به معرفی اصحاب ائمه علیهم­السلام می­پردازند در حالی­كه با توجه به زندگی­نامه این افراد پی می­بریم كه ایشان از بزرگان فقهاء و متكلمین دوران بوده­اند و ازسوئی غلات مشبهه رانده شده از شیعه را منسوب به شیعه می­دانند و ازطرفی بزرگان شیعه را به تشبیه و تجسیم معرفی می­كنند و قطعا غرض ایشان از این تحلیل نادرست این است كه مكتب اهل بیت علیهم­السلام مكتبی غالی و مشبهه معرفی كنند در حالی­كه مكتب اهل بیت مخالف­ترین مكتب با غلو و تشبیه است.
یُریدُونَ لِیُطْفِؤُا نُورَ اللَّهِ بِأَفْواهِهِمْ واللَّهُ مُتِمُّ نُورِهِ ولَوْ كَرِهَ الْكافِرُونَ .[25]
--------------
[1] - نساء،165.
[2] - الاسفراینی، طاهربن محمد ؛ التبصیرفی الدین ،عالم الكتب ،بیروت ،الطبعة الاولی ،1983 ،ص 119
[3] - ثقة الاسلام كلینی ؛الكافی ،8جلدی،دارالكتب الاسلامیه ،تهران ،1365 ه.ش،ج 1 ص 72
[4] - الاسفراینی، طاهربن محمد ؛ التبصیرفی الدین ،عالم الكتب ،بیروت ،الطبعة الاولی ،1983 ،ص 119
عبدالقاهربن طاهربن محمد البغدادی ابومنصور؛الفرق بین الفرق وبیان الفرقة الناجیة ،بیروت،دارالآفاق الجدیده 1977،الطبعةالثانیة،ص 214
[5] - ابن عربی ؛ فتوحات ، جلد 2 ص 459
[6] - آیه شریفه (7)، آل عمران
[7] - اللَّهُ نُورُ السَّماواتِئالْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكاةٍ فیها مِصْباح(35)،نور
الرَّحْمنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوى‏ (5)،طه‏
وَ جاءَ رَبُّكَئالْمَلَكُ صَفًّا صَفًّا (22)، فجر
وَ هُوَ الَّذی فِی السَّماءِ إِلهٌئفِی الْأَرْضِ إِلهٌئهُوَ الْحَكیمُ الْعَلیمُ (84)،زخرف
فَإِذا سَوَّیْتُهُئنَفَخْتُ فیهِ مِنْ رُوحی‏ فَقَعُوا لَهُ ساجِدینَ (29)،حجر و(72)،ص
كَلاَّ إِنَّهُمْ عَنْ رَبِّهِمْ یَوْمَئِذٍ لَمَحْجُوبُونَ (15)، مطففین
كل شئ هالك الا وجهه (88) قصص
[8] - محمد بن عمر كشی ؛رجال كشی،یك جلد،انتشارات دانشگاه مشهد،1348ه.ش ،ص 304
[9] - ابوالحسن الاشعری ؛مقالات الاسلامیین،دارالاحیا الثراث العربی ،بیروت، ص 518و521
[10] - پیشین
[11] - پیشین
[12] - علامه مجلسی ، محمد باقر؛بحار الانوار ،بیروت ،موسسة الوفا ،1404، 110 جلد ، 3ص 304
[13] - پیشین ،3 ص 297
[14] - ثقة الاسلام كلینی ؛الكافی ،8جلد،دارالكتب الاسلامیه ،تهران ،1365 ه.ش،ج ص 100
[15] - پیشین ، 1 ص 82
[16] - شوری ، 11
[17] - ثقة الاسلام كلینی ؛الكافی ،8جلد،دارالكتب الاسلامیه ،تهران ،1365 ه.ش،ج 1 ص 118
[18] - ثقة الاسلام كلینی ،الكافی ،8جلد،دارالكتب الاسلامیه ،تهران ،1365 ه.ش،ج1، ص 115
[19] - علامه مجلسی، محمد باقر؛بحار الانوار ،بیروت ،موسسة الوفا ،1404، 110 جلد ، ج90 ، ص114
[20] - ثقة الاسلام كلینی ؛الكافی ،8جلد،دارالكتب الاسلامیه ،تهران ،1365 ه.ش،ج 1، ص 128
[21] - شیخ صدوق؛ التوحید، یك جلد، انتشارات جامعه مدرسین قم، 1398 هجرى قمرى (1357 شمسى) ،ص 170
[22] - شیخ صدوق؛ معانی الأخبار، یك جلد، انتشارات جامعه مدرسین قم، 1361 هجرى شمسى،ص 13
[23] - علامه مجلسی، محمد باقر؛بحار الانوار ،بیروت ،موسسة الوفا ،1404، 110 جلد ، ج4، ص 5
[24] - الشهرستانی ؛الملل والنحل ،بیروت ،دارالمعرفة، 1404، 2 مجلد،ج 1 ص 181 الی 190
[25] - صف ،8
منبع:پرسمان
تشبیه همانندی و مشابهت را گویند و در متون عقاید اصطلاحی است كه بخاطر نوعی عقیده باطل در خداشناسی اطلاق می­شود. عده ای او را در ذات شبیه به غیر دانسته اند و عده ای با تنزیه خداوند در ذات به شباهت او در صفات با غیر قائل شده اند.