 
از جمله عادات رایج در میان برخی از افراد جامعه، بر زبان آوردن الفاظ نادرست و رکیک است که از آن تعبیر به «فحش» می شود. در این نوشتار که برگرفته از یکی از کتاب های آیت الله مجتبی تهرانی است، به صورت مختصر به مباحثی همچون «تعریف فحش»، «اقسام فحش»، «نكوهش فحش از دید شرع و عقل»، «ریشه هاى درونى فحش»، «پیامدهاى زشت فحش» و «راه هاى درمان فحش» اشاره خواهد شد.

ناسزا گفتن و دشنام دادن از رفتارهاى بسیار زشت و زننده اى است كه آدمیان كم و بیش به آن مبتلایند. این بیمارى، مایه نابودى پیوندهاى عاطفى انسان شده، دشمنى و كینه را پدید مى آورد.

این فصل به بیان و توضیح ابعاد گوناگون ناسزا و دشنام پرداخته تا راه هاى درمان مناسب را براى ریشه كن كردن آن ارائه كند. موضوع هاى مورد بحث در این فصل عبارتند از:

1 -تعریف فحش

2 - اقسام فحش

3 - نكوهش فحش از دید شرع و عقل

4 - ریشه هاى درونى فحش

5 - پیامدهاى زشت فحش

6 - راه هاى درمان فحش

* تعریف فحش

فحش ، بذاء، سلاطه ، تفحش و سب ، كلماتى گوناگون با معانى بسیار نزدیك به هم ، بلكه مترادف و هم معنایند. فحش در لغت به معناى افزایش بدى از حد مجاز است؛ یعنى وقتى بدى از حد خود فراتر رود، شخص به ناسزاگویى روى مى آورد. ((تفحش)) به معناى بیهوده گفتن یا هرزه گویى، ((سب)) به معناى گفتار زشت یا دشنام ، ((بذاء)) به معناى بد زبانى و ((سلاطه)) نیز به معناى زبان درازى است .

دانشمندان اخلاق ، به كار بردن سخنان زشت براى اشخاص را فحش و ناسزا مى گویند.

* اقسام فحش

فحش را از جهت انگیزه گوینده به دو قسم مى توان تقسیم كرد:

1 - فحش با انگیزه آزار (قصد جدى )

گاه ناسزا براى رنجاندن و آزردن خاطر دیگرى گفته مى شود. دشنام دهنده در این حالت با جدیت ناسزا گفته ، حرمت شكنى مى كند.

2 - فحش با انگیزه شوخى

هرزه گویى و فحش چه بسا براى شوخى باشد. ناسزا گویى در چنین حالى ، بدون انگیزه رنجاندن است .

گاهى هم این صفت ناپسند، عادت شده، بدون انگیزه خاصى انجام مى گیرد. فرد بیمار در این حال براى رساندن مقاصد معمول خویش، سخنان زشت را به مى گیرد. فحش از جهت زشتى كلمات به كار رفته نیز به مرتبه هاى گوناگون تقسیم مى شود. برخى بسیار زشت است و برخى زشتى كمترى دارد.

البته میزان زشتى و ناپسندى سخنان فرد نزد اقوام و ملت هاى گوناگون مختلف است به این معنا كه گاه سخنى در شهرى بسیار ناپسند شمرده مى شود و در شهر یا كشور دیگر به آن اندازه ناپسند نیست .

* نكوهش فحش از دید شرع و عقل

فحش و ناسزا در سخنان بسیارى از پیشوایان معصوم (علیه السلام ) به شدت نكوهش شده است تا آن جا كه فرموده اند:

در اسلام فحش نیست و مسلمان ناسزا نمى گوید. رسول اكرم (صلى الله علیه و آله و سلم ) مى فرماید:

الفحش و التفحش لیسا من الاسلام فى شى ء/ ناسزا گفتن و هرزه گویى در هیچ موردى از اسلام نیست .

حضرت صادق (علیه السلام) نیز به برخى از یاران خود فرمود كه فحش دادن، كردار ما نیست و پیروان خود را به آن فرا نمى خوانیم.

سماعه كه از یاران امام صادق (علیه السلام) است، مى گوید: دخلت على ابى عبدالله (علیه السلام) فقال لى مبتدئا یا سماعه ما هذا الذى كان بینك و بین جمالك ؟ ایاك ان تكون فحاشا او سخابا او لعانا فقلت : والله لقد كان ذلك انه ظلمنى . فقال ان كان ظلمك لقد اربیت علیه ان هذا لیس من فعالى و لا امر به شیعتى ، استغفر ربك و لا تعد قلت استغفرالله و لااعود/ بر امام صادق (علیه السلام ) وارد شدم . در ابتدا فرمود: به من بگو كه قضیه بین تو با شتربانت [= ساربانت ] چه بوده است ؟ (سپس فرمود) بپرهیز از این كه زشتگو و بدزبان یا فریادزن یا لعنت كننده باشى . من گفتم به خدا سوگند! او به من ستم كرده (من بى جهت به او ناسزا نگفته ام) حضرت فرمود: اگر او به تو ظلم كرده ، همانا تو بر او پیشى گرفتى [= به سبب ناسزا گفتن ، تو هم ستم كردى ]. همانا این فحش از رفتار من نیست و پیروان خود را نیز به آن امر نمى كنم . از پروردگارت آمرزش بطلب و (به سوى بدى) باز نگرد.سماعه گفت : من از پروردگار آمرزش مى طلبم و هرگز باز نخواهم گشت .

پیامبر اكرم (صلى الله علیه و آله و سلم) مى فرماید:

الجنه حرام على كل فاحش ان یدخلها/ ورود در بهشت بر هر زشت گویى حرام است .

ایاكم و الفحش فان الله لا یحب الفحش و التفحش؛ ایاكم و الفحش ‍ فان الله لایحب الفاحش المتفحش/ از ناسزاگویى بپرهیزید. همانا خداوند فحش و هرزه گویى را دوست نمى دارد. از فحش بپرهیزید؛ چرا كه خداوند ناسزاگو و هرزه گو را دوست ندارد.

از حضرت باقر (علیه السلام ) روایت شده است :

ان الله یبغض الفاحش المتفحش/ همانا خداوند فحش دهنده هرزه گو را دشمن مى دارد.

ان الله یبغض الفاحش البذى/ به درستى كه خداوند فحش دهنده بد زبان را دشمن مى دارد.

در وصیت هاى رسول اكرم (صلى الله علیه و آله و سلم ) به حضرت على (علیه السلام ) آمده است :

یا على شر الناس من اكرمه الناس اتقاء فحشه/ اى على !بدترین شخص كسى است كه مردم از زبان بد او ترسیده ، از روى ترس او را گرامى بدارند.

از امام محمد باقر (علیه السلام ) نقل شده است كه پیامبر اكرم (صلى الله علیه و آله و سلم ) به همسرش فرمود:

یا عائشه ان الفحش لو كان ممثلا لكان مثال سوء/ اى عایشه ! اگر فحش در این عالم شكل مى گرفت (و تو آن را مى دیدى)، به شكل زشت و بدى تبدیل مى شد.

از اندیشه و درنگ در این روایت ها، این نتیجه به دست مى آید كه فحش از دید شرع، رفتارى بسیار ناپسند، بلكه ممنوع است. تعبیرهایى چون نبودن در اسلام ، وارد نشدن در بهشت ، دوست نداشتن خدا، دشمنى خدا، همه و همه شدت زشتى این رفتار را نشان مى دهد تا آن جا كه امام صادق (علیه السلام ) به فحش دهنده وعید آتش داده است؛ آن جا كه مى فرماید:

البذاء من الجفاء و الجفاء فى النار/ بد زبانى از جفا كارى است و جفا كارى در آتش است .

* ریشه هاى درونى فحش

ناسزاگویى در یكى از عوامل ذیل ریشه دارد:

1 - خشم و عصبانیت

فحش، اغلب از شعله ور شدن خشم سرچشمه مى گیرد. فرد خشمگین به دلیل ناتوانى در مهار كردن خشم خود، به رفتار زشتى چون فحش دچار مى شود و با تكرار و استمرار آن ، این رفتار به شكل عادت در مى آید.

2 - شوخى

گاه ناسزاگویى فقط براى مزاح و شوخى با فرد و خنداندن دیگران صورت مى گیرد كه این خود نیروى شهوت ریشه دارد. هرزه گویى هاى دلقك هاى دربار پادشاهان ، از این نوع به شمار مى آید.

3 - عادت

تربیت نادرست در شیوه سخن گفتن ، سخنان ناهنجار و نازیبا را براى انسان عادى مى سازد. فرد مبتلا به فحش در چنین حالتى ، بدون سركشى دو نیروى خشم و شهوت، دشنام مى دهد؛ زیرا ناسزاگویى براى او، مانند سخنان دیگرش به شكل عادت در آمده است .

* پیامدهاى زشت فحش

ناسزاگویى و دشنام، پیامدهاى شومى را در دنیا و سراى آخرت براى انسان به بار خواهد آورد كه از آن میان مى توان به موارد ذیل اشاره كرد:

- پیامدهاى فحش در دنیا

1. تحریك دیگران به ناسزاگویى: دشنام به دیگران، مایه خشم آن ها شده، ایشان را نیز به همین رفتار زشت وا مى دارد. ناسزا به آرمان و عقیده دیگران ، چه بسا آن ها را به فحش به آرمان انسان ناسزاگو وادارد.

خداوند متعالى در قرآن كریم مى فرماید:

و لا تسبوا الذین یدعون من دون الله فیسبوا الله عدوا.../ خدایان آن ها را فحش ندهید؛ چرا كه آن ها نیز (در مقابل) از روى دشمنى به خداوند ناسزا مى گویند.

2. ایجاد دشمنى: ناسزاگویى، بذر دشمنى را در دل دیگران مى پاشد و آن ها را از فحش دهنده متنفر مى كند؛ چنین فردى به جاى كسب دوستى ، بر تعداد دشمنان خود مى افزاید.

رسول خدا (صلى الله علیه و آله و سلم ) مى فرماید:

لا تسبوا الناس فتكسبوا العداوه لهم/ به مردم دشنام ندهید تا دشمنى ایشان را به دست نیاورید.

3. ایجاد نفاق و دورویى: فحش، مردم را به دورویى سوق مى دهد؛ چرا كه آن ها مى كوشند براى ایمن ماندن از زبان دشنام دهنده ، بدون وجود كم ترین علاقه ، به او احترام گذارند؛ همان گونه كه رسول خدا (صلى الله علیه و آله و سلم) در وصیت به امیر مؤ منان على (علیه السلام ) فرمود: اى على بدترین مردم كسى است كه مردم از روى ترس به او احترام گذارند.

این همان مصداق دوگانگى زبان و قلب و در نتیجه ، آشكار شدن نفاق در جامعه است . فحش ، افزون بر ایجاد نفاق در دیگران ، نفاق گوینده را نیز نشان مى دهد.

حضرت صادق (علیه السلام ) مى فرماید:

ان الفحش و البذات ء و السلاطه من النفاق/ همانا فحش و بد زبانى و زبان درازى از دورویى است .

بر اساس این روایت ، هر سخن زشتى كه به زبان آورده شود، ممكن است از روى دشمنى نبوده ، از روى عادت باشد؛ ولى چون آن چه بر زبان جارى مى شود، غیر از آن است كه در دل وجود دارد دوگانگى میان این دو پدید مى آید.

4. نابودى حركت: از دیگر پیامدهاى این رفتار زشت، كاهش بركت رزق و روزى است . خداوند زندگى فرد ناسزاگو را فاسد مى كند. امام باقر(ع) مى فرماید:

من فحش على اخیه المسلم نزع الله منه بركه رزقه و و كله الى نفسه و افسد علیه معیشته/ هر كس به برادر مسلمانش ناسزا بگوید، خداوند بركت روزى را از او مى گیرد و او را به خود واگذاشته و زندگى اش را فاسد مى كند.

اگر خداوند شخصى را به خود واگذارد، دیگر روى صلاح به خود نخواهد دید. خداوند خیر و بركت را از زندگى اش بر مى دارد و این همان معناى ((فساد معیشت)) است . چنین شخصى گاه به چپ و گاه به راست مى دود، گاه شهوت او را به یك طرف و گاه غضب به طرفى دیگر مى كشد و در نتیجه نمى تواند خط مشى درستى براى خود برگزیند و بیچاره مى شود.

5. مایه فسق: ناسزاگویى فرد را از ((ملكه عدالت)) جدا مى سازد و در شمار فاسقان جاى مى دهد.

رسول خدا (صلى الله علیه و آله و سلم ) مى فرماید:

سباب المومن فسوق و .../ دشنام گویى به مؤمن فسق است .

6. اجابت نشدن دعا: دشنام و ناسزا عمل مهمى در اجابت نشدن دعاى فرد است . امام صادق (علیه السلام ) مى فرماید:

كان فى بنى اسرائیل رجل فدعا الله ان یرزقه غلاما ثلاث سنین فلما راءى ان الله لا یجیبه قال یا رب ابعید انا منك فلا تسمعنى ام قریب انت منى فلا تجیبنى قال فاتاه آت فى منامه فقال انك تدعو الله عزوجل منذ ثلاث سنین بلسان بذى ء و قلب عات غیر تقى و ثیه غیر صادقه فاقلع عن بذائك و لیتق الله قلبك و لتحسنبیتك قال ففعل الرجل ذلك ثم دعا الله فولد له غلام/ مردى در میان بنى اسرائیل مدت سه سال از خداوند، فرزند مى خواست . زمانى كه دید خداوند دعاى او را اجابت نمى كند، گفت : پروردگارا آیا من از تو دورم كه صداى مرا نمى شنوى یا ته به من نزدیكى و دعایم را اجابت نمى كنى . پس ، كسى (را) در خواب (دید كه نزد) او آمد و گفت : همانا تو سه سال است خدا را با زبانى آلوده به ناسزا و قلب بى هراس از خدا و انگیزه غیر راستین مى خوانى. ناسزاگویى را از زبانت جدا، و قلب خود را اهل ترس و تقوا ساز و انگیزه خویش را نیكو كن . آن مرد چنین كرد: سپس خدا را خواند و براى او فرزندى به دنیا آمد.

- پیامدهاى فحش در آخرت

1. محرومیت از بهشت: فرد گرفتار به ناسزاگویى و فحش ، راهى به بهشت نخواهد یافت . چنان كه رسول خدا (صلى الله علیه و آله و سلم ) فرمود: ورود به بهشت بر هر دشنام دهنده اى حرام است.

2. ورود به دوزخ: سرانجام رفتار ناسزاگو آتش دوزخ خواهد بود، چنان كه امام صادق (علیه السلام ) فرمود: بد زبانى از جفاكارى است و جفاكار در آتش است .

* راه هاى درمان فحش

اندیشه و درنگ در پیامدهاى زشت فحش، راه عملى درمان این بیمارى است با یادآورى مداوم آن، احساس نفرت از این رفتار، شدت مى گیرد و در نهایت به ریشه كن شدنش مى انجامد.

همچنین باید كوشید تا ریشه هاى این رفتار نابود و غضب و شهوت سركش رام و فرمانبردار شود، كه مهار كردن این دو نیرت مایه رهایى انسان از همه آفت هاى زبان است. كوشش در به كار گرفتن سخنان نیكو و استفاده از گفتار خوش، راهى عملى براى درمان بیمارى فحش است. عادت كردن به گفتار نیكو، ملكه زشت و ناپسند ناسزاگویى را از روان آدمى خارج مى سازد.

منبع: اخلاق الاهی/ جلد چهارم، آفات زبان/ استاد آیت الله مجتبى تهرانى برگرفته از خبرگزاری رسمی حوزه علمیه
فحش، اغلب از شعله ور شدن خشم سرچشمه مى گیرد. فرد خشمگین به دلیل ناتوانى در مهار كردن خشم خود، به رفتار زشتى چون فحش دچار مى شود و با تكرار و استمرار آن ، این رفتار به شكل عادت در مى آید.