
نبوّت از ریشه "نَبأ" است. نَبَاء، خبری است كه دارای فایده بزرگ و مفید علم یا ظن باشد.چنانچه خبری واجد خصوصیات مذكور نباشد، به آن نبأ گفته نمی‏شود. شأن چنین خبری‏آمده است كه عاری از دروغ باشد، مانند خبر متواتر و خبر واحد قطعی.
نبوّت، سفارت نمایندگی بین خدا و بندگان عاقل اوست، برای از بین بردن مشكلات‏ معاش و معاد آنان.(335)
نَبّی، انسانی است كه بدون واسطه انسان دیگر، از خداوند خبر می‏دهد.(336)
در این مقاله كه موضوع آن ضرورت نبوّت است، ضرورت نبوت عامه مورد بررسی قرارمی‏گیرد. سؤال اساسی در این زمینه آن است كه آیا باوجود عقل در انسان، نیاز به هدایت ‏گردی گری به نام وحی وجود دارد یا خیر؟
قرآن كریم به هنگام روایت داستان انبیاء و عكس‏العمل مردم در مقابل آنان، از گروهی یادمی‏كند كه در مقابل دلایل آشكار و غیرقابل انكار انبیاء، با تكیه بر عقل و علم خود، به تمسخرآنان می‏پرداختند:
»فَلَمَّا جَاءَتْهُمْ رُسُلُهُم بِالْبَیِّنَاتِ فَرِحُوا بِمَا عِندَهُم مِنَ الْعِلْمِ وَحَاقَ بِهِم مَا كَانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُونَ«(غافر: 83)
هنگامی كه رسولانشان دلایل روشن برای آنان آوردند، به دانشی كه خود داشتند خوشحال‏ بودند و غیر آن را هیچ می‏شمردند ولی آنچه را از عذاب به تمسخر می‏گرفتند آنان رافراگرفت.
قرآن در پاسخ این عده، تمام علوم بشری را در پهنه زمین و زمان، دانشی اندك و ناچیز می‏شمارد:
»وَمَا أُوتِیتُم مِّنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِیلاً« (اسراء: 85)
و شما را جز اندك دانشی نداده ‏اند.
قرآن در ضمن برشمردن فوائد نبوت و رسالت انبیاء، از این حقیقت پرده برمی‏دارد كه ‏بدون تعالیم انبیاء انسان‏ها هیچ‏گاه نخواهند توانست از حقایق غیبی جهان آگاه شوند.
»وَیُعَلِّمُكُمْ مَا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ«(بقره: 151)
و آنچه را كه شما به خودی خود توان دانستن آن را ندارید، به شما می‏آموزد.
گذشته از دلایل نقلی، دلایل عقلی دیگری نیز بر نقصان عقل بشری و نیازمندی آن به ‏آموزه‏های وحیانی دلالت دارند. جمله‏ای از این دلایل در مقاله ضرورت دین بیان شده‏است.
1. دلایل ضرورت نبوّت‏در این مجال به ‏طور فشرده به دو دلیل برهان لطف و برهان هدایت عامه اشاره‏ می‏شود. این دو دلیل را متكلمان و حكیمان مسلمان اقامه كرده ‏اند.
1 - 1. برهان لطف(337)
خداوند عقل را همچون چراغی برای راهنمایی انسان در وجود آدمی به ودیعت نهاده‏است. اما واقعیت آن است كه فروغ این چراغ، زوایای راه را نشان نمی‏دهد و در برابر طوفان‏ هوس آسیب‏ پذیر است.
خداوند كه از سر لطف خود عقل را در آدمی به ودیعت نهاده است، از سر همین لطف،برگزیدگانی فرستاده تا بر دعوت عقل تأكید كنند. متكلمان از این كار خداوند به »لطف« تعبیركرده و آن را بر خداوند لازم می‏دانند.(338)
قرآن كریم ضمن تأیید این دلیل عقلی، هدف از ارسال رسولان را اتمام حجت بر بندگان‏و بستن راه عذر و بهانه می‏داند:
»رُسُلاً مُبَشِّرِینَ وَمُنذِرِینَ لِئَلاَّ یَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَی‏ اللّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ وَكَانَ اللّهُ عَزِیزاً حَكِیماً«)نساء: 165)
پیامبرانی كه بشارتگر و هشداردهنده بودند تا برای مردم پس از فرستادن‏ و پیامبران، درمقابل خدا بهانه و حجتی نباشد، و خداوند توانا و حكیم است.
امام رضاعلیه السلام نیز در حدیثی، بر ضرورت عقلی ارسال رسولان تأكید ورزیده‏اند:
پس اگر گفته شود: به چه دلیل خداوند شناخت پیامبران و اقرار و اعتراف به اطاعت برای آنان‏را بر مردم وجاب كرده است؟ در پاسخ گفته می‏شود: از آنجا كه در خلقت و نیروهای آنان چیزی‏كه مصالحشان را تكمیل كند وجود ندارد و خداوند والاتر از آن است كه به چشم دیده شود ]تامردم مصالح خود را بدون واسطه از او بگیرند[ و ناتوانی و عجز آنان از ادراك او آشكار است،چاره‏ای جز آن نیست كه بین خداوند و خلقش پیامبری معصوم باشد تا امر، نهی و آداب او]واجبات، محرّمات و...[ را به آنان برساند و آنان را به چیزهایی كه به واسطه آن منافع خویش رابه دست آورده و ضررها را دفع نمایند، آگاه سازد. زیرا در خلقت آنان چیزی كه با آن، منافع وضررهای خویش را بشناسند وجود نداشت.(339)
1 - 2. برهان هدایت عامه‏
چشم خود را به هر سویی از گستره بی‏كران خلقت بگشاییم، علاوه بر نظم و سامان داخلی، نوعی هدایت و راهنمایی آشكار و پنهان را در جای جای آن می‏بینیم. نظم یك‏موجود، اشاره به هماهنگی اعضای آن و عدم تعارض و تضادبخش‏های مختلف سازنده ‏اش‏ دارد؛ اما هدایت آن به معنای این است كه خداوند همان موجود هماهنگ و منظم را به سوی‏مقصدی خاص روان كرده است. اگر نظم حاكم بر موجودات را به كشتی محكم و منظمی ‏تشبیه كنیم، هدایت تكوینی موجودات ناخدای كشتی‏اند كه اگر آنها را به مقصد از پیش تعیین‏ شده‏ای سوق می‏دهند. حكیمان از این امر به هدایت عامه موجودات تعبیر كرده‏اند كه علامه ‏طباطبایی نمونه‏ ای از آنان است.(340)
»رَبُّنَا الَّذِی أَعْطَی‏ كُلَّ شَیْ‏ءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدَی‏« )طه: 50)
پروردگار ما كسی است كه هر چیزی را خلقتی كه در خور اوست داده سپس آن را هدایت‏ فرموده است.
گفتنی است كه اعتبار اصل هدایت عامه، مبتنی بر استقراء و مشاهده ناقص نیست، بلكه‏مبتنی بر برهانی است كه از وجود غرض و هدفت در خلقت هر موجودی خبر می‏دهد. زیراخداوند حكیم است و كار بیهوده و عبث انجام نمی‏دهد.
انسان نیز همچون موجودات دیگر، مشمول رحمت الهی است و هدایتی درخور دارد؛زیرا در آفرینش او نیز غرض نهفته است:
»أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْنَاكُمْ عَبَثاً وَأَنَّكُمْ إِلَیْنَا لاَ تُرْجَعُونَ« )مؤمنون: 115)
آیا پنداشتید كه شما را بیهوده آفریده‏ایم و اینكه شما به سوی ما بازگردانده نمی‏شوید.
آری؛ خداوندی كه از آفریدن ابرو و مژه - كه سهم اندكی در زندگی آدمی دارند - دریغ‏نورزیده، از فرستادن پیامبران كه بقای نوع انسان و سعادت ابدی هر فرد در گروه آن است،دریغ نمی‏كند.

جمع‏بندی و نتیجه‏گیریانسان در راه سعادت و رستگاری ابدی خود، علاوه بر بهره‏گیری از عقل، نیازمندبهره‏برداری از منبع دیگری به نام وحی است. ضرورت استفاده از وحی، ره‏آورد دلایل متعددعقلانی از جمله برهان لطف و برهان هدایت عامه است. در این نوشتار این دو برهان به‏اختصار بیان گردید. در تأیید این دلایل عقلانی، دلایل نقلی فراوانی نیز وجود دارد.
__________________________
پاورقی :
335) راغب اصفهانی، المفردات، ماده نبأ.
336) فخرالدین طریحی، مجمع البحرین، ج 1، ماده نبأ.
337) با استفاده از: علیرضا امینی و محسن جوادی، معارف اسلامی(2)، )ویراست دوّم(، دفتر نشر معارف، چاپ پنجاه وچهارم، پاییز 1384، قم.
338) ر.ك: الشریف مرتضی، الذخیره فی علم الكلام، ص 323.
339) محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، ج 6، ص 59، )چاپ دوم، مؤسسه الوفاء، بیروت، 1403 ه(.
340) ر.ك: سیدمحمدحسین طباطبایی، المیزان، ج 2، ص 147، ذیل آیه 213 بقره؛ مرتضی مطهری، مجموعه آثار، ج 4،ص 398.منبع:سراج نت
خداوند كه از سر لطف خود عقل را در آدمی به ودیعت نهاده است، از سر همین لطف،برگزیدگانی فرستاده تا بر دعوت عقل تأكید كنند.