 یكی از مسلّمات اعتقادات مسلمین این است كه خداوند علیم و قدیر ، عالم و خالق مطلق بوده قبل از ایجاد اشیاء ، به آنها علم داشته و همه ی امور را او آفریده است. و موجودات همانگونه آفریده شده اند كه در علم پیشین خدا حضور داشته اند. لذا فرمودند: « ... عَالِمٌ إِذْ لَا مَعْلُومَ وَ خَالِقٌ إِذْ لَا مَخْلُوقَ وَ رَبٌّ إِذْ لَا مَرْبُوبَ وَ إِلَهٌ إِذْ لَا مَأْلُوهَ وَ كَذَلِكَ یُوصَفُ رَبُّنَا وَ هُوَ فَوْقَ مَا یَصِفُهُ الْوَاصِفُون‏. ـــــ عالم و دانا بود در هنگامى كه هیچ معلومى نبود كه علم به آن تعلق گیرد و خالق و آفریدگار بود در وقتى كه هیچ مخلوق و آفریده ای نبود ؛ و پروردگارى داشت در زمانى كه هیچ پروریده ای نبود كه قابل تربیت باشد و معبودیت داشت آنگاه كه هیچ عبادت‏ كننده ای نبود كه عبادت كند؛ و پروردگار ما را چنین وصف باید نمود و آن جناب بالاتر است از آنچه وصف‏ كنندگان او را وصف می كنند.» طبق این اعتقاد ، اگر حقیقت علمی همه ی موجودات ، قبل از خلقتشان ، در علم خدا حضور داشته و هیچ كس جز خدا خالق آنها نیست ، و همه ی موجودات مخلوق او هستند ، پس هر موجودی همانگونه خواهد بود كه در علم خدا بوده و خدا آن را به آن گونه آفریده است. حال سوال این است كه تكلیف افعال ارادی انسان در این میانه چه می شود؟ آیا افعال ارادی انسان نیز قبل از خلقت انسان در علم خدا حضور داشته؟ و آیا خالق افعال ارادی انسان نیز خداوند متعال است؟ اگر گفته شود كه خدا عالم به این افعال نبوده و خالق آنها نیست و انسان خود پدید آورنده ی افعال ارادی خود است ، لازم می آید كه خدا ، عالم و خالق مطلق نباشد و انسان نیز در این میان یك نیمچه خالق باشد و اگر گفته شود كه خالق افعال ارادی انسان نیز خداست و افعال انسان همانگونه آفریده شده اند كه در علم پیشین خدا بوده اند ، جبر لازم می آید. این مسأله ، عدّه ای از مسلمین را بر آن داشت كه به سمت اعتقاد به جبر كشیده شده ، مختار بودن انسان را منكر شوند. در تاریخ كلام از این عدّه با نام « مُجَبّره» یاد می شود. این اعتقاد ، بعدها توسّط ابوالحسن اشعری ــ مؤسس مذهب اشعری ــ چهره ای دیگر به خود گرفته با نام نظریّه ی « كسب » مشهور شد كه در حقیقت چیزی جز همان جبر نبود. بر اساس این تفكّر ، علم و خالقیّت مطلق خدا حفظ ، ولی حكمت و عدل او زیر سوال می رود. چون طبق این مبنا ، وجود بهشت و جهنّم و تكلیف و ارسال انبیاء و كتب آسمانی و وعد و وعید حقّ تعالی ، همگی اموری لغو و بیهوده خواهند بود ؛ و خداوند متعال به خاطر ارتكاب این امور لغو و بیهوده ، دیگر حكیم نخواهد بود. همینطور به خاطر به جهنّم بردن بدكارانی كه هیچ اختیاری در انجام فعل خود نداشتند ظالم خواهد بود. اشاعره برای اینكه از این لازمه ی باطل نیز فرار كنند ، حسن و قبح عقلی را هم انكار كرده گفتند: عقل انسان به هیچ وجه قادر به درك خوب و بد نبوده ، حسن و قبح ، فقط و فقط شرعی است ؛یعنی اگر خدا امر به خوبی چیزی كند آن چیز خوب می شود و اگر از چیزی نهی نماید آن چیز قبیح خواهد بود ؛ لذا حسن و قبح برای خدا معنا ندارد. این نظر نیز به بداهت عقلی باطل است چرا كه حتّی منكرین خدا نیز با عقلشان ادراك می كنند كه برخی امور مثل دزدی، دروغگویی ، خیانت ، تجاوز به حریم دیگران ، كشتن دیگران و ... قبیح ، و در مقابل ، راستگویی ، وفاداری ، رعایت حقوق دیگران و احترام به جان و مال مردم خوب است. لذا در ملحدترین حكومتها نیز دزد و آدم كش را زندانی و قانون شكن را مجازات می كنند. گروه دیگری از مسلمین كه متوجّه این نقیصه ی بزرگ در نظریّه جبر و كسب شده بودند و آن را در تضادّ با عقل و اسلام و قرآن می یافتند به دفاع از عدل و حكمت خدا پرداخته گفتند خدا ما را آفریده و به ما قدرت انجام افعال ارادی را داده است امّا او خالق افعال ما انسانها نیست ، خالق و پدید آورنده ی افعال ارادی بشر خود انسان است كه با قدرت داده شده از سوی خدا دست به آفرینش افعال خود می زند. در تاریخ علم كلام ، از این گروه با نام «مُفَوّضه» و از نظریّه ی آنها با عنوان « نظریّه ی تفویض » یاد می شود ؛ كه بارزترین مذهب معتقد به این نظریّه ، مذهب معتزله بوده است ، كه امروزه وجود خارجی ندارند ولی افكار آنها همچنان در تراوشات اذهان برخی افراد دیده می شود. بر اساس نظریّه ی تفویض ، عدل و حكمت خدا توجیه می شود ولی اوّلاً در مورد علم مطلق خدا سخنی نمی گوید و ثانیاً خالقیّت مطلق خدا زیر سوال می رود ؛ و انسان نیز به عنوان شریك خدا در خالقیّت ، مطرح ، و یك نوع خالقیّت محدود برای انسان پذیرفته می شود ؛ در حالی كه هم براهین عقلی ، خالقیّت مطلق خدا را اثبات می كنند ، هم خداوند متعال به صراحت این حقیقت را مطرح نموده و فرموده است:« اللَّهُ خالِقُ كُلِّ شَیْ‏ء»(الزمر:62) و بیتردید « كلّ شیء» ، شامل افعال ارادی انسان نیز می شود. این دو گروه از مسلمین ، كه همگی از اهل سنّت می باشند ، بر این گمان بوده اند كه جبر و تفویض ، نقیض یكدیگرند و محال است دو نقیض ، در آنِ واحد و از جهت واحد ، در یك موضوع جمع یا هر دو باهم از یك موضوع براداشته شوند. برای مثال محال است چیزی هم وجود باشد هم عدم ؛ همچنین محال است چیزی نه وجود باشد و نه عدم. یا محال است چیزی هم انسان باشد هم غیر انسان ، كما اینكه محال است چیزی نه انسان باشد نه غیر انسان. مجبّره و مفوّضه بر این گمان بودن كه جبر و تفویض نیز چنین حالتی دارند ، لذا می گفتند محال است انسان در یك فعل ارادی خاصّ ، نه مجبور باشد نه مَفَوّض ؛ كما اینكه محال است هم مجبور باشد هم مفوّض. امّا در این میان اهل بیت(ع) با هر دو نظریّه مخالف بوده، هر دو را در تضادّ با قرآن و برهان عقلی معرّفی می كردند ؛ و معتقد بودند كه جبر و تفویض نقیض هم نیستند بلكه متضادّ همند ؛ و دو متضادّ اگرچه در یك موضوع جمع نمی شوند ولی می توان هر دو را از موضوع خاصّی برداشت ؛ مثل سیاه و سفید ، كه محال است یك چیز ، هم سیاه باشد هم سفید ؛ ولی همان چیز می تواند نه سیاه باشد و نه سفید بلكه سبز یا قرمز یا آبی باشد. از اینرو امام صادق(ع) فرمودند:« لَا جَبْرَ وَ لَا تَفْوِیضَ بَلْ أَمْرٌ بَیْنَ أَمْرَیْن‏ . ـــــــ نه جبر و نه تفویض بلكه امری بین آن دو »منبع:پرسمان
آیا اهل سنت به جبر معتقداند؟