همه اتفاق متفكران و متكلمان اسلامی بر این باورند كه اصل و اساس دین، یعنی توحید، نبوت و معاد، خطوط كلی و جوهره ادیان الهی در همه اعصار بوده و همه پیروان راستین ‏انبیاء تحت تعالیم آن بزرگواران و به اقتضای فطرت خداجوی خویش، آن را باور داشته ‏اند. قرآن كریم، دعوت به توحید را مشترك میان همه پیامبران الهی می ‏داند:«وَمَا أَرْسَلْنَا مِن قَبْلِكَ مِن رَّسُولٍ إِلَّا نُوحِی إِلَیْهِ أَ نَّهُ لاَ إِلهَ إِلَّا أَنَا فَاعْبُدُونِ؛ و ما قبل از تو هیچ پیامبری را نفرستادیم، جز اینكه به او وحی كردیم كه غیر از من معبودی‏ نیست، پس تنها مرا بپرستید.» (انبیاء،آیه 25) و «وَلَقَدْ بَعَثْنَا فِی كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولاً أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَاجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ؛ ما در هر امتی رسولی برانگیختیم كه (می ‏گفت:) خدای یكتا را بپرستید، و از طاغوت (شیطان، پیشوایان گمراهی و...(111) ) اجتناب كنید!»(نحل،آیه 36) برپایی جامعه عدالت محور نیز از مسئولیت های مشترك میان همه پیامبران بوده است؛ چرا كه می فرماید:«لَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا بِالْبَیِّنَاتِ وَأَنزَلْنَا مَعَهُمُ الْكِتَابَ وَالْمِیزَانَ لِیَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ...؛ و ما رسولان خود را با دلایل روشن فرستادیم و با آنها كتاب(آسمانی) و میزان نازل كردیم تا مردم به عدالت قیام كنند.» (حدید،آیه 25)
بنابراین، با توجه به آیات یاد شده، اصل دین كه منطبق با فطرت انسان است،(112) از آدم تاخاتم(ص) یكی بیش نیست و آن هم اسلام نام دارد. چنان كه می ‏فرماید:«إِنَّ الدِّینَ عِندَاللّهِ الْإِسْلاَمُ... ؛دین در نزد خدا، اسلام (و تسلیم بودن در برابر حق) است.» (آل عمران،آیه 19) «وَمَن یَبْتَغِ غَیْرَ الْإِسْلاَمِ دِیناً فَلَن یُقْبَلَ مِنْهُ وَهُوَ فِی الآخِرَةِ مِنَ الْخَاسِرِینَ؛ و هر كس جز اسلام(و تسلیم در برابر فرمان حق)، آیینی برای خود انتخاب كند، از او پذیرفته‏ نخواهد شد و او در آخرت از زیان كاران است.» (آل عمران،آیه 85)
در آیه دیگری نیز به وحدت و ثبات دین و اصول آن میان همه ادیان الهی اشاره كرده و می‏فرماید:«شَرَعَ لَكُم مِنَ الدِّینِ مَا وَصَّی‏ بِهِ نُوحاً وَالَّذِی أَوْحَیْنَا إِلَیْكَ وَمَا وَصَّیْنَا بِهِ إِبْرَاهِیمَ وَمُوسَی‏ وَعِیسَی‏أَنْ أَقِیمُوا الدِّینَ وَلَا تَتَفَرَّقُوا فِیهِ... ؛ آیینی را برای شما تشریع كرد كه به نوح، توصیه كرده بود و آنچه را بر تو وحی فرستادیم و به ‏ابراهیم و موسی و عیسی(علیهم السلام‏) سفارش كردیم این بود كه دین خدا را بر پا دارید و درآن، تفرقه ایجاد نكنید!» (شوری،آیه13)
بنابراین ادیان الهی در اصل دیانت كه همان اسلام است، اشتراك داشته و تفاوت آنها تنها در فروع و شرایع است. اما اصول دین مانند توحید، نبوت، معاد و برپایی عدالت، همان‏ خطوط كلی است كه در همه زمان ها و مكان ها یكسان است و همه انسان ها با هر نژاد و قومیتی، به سوی آن فراخوانده شده ‏اند. امّا در فروع دین و جزئیات، سخن از تعدد و تفاوت است، چنان كه می‏فرماید:«لِكُلٍّ جَعَلْنَا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاج؛ برای هر امتی از شما شریعت و روش خاصی قرار دادیم.» (مائده،آیه 48)
از این رو، اختلاف در شرایع و قوانین جزئی با توجه به زمان های مختلف و مخاطبان‏ گوناگون كه وجود داشته ‏اند، در جوهره و ماهیت این دین واحد الهی كه نامش «اسلام» است ‏تأثیری نداشته‏اند. تعلیمات پیامبران نیز در عین اختلاف در پاره ‏ای از موارد جزئی و فروع ‏عملی، مكمل و متمم یكدیگر بوده و در یك شاه راه هدایت(صراط مستقیم) حركت‏ می‏ كرده‏ اند.(113)
برای تكمیل بحث و زدودن برخی ابهامات از آن، چند نكته مهم بیان می‏ شود:
1. پیامبران الهی، 124000 نفر بوده ‏اند،(114) كه از این میان تنها پنج نفر آنان نوح، ابراهیم،موسی، عیسی و محمد(ص)، با عنوان پیامبران اولوا العزم (احزاب،آیه 7) و صاحبان رسالت ‏گسترده، دین و شریعت، اعلام شده‏ اند (شوری،آیه13). به دلیل اینكه خداوند در این آیه، در مقام ‏امتنان به مسلمانان و درصدد بیان جامعیت و كمال دین خاتم (اسلام) است، اگر دین دیگری ‏جز این پنج دین و شریعت وجود داشت، حتماً آن را نیز مطرح می ‏ساخت.(115)
2. سایر پیامبرانی كه در فاصله زمانی این پنج پیامبر اولوالعزم و صاحب دین و شریعت‏ وجود داشته‏اند، مأمور بودند تا دین و شریعت پیامبر یا پیامبران اولوا العزم زمان خویش را تبلیغ كنند.(116)
3. این كه قرآن كریم برای غیر پیامبران اولوا العزم، مانند داود(ع) از كتابی به نام زبور، نام ‏می ‏برد(نساء،آیه163) و در روایات نیز برای آدم، شیث و ادریس‏(ع) كتاب هایی را اعلام می ‏كند، منافات با كتب آسمانی پیامبران اولوا العزم و دین و شریعت آنان ندارد؛ زیرا آن كتاب ها دربردارنده احكام و شرایع نبوده، تنها به مباحث دیگری از قبیل مواعظ اخلاقی پرداخته‏ اند.(117)
4. كلمه شریعت، در قرآن كریم به دو معنا آمده است. در آیه 13 سوره شوری‏، شریعت به‏ معنای دین آمده است: «شرع لكم من الدین»، كه مراد از آن، همانا دین به معنای جامع اصول و فروع آن است. و در آیه 48 سوره مائده «لكل جعلنا منكم شرعة و منهاجاً»، منظور از شریعت، فروع دینی، احكام و شرایع عملی است. از این رو، هرگاه سخن از شرایع پیامبران اولوا العزم است، مراد همان دین به معنای جامع‏ اصول و فروع است، مانند روایت زیر:«اِنَّ اللَّهَ تَبارَكَ وَ تَعالی‏ أعْطی‏ مُحَمّداًصلی الله علیه وآله شرائِعَ نُوحٍ وَ اِبْراهیمَ وَ مُوسی‏ وَ عیسی ‏علیه السلام : اَلتَّوحیدُ و...؛ خداوند تبارك و تعالی به محمد(ص)شرایع نوح، ابراهیم، موسی و عیسی(‏ع) را عطا كرده‏ است ‏كه آن: توحید و...» (118)
5 . این كه گفته شده، گوهر و حقیقت دین به ویژه توحید و خداپرستی، فطری بوده و عقل و فطرت پاك و سالم انسان آن را اقتضا دارد، به این معنا نیست كه انسان ها برای پذیرش ‏دین و پرستش خدا، نیازی به ارسال پیامبران و تشریع و تبلیغ ادیان توسط آنان ندارند و خود می‏ توانند با تكیه بر خواست فطرت و هدایت و ارشاد عقل خود، به خداپرستی و مكارم ‏اخلاقی روی بیاورند و به آنان پایبند شوند، هرگز چنین نیست؛ زیرا عقل و فطرت انسان ‏دچار انحراف و گمراهی می‏ شود و به جای خدا و دین حق به خدا و دین باطل روی می ‏آورد. پرستش بت ها و موجودات آسمانی و زمینی توسط كثیری از مردم در طول تاریخ، گواه روشن ‏آن است. به همین دلیل، امیر مؤمنان علی(‏ع) اساساً بعثت پیامبران را برای یادآوری پیمانِ‏ فراموش شده فطرت خداجوی بشر و شكوفا سازی عقلِ و گنجینه‏ های فكری و ذهنی او، اعلام كرده است: فَبَعَث فیهِمْ رَسُلَهُ... لِیَسْتَأْدُوهُمْ میثاقَ فِطْرَتِهِ... وَ یُثیرُوا لَهُمْ دَفائِنَ الْعُقُولِ.(119)
6 . این ‏كه گفته شده، اصل و گوهر دین همیشه ثابت بوده و تغییر نمی ‏كند، به این معنا نیست كه دین فقط در بخش فروعات عملی دچار تغییر بوده، سیر تكاملی را پیموده است؛ بلكه در بخش اصول دین نیز این تحول تكاملی رخ داده و پیوسته و به موازات رشد و تكامل‏ فكری و علمی بشر، سیر تكاملی داشته است، ولی تكامل در اصول دین با حفظ ماهیت مسائل اعتقادی، تغییرات در جهات غنای محتوای آن، افزوده شدن مسائل جدید بر آن‏ مسائل اصولی، آشكار سازی ابعاد نهفته و بیان نشده آن با روش های جدید استدلالی و علمی و مانند آن بوده است.(120)
7. آیین پیامبر خاتم حضرت محمد بن عبدالله‏(ص) ، یعنی اسلام، تنها دین معتبر در این ‏عصر و عصرهای بعدی تا روز قیامت است. از این رو، پذیرش این دین و پیروی مطلق از آن، وظیفه همه انسان های روی زمین است و هیچ دینی جز دین پیامبر خاتم‏(ص)، از كسی‏ پذیرفته نیست (آل عمران،آیه19و85) به همین دلیل، ادیان دیگر، نسخ شده و فاقد اعتبار می ‏باشند. بر این ادعا، دلایل بسیاری می ‏تواند اقامه كرد، از جمله: الف. سلسله نبوّت، چه تشریعی و چه تبلیغی پایان یافته و پیامبر اسلام(‏ص) خاتم پیامبران ‏و دین او، خاتم ادیان اعلام گردیده است:«مَا كَانَ مُحَمَّدٌ أَبَا أَحَدٍ مِن رِّجَالِكُمْ وَلكِن رَّسُولَ اللَّهِ وَخَاتَمَ النَّبِیِّینَ؛ محمد(ص) ، پدر هیچ یك از مردان شما نیست، ولی رسول خدا و ختم كننده (و آخرین)پیامبران است.» (احزاب،آیه 40)
ب. اسلام، دین جامع و كامل است، چنان كه در بند نخست (این مقاله و مقالات جامعیت‏ و كمال دین اسلام، آیین پاسخگو و...) گفته شد، اسلام، تنها دینِ برخوردار از جامعیت و كمال مطلق است، به این صورت كه همه آن چه را پیامبران و ادیان گذشته آورده ‏اند، یك جا و به‏ طور كامل دربرداشته و اضافه بر آن را نیز به دلیل نیاز انسان ها در زمان های گوناگون به ‏اقتضای رشد فكری و علمی (چه به صورت بالفعل و چه بالقوه) دارا است. عقل و منطق‏ حكم می‏ كند كه با وجود دین كامل، از پیروی از دین ناقص پرهیز شود.
ج. شواهد و قرائن قطعی وجود دارد كه متون اصلی سایر ادیان، دچار تحریف و انحراف ‏شده و بسیاری از احكام و مسائل اصولی و فروعی آنها، دچار تحریف و انحراف شده و بسیاری از احكام و مسائل اصولی و فروعی آنها، نه تنها با آن چه پیامبران آنها آورده ‏اند، سازگاری ندارد، بلكه اساساً با عقل و علم نیز ناسازگارند.(121) این در حالی است كه متون اصلی آیین آسمانی اسلام، به ویژه قرآن كریم، از هرگونه ‏تحریف و انحراف مصون مانده و خواهد ماند؛ چرا كه معجزه جاوید پیامبر خاتم(‏ص) ،اعلام شده است.(122) آیا عقل اجازه می ‏دهد كه به جای دین و كتاب آسمانی كامل و دور از هر گونه تحریف، به دین ناقص و كتاب آسمانی تحریف شده روی آوریم؟!

جمع ‏بندی و نتیجه‏ گیری‏اصول دین یعنی توحید، نبوت و معاد، به عنوان خطوط كلی و جوهره ادیان، پیوسته‏ یكی بوده و به همین دلیل، پیروان همه ادیان به اقتضای فطرت خداجوی خویش آن را باور داشته ‏اند.
قرآن كریم در آیات فراوانی به وحدت ادیان در اصول و تعدد و اختلاف در فروع و شرایع تصریح كرده است.
پیامبران الهی به رغم اختلاف و تفاوت در پاره ‏ای از تعالیم جزئی و فرعی، در اصل دین‏ وحدت داشته ‏اند و تعلیمات آنها مكمل و مؤید یكدیگر بوده است.
با توجه به اینكه از میان یكصد و بیست و چهار هزار پیامبر، تنها پنج نفر پیامبران‏ اولوا العزم كتاب و شریعت داشته‏ اند، بقیه موظف به تبلیغ دین آنان بوده ‏اند.
كتاب برخی دیگر از پیامبران، چون دربردارنده احكام نبوده است با كتب دینی پیامبران‏ اولوا العزم تعارض و تنافی نداشته است.
فطری بودن گوهر و حقیقت دین، بشر را از شرایع آسمانی و تشریع و تبلیغ آن توسط پیامبران الهی بی ‏نیاز نمی ‏كند.
ادیان به رغم ثبات در اصول دین، سیر تكاملی داشته ‏اند.
اسلام، بنا به دلایل چندی از جمله جامعیت و كمال و خاتمیت نبوّت، تنها دین پذیرفته‏ و معتبر نزد خداوند است.
------------------------------------------------------
پی نوشت ها:
111) مجمع البیان، ج 2 - 1، ص 633 - 632 .
112) قرآن بر فطری بودن دین (روم،آیه30) تصریح دارد. در این زمینه ر. ك: المیزان، ج‏16، ص 199 -138، ذیل آیه یاد شده.
113) ر. ك. مجموعه آثار، شهید مطهری، ج 2، ص 183 - 181 و ج 3، ص 164 - 158. در مقالات بعدی، درباره برتری‏دین اسلام بر دیگر ادیان، به تفصیل سخن گفته خواهد شد.
114) ر. ك: بحارالانوار، ج 11، ص 32 - 30، ح 24 21 و 25.
115) ر. ك: در محضر علامه طباطبائی: پرسش‏ ها و پاسخ ها، تهیه‏ كننده: محمدحسین رخ‏شاد، انتشارات نهاوندی، 1386ه . ش، ص 72 و 77، همو، المیزان، ج 16، ص 278 - 277.
116) اصول كافی، ج 2، ص 18 - 17، باب الشرائع، حدیث 2.
117) المیزان، ج 2، ص 142.
118) اصول كافی، ج 2، ص 17، روایت 1، از امام صادق(ع).
119) صبحی صالح، نهج ‏البلاغه، خطبه 1، ص 43. درباره فطری بودن دین و مسائل پیرامون آن، به این كتاب رجوع كنید:عبدالله جوادی آملی، تفسیر موضوعی قرآن كریم (ف‏طرت در قرآن)، ج 12.
120) ر. ك: المیزان، ج 1، ص 208 و ج 2، ص 133 - 130 و 157 - 148 و ج 16، ص 185 - 183 و 199 - 198؛ مجموعه‏ آثار، ج 3، ص 168 - 159.
121) نشانه ‏ها و نمونه‏ های تحریف در كتب مقدس سایر ادیان به ویژه در كتب دو دین یهود و نصارا فراوان و بلكه فزون ‏از شمار است. از روشن ‏ترین و بزرگ‏ترین تحریف در آنها در اصول دین، اعتقاد به ثنویت (دوگانه پرستی) در آیین ‏زرتشت، تثلیث (سه‏ گانه پرستی) و نیز فرزند خدا خواندن عیسی و عُزَیر در دو دین مسیحی و یهودی و نیز نسبت های ناروا از قبیل نسبت شراب خواری و زناكاری به پیامبران الهی است ر. ك: كتب مقدس عهد عتیق و عهدجدید، نشر انجمن پخش كتب مقدسه در میان ملل، به ویژه سِفر اعداد، باب 27، جمله 14 و باب 12، جمله‏ های 11- 9 و انجیل لوقا، باب 7، جمله‏ های 34 - 33 و باب 22، جمله ‏های 20 - 17 و انجیل یوحنّا، باب 2، جمله‏ های 11 - 1؛توماس میشل، كلام مسیحی، ترجمه حسین توفیقی، مركز مطالعات و تحقیقات ادیان، قم، ص 75 - 65؛ مایكل ‏پترسون و جمعی دیگر، عقل و اعتقاد دینی، نشر بنیاد فرهنگ امروز، تهران، 1376 ش، ص 465 - 464.
منبع:پرسمان
این كه قرآن كریم برای غیر پیامبران اولوا العزم، مانند داود(ع) از كتابی به نام زبور، نام ‏می ‏برد و در روایات نیز برای آدم، شیث و ادریس‏(ع) كتاب هایی را اعلام می ‏كند، منافات با كتب آسمانی پیامبران اولوا العزم و دین و شریعت آنان ندارد؛ زیرا آن كتاب ها دربردارنده احكام و شرایع نبوده، تنها به مباحث دیگری از قبیل مواعظ اخلاقی پرداخته‏ اند.