واژه عالم از ریشه علم است و علم در لغت به معنای درك حقیقت یا شناخت آثار ممیزه‌ی اشیاء است و در قرآن و متون اسلامی دارای دو قسم حقیقی و ظاهری و صوری است. علم حقیقی نور است، زیرا مثل نور، روشن و روشنگر است و علم صوری كه شامل تمامی علوم رسمی و غیر رسمی می‌شود پوسته و ظاهر است و از خود اصالت و جوهری ندارد و با وجود حقیقت، علم كارآیی لازم را پیدا می‌كند وگرنه جز فساد و تباهی برای شخص و در مقیاس بالاتر برای جامعه انسانی چیزی در بر ندارد.
علم حقیقی دارای ویژگیهای موهبتی بودن از طرف خداوند و همراهی آن با ایمان و عمل است و جایگاهش در ذات انسان است كه برای رسیدن به آن و شكوفایی آن به تلاش و كوشش نیاز است و راه رسیدن به آن تقوی و فرمانبرداری خداوند است. بالطبع عالمان هم بر دو قسم‌اند و ویژگی عالمان در قرآن كریم و سخنان معصومین علیهم‌السلام تقوی و خداترسی و ایمان و تسلیم در برابر پروردگار و داشتن تفكر و عبرت‌پذیری و دلسوزی و كمال جویی و توانایی بر اداره‌ی جامعه است و در مقابل از ویژگی‌های عالمان غیرحقیقی و ناشایست، پیروی از هوای نفس بوده و آنان همواره اختلاف، تفرقه‌افكنی، خیانت، زراندوزی و كتمان حقایق را دنبال می‌نمایند.

مقدمه 
در طول زمان، علم و عالم همیشه از اهمیت و ارزش خاصی برخوردار بوده و مردم در تمامی عصرها با آن سرو كار داشته‌اند و برای حل مشكلات مادی و معنوی، تكیه‌گاه انسان‌ها بوده‌اند لذا همواره عموم مردم برای آنان برتری خاصی قائل بوده و هستند. قرآن همه عالمان را انسان‌های برتر در جامعه می‌داند چنانكه می‌فرماید: «قُلْ هَلْ یَسْتَوِی الَّذِینَ یَعْلَمُونَ وَالَّذِینَ لَا یَعْلَمُونَ»؛ (زمر، 9) بگو آیا عالمان یا غیر عالمان با هم مساوی هستند؟ هرگز چنین نیست. همچنین می‌فرماید: «وَتِلْكَ الْأَمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ وَمَا یَعْقِلُهَا إِلَّا الْعَالِمُونَ »؛ (عنكبوت، 43) فقط عالمان‌اند كه از گذشته و وقایع تاریخ و آیات الهی پند و درس عبرت می‌گیرند.
افزون براین در سخنان بزرگان دینی هم در فضیلت آنها سخنان بسیاری وارد شده است، از جمله به نقل از پیامبر بزرگ اسلام صلی الله علیه و آله آمده كه فرمودند: «اكثر الناس قیمة اكثرهم علما و اقل الناس قیمة اقلهم علما». (بحارالانوار، ج1، ص164) آنكس كه علمش از همه افزونتر باشد قیمتش از همه بیشتر است و آنكس كه علمش از همه كمتر باشد قیمتش از همه كمتر است.
درعین حال چند پرسش در اینجا مطرح است كه آیا تمامی كسانی كه كلامی یا درسی گذرانده‌اند و یا در مكان خاصی تلمذ كرده‌اند و یا در رشته‌ی خاصی اعم از رسمی و غیر رسمی، دینی و غیر دینی، تخصص گرفته‌اند، آیا اینها همگی عالمند؟ آیا همه‌ی كسانی كه به عالم معروفند و لو اینكه هیچ پایبندی به اصول انسانی و الهی نداشته باشند عالم و در راه سعادتند؟ و خلاصه اینكه آیا به هر درس رسمی و مدرسه‌ای خوانده می‌شود عالم گفت؟ نظر قرآن درباره‌ی این سؤال چیست؟ آیا قرآن همه را عالم تلقی می‌كند و یا با تقسیم علم‌دانان، بین عالم حقیقی و عالم غیر حقیقی فاصله انداخته است؟ اینها سؤالاتی است كه در این حوزه بسیار پراهمیت است. در این نوشتار برآنیم این موضوع را بررسی نموده تا به شناخت حقیقت آن در اسلام و قرآن دست یافته و در راه تبدیل شدن به عالم حقیقی حركت نموده و ساحت خویش را از عالمان غیرحقیقی حفظ نماییم و هم چراغی فرا روی عموم مردم و بویژه علم‌آموزان باشد. 

1. تعریف علم و عالم 
عالم اسم فاعل از ماده‌ی علم است و علم به معنای درك كردن و فهمیدن حقیقت شیء است و به تعبیر دیگر، درك و دریافت حقیقت و واقعیت یك چیز را علم گوید. (العلم ادراك الشیء بحقیقته) (راغب اصفهانی، 1392ق، ص355، ماده علم) همچنین به گفته‌ی ابن فارس: «یدل علی اثر بالشی یتمیز به عن غیره»، (ابن فارس، 1404 ق، ج 4، ص109، ماده علم) بر آثاری دلالت می‌نماید كه در اشیاء وجود داشته و به واسطه‌ی آن از غیر خود تمیز داده می‌شود. و عالم كسی است كه چنین دریافت و ادراكی را داشته باشدو یا آثار ممیزه‌ی اشیاء را بشناسد. 

عالم در قرآن 
در قرآن كریم عالم به لفظ مفرد 13 مرتبه آمده است كه تمامی آنها از اسماء حسنای پروردگار و همراه با لفظ غیب است. همانند آنجا كه می‌‌فرماید: «عَالِمُ الْغَیْبِ وَالشَّهَادَةِ الْكَبِیرُ الْمُتَعَالِ»؛ (رعد، 9) خداوند، دانای به پنهان و آشكار است و بزرگ و دارای تعالی و علو است.
یك مرتبه با لفظ «عالمون»؛ «وَتِلْكَ الْأَمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ وَمَا یَعْقِلُهَا إِلَّا الْعَالِمُونَ»؛ (عنكبوت، 43) این نمونه‌ها را برای مردم می‌آوریم ولی جز عالمان آنرا درك و تعقل نمی‌كنند. دو مرتبه با لفظ علماء؛ «أَوَلَمْ یَكُن لَّهُمْ آیَةً أَن یَعْلَمَهُ عُلَمَاء بَنِی إِسْرَائِیلَ»؛ (شعراء 197) آیا همین نشانه برای آنها كافی نیست كه علمای بنی اسرائیل آنرا می‌دانند؟ و همچنین آیه‌ی «إِنَّمَا یَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاء» (فاطر، 28) و چهار مرتبه به لفظ عالمین، مثل «انَّ فِی ذَلِكَ لَآیَاتٍ لِّلْعَالِمِینَ»؛ (روم، 22) و در این (خلقت آسمانها و زمین و ... )نشانه‌هایی است برای آگاهان. همچنین 164 مرتبه با لفظ علیم آمده كه 156 بار در صفت خداوند است و هشت مرتبه درباره‌ی دیگران: مثل قول خداوند، كه می‌فرماید: «إِنَّ اللّهَ كَانَ بِكُلِّ شَیْءٍ عَلِیمًا»؛ (نساء، 32) خداوند به هرچیزی داناست. یا آنجا كه می‌فرماید: «قَالَ اجْعَلْنِی عَلَى خَزَآئِنِ الأَرْضِ إِنِّی حَفِیظٌ عَلِیمٌ»؛ (یوسف، 55) (و یوسف به عزیز مصر) گفت مرا سرپرست خزائن سرزمین (خود مصر) قرار ده كه من نگاهبان و دانا و آگاهم. علیم به معنای صفت مشبهه است، یعنی كسی كه علم در او ثبوت دارد. البته به معنای صیغه مبالغه هم گفته‌اند، به معنای بسیاردانا؛ چنانكه مرحوم طبرسی از قول سیبویه چین معنایی را بیان نموده است. (طبرسی، 1339ق، ج1، ص172)
لفظ علام كه به معنای مبالغه است نیز چهار مرتبه آمده مثل قول خداوند كه می‌فرماید: «یَوْمَ یَجْمَعُ اللّهُ الرُّسُلَ فَیَقُولُ مَاذَا أُجِبْتُمْ قَالُواْ لاَ عِلْمَ لَنَا إِنَّكَ أَنتَ عَلاَّمُ الْغُیُوبِ »؛ (مائده، 109) بترسید روزی را كه خداوند فرستادگانش را گرد می‌آورد و می‌گوید (در برابر دعوتتان) چه پاسخی به شما داده شد؟
می‌گویند ما را هیچ دانشی نیست همانا تو خود از همه‌ی اسرار نهان بسیار دانایی؛ آنچه بیان شد اجمالی از كاربرد واژه‌ی علم و مشتقات آن در قرآن كریم بود همچنین كلماتی كه به معنای عالم در قرآن به كار رفته نیز بسیارند از جمله‌ی آنها اوتوالعلم و اولوالعلم و راسخون فی العلم و احبار و ذو علم كه برای هریك آیه‌ای ذكر می‌شود.
اوتوالعلم: «وَیَرَى الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ الَّذِی أُنزِلَ إِلَیْكَ مِن رَّبِّكَ هُوَ الْحَقَّ »؛ (سبأ، 6) آنان كه به ایشان علم داده شد می‌دانند آنچه از سوی پروردگار تو نازل شده حق است.
اولوالعلم: «شَهِدَ اللّهُ أَنَّهُ لاَ إِلَهَ إِلاَّ هُوَ وَالْمَلاَئِكَةُ وَأُوْلُواْ الْعِلْمِ قَآئِمَاً بِالْقِسْطِ»؛ (آل عمران، 18) خداوند و ملائكه و صاحبان دانش شهادت می‌دهند كه معبودی جز او نیست درحالی كه (او= خداوند) به عدالت قیام دارد.
ذوعلم: «وَإِنَّهُ لَذُو عِلْمٍ لِّمَا عَلَّمْنَاهُ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لاَ یَعْلَمُونَ»؛ (یوسف، 68) و او (یعقوب علیه‌السلام) به خاطر علمی كه ما به او دادیم، علم فراوانی داشت ولی بیشتر مردم نمی‌دانند.
احبار: جمع حبر به كسر و فتح اول به معنای عالم است و بدین جهت كه اثر علم و عملش می‌ماند آن را حبر می‌گویند و مراد از حبر در آیات قرآن علماء یهود است. (قرشی، ج1، ص 95؛ راغب، ص104)«إِنَّ كَثِیرًا مِّنَ الأَحْبَارِ وَالرُّهْبَانِ لَیَأْكُلُونَ أَمْوَالَ النَّاسِ بِالْبَاطِلِ وَیَصُدُّونَ عَن سَبِیلِ اللّهِ...»؛ (توبه، 34) بسیاری از دانشمندان (یهود) و راهبان (مسیحی)اموال مردم را به باطل می‌خورند و آنان را از خدا باز می‌دارند.
راسخون فی العلم: راسخ در علم به كسی گفته می‌شود كه علم و دانش در وجودش ریشه دوانده و در او استقرار یافته باشد و مصداق اولی آن پیامبر صلی الله علیه و آله و ائمه اطهار (ع) هستند. در كتب روایی و تفاسیر نیز به این معنا اشاره شده است؛(1) قرآن می‌فرماید: «لَّكِنِ الرَّاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ مِنْهُمْ وَالْمُؤْمِنُونَ یُؤْمِنُونَ بِمَا أُنزِلَ إِلَیكَ وَمَا أُنزِلَ مِن قَبْلِكَ »؛ (نساء، 162) ولی راسخان در علم از آنها و مؤمنان (از امت اسلام) به تمام آنچه بر تو نازل شده و آنچه پیش از تو نازل گردیده ایمان می‌آورند.
و الفاظ و واژه‌های دیگری نیز به معنای علم در قرآن كریم به كار رفته است كه به برخی از آنها در ادامه مباحث به آنها اشاره خواهد شد.
از بیان این آیات به اجمال معلوم شد كه علم و عالم دارای ماهیت و مفهوم و ویژگی‌ها و مراتب و اقسام خاصی هستند كه بحث درباره آنها در ادامه می‌آید. 

2. علم و اقسام آن در متون اسلامی 
بررسی دقیق موارد كاربرد واژه علم در متون اسلامی نشان می‌دهد كه علم در اسلام به طور كلی در دو مفهوم به كار رفته است كه به نظر می‌رسد یكی حقیقت و اصل و دیگری ظاهر و صورت و فرع است. انواع علوم رسمی اعم از اسلامی و غیراسلامی پوسته آن محسوب می‌شوند و حقیقت آن چیزی دیگر است.
چنانكه قرآن درباره‌ی علم حقیقی می‌فرماید: «وَیَرَى الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ الَّذِی أُنزِلَ إِلَیْكَ مِن رَّبِّكَ هُوَ الْحَقَّ »؛ (سبأ، 6) به آنان كه علم و دانش داده شد آنچه را كه از جانب پروردگار بر تو نازل شده حق می‌بیند (و آنرا می‌پذیرند. از این آیه این نكته استفاده می‌شود كه علم، اعطاء شدنی است. لذا درباره‌ی یوسف علیه‌السلام می‌فرماید: «و لما بلغ اشده ءاتینه حکما و علما ...»؛ (یوسف، 22) هنگامی كه یوسف به مرحله‌ی رشد و كمال رسید به او حكم و علم عطا كردیم. نكته‌ی دیگر اینكه عالمان اینگونه حق باور و حق‌پذیرند.
و در آیه‌ی دیگر می‌فرماید: «شَهِدَ اللّهُ أَنَّهُ لاَ إِلَهَ إِلاَّ هُوَ وَالْمَلاَئِكَةُ وَأُوْلُواْ الْعِلْمِ ...»؛ (آل عمران، 18) خداوند و ملائكه و عالمان گواهی می‌دهند كه جز او معبودی نیست.
دسته دیگری از آیات هم هستند كه می‌فرمایند:
«ومَا تَفَرَّقُوا إِلَّا مِن بَعْدِ مَا جَاءهُمُ الْعِلْمُ ...»؛ (شورا، 14) راه تفرقه و اختلاف را نپیمودند مگر بعد از آنكه عالم شدند و یا اینكه می‌فرماید: «...وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوَاءهُم مِّن بَعْدِ مَا جَاءكَ مِنَ الْعِلْمِ إِنَّكَ إِذَاً لَّمِنَ الظَّالِمِینَ» (بقره،145) اگر بعد از آنكه عالم شدی و بعد از آنچه برای تو از علم و دانش آمد از هواهای نفسانی آنها تبعیت كنی در این هنگام تو از ستمكارانی و این آیات اشاره به گونه‌ای دیگر از علم دارد كه همان علم ظاهری و پوسته‌ی علم است. اكنون ببینیم قرآن و سنت علم حقیقی را چگونه تبیین كرده‌‌اند. 

1. 2. علم حقیقی 
علم حقیقی و به تعبیر دیگر حقیقت علم، نور است؛ چرا كه چون نور، روشن و روشنگر است. نوری كه در پرتو آن انسان جهان را آنگونه كه هست می‌بیند و جایگاه خود را در هستی درمی‌یابد.
«و این مطلب علاوه بر آنكه مطابق نصوص و اخباراهل بیت عصمت و طهارت علیهم‌السلام است مطابق برهان هم هست زیرا كه حقیقت نور كه عبارت از ظاهر و مكشوف بالذات و مظهر و كاشف غیر است برای حقیقت علم ثابت و بر آن صادق است». (خمینی، 1365ش، ح26، ص418)
حقیقت علم عین وجود و موافق و متحد با آن است بالذات. اگرچه درمفهوم با آن مخالف است و حقیقت وجود، عین نور و عین علم است. چنانكه می‌فرماید: «اللَّهُ نُورُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ ...»؛ (نور، 35) و یا می‌فرماید: «...وَمَن لَّمْ یَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُورًا فَمَا لَهُ مِن نُّورٍ» (نور، 40) كسی را كه خداوند برایش نوری قرار نداده، هیچ نوری برایش نیست.
«در این آیات شریفه به حسب تفسیر اهل بیت (ع) نور به علم تفسیر شده همانگونه كه نور شمس و قمر روشن و روشنی‌بخش است نورعالِم نیز، چنین است. در این عالَم به نور علمش روشن كند قلوب مظلمه را و حیات بخشد به مردگان جهل و نادانی و در آن عالم نیز، نور محیط و شفاعت كند به واسطه‌ی آن احاطه‌ی نوریه از مقبسان مشكاه علمش و مرتبطان به ساحت قدس». (خمینی، 1365ش، ح 26، صص 420-418)
و یا می‌فرماید: «أَوَ مَن كَانَ مَیْتًا فَأَحْیَیْنَاهُ وَجَعَلْنَا لَهُ نُورًا یَمْشِی بِهِ فِی النَّاسِ كَمَن مَّثَلُهُ فِی الظُّلُمَاتِ لَیْسَ بِخَارِجٍ مِّنْهَا (انعام، 122) آیا كسی كه مرده بود پس او را زنده‌اش كردیم و برای او نوری پدید آوردیم تا در پرتو آن در میان مردم راه برود مثل كسی است كه گویی گرفتار در تاریكی‌هاست و از آن بیرون آمدنی نیست و مراد از نور در آیه، علم و حكمت است چرا كه علم و حكمت است كه به رشد و كمال هدایت می‌كند.(2)(طبرسی، 1339 ق، ج4، ص359) و این مطابق با حدیثی است كه از امام صادق علیه‌السلام نقل شده كه فرمود: «لیس العلم بكثره التعلم و انما هو نور یقذفه الله تعالی فی قلب من یرید ان یهدیه». (شهید ثانی، 1409ق، ص167)(3)علم به زیادی یادگیری نیست بلكه علم نوری است كه خداوند در قلب كسی كه اراده هدایتش را نموده، می‌اندازد.
شهید ثانی می‌فرماید: از اینجا معلوم می‌شود كه علم مجرد جمع‌آوری معلومات نیست، اگرچه در عرف مردم به این معلومات علم گفته می‌شود و فقط علم همان نوری است كه از علم عرفی فارغ می‌شود و موجب بصیرت و خشیت به خداوند متعالی می‌شود». (شهید ثانی، 1409 ق، ص168)
و امام (ره) می‌فرمایند: «میزان در علم حصول مفهومات كلیه و اصطلاحات علمیه نیست بلكه میزان آن رفع حجب از چشم بصیرت نفس است و فتح باب معرفت‌الله است و علم حقیقی آن است كه چراغ هدایت ملكوت و صراط مستقیم تقرب حق و دار كرامت او باشد و هر چه جز این است، گرچه درعالم ملك و قبل از رفع حجب طبیعت به صورت علوم است و اصحاب آن پیش ارباب محاورات و مجادلات از علماء و عرفا و فقها به شمار آیند! ولی پس از رفع حجاب از چشم قلب و برداشته شدن پرده ملكوت و بیدار شدن از خواب سنگین ملك و طبیعت، معلوم می‌شود كه غلظت این حجاب از تمام حجاب‌ها بیشتر بوده و این علوم رسمیه سرتاسر حجت غلیظ ملكوتیه بوده كه بین هر یك تا دیگری فرسخ‌ها راه مسافت داشته و ما از آن غافل بودیم». (خمینی، 1365ش، ح 23، ص 373)
بنابراین علم حقیقی همان است كه به انسان نور می‌دهد و ظلمت‌ها را برطرف می‌كند و علاوه بر این ارزش دانش‌های رسمی وابسته به این علم است و به انسان ارزش می‌بخشد و بدون آن، نه تنها علم فاقد خواص و آثار خود می‌شود بلكه تبدیل به یك عنصر ضدارزش و ضد انسانیت می‌گردد. 

2. 2. علم غیرحقیقی و جهل 
آنگاه كه علم حقیقی در انسان وجود نداشت، دانش بشری نه تنها با جهل مساوی می‌شود بلكه از جهل زیانبارتر می‌گردد زیرا حركت انسان را به سوی انحطاط و سقوط سرعت می‌بخشد.
خطربزرگی كه امروز جامعه‌ی بشری را تهدید می‌كند دانش‌هایی است كه بدون خاصیت و جهت علم حقیقی است و آفات بسیاری را بر جامعه بشری تحمیل كرده است.
یكی از دانشمندان می‌گوید: «انسان امروز از علم بیزار است زیرا علم بود كه فاشیسم را به وجود آورد». (محمدی ری‌شهری، 1379ش، ج1، ص15)
آیا فنون و ابزار دزدی و گرسنگی و قتل و فساد را می‌توان علم نامید؟ آیا دانشی كه جامعه را به فساد و تباهی می‌كشد علم است؟ یا جهل و ظلمت؟ اینجاست كه معنای سخن دقیق پیامبر (ص) مشخص می‌شود كه فرمود: « انّ من العلم جهلاً». (حرانی، 1404ق، ص57؛ متقی هندی، ج3، ص 579، ح 7986؛ سنن ابی داوود، 1410 ق، ج 2، ص479) همانا برخی از دانش‌ها نادانی است. این سخن، سخن نغز و دقیقی است چرا كه وقتی علم جوهر و خاصیت و جهت نداشت با جهل یكی است.
از همین رو امام علی علیه السلام در نهج البلاغه می‌فرماید: «لا تجعلوا علمكم جهلاً...». (نهج البلاغه حكمت 274؛ مجلسی، 1409ق، ج2، ص36، ح 41) علم خود را همچون جهل و نادانی قرار ندهید و یا درجای دیگر می‌فرماید: «رب عالم قد قتله جهله و علمه معه لاینفعه». (نهج البلاغه حكمت 107؛ بحارالانوار، ج2 ص 110، ح 17) چه بسا عالمی كه نادانیش او را كشته و دانش همراهش وی را سودی نبخشیده است. 

3. 2.اقسام علم 
در متون اسلامی تقسیمات مختلفی برای علم شده است. تقسیم علم به حقیقی و ظاهری مهم‌ترین این تقسیمات است و در واقع علم همان علم حقیقی است. در اینجا به برخی دیگر از اقسام اشاره می‌كنیم كه در سخنان بزرگان دین آمده است:
الف. علوم سه دسته‌اند: مردم به دور شخصی كه او را علامه می‌دانستند جمع شده بودند چون او عالم به انساب بود! پیامبر وقتی این معنا را شنید فرمودند: «انما العلم ثلاثه آیه محكمه او فریضه عادله او سنه قائمه و ما خلاهن فهو فضل». (كلینی، 1348ش، ج1، ص32، ح1)(4) در حقیقت علم سه دسته است: آیه‌ی محكمه، فریضه‌ی عادله و یا سنت قائمه و غیر از این سه علم بقیه علوم فضل و فضیلت‌اند و مراد از این سه علم به فرموده بزرگان: 1. علوم عقلیه و عقائد حقه دین (آیه محكمه) و 2. علم اخلاق (فریضه‌ی عادله) و 3. علم فقه كه مربوط به امور تعبدی و آداب و واجبات شرعیه (سنه قائمه) می‌شود، می‌باشد(5) و اینها همگی علوم شریعتند كه برما لازم است كه به قدر وسع از آن مطلع شویم و به كار ببندیم تا نورالهی شامل حال ما هم بشود.
ب. دانستنی‌ها چهار چیزند: از علی علیه السلام درباره‌ی علم سؤال شد، «فقال اربع كلمات آن تعبدالله بقدر حاجتك الیه و ان تعصیه بقدر صبرك علی النار و ان تعمل لدنیاك بقدرعمرك فیها و ان تعمل لاخرتك بقدربقائك فیها». (محمدی ری‌شهری، 1379ش، ج1، ص 28، تنبیه الخواطر، ج 2، ص37) فرمودند: علم چهار چیز است:
1. خدا را به اندازه‌ی نیاز خود عبادت كنی.
2. به مقدار تحملت بر آتش، نافرمانیش كنی.
3. به مقدار ماندگاریت در دنیا، برای تهیه‌ی دنیا تلاش كنی.
4. و به مقدار بقای در آخرت هم برای آن تلاش و كوشش نمایی.
دراین سخن شریف، امام علی علیه السلام علم را همان عمل همراه با اعتقادات حقه می‌داند؛ كه در این باره در بحث بعدی توضیح خواهیم داد.
ج. علم چهار چیز است؛ از امام صادق علیه السلام نقل شده كه فرمودند: «وجدت علم الناس كله فی اربع؛ اولها: ان تعرف ربك و الثانی: ان تعرف ما صنع بك و الثالث: ان تعرف ما اراد منك و الرابع: ان تعرف ما یخرجك عن دینك». (كلینی، 1348ش، ج 1، ص 50، ج11؛ صدوق، 1361ش، ص394، ح49؛ مجلسی، 1409ق، ج1، ص212، ح 6)
دانش مردم را در چهار چیز یافتم اول: معرفت شناسی و خداشناسی، دوم: انسان‌شناسی، سوم: وظیفه شناسی و شناخت دستورات دینی و چهارم آسیب‌شناسی و شناخت موانع و مشكلات در راه خداشناسی.
د. علوم چهار دسته‌اند: از امام علی علیه‌السلام نقل شده كه فرمودند: «العلوم اربعه: الفقه للادیان الطلب للابدان و النحو للسان و النجوم لمعرفه الزمان». (مجلسی، 1409ق، ج1، ص218، ح 42)
علوم بر چهار دسته‌اند:
1.علم فقه برای شناخت ادیان
2.علم پزشكی برای شناخت بدن انسان
3.علم نحو برای آشنایی به زبان قرآن و سخن گفتن
4.علم نجوم و ستاره‌شناسی برای آشنایی به اوقات اعمال عبادی
از این روایت و امثال آن، مشخص می‌شود تمام علومی كه در راه سعادت بشر برای رسیدن به كمال انسانیت لازم به یادگیری باشد اسلام با آن موافق است (در حد منافع عموم انسان‌ها و تا زمانی كه انسان را روبه رشد ببرد) و آنچه از آن علوم موجب نابودی بشر گردد و موجب اختلاف و تفرقه بین جوامع و خانواده‌ها گردد مثل علم سحر و جادو ... اسلام حكم به جواز یادگیری آنرا (جز در موارد ضروری) نمی‌دهد. پس با توجه به سخنان معصومین و آیات قرآن این علوم فوق‌الذكر آنگاه كه در راه رسیدن به علم حقیقی باشد قابل تحسین و ستایش است وگرنه ظاهر و پوسته‌ای بیش نبود و از خود اصالت ندارند. 

3. ویژگی‌های علم حقیقی 
با نظر به آیات قرآن و سخنان معصومین (ع) ویژگی‌های بسیاری برای علم حقیقی یافت می‌شود كه به برخی از مهمترین آنها اشاره می‌كنیم: 
1. 3. مختص پروردگار و موهبتی الهی به بندگان خاص 
علم حقیقی (همانطور كه قبلاً بدان اشاره شد) از طرف خداوند است؛ و تنها اوست كه عالم علی الاطلاق و عالم به غیب و شهادت آسمان ها و زمین است. چنانكه در قرآن می‌فرماید: «عَالِمُ الْغَیْبِ فَلَا یُظْهِرُ عَلَى غَیْبِهِ أَحَدًا * إِلَّا مَنِ ارْتَضَى مِن رَّسُولٍ ...» (ج، 26 و27) دانای غیب اوست و هیچ كس را بر اسرار غیبش آگاه نمی‌سازد. مگر رسولانی كه آنان را برگزیده و مرضی او هستند و یا می‌فرماید: «قَالَ إِنَّمَا الْعِلْمُ عِندَ اللَّهِ ...» (احقاف، 23). (6) همانا علم نزد خداوند است. بدون شك همه چیز نزد پروردگار است و هیچ كس جز او بالاستقلال و بالذات دارای چنین علمی نیست ولی خداوند از این علم به كسانی كه لیاقت داشته باشند اعطا می‌كند، چنانكه آیه‌ی فوق به آن اشاره فرمودند؛ كه از جمله‌ی آن پیامبران هستند كه در قرآن كریم مثلاً درباره‌ی حضرت یوسف علیه السلام می‌فرماید: وَلَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ آتَیْنَاهُ حُكْمًا وَعِلْمًا وَكَذَلِكَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ» (یوسف، 22 ) و چون یوسف به رشد رسید علم و حكمتی به او دادیم و نیكوكاران را این چنین پاداش می‌دهیم.
منظور از «بلوغ اشد» ابتدای سن جوانی است نه اواسط و یا اواخر آن كه از 40 سالگی به بعد است. به دلیل آیه «وَلَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَاسْتَوَى آتَیْنَاهُ حُكْمًا وَعِلْمًا »؛ (قصص، 14) كه درباره‌ی موسی علیه السلام می فرماید: و زمانی كه موسی به سن رشد رسید و در آن به استواء رسید، به او حكمت و علم اعطاء كردیم. زیرا در این آیه كلمه «استوی» را آورد تا برساند كه موسی به حد وسط اشد رسیده بود كه ما مبعوثش كردیم. (طباطبایی، 1409، ج11، ص118)(7) و مراد از حكم، عقل و فهم و قدرت تشخیص حق و باطل و دوری از شك و شبهه است و مراد از علم چیزی است كه خداوند به او عطا كرده و بدون شك هیچ جهلی در آن راه ندارد و هر چه هست این حكم و علم دو بهره ممتاز و پرارزش الهی است كه خداوند به یوسف به خاطر پاكی و تقوا و صبر و شكیبایی و توكل داد كه همه ایها در كلمه محسنین جمع است. (طباطبایی، 1409، ج11، ص118)؛ مكارم شیرازی، 1367ش، ج9، ص361)
قرآن كریم در جای دیگر می‌فرماید: «وَلَقَدْ آتَیْنَا دَاوُودَ وَسُلَیْمَانَ عِلْمًا ...» (نمل، 15) و به داوود و سلیمان (ع) علم عنایت كردیم. یا می‌فرماید: «وَلُوطًا آتَیْنَاهُ حُكْمًا وَعِلْمًا ...»؛ (انبیا، 74 ) و به لوط (ع) حكم و علم عطا كردیم. یا فرمود: «وَعَلَّمَ آدَمَ الأَسْمَاء كُلَّهَا ...»؛ (بقره، 31) اسرار و رمز و راز آفرینش را در اختیار آدم گذاشت. آیات فوق می‌رساند عده‌ای از كسانی كه خداوند علمش را در اختیار آنان گذاشته انبیاء هستند و با توجه به روایاتی كه می‌فرماید: «العلم نور یقذفه الله فی قلب من یشاء» یا «لیس العلم بالتعلم انما هو نور یقع فی قلب من یرید الله تبارك و تعالی ان یهدیه». (مجلسی، 1409ق، ج1، ص225) استفاده می‌شود خداوند این علم را در اختیار دیگر بندگان خود هم قرار می‌دهد و علاوه بر این در آیه‌ی 22 سوره یوسف فرمود: «وَكَذَلِكَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ»؛ به نیكوكاران اینگونه پاداش می‌دهیم. كسانی كه در زمره محسنین قرار بگیرند و تلاش و كوشش داشته باشند از این علم برخوردار می‌شوند. 

2. 3. همراهی با خشیت و خداترسی 
از نظر قرآن كریم علم، همراه با خشیت از خداوند متعال است و لذا با صراحت می‌فرماید: «إِنَّمَا یَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاء...» (فاطر، 28) فقط دانشمندان و علما هستند كه از خداوند می‌ترسند.
«خشیت»، خوف و ترسی است كه آمیخته با تعظیم باشد و چنانكه راغب اصفهانی می‌گوید: غالباً از علم سرچشمه می‌گیرد. (راغب اصفهانی، ماده خ ش ی) و به همین خاطر برخی از بزرگان می‌فرمایند: خشیت حالتی است كه در درك و رسیدن به عظمت و هیبت و ترس از وجودِ حجاب بین او و خالق به وجود می‌آید و این حالت حاصل می‌شود مگر برای كسی كه به عظمت و كبریای پروردگار مطلع شده باشد و لذت قرب را چشیده باشد. (عسگری؛ جزایری، 1410ق، ص 218، شماره 850)؛ این سخن از محقق طوسی (ره) است.
نكته‌ی قابل توجه اینكه ملازم بودن علم با خشیت درقرآن در ادامه‌ی سخن درباره‌ی چند رشته از دانش‌های طبیعی است.
خداوند می‌فرماید: «أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنزَلَ مِنَ السَّمَاء مَاء فَأَخْرَجْنَا بِهِ ثَمَرَاتٍ مُّخْتَلِفًا أَلْوَانُهَا وَمِنَ الْجِبَالِ جُدَدٌ بِیضٌ وَحُمْرٌ مُّخْتَلِفٌ أَلْوَانُهَا وَغَرَابِیبُ سُودٌ * وَمِنَ النَّاسِ وَالدَّوَابِّ وَالْأَنْعَامِ مُخْتَلِفٌ أَلْوَانُهُ كَذَلِكَ إِنَّمَا یَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاء إِنَّ اللَّهَ عَزِیزٌ غَفُورٌ»؛ (فاطر، 28-27) آیا نگاه نكرده‌ای كه خداوند آب را از آسمان فرود آورده است!؟ سپس به وسیله‌ی آن میوه‌هایی كه دارای رنگ‌های گوناگون است خارج كردیم و از برخی كوه‌ها راه‌ها و رگه‌های سپید و گلگون به رنگ‌های مختلف و سیاه پررنگ آفریدیم. تنها دانایان و دانشمندانند كه از خداوند می‌ترسند و همانا خداوند عزیز و آمرزنده است.
و این می‌فهماند كه دانش‌های طبیعی نیز می‌تواند موجب خشیت در مقابل خداوند گردد به شرط آنكه نور و حقیقت دانش همراه گردد علی علیه السلام هم می‌فرماید: «اعظم الناس علما اشدهم خوفا من الله». (آمدی، 1366ش، ص326) بزرگترین مردم درعلم كسی است كه خوفش نسبت به خداوند شدیدتر باشد یعنی احساس مسئولیت بیشتری كند. 

3. 3.همراهی با ایمان 
خداوند در قرآن می‌فرماید: «وَیَرَى الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ الَّذِی أُنزِلَ إِلَیْكَ مِن رَّبِّكَ هُوَ الْحَقَّ...»؛ (سبأ، 6) آنان كه علم و دانش داده شده‌اند آنچه را كه از جانب پروردگارت بر تو نازل شده حق می‌داند و به آن اعتقاد دارند و آنرا می‌پذیرند.
همچین می‌فرماید: «شَهِدَ اللّهُ أَنَّهُ لاَ إِلَهَ إِلاَّ هُوَ وَالْمَلاَئِكَةُ وَأُوْلُواْ الْعِلْمِ...»؛ (آل عمران، 18) خدا و ملائكه و صاحبان علم گواهی می‌دهند كه جز او معبودی نیست و بدون شك مراد از این گواهی با توجه به سیاق آیه گواهی قلبی و همراه با اعتقاد است و این عین ایمان به خداوند است چنانكه در آیه قبلی هم ایمان به حق (یعنی قرآن) و آنچه را كه حقیقت است برای صاحبان علم اشاره داشت. امام علی علیه السلام نیز می‌فرمایند:«الایمان والعلم اخوان توأمان و رفیقان لا یفترقان»؛ (آمدی، 1366ش، ح1785)ایمان و علم دو برادر همزاد و دو دوست جدانشدنی از یكدیگرند. 

4. 3. جداناپذیری از عمل 
از امام صادق علیه السلام نقل است كه در ذیل قول خداوند كه فرمود «انما یخشی الله من عباده العلماء» فرمودند: مراد از «علماء» كسی است كه عملش، سخنش را تصدیق كند و البته كسی كه عملش، سخنش را تصدیق نكند عالم نیست. (8)
همچنین در ذیل آیه «وَتِلْكَ الْأَمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ وَمَا یَعْقِلُهَا إِلَّا الْعَالِمُونَ»؛ (عنكبوت، 43) این مثال‌هایی (درباره داستان‌های گذشته و نافرمانی و هلاكتشان ...) است كه ما برای مردم می‌زنیم ولی جز دانایان آن را درك می‌كنند و در آن به فكر فرو نمی‌روند، از پیامبر (ص) نقل است كه فرمودند: «العالم، الذی عقل عن الله فعمل بطاعته و اجتنب سخطه»،(9) دانشمند كسی است كه درباره خداوند به فكر می‌رود و دارای تفكر و بینش الهی است و در نتیجه به آنچه از او خواسته عمل كرده و از خشمش دوری كند.
از آیه‌ی فوق ویژگی دیگری هم برای علم و عالم استفاده می‌شود و آن عبرت‌پذیری و تفكر در اتفاقات گذشته و پند گرفتن و به كار بستن عبرت‌هاست. از امام صادق علیه السلام نقل شده كه فرمودند: «العلم مقرون الی العمل فمن علم عمل و من عمل علم و العلم یهتف بالعمل فان اجابه و الا ارتحل عنه»؛ (كلینی، 1348ش، ج1، ص44، ح2؛ بحارالانوار، جلد 2، ص40، ح71) علم همراه و قرین با عمل است بنابراین كسی كه می‌داند حتماً عمل می‌كند و كسی كه عمل می‌كند علمش رشد می‌كند و بیشترمی‌شود، دانش با عمل درهم پیچیده است، در نتیجه عمل به علم و اجابت كردن به آن، با ما همراهی می‌كند و می‌ماند، وگرنه از ما كوچ می‌كند و دور می‌شود. و نیزعلی علیه السلام فرمودند: «العالم من شهدت بصحة اقواله افعاله».(آمدی 1366ش،ص45،ح141).

5. 3.فطری و جبلی 
امام علی علیه السلام فرمودند: «العلم علمان مطبوع و مسموع و لاینفع المسموع اذا لم یكن المطبوع» (نهج البلاغه، حكمت 338؛ بحارالانوار، ج78، ص 80، ح 64) علم دو گونه است علم فطری و ذاتی و علم اكتسابی و زمانی كه علم اكتسابی با علم فطری همراه و هماهنگ باشد علم اكتسابی سودمند نخواهند بود و اثری نخواهد داشت. سخن دیگری هم از این امام بزرگوار نقل شده كه فرمودند: «لیس العلم فی السماء فینزل الیكم و لا فی تخوم الارض فیخرج لكم، و لكن العلم مجبول فی قلوبكم تأدبوا بآداب الروحانیین یظهر لكم»؛ (محمدی ری‌شهری، 1379ش، ج1، ص26؛ به نقل از كتاب قره العیون للفیض الكاشانی، ص439) دانش نه در آسمان است كه بر شما فرود آید و نه زیر زمین است تا برایتان بیرون آید و لیكن دانش در دل‌های شما سرشته شده است. به آداب روحانیان و خوبان متأدب شوید تا برایتان آشكار گردد. این دو حدیث اشاره به حقیقت علم دارد كه در فطرت بشر وجود دارد چنانكه خداوند در قرآن می‌فرماید:
«فأقم وجهك للدین حنیفاً فِطرَتَ الله التی فَطَرَالنّاسَ علیهَا لا تَبدیلَ لِخلقِ اللهِ ...»(10) حق گرایی و خداشناسی در دل و ذات همه‌ی افراد هست ولی احتیاج به شكوفایی دارد و این همان علم حقیقی است. 

6. 3. راه كسب علم (تقوی و فرمانبرداری) 
چنانكه بیان شد علم نوری است كه از طرف خدا برقلب شایستگان می‌تابد، پس آموختنی نیست و فقط شایستگی می‌خواهد بنابراین بر ماست در راه تحصیل این شایستگی تلاش كنیم ظرف وجودی خود را آماده و خود را از موانع دوركنیم و برای این كار قرآن دو راهكار به ما یاد می‌دهد، یكی تقوی و دیگری اطاعت و فرمانبرداری پروردگاراست كه می‌فرماید:
«اتَّقُواْ اللّهَ وَیُعَلِّمُكُمُ اللّهُ »؛ (بقره، 28( از خداوند پروا كنید و تقوا پیشه كنید و خداوند به شما دانش می‌دهد و می‌آموزد. همچنین می‌فرماید: «قُلْ أَطِیعُوا اللَّهَ وَأَطِیعُوا الرَّسُولَ فَإِن تَوَلَّوا فَإِنَّمَا عَلَیْهِ مَا حُمِّلَ وَعَلَیْكُم مَّا حُمِّلْتُمْ وَإِن تُطِیعُوهُ تَهْتَدُوا ...»؛ (نور، 54) بگو خدا را اطاعت كنید و رسول را فرمان برید .. كه اگر او (خداوند) را اطاعت و فرمانبرداری كنید هدایت خواهید شد، مراد از هدایت در اینجا هدایت خاص و نور پروردگار است كه بر قلب‌های صالحان می‌تابد و در راه سعادت به آنان سرعت می‌بخشد. 

4. اقسام عالمان 
اگرچه درمطالب گذشته اقسام علم را بیان كردیم و علم را به حقیقی و ظاهری تقسیم كردیم و تمامی علوم را تا آنجا كه در خدمت بشر و در راستای سعادت بشر باشند مقدمه‌ای برای رسیدن به علم حقیقی دانستیم و بیان داشتیم كه علم نوری است كه از طرف خداوند است كه به بندگان شایسته‌اش عطا می‌شود و عالم كسی است كه دارای این نور باشد و مؤید من عندالله باشد؛ ولی برای تكمیل بحث دراین بخش هم به مطالبی اشاره می‌كنیم: 

1. 4.عالم عامل و غیرعامل 
در حدیثی از پیامبر (ص) فرمودند: «العلماء رجلان: رجل عالم اخذ بعلمه فهذا ناج و عالم ترك بعلمه فهذا هالك و ان اهل النار لیتأذون من ریح العالم التارك لعلمه». (صدوق، 1409ق، ص51، ح63؛ كلینی، ج1، ص44، ح1)
دانشمندان (دینی) بر دو دسته‌اند برخی در راستای علم و دانششان در حركتند و به علمشان عمل می‌كنند پس اینها سعادتمندند و برخی در خلاف جهت علم دینی و حق، حركت می‌كنند و عمل به علمشان را ترك می‌كنند، اینها در هلاكت و در دوزخند به گونه‌ای كه اهل دوزخ از بوی بد آنها در اذیت هستند. در این مورد امام صادق علیه السلام نیز فرموده‌اند:
«العالم حقا هو الذی ینطق عنه اعماله الصالحه و اوراده الزاكیه و صدقه تقواه لالسانه و مناظرته و معادلته و تصاوله و دعواه» (مصباح الشریعه، 1400ق، ص14،باب خامس فی العلم) دانشمند حقیقی كسی است كه كردار نیك وی و ذكرهای پاكش بیانگرحال او باشد و تقوایش تصدیقش كند، نه زبان و مناظراتش و هماورد طلبی‌اش و حمله كردن به دیگری و ادعایش. 

2. 4.عالم و جاهل 
درحدیثی از امام صادق علیه السلام آمده است كه فرمودند: «طلبه العلم ثالث فاعرفهم باعیانهم و صفاتهم؛ صنف یطلبه للجهل والمراء و صنف یطلبه للاستطاله و الختل و صنف یطلبه للفقه و العقل...». (كلینی، 1348ش، ج1، ص49؛ صدوق ص194، ح269)
جویندگان علم سه گروه‌اند: آنان را به ذات و صفاتشان بشناس. دسته‌ای آنرا برای جهل و نادانی و ستیزه‌جویی طلب می‌كنند و دسته ای برای برتری طلبی و دام گستری و دسته‌ای نیز برای فهم و خردورزی آنرا می‌جویند.
امام خمینی(ره) در بیان این حدیث می‌فرماید: «طالب علوم به تقسیم اولی كلی دو طایفه‌اند یكی آنكه مقصدش الهی است و دیگر آنكه نفسانی است و می‌توان گفت كه این طایفه، مقصدشان جهل است زیرا كه علم صوریه كه از برای آنها حاصل شود به حسب حقیقت جهالات مركبه و حجب ملكوتیه است و مراد معصومین كه علم را جهل دانسته‌اند یا مقصود از آن تعمیه امور و القای مردم درجهالت است و یا مقصود از جهل تجاهل و عدم قبول حق است. (خمینی، 1365ش، ص374، ح23)
چنانكه حضرت علی علیه السلام در نهج‌البلاغه می‌فرماید چه بسیار عالمی كه نادانی ‌اش او را از پای درآورده و علمش او را سودی نبخشیده است؛ «رب عالم قد قتله جهله و علمه معه لاینفعه». (نهج البلاغه، كلمات قصار، 107)
بدون شك عالمی كه علمش را به كار نگرفته باشد چونان انسانی است كه راه را بلد نباشد و در نادانی و گمراهی به سر برد و چنین انسانی اگرچه در عرف مردم به عالم خطاب می‌شود، ولی در واقع جاهل است.
«ان العالم بغیره كالجاهل بغیره كالجاهل الحائز الذی لا یستفیق عن جهله»؛ (نهج البلاغه، خطبه 110؛ مجلسی، ج2، ص39، ح69) فرمودند: دانشمندی كه به غیر از راه علمش عمل كند مثل نادانی است سرگردان، كه از نادانی نرسته است. 

3. 4.درجات عالمان حقیقی 
خداوند در قرآن كریم می‌فرماید: «...یَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنكُمْ وَالَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجَاتٍ ...»؛(مجادله، 11) خداوند كسانی را كه از شما ایمان آورده‌اند و كسانی كه عالمند و به آنها علم بخشیده شده به درجات رفیعی بالا می‌برد و از آنجا كه علم و ایمان مشكك است بالطبع عالمان و مؤمنان دارای درجات مختلفی هستند، در رأس عالمان پیامبران و امامان معصوم علیهم‌السلام هستند كه علمشان به طور مستقیم از خداوند گرفته شده و قبلاً به آن اشاره كردیم و علماء دیگر در درجه بعد قرار دارند چرا كه آنها به تبع از بزرگان عالمند. ازصدرالمتألهین نقل است كه ایشان در ذیل حدیث «فضل العالم علی العابد كفضل القمر علی سائرالنجوم لیله البدر» (كلینی، 1348ش، ج1، ص34، كتاب فضل العلم باب ثواب العالم والمتعلم، ح1) فرموده است در این حدیث شریف مراد از عالم، عالم ربانی نیست چرا كه او علمش لدنی و حاصل به موهبت الهی است مثل علوم انبیا و اولیاء (ع) چنانكه دلالت كند براین مدعی تمثیل به قمر و الا سزاوار بود كه تمثیل به شمس شود زیرا كه نور آن به افاضه حق است بدون واسطه چیز دیگر از نوع و جنس خود. (خمینی، 1365ش، ص420، ح 26) و درروایات درذیل آیه فوق آمده است كه پیامبر(ص) فرمودند فضل عالم بر شهید به یك درجه است و فضل شهید برعابد نیز به یك درجه است و فضل پیامبر (ص) برعالم به یك درجه دیگراست. (فیض كاشانی، 1356ش، ج2، ص675، ذیل آیه «والذین اوتوالعلم درجات») 

4. 4. فرق عالم و عابد 
چنانكه درحدیث فوق فرمودند فرق عالم و عابد مثل فرق ماه شب چهارده است به سایر ستارگان؛ همچنانكه وقتی ماه باشد ستارگان دیده نمی‌شوند و به حساب نمی‌آیند و نور نمی‌دهند و روشنگری نمی‌كنند عابد هم روشنگری ندارد برخلاف عالم كه هم روشن است و هم روشنگر. اگر سؤال شود كه آیا عابد هیچ بهره‌ای از علم ندارد می‌گوییم چرا از علم برخوردار هست ولی نورش به حدی نیست كه از خودش عبور كرده و دیگران را روشن كند، اگر عابد نوری نداشت نمی‌توانست خداوند را عبادت كند، ولی نورش فقط دور خودش را روشن می‌كند؛ ولی عالمان نه تنها خود را روشن می‌كنند، بلكه دیگران را هم به نور و روشنایی دعوت كرده روشنگری می‌كنند. 

5. صفات و ویژگی‌های عالمان 
5. 1. ویژگی‌های عالمان شایسته و حقیقی 
علاوه بر ویژگی‌هایی كه برای علم حقیقی بیان شد كه برخی از آنها شامل صفات عالمان شایسته است ویژگی‌های دیگری را متذكر می‌شویم:
الف. ایمان به خدا و تسلیم محض در برابر پروردگار
خداوند در قرآن كریم می‌فرماید: «...وَالرَّاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ یَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ كُلٌّ مِّنْ عِندِ رَبِّنَا...»؛ (آل عمران، 7) راسخان در علم (عالمان حقیقی، آنها كه به دنبال فهم و درك اسرار همه آیات قرآن در پرتو علم و دانش هستند) می‌گویند ما به تمامی آیات خداوند ایمان آوردیم همه از طرف پروردگارماست. همچنین آیه‌ی «وَیَرَى الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ الَّذِی أُنزِلَ إِلَیْكَ مِن رَّبِّكَ هُوَ الْحَقَّ ...». (سبأ، 6)

ب. منزه از اعمال جاهلانه
عالم به خاطر عملش همانگونه كه بیان شد از جهل و نادانی به دوراست، چون دارای علم حقیقی است و علم حقیقی نوراست و روشنایی. مخصوصاً وقتی شخصی از بالاترین مرتبه علمی برخوردار باشد، همچون پیامبران صلوات‌الله علیهم اجمعین و بالطبع مرتكب اعمال جاهلانه هم نخواهند شد چنانكه خداوند در قرآن در جریان داستان حضرت موسی علیه السلام می‌فرماید:
«وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ إِنَّ اللّهَ یَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُواْ بَقَرَةً قَالُواْ أَتَتَّخِذُنَا هُزُواً قَالَ أَعُوذُ بِاللّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجَاهِلِینَ». (بقره، 67) به یاد آورید زمانی را كه موسی علیه‌السلام به قومش گفت: خداوند شما را امر كرده تا گاوی را بكشید (و قطعه‌ای از بدن او را به بدن مقتولی كه قاتل او ناشناخته بود بزنید تا زنده شود و قاتل خود را معرفی كند و باصطلاح غوغا خاموش شود) بنی اسرائیل در پاسخ موسی علیه السلام گفتند: آیا ما را به بازی و مسخره گرفته‌ای؟ موسی علیه‌السلام گفت: پناه می‌برم به خدا كه از جاهلان باشم و كارهای جاهلانه انجام دهم.

ج. دارای تفكر و تعقل و عبرت‌پذیری
خداوند در قرآن كریم فرموده‌اند: «وَتِلْكَ الْأَمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ وَمَا یَعْقِلُهَا إِلَّا الْعَالِمُونَ»؛ (عنكبوت، 43) بعد از آنكه داستان اقوام مختلف گذشته را بیان می‌كند می‌فرماید: اینها نمونه‌ها و داستان‌هایی است كه برای مردم می‌آوریم، ولی فقط دانشمندان در آن تفكر و تعقل می‌كنند و از آن پند می‌گیرند.
و نیزمی‌فرماید: «...إنّ فی ذلك لأیاتٌ للعالمین»؛(11) آنگاه كه درباره خلقت آسمان‌ها و زمین و اختلاف رنگ‌ها و زبان‌ها سخن به میان آورد بیان می‌دارند كه این نشانه‌هایی واضح و بیّن برای دانایان و عالمان است،یعنی آنانند كه از این نشانه‌ها عبرت می‌گیرند و درطی طریق و رسیدن به كمال و معبود واقعی خویش تفكر می‌كنند.

د. دلسوز مردم درراهنمایی‌ آنها (روشنگر)
خداوند در قرآن كریم می‌فرماید: «وَقَالَ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَیْلَكُمْ ثَوَابُ اللَّهِ خَیْرٌ لِّمَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا وَلَا یُلَقَّهَا إِلَّا الصَّابِرُونَ». (قصص، 80) آنگاه كه مردم در دیدن مال و منال و زینت‌های قارون همه مجذوب دنیا شده بودند، آنان كه عالم بودند به مردم گوشزد كردند كه وای بر شما چرا مجذوب و شیفته دنیا شده‌اید!؟ به آخرت و پاداش خداوند درآن فكر كنید؛ كه آن برای شما بهتراست؛ البته برای كسانی كه به خدا ایمان بیاورند و عمل صالح و شایسته انجام دهند و دراین راه صبور و خویش‌تن‌دار باشند و جز صابران به این نعمت‌ها نایل نمی‌شوند. می‌بینیم كه در این آیه، عالمان در راه روشنگری مردم در تلاش و كوشش‌اند تا مبادا مردم به تباهی كشیده شوند چنانكه انبیا صلوات‌الله علیهم چنین روشی داشتند.
و علاوه براین خداوند آنها را محل رجوع و پاسخگوی مشكلات مردم قرار داده است. چنانكه می‌‌فرماید: «...فَسْئلُواْ أَهْلَ الذِّكْرِ إِن كُنتُمْ لاَ تَعْلَمُونَ»؛ (انبیاء، 7) در صورتی كه علم و آگاهی نسبت به چیزی ندارید به سراغ اهل ذكر و صاحبان قرآن و كتاب‌های آسمانی (عالمان) بروید و حل مشكلات و سئوالات خود را از آنان بجویید.

هـ. كمال جو و خواهان علم بیشتر
خداوند به پیامبرش یاد می‌دهد كه: «... وَقُل رَّبِّ زِدْنِی عِلْمًا»؛ (طه، 114) بگو پروردگار من علم من را رشد بده و اضافه بفرما. یا درباره‌ی حضرت موسی علیه‌السلام می‌فرماید: «قَالَ لَهُ مُوسَى هَلْ أَتَّبِعُكَ عَلَى أَن تُعَلِّمَنِ مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْدًا » (كهف، 66) موسی علیه‌السلام به خضر عرضه داشت آیا از تو پیروی كنم تا از آنچه به تو تعلیم داده شده و مایه رشد و صلاح است به من بیاموزی؟ از این آیات استفاده می‌شود كه عالمان همیشه در راه فزونی علم خود هستند و هیچگاه در یك مرتبه توقف نمی‌كنند.

ز. صبور و خویشتن‌دار
خداوند در قرآن می‌فرماید:
حضرت خضر به موسی علیه‌السلام گفت: «وَكَیْفَ تَصْبِرُ عَلَى مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْرًا»؛ (كهف، 68) چگونه می‌توانی بر كارهای من درحالی كه به آنها عالم نیستی صبركنی. با توجه به مفهوم مخالف آیه استفاده می‌شود انسان ناآگاه، ناشكیباست ولی انسان هر چه عالمترشود شكیبایی‌اش بیشتر می‌شود.
در سخنی هم از امام علی بن الحسین علیه السلام هست كه فرمودند: «ان العلماء هم الحلماء الرحماء»؛ (مجلسی، 1409ق، ج84، ص244، ح35) عالمان، بردباران و مهربانان‌اند.

و. امید دهنده
در سخنی كه در نهج‌البلاغه هست و از رسول خدا صلی الله علیه و آله نیز نقل شده است فرمودند:
«قال: الا انبّئكم بالفقیه كل الفقیه؟ قالوا بلی قال: من لم یقنط الناس من رحمه الله و لم یؤیسهم من روح الله و لم یؤمنهم من مكر الله». (نهج البلاغه، كلمات قصار، ش 90؛ كلینی، ج1، ص36، ح3؛ مجلسی، ج78، ص41، ح24)
آیا آگاه كنم شما را به فقید و عالم؟ عالمی كه كامل است؟ گفتند بله فرمودند: عالم واقعی و كامل كسی است كه مردم را از رحمت خدا ناامید و مأیوس نمی‌كند ولی از مكرخدا هم آنان را ایمن نمی‌كند.

ز. پاك‌خو و كم طمع
امام علی علیه السلام فرمودند: «العلماء اطهر الناس اخلاقاً و اقلهم فی المطامع اعراقاً»؛ (آمدی، 1366ش، ح2108) عالمان از نظر خلق و خوی از همه مردم پاكیزه‌ترند و خوش خلق‌ترین مردم‌اند و ذاتاً و طبیعتاً كم طمع‌ترین مردم نیز هستند.

ط. توانایی بر مدیریت و رهبری جامعه
خداوند در قرآن از قول حضرت یوسف علیه السلام می‌فرماید: «قَالَ اجْعَلْنِی عَلَى خَزَآئِنِ الأَرْضِ إِنِّی حَفِیظٌ عَلِیمٌ»؛ (یوسف، 55) حضرت یوسف علیه السلام به عزیز مصر گفت مرا بر خزائن شهر خود سرپرست قرار دهید چرا كه من هم نگهبان خوبی هستم و هم عالم هستم و این می‌رساند شرط اصلی بر توانائی و لیاقت در رهبری و مدیریت جامعه عالم بودن است.
و یا در داستان طالوت وقتی خداوند او را بر مردم فرمانده قرار داد آنها قبول نكردند و خود را برای این كار لایق‌تر می‌دانستند چون او را صاحب مال و مكنت نمی‌دیدند. پیامبر آن زمان از قول خداوند عرضه داشت: «... قَالَ إِنَّ اللّهَ اصْطَفَاهُ عَلَیْكُمْ وَزَادَهُ بَسْطَةً فِی الْعِلْمِ وَالْجِسْمِ وَاللّهُ یُؤْتِی مُلْكَهُ مَن یَشَاء وَاللّهُ وَاسِعٌ عَلِیمٌ». (بقره، 247) خداوند او را بر شما برگزیده و او را در علم و جسم وسعت بخشیده است و خداوند ملكش را به هر كه بخواهد می‌بخشد و احسان خداوند وسیع است و نسبت به لیاقت افراد بر منصب‌ها هم آگاه است. پس یكی از شرایط مدیریت و رهبری جامعه دارا بودن علم و آگاهی و توانایی علمی بالای رهبر است. 

2. 5. صفات عالمان ناشایسته 
به چند نمونه از صفات عالمان ظاهری و صوری و دور از حقیقت علم هم اشاره می‌كنیم:
الف. پیروی از هوای نفس
خداوند در قرآن كریم می‌فرماید: «... وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوَاءهُم بَعْدَ مَا جَاءكَ مِنَ الْعِلْمِ مَا لَكَ مِنَ اللّهِ مِن وَلِیٍّ وَلاَ وَاقٍ»؛ (رعد، 37، بقره، آیات 120 و 145 نیز نظیر آین آیه آمده است) و اگر از هوس‌های آنان بعد از آنكه از آگاهی و علم برخوردار شدی پیروی كنی هیچكس در برابر خدا از تو حمایت و مواظبت نخواهد كرد. یعنی مردم نمی‌توانند تو را از عذاب خداوند نجات دهند. این آیه و آیاتی نظیراین در مذمت پیروی از خواسته‌های نفسانی و شیطانی، برای عالم است، كه مورد مذمت قرار گرفته است.

ب. تفرقه‌افكنی و اختلاف
خداوند در قرآن كریم فرموده‌اند: « وَمَا تَفَرَّقُوا إِلَّا مِن بَعْدِ مَا جَاءهُمُ الْعِلْمُ بَغْیًا بَیْنَهُمْ...» (شوری، 14) آنان پراكنده نشدند مگر بعد از آنكه از علم و آگاهی برخوردار شدند و این تفرقه‌جویی به خاطر انحراف از حق (و عداوت و حسد) بود و نیز می‌فرماید: «... فَمَا اخْتَلَفُوا إِلَّا مِن بَعْدِ مَا جَاءهُمْ الْعِلْمُ بَغْیًا بَیْنَهُمْ»؛ (جاثیه، 17) و همچنین در آیه‌ی دیگری می‌فرماید: «... فَیَتَعَلَّمُونَ مِنْهُمَا مَا یُفَرِّقُونَ بِهِ بَیْنَ الْمَرْءِ وَ زَوْجِهِ ... وَ یَتَعَلَّمُونَ مَا یَضُرُّهُمْ وَ لاَیَنفَعُهُمْ...». (بقره، 102) آنها (یهود) از آن دو فرشته آنچه را موجب اختلاف و تفرقه بین خانواده‌ها می‌شد یاد می‌گرفتند و در ادامه می‌فرماید آنچه را كه ضرر داشت و نفعی در آن نبود از آنها یاد می‌گرفتند.
بدون شك عالمان غیر متعد و غیرمؤمن در راه اصلاح جامعه نیستند و برای منافع خود به هركاری دست می‌زنند از جمله از قانون «تفرقه بینداز و حكومت كن» كمال استفاده را كرده و با گِل‌آلود كردن آب هرچه می‌توانند ماهی می‌گیرند؛ از این آیه نیز استفاده می‌شود كه تمامی علوم مفید نیستند، مثل سحر و بنابراین در انتخاب علم هم باید مواظب باشیم.

ج. خیانتكاری
از جمله صفات عالمان ناشایسته خیانت در تمامی امور مثل خیانت در وعده‌های به خدا و رسول و مردم و ... است.
خداوند در قرآن كریم می‌فرماید: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُواْ لاَ تَخُونُواْ اللّهَ وَالرَّسُولَ وَتَخُونُواْ أَمَانَاتِكُمْ وَأَنتُمْ تَعْلَمُونَ»؛ (انفال، 27) ای كسانی كه ایمان آورده‌اید به خدا و رسولش خیانت نكنید و نیز در امانت‌های خود هم خیانت نكنید، درحالی كه شما از آگاهی برخوردارید.

د. ایجاد شبهه و كتمان حق
خداوند در قرآن كریم می‌فرماید: «وَلاَ تَلْبِسُواْ الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ وَتَكْتُمُواْ الْحَقَّ وَأَنتُمْ تَعْلَمُونَ»؛ (بقره، 42) و در جای دیگری می‌فرماید: «... لِمَ تَلْبِسُونَ الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ وَتَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَأَنتُمْ تَعْلَمُونَ»؛ (آل عمران، 71) چرا حق را با باطل مخلوط می‌كنید و ایجاد شبهه می‌كنید و یا آیات الهی را مخفی و كتمان می‌كنید درحالی كه از آگاهی و علم برخوردارید و این خطاب به علمای اهل كتاب است و برای همه‌ی علما تعمیم دارد.

و. زراندوزی
آنگاه كه به قارون گفته شد از مالی كه خداوند به تو داده به مردم كمك كن و هرگز در زمین فسادگرنباش در پاسخ گفت: « قَالَ إِنَّمَا أُوتِیتُهُ عَلَى عِلْمٍ عِندِی...» (قصص، 78) این ثروت را به وسیله دانشی كه نزد من است به دست آورده‌ام. او راضی نشد در راه خدا از ثروتش بهره‌ای بدهد و خداوند هم او را همراه با ثروتش به زمین فرو برد و این صفت همه عالمان فاسد است كه در راستای منافع شخصی به دیگران فكر نمی‌كنند،چرا كه دنیا را محل زندگی خود می‌دانند. پناه برخداوند از علم ظاهری و صوری و تمامی آثار و عواقبش.

منبع: سایت معاونت تهذیب حوزه های علمیه
واژه عالم از ریشه علم است و علم در لغت به معنای درك حقیقت یا شناخت آثار ممیزه‌ی اشیاء است و در قرآن و متون اسلامی دارای دو قسم حقیقی و ظاهری و صوری است.