لطفا چگونگی پیدایش وهابیت و نقش ابن‌تیمیه و محمد بن عبدالوهاب را توضیح دهید.
پاسخ: سلام علیكم.
وهابیت مسلك یا جریانی است ساختگی و جعلی كه بسیاری از شعائر دین مانند شفاعت، توسل، تبرك،‌بنا بر قبور،زیارت و عزاداری را شرك و یا بدعت می داند و یا آن چه كه منتهی به شرك و بدعت می شود.
بنیانگذار مكتب سلفی گری شخصی است به نام «احمد بن عبد الحلیم» معروف به« ابن تیمیه حرانی دمشقی»( 661-728ق)‌ است او به حدی هتاك بود كه مورد اعتراض شدید علماء و دانشمندان برجسته اهل سنت زمان خود تا عصر حاضر قرارگرفته است . و هم اكنون افكار باطل و انحرافات او در بین امت اسلامی بعنوان « شیخ الا سلام »‌رواج داشته و گفتار وی منشاء‌ عقاید وهابیت قرار گرفته است.
مروج این تفكر «محمد بن عبدالوهاب» است كه بعد از پانصد سال ظهور كرد و دارای پیروانی شد كه منتسب به عبد الوهاب شدند و بنام «وهابیت» معروف شد .(1115-1206)
وهابیت درباره عقاید، چیزی برآنچه ابن تیمیه آورده بود نیفزود و فقط بیش از آنچه او شدت عمل به خرج داده بود وهابیان تاكید ورزیده و سخت گرفتند.
توضیح مطلب:
ابن تیمیّه بنیانگذار فكرى وهّابیّت است وی در سال 661 ق( الدرر الكامنة، ج 1، ص 144)پنج سال پس از سقوط خلافت بغداد در حرّان از توابع شام به دنیا آمد، و تحصیلات اولیّه را در آن سرزمین به پایان برد. پس از حمله مغول به اطراف شام به همراه خانواده اش به دمشق رفت و در آنجا اقامت گزید.در سال 698 هـ ق، به تدریج آثار انحراف در وى ظاهر شد، خصوصاً به هنگام تفسیر آیه شریفه (الرَّحْمَـنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوَى )( طه: 5)
در شهر حماة ( یكصدو پنجاه كیلومترى شهر دمشق) براى خداوند تبارك وتعالى جایگاهى در فراز آسمانها كه بر تخت سلطنت تكیه زده است، تعیین كرد.
( او در كتاب العقیدة الحمویّة: 429 مى گوید: إنّ اللّه تعالى فوق كلّ شیء وعلى كلّ شیء وأنّه فوق العرش وأنّه فوق السماء ... ).
این تفسیر مخالف آیات قرآن چون: (لَیْسَ كَمِثْلِهِ شَىْءٌ ) ( شورى/ 11. )و (وَ لَمْ یَكُن لَّهُو كُفُوًا أَحَدُ )( إخلاص: 4)مى باشد كه خداوند را از هر گونه تشبیه به صفات مخلوقات باز داشته است.
انتشار افكار باطل «ابن تیمیّه» در دمشق و اطراف آن غوغایى به پا كرد، گروهى از فقهاء علیه او قیام كرده و از جلال الدین حنفى قاضى وقت محاكمه وى را خواستار شدند، ولى وى از حضور در دادگاه امتناع ورزید.
«ابن تیمیّه» همواره با آراء خلاف خود افكار عمومى را متشنّج، و معتقدات عمومى را جریحه دار مى كرد، تا اینكه درهشتم رجب سال 705 هـ ق، قضات شهر همراه با وى در قصر نائب السلطنه حاضر شدند، و كتاب «الواسطیّة» وى قرائت شد، پس از دو جلسه مناظره با «كمال الدین زملكانى» و اثبات انحراف فكرى و عقیدتى «ابن تیمیّه» او را به مصر تبعید كردند.
در آنجا نیز بخاطر نشر اندیشه هاى انحرافی توسّط «ابن محلوف مالكى» قاضى وقت به زندان محكوم گشت، و سپس در 23 ربیع الأوّل سال 707 هـ ق، از زندان آزاد شد، ولى بخاطر پافشارى بر نشر عقاید باطلش، قاضى «بدر الدین» وى را محاكمه كرد و احساس نمود كه وى در قضیّه توسل به پیامبر گرامى(صلى الله علیه وآله وسلم) ادب را نسبت به حضرت رعایت نمى كند، بنابر این او را روانه زندان كرد( البدایة والنهایة: 14/47)
عاقبت در سال 708 هـ ق، از زندان آزاد شد، ولى فعّالیّت مجدّد وى باعث شد كه آخر ماه صفر سال 709 هـ ق، به اسكندریّه مصر تبعید شود، و پس از هشت ماه به قاهره بازگردد.
ابن كثیر مى نویسد: 22 رجب سال 720 هـ ق، ابن تیمیه به دار السعاده احضار شد، و قضات و مفتیان مذاهب اسلامى (حنفى، مالكى، شافعى و حنبلى) او را به خاطر فتاواى خلاف مذاهب اسلامى مذمّت و به زندان محكوم كردند، تا اینكه در دوّم محرّم سال 721 هـ ق، از زندان آزاد گردید. (البدایة والنهایة، ج 14، ص 111، وقائع سنة سبعمائة وستة وعشرین)
ابن حجر عسقلانى مى نویسد: ابن تیمیه را جهت محاكمه نزد قاضى مالكى بردند ولى در برابر پرسشهاى قاضى، پاسخ نداد و گفت: این قاضى با من عداوت دارد و هرچه قاضى اصرار ورزید، ولى ابن تیمیه از هرگونه پاسخ استنكاف كرد، آنگاه قاضى دستور داد وى را در قلعه اى حبس كردند.
وقتى به قاضى خبر رسید كه برخى از افراد نزد ابن تیمیه، رفت و آمد مى كنند، گفت: اگر به خاطر كفرى كه از وى ثابت شده، كشته نشود، باید نسبت به وى سخت گیرى شود، آنگاه دستور داد وى را به زندان انفرادى انتقال دادند.
پس از آن كه قاضى به شهر خویش برگشت در دمشق اعلان عمومى كردند: «من اعتقد عقیدة ابن تیمیّة حلّ دمه وماله، خصوصاً الحنابلة». هر كس عقاید «ابن تیمیّه» را داشته باشد ـ بویژه حنبلى ها ـ خون و مالش حلال است.
و این اعلامیه توسط یكى از علماى بزرگ اهل سنت، شهاب محمود در مسجد جامع دمشق قرائت شد، كه به دنبال آن حنبلى ها و افراد دیگرى كه در معرض اتهام بودند، جمع شدند و اعلام كردند كه با به مذهب و عقیده امام شافعى هستیم(الدرر الكامنة، ج 1، ص 147).
پس از وی مسلك و آیین وی را شیخ محمد فرزند «عبدالوهاب» نجدی كه این نسبت برگرفته از نام پدر او «عبدالوهاب» است بنیانگذاری كرد و به نام مسلك وهابیت شناخته شد. به گفته برخی از دانشمندان، این كه این مسلك را به نام خود شیخ محمد نسبت نداده و «محمدیه» نگفته‏اند، این است كه مبادا پیروان این مذهب نوعی شركت با نام پیامبر - ص - پیدا بكنند(دائره المعارف فرید وجدی، ج 10، ص 871، به نقل از مجله المقتطف ج 27، ص 893) و از این نسبت سوء استفاده نمایند.
محمّد بن عبدالوهاب در سال 1115 ه. ق. در شهر «عُیَینَه» از شهرهای «نجد» چشم به دنیا گشود. پدرش در آن شهر قاضی بود. شیخ از كودكی به مطالعه كتب تفسیر، حدیث و عقاید، سخت علاقه داشت و فقه حنبلی را نزد پدرش كه از علمای حنبلی بود، آموخت. وی از آغاز جوانی بسیاری از اعمال مذهبی مردم «نجد» را زشت می‏شمرد. در سفری كه به زیارت خانه خدا رفت بعد از انجام مناسك، به مدینه رهسپار شد، در آنجا توسل مردم به پیامبر را، در نزد قبر آن حضرت، ناپسند شمرد. سپس به نجد مراجعت نمود و از آنجا به بصره رفت به این قصد كه از بصره به شام رود، مدتی در بصره ماند و با بسیاری از اعمال مردم به مخالفت پرداخت، لیكن مردم بصره وی را از شهر خود بیرون راندند. در راه میان شهرهای بصره و زبیر نزدیك بود از شدت گرما، تشنگی و پیاده روی هلاك شود، امّا مردی از اهل زبیر چون او را در لباس روحانیت اهل سنت دید در نجاتش كوشید، جرعه‏ای آب به او نوشانید و بر مركبی سوار كرد و به شهر زبیر برد. وی می‏خواست از زبیر به شام سفر كند ولی چون توشه و خرج سفر به قدر كافی نداشت، رهسپار شهر اَحسا شد و از آنجا آهنگ شهر حریمله از شهرهای نجد را نمود.
در این هنگام كه سال 1139 بود، پدرش عبدالوهاب از عُیَینه به حریمله انتقال یافته بود. شیخ محمد، ملازم پدر شد و كتابهایی را نزد او فرا گرفت و به انكار عقاید مردم نجد پرداخت به این مناسبت میان او و پدرش نزاع و جدال درگرفت. همچنین بین او و مردم نجد منازعات سختی رخ داد و این امر چند سال دوام یافت تا این كه در سال 1153 پدرش شیخ عبدالوهاب از دنیا رفت.
شیخ محمد پس از مرگ پدر به اظهار عقاید خود و انكار قسمتی از اعمال مذهبی مردم پرداخت. جمعی از مردم حریمله از او پیروی كردند و كارش شهرت یافت. وی از شهر حریمله به شهر عیینه رفت. رئیس عیینه در آن روزگار عثمان بن حمد بود. عثمان او را گرامی داشت و در نظر گرفت یاری‏اش كند. شیخ محمد نیز در مقابل اظهار امیدواری كرد كه همه اهل نجد از عثمان ابن حمد اطاعت كنند. خبر دعوت شیخ محمد و كارهای او به امیر أحسا رسید. وی نامه‏ای برای عثمان نوشت و نتیجه‏اش این شد كه عثمان شیخ را نزد خود خواند. عذر او را خواست. شیخ محمد به او گفت: اگر مرا یاری كنی تمام نجد را مالك می‏شوی. اما عثمان از او اعراض كرد و از شهر عیینه بیرونش راند.
شیخ محمد در سال 1160 پس از آن كه از عیینه بیرون رانده شد، رهسپار درعیه از شهرهای معروف نجد گردید. در آن دوران امیر درعیه محمد ابن مسعود (جد آل سعود) بود. وی به دیدن شیخ رفت و عزّت و نیكی را به او مژده داد. شیخ نیز قدرت و غلبه بر همه بلاد نجد را به وی بشارت داد و بدین ترتیب ارتباط میان شیخ محمد و آل سعود آغاز گردید.
در روزگاری كه شیخ محمد به درعیّه آمد و با محمد بن سعود توافق كرد، مردم آنجا در نهایت تنگدستی و احتیاج بودند.
از بزرگترین نقاط ضعف برنامه زندگی شیخ همین است كه با مسلمانانی كه از عقاید كذایی او پیروی نمی‏كردند، معامله «كافر حربی!» می‏كرد و برای جان و ناموس آنان ارزشی قائل نبود.
كوتاه سخن این كه «محمد بن عبدالوهاب» به توحید دعوت می‏كرد، اما توحید غلطی كه او می‏گفت. هر كس می‏پذیرفت خون و مالش سالم می‏ماند و گرنه مانند كفار حربی حلال و مباح بود.
جنگهایی كه وهابیان در نجد و خارج آن؛ مانند یمن، حجاز، اطراف سوریه و عراق می‏كردند، بر همین پایه بود. هر شهری كه با جنگ و غلبه بر آن دست می‏یافتند بر ایشان حلال بود. اگر می‏توانستند آن را جزو متصرفات و املاك خود قرار می‏دادند و الاّ به غنایمی كه به دست آورده بودند اكتفا می‏كردند.(جزیره العرب فی قرن العشرین، ص 341)
كسانی كه با عقاید او موافقت می‏كردند و دعوت او را می‏پذیرفتند، باید با او بیعت نمایند و اگر كسانی به مقابله برخیزند باید كشته شوند و اموالشان تقسیم گردد. طبق این رویه؛ مثلاً از اهالی یك قریه به نام «فصول» در شهر أحسا سیصد مرد را به قتل رسانیدند و اموالشان را به غارت بردند.(تاریخ المملكه العربیه السعودیه، ج 1، ص 51)
محمد بن عبدالوهاب در سال 1206 درگذشت(در تاریخ تولد و فوت شیخ غیر از 1206-1115 اقوال دیگری هم هست)
منبع:پرسمان
«ابن تیمیّه» همواره با آراء خلاف خود افكار عمومى را متشنّج، و معتقدات عمومى را جریحه دار مى كرد، تا اینكه درهشتم رجب سال 705 هـ ق، قضات شهر همراه با وى در قصر نائب السلطنه حاضر شدند، و كتاب «الواسطیّة» وى قرائت شد، پس از دو جلسه مناظره با «كمال الدین زملكانى» و اثبات انحراف فكرى و عقیدتى «ابن تیمیّه» او را به مصر تبعید كردند.