همان‌طور که اشاره کردیم، دفاع مشروع نهادی است که براساس آن اشخاص به‌صورت استثنایی مجوز دفاع و محافظت از خود در برابر برخی از آسیب‌ها و خطرات را پیدا می‌کنند. به‌طور ویژه باید این خطرات از انواع خطراتی باشد که شخص در صورت قرار گرفتن در معرض آن، به هر علت نتواند با مراجعه‌ به نهادهای دولتی از خود در برابر آن محافظت کند. حال باید دید که درنظر گرفتن چنین حقی برای شهروندان چه آثاری به‌دنبال دارد.

دفاع مشروع نهادی است که در قانون مجازات اسلامی پیش‌بینی شده است و از علل موجهه‌‌ جرم به‌شمار می‌رود. علل موجهه‌ جرم به شرایطی گفته می‌شود که درصورت وجود آ‌نها، رفتاری که در حالت عادی جرم به‌شمار می‌رود، دیگر جرم نخواهد بود. به عبارت بهتر، علل موجهه‌ جرم باعث می‌شوند رفتاری که جرم است، دیگر جرم نباشد. دفاع مشروع نیز یکی از علل موجهه‌ جرم است؛ یعنی اگر قانون‌گذار رفتاری را جرم انگاری کرده باشد و شخصی این رفتار را در حالت دفاع مشروع انجام دهد، چون دفاع مشروع از علل موجهه‌ جرم است باعث می‌شود که این رفتار از حالت جرم بودن خارج شود و دیگر نتوان آن را جرم دانست.

به‌عنوان نمونه، قتل رفتاری مجرمانه است؛ یعنی قانون‌گذار آن را ممنوع کرده و برای مرتکب آن مجازات درنظر گرفته است که این مجازات می‌تواند براساس نوع قتل، قصاص یا پرداخت دیه به‌همراه تحمل حبس باشد. بااین‌حال اگر شخصی در حین دفاع مشروع، رفتاری انجام دهد که باعث مرگ دیگری شود، نمی‌توان وی را به‌خاطر ارتکاب قتل به مجازات قصاص محکوم کرد؛ حتی اگر این قتل به‌صورت عمدی واقع شده باشد.

بنابراین، اصل بر این است که ارتکاب جرم تحمل مجازات را به‌دنبال دارد؛ یعنی هر کس مرتکب رفتار ممنوعه‌ی قانونی شود، باید عقوبت آن را تحمل کند، اما گاه به‌علت وجود برخی عوامل، شخص مجرم مجازات نمی‌شود که یکی از این موارد، ارتکاب جرم در حین دفاع مشروع است. البته همان‌طور که پیش‌تر نیز ذکر شد، دفاع مشروع به‌طور کلی بر عنوان مجرمانه اثر می‌گذارد؛ یعنی رفتار را از شمول عنوان مجرمانه خارج می‌کند و از این طریق باعث می‌شود که فرد مجازات نشود.

شرایط تحقق دفاع مشروع
حال که به‌اختصار با دفاع مشروع و تأثیر آن در مجازات افراد آشنا شدیم، باید به این نکته اشاره کنیم که تحقق دفاع مشروع منوط به رعایت شرایطی است. یعنی نمی‌توان هر نوع دفاعی را مشروع دانست، اما پرسش این است که چه شرایطی برای تحقق دفاع مشروع لازم است؟ به‌عبارت بهتر، باید چه شرایطی وجود داشته باشد تا بگوییم دفاعی که صورت گرفته مشروع است؟ پرداختن به شرایط دفاع مشروع نیاز به تحلیل و بررسی ماده‌ی ۱۵۶ قانون مجازات اسلامی دارد، زیرا در این ماده، قانون‌گذار دفاع مشروع را پیش‌بینی کرده است. ماده‌ی ۱۵۶ قانون مجازات اسلامی مقرر کرده است:

«هرگاه فردی در مقام دفاع از نفس، عِرض، ناموس،‌ مال یا آزادی تن خود یا دیگری در برابر هرگونه تجاوز یا خطر فعلی یا قریب‌الوقوع با رعایت مراحل دفاع، مرتکب رفتاری شود، طبق قانون جرم محسوب نمی‌شود.» شرایطی که درصورت اجماع باعث می‌شوند رفتار فرد جرم شناخته نشود، از قرار زیر هستند:

 رفتار ارتکابی برای دفع تجاوز یا خطر ضرورت داشته باشد.
 دفاع مستند به قرائن معقول یا خوف عقلائی باشد.
 خطر و تجاوز به‌سبب اقدام آگاهانه یا تجاوز خود فرد و دفاع دیگری صورت نگرفته باشد.
 توسل به قوای دولتی بدون فوت وقت عملا ممکن نباشد یا مداخله‌ی آنان در دفع تجاوز و خطر مؤثر واقع نشود.

دفاع مشروع به چه معنا است؟ چه شرایطی دارد؟
الف) ارتکاب جرم در حین دفاع می‌تواند برای دفاع از موضوعات مختلفی صورت بگیرد، اما در صورتی می‌توان رفتاری را دفاع مشروع دانست که برای حمایت از نفس (جان)، عِرض (آبرو)، ناموس، مال یا آزادی خود یا دیگران انجام شده باشد. درواقع، امور متعددی می‌تواند در زندگی هر شخص دارای ارزش باشد، اما قانون‌گذار دفاع از تمامی آنها را مشروع و مجاز نمی‌داند. 

ب) رفتاری که فرد به‌عنوان دفاع انجام می‌دهد، باید برای دفع تجاوز یا خطر ضرورت داشته باشد. این شرط بدین معناست که اگر شخصی که در معرض خطر قرار گرفته، بتواند فرار کند یا با استفاده از روش‌هایی همچون فریاد زدن از دیگران کمک بگیرد و به این نحو متجاوز را دفع کند، باید از همان روش استفاده کند. 

ج) دفاع باید براساس قرائن معقول یا وجود خوف (ترس) عقلائی صورت بگیرد. مطابق این شرط زمانی دفاع را می‌توان مشروع تلقی کرد که یا خطر و حمله تحقق پیدا کرده‌ باشد (خطر فعلی؛ یعنی ابتدا خطر به‌طور کامل محقق شود و پس از آن فرد در مقابل آن به دفاع بپردازد) یا اینکه خطر، قریب‌الوقوع باشد. 

د) خطر و تجاوزی که مدافع درصدد مقابله با آن برآمده است، نباید به‌سبب اقدام آگاهانه یا تجاوز خود او ایجاد شده باشد. به‌عبارت بهتر، اگر شخص الف رفتاری انجام بدهد که موجب شود شخص ب تحریک شود و به او حمله کند، شخص الف نمی‌تواند دفاع از خود در برابر این حمله را دفاع مشروع بداند. 

هـ) یکی از مهم‌ترین شروطی که چندین مرتبه توضیح داده شد و در ماده‌ی ۱۵۶ قانون مجازات اسلامی هم ذکر شده، این است که توسل به قوای دولتی بدون فوت وقت عملا ممکن نباشد یا مداخله‌ی آنان در دفع تجاوز و خطر مؤثر واقع نشود.

شرایط مشروع بودن دفاع از دیگران
گاهی ممکن است شخصی برای دفاع از دیگران رفتار مجرمانه‌ای انجام بدهد. درصورتی می‌توان این دفاع را مشروع دانست که علاوه‌بر شرایط ذکرشده یکی از عوامل زیر نیز وجود داشته باشد:

 دفاع شونده از نزدیکان دفاع‌کننده باشد؛
 مسئولیت دفاع از او (دفاع‌شونده) برعهده‌ی دفاع‌کننده باشد؛
 دفاع‌شونده نتواند از خود دفاع کند؛
 دفاع‌شونده از دیگران تقاضای کمک کند یا در وضعیتی باشد که امکان کمک گرفتن از دیگران را نداشته باشد.منبع: وبسایت چطور
با مدرن شدن جوامع، اداره‌ی جامعه و حمایت از شهروندان در برابر انواع خطرات و آسیب‌هایی که می‌تواند آنها را تهدید کند، برعهده‌ی دولت گذاشته شده است. دولت نیز موظف است در چهارچوب قانون به این وظیفه عمل کند، اما نمی‌توان این موضوع را نادیده گرفت که ممکن است در برخی از موقعیت‌ها، اشخاص درمعرض خطراتی قرار گیرند و در آن زمان هیچ دسترسی به نهادهای دولتی وجود نداشته باشد یا مراجعه‌ به آنها زمان‌بَر باشد و موجب زیان بیشتری شود.