 وقایع سال دوم هجرتغزوه بواط
این غزوه در ماه ربیع الاول - یعنى یك سال پس از هجرت - غزوه بواط اتفاق افتاد و«بواط‏»نام جایى بوده در ناحیه‏اى از نواحى كوه‏«رضوى‏»كه رسول خدا(ص)به منظور جنگ با قریش به همراه جمعى از مدینه خارج شد و سائب بن عثمان بن مظعون را به كار مردم شهر گماشت و بدون آنكه با قریش برخورد كند و جنگى رخ دهد از همانجا به مدینه بازگشت.
غزوه عشیره
پیامبر در ماه جمادى الاولى ابا سلمة بن عبد الاسد را در مدینه منصوب فرمود و خود با گروهى از مهاجرین از شهر بیرون آمد و راه‏«نقب بنى دینار»را پیش گرفته همچنان تا جایى به نام‏«عشیره‏»براند و در آنجا توقف كرد و تا چند روز از ماه جمادى الثانیه را نیز در آنجا ماند و در این مدت با قبیله بنى مدلج و متحدین آنها از قبایل دیگر پیمان دوستى بسته و به مدینه بازگشت. ابن هشام و دیگران از عمار بن یاسر نقل كرده‏اند كه گفته است: در غزوه عشیره من و على بن ابیطالب همسفر و مانوس بودیم و در آن چند روزى كه در عشیره توقف داشتیم روزى على بن ابى طالب به من گفت: بیا تا به تماشاى بنى مدلج كه در نخلستان در آن نزدیكى كار مى‏كردند برویم و من با او به آن نزدیكى رفتیم و همچنان كه نشسته بودیم و كار آنها را تماشا مى‏كردیم خوابمان گرفت و هر دو برخاسته زیر نخله خرما و روى شنهاى نرمى كه آنجا بود خوابیدیم.
هنگامى به خود آمدیم كه رسول خدا(ص)بالاى سر ما ایستاده بود و ما را با پاى خود حركت مى‏داد، من و على بن ابیطالب كه سر و رویمان خاك آلود شده بود برخاسته و در برابر آن حضرت ایستادیم، پیغمبر اسلام كه سر و صورت خاك آلود على را دید فرمود: اى ابو تراب این چه حالى است؟
و سپس فرمود: آیا شما را از بدبخت‏ترین و شقى‏ترین مردم آگاه نكنم كه آنها كیان‏اند؟
- عرض كردیم: چرا یا رسول الله!
- فرمود: یكى همان پى كننده ناقه(صالح)است - و سپس در حالى كه اشاره به على بن ابیطالب مى‏كرد - فرمود: و دیگرى آن كسى است كه بر اینجاى سر تو ضربت مى‏زند و این محاسن تو را از آن رنگین مى‏سازد.
سریه سعد بن ابى وقاص
بعد از غزوه عشیره و پس از بازگشت رسول خدا(ص)به مدینه پیش از غزوه بدر اولى یا بعد از آن، سعد را با گروهى كه مركب از هشت نفر یا بیشتر بودند به منظور برخورد با كاروان قریش فرستاد، ولى كاروانیان پیش از آنكه فرستادگان به محل عبور آنها برسند از آن ناحیه گذشته بودند و از این رو سعد و همراهان به مدینه بازگشتند.
غزوه بدر اولى(یا سفوان)
سبب این غزوه این شد كه كرز بن جابر فهرى دستبردى به اطراف مدینه زد و قسمتى از رمه‏ها و گله‏هاى مردم شهر را به غارت برد و به گفته برخى چون با قریش رابطه داشت این حمله یك تجاوز سیاسى تلقى شد، و رسول خدا(ص)زید بن حارثه را بر مدینه گماشت و تا جایى به نام‏«سفوان‏»كه از نواحى بدر بود به تعقیب وى رفت و چون به او دسترسى نیافت‏به مدینه بازگشت.

سریه عبد الله بن جحش
در ماه رجب سال دوم هجرت، رسول خدا(ص)عبد الله بن جحش یكى از مهاجرین را مامور كرد با هشت نفر - و به گفته برخى دوازده نفر - از مدینه خارج شود و نامه‏اى سربسته بدو داد و فرمود: به سمت مكه برو و تا دو روز، نامه را باز نكن و پس از آن، نامه را باز كن و هر چه در آن نوشته بود بدان عمل نما.
عبد الله طبق دستور به راه افتاد و پس از دو روز، نامه را گشود و دید در آن نوشته تا نخله - كه میان مكه و طائف است - پیش بروید و در آنجا مترصد كاروان قریش باش و از اخبار ایشان ما را آگاه كن و همراهان خود را در رفتن بدانجا آزاد بگذار و كسى را براى رفتن مجبور نكن.
عبد الله همین كه نامه را خواند به همراهان خود گفت: رسول خدا(ص)مرا مامور كرده به‏«نخله‏»بروم و در آنجا مترصد كاروان قریش باشم و خبر آنها را براى آن حضرت بفرستم و شما را در آمدن با من مخیر ساخته اكنون هر كس آماده فداكارى و شهامت است همراه من بیاید و گر نه از همین جا باز گردد.
همراهان همگى گفتند: ما همراه تو خواهیم آمد و هیچ كدام حاضر به بازگشت نشدند.
آنها تا جایى به نام‏«بحران‏»پیش رفتند و در آنجا دو تن از ایشان - كه یكى سعد بن ابى وقاص و دیگرى عتبة بن غزوان بود - شتران خود را گم كرده و براى پیدا كردن شتر خود از آنها جدا شدند و راه بیابان را پیش گرفتند، عبد الله بن جحش نیز با دیگران‏به دنبال ماموریت‏به سوى نخله حركت كردند.
سعد بن ابى وقاص و عتبة همچنان كه پیش مى‏رفتند به دست قرشیان افتاده و اسیر گشتند، عبد الله بن جحش نیز با همراهان وارد نخله شد و براى اطلاع از كاروان قریش در جایى كمین كردند و روز آخر ماه رجب بود كه كاروانى از قریش را دیدند با كالاهاى تجارتى مانند پوست و كشمش و غیره از طائف به سوى مكه مى‏روند.
این كاروان را چند تن از قرشیان به نام عمرو بن حضرمى، عثمان بن عبد الله، برادرش نوفل بن عبد الله و حكم بن كیسان نگهبانى و همراهى مى‏كردند و چون چشمشان به عبد الله بن جحش و همراهان او افتاد، وحشت آنها را گرفت ولى چون جلوى مسلمانان عكاشة بن محصن بود و او نیز سر خود را تراشیده بود قرشیان با هم گفتند:
اینان از عمره باز مى‏گردند و ترسى از آنها در دل راه ندهید.
از آن سو عبد الله و همراهان او وقتى قرشیان را دیدند براى جنگ با آنها به گفتگو و مشورت پرداختند. اینان كه پس از سالها شكنجه و آزارى كه از دست مشركین دیده بودند و دستورى براى دفاع از خویش نداشتند، فرصتى براى انتقام و تلافى به دست آورده مایل بودند به هر كیفیتى شده این فرصت را از دست ندهند و به جاى آن ضربتها كه خورده بودند ضربتى به قریش بزنند، بخصوص عبد الله بن جحش كه خانه و اموالش را پس از مهاجرت به مكه همین قرشیان مصادره كرده و همه را به غارت برده بودند - چنانكه پیش از این داستانش گذشت - و از طرفى روز آخر ماه رجب و از ماههایى بود كه عربها جنگ در آن را جایز نمى‏دانستند و سرانجام پس از گفتگوى مختصرى نتوانستند فرصت را از دست داده و خوددارى كنند و واقد بن عبد الله تمیمى - یكى از همراهان عبد الله - تیرى به سوى قرشیان انداخت و عمرو بن حضرمى را به قتل رسانید و به دنبال او مسلمانان دیگر نیز حمله كرده و عثمان بن عبد الله و حكم بن كیسان را دستگیر ساخته نوفل بن عبد الله نیز فرار كرده به مكه گریخت و بدین ترتیب فرستادگان رسول خدا(ص)با دو اسیر و اموال كاروان به مدینه آمدند.
اما وقتى به مدینه آمدند با اعتراض رسول خدا(ص)كه بدانها فرمود: «من به شما نگفته بودم در ماه حرام جنگ كنید»مواجه شده و به دنبال آن مسلمانان دیگر نیز زبان‏به ملامت آنها گشوده و پیغمبر اسلام در آن اموال و دو اسیرى هم كه آورده بودند تصرفى نكرده و آنها را بلاتكلیف گذارد تا دستورى در این باره از خداى تعالى برسد، و همین جریان عبد الله و همراهان را سخت پریشان و افسرده كرد و كسى نمى‏دانست تكلیف آنها و عملى كه انجام داده بودند چه خواهد شد.
این ماجرا تدریجا به صورت حربه‏اى به دست مشركین و یهودیان افتاد تا علیه پیغمبر اسلام و مسلمانان تبلیغ كنند و بگویند: محمد و پیروانش حرمت ماه حرام را شكسته و دست‏به قتل و خونریزى در ماه رجب زده‏اند.
هر چه از این ماجرا مى‏گذشت‏به ناراحتى عبد الله و همراهانش افزوده مى‏شد و بیشتر مورد شماتت و ملامت قرار مى‏گرفتند تا سرانجام وحى الهى در ضمن آیات زیر به رسول خدا(ص)نازل شد و زبان دشمنان را بست:
«یسئلونك عن الشهر الحرام قتال فیه قل قتال فیه كبیر و صد عن سبیل الله و كفر به و المسجد الحرام و اخراج اهله منه اكبر عند الله و الفتنة اكبر من القتل و لا یزالون یقاتلونكم حتى یردوكم عن دینكم ان استطاعوا. . . » (1)
[اى پیغمبر مردم از تو راجع به جنگ در ماه حرام سؤال مى‏كنند بگو گناهى است‏بزرگ و بازداشتن مردم از راه خدا و كفر به خداست ولى بیرون كردن اهل حرم خدا گناه بزرگترى است و فتنه گرى بزرگتر از قتل است، و اینان پیوسته با شما كارزار كنند تا شما را اگر بتوانند از دین خود بازگردانند. . . ]
یعنى شما اگر در ماه حرام اقدام به جنگ كرده‏اید آنان گناه بزرگترى را مرتكب شده‏اند كه اهل مكه را به جرم پرستش خداوند از شهر و دیار خود بیرون كرده و از سوى دیگر مسلمانان مكه را زیر شكنجه و فشار قرار داده تا دست از دین و آیین خود بردارند و چنین افرادى حق ندارند عبد الله و همراهانش را سرزنش و ملامت كنند.
بانزول این آیات عبد الله و یارانش از نگرانى و اضطراب بیرون آمده و پاسخ مشركان و یهودیان و دیگران داده شد و رسول خدا(ص)نیز غنایم جنگ را قبول كرده و تقسیم نمود و به دنبال آن قریش كسى به نزد آن حضرت فرستاد تا اسیران‏خود را بدون فدیه آزاد كنند و رسول خدا(ص)آزادى آن دو را موكول به آمدن سعد بن ابى وقاص و عتبة بن غزوان كرد و چون آن دو را آزاد كردند پیغمبر اسلام نیز آن دو اسیر را آزاد ساخت و حكم بن كیسان - یكى از آن دو اسیر - پس از آن آزاد شدن مسلمان گردید و به مكه نرفت و همچنان در مدینه ماند تا در جنگ‏«بئرمعونة‏»شهید گردید، و آن دیگر یعنى عثمان بن عبد الله به مكه بازگشت و در همانجا بود تا به حال كفر از دنیا برفت.
پى‏نوشت:
1. سوره بقره، آیه 217.
تغییر قبله مسلمانان
و از جمله اتفاقات این سال، تغییر قبله از بیت المقدس به كعبه بود كه بنا بر مشهور در همین ماه رجب اتفاق افتاد و تا به آن روز مسلمانان به دستور خداى تعالى رو به بیت المقدس نماز مى‏خواندند و از آن پس مامور شدند رو به كعبه نماز بگذارند و در این باره آیات 142 تا 144 سوره بقره نازل شده و چنانكه از همان آیات استفاده مى‏شود، رسول خدا(ص)نیز انتظار این دستور را داشت و چشم به راه چنین تحولى در قبله مسلمین بود.
بناى مسجد قبا
پیش از این گفته شد كه چون رسول خدا(ص)به مدینه وارد شد و در محله قباء فرود آمد شالوده مسجد قباء را ریخت ولى به پایان نرسید، و چون قبله مسلمانان تغییر كرد حضرت به قباء آمد و با كمك اصحاب پایه‏هاى قبله مسجد را كه محراب آن به طرف بیت المقدس بود به سمت كعبه تغییر داد و دیوارهاى آن را در همین مكان فعلى كه هست‏بالا برد و روزهاى شنبه نیز پیاده بدانجا مى‏آمد و در آن نماز مى‏گزارد، و به گفته گروه زیادى از مفسرین آیه شریفه سوره توبه كه در ذیل داستان‏«مسجد ضرار»خدا فرموده:
«. . . لمسجد اسس على التقوى من اول یوم احق ان تقوم فیه، فیه رجال یحبون ان یتطهروا و الله یحب المطهرین‏» (1)
درباره همین مسجد قباء نازل شده است.
پى‏نوشت:
1. ترجمه آیه و داستان مسجد ضرار بعدا خواهد آمد.
فرض روزه(بنا بر قولى)
و نیز گفته‏اند: در ماه شعبان سال دوم، روزه ماه رمضان بر مسلمانان واجب شد و فاصله میان تغییر قبله و فرض روزه ماه رمضان - به گفته برخى - یك ماه بود و مسلمانان موظف شدند تا ماه رمضان را روزه بگیرند. در آغاز چنان بود كه چون شب فرا مى‏رسید و افطار مى‏كردند و مى‏خوابیدند و یا افطار نكرده به خواب مى‏رفتند تا غروب روز دیگر افطار بر آنان حرام بود چنانكه جماع با زنان نیز در تمام این ماه بر آنها حرام بود و این حكم در سال پنجم نسخ شد، و خوردن و آشامیدن و مفطرات دیگر تا طلوع فجر و سپیده صبح بر آنان حلال شد به شرحى كه ان شاء الله در جاى‏خود ذكر خواهد شد.
و به دنبال آن زكات فطر نیز واجب شد و رسول خدا(ص)روز اول ماه شوال را عید قرار داد و نماز عید خواند به كیفیتى كه در كتابهاى فقهى مذكور است.
ولى باید دانست كه از سخنان جناب جعفر بن ابیطالب در حضور نجاشى در داستان هجرت حبشه استفاده مى‏شود كه روزه سالها قبل از هجرت در اسلام بوده اگر چه به صورت غیر فرض و یا در هر ماه سه روز (1) آمده باشد و بلكه از پاره‏اى روایات - اگر چه از نظر سند چندان معتبر نیست - استفاده مى‏شود، كه روزه ماه رمضان در مكه فرض شده است، چنانكه در داستان اسلام عمرو بن مرة جهنى كه در سالهاى اول بعثت مسلمان شد آمده است كه رسول خدا(ص)او را به سوى قومش فرستاد و چون به نزد ایشان آمد بدانها گفت:
«انى رسول من رسول الله الیكم، ادعوكم الى الجنة و احذركم من النار، و امركم بحقن الدماء و صلة الارحام و عبادة الله و رفض الاصنام و حج البیت، و صیام شهر رمضان، شهر من اثنى عشر شهرا، فمن اجاب فله الجنة‏» (2)
[من فرستاده رسول خدایم به سوى شما و شما را به بهشت مى‏خوانم و از دوزخ برحذر مى‏دارم و به جلوگیرى از خونریزى و صله رحم و پرستش خدا و ترك بتها و حج‏خانه خدا و روزه ماه رمضان یكى از دوازده ماه دستور مى‏دهم، و هر كس كه پذیرفت‏بهشت از آن اوست. . . ]
پى‏نوشت‏ها:
1. تفسیر على بن ابراهیم، ج 1، ص 65.
2. البدایة و النهایة، ج 2، ص 252. مجمع، ج 8، ص 244. . .
ازدواج امیر المؤمنین با فاطمه(ع)
و از حوادث سال دوم هجرت ازدواج میمون امیر المؤمنین على(ع)با فاطمه دختر رسول خدا(ص)بود كه به امر پروردگار صورت گرفت.
و ملخص آن، چنانكه در روایات بسیارى از شیعه و اهل سنت رسیده است، چنان بود كه چون فاطمه به سن رشد رسید بزرگان اصحاب آن حضرت از مهاجر و انصار براى خواستگارى فاطمه به نزد رسول خدا(ص)آمدند و پاسخى كه پیغمبر خدا به همه آنها مى‏داد این بود كه من در مورد ازدواج فاطمه منتظر فرمان و دستور خدا هستم و گاهى هم صغر سن و كم سالى فاطمه را دلیل بر رد درخواستشان ذكر مى‏فرمود و كسى كه تا به آن روز به این عنوان نزد پیغمبر(ص)نرفته بود، على(ع)بود.
روزى عمر و ابو بكر كه هر كدام براى خواستگارى رفته بودند و همان پاسخ را شنیده بودند با خود گفتند: چنین به نظر مى‏رسد كه رسول خدا(ص)فاطمه را براى على نگاه داشته، خوب است‏به نزد على برویم و او را براى این منظور نزد پیغمبر بفرستیم و از آن سو جبرئیل نیز نازل شده و دستور ازدواج فاطمه را با على(ع)از طرف خداى تعالى به پیغمبر ابلاغ كرد.
براى این منظور روزى به جستجوى على(ع)رفته و او را در نخلستانى كه مشغول آبیارى درختان خرما بود پیدا كردند و پیشنهاد خواستگارى كردن فاطمه(ع)را از رسول خدا(ص)بدو دادند و على(ع)نیز كه خود مایل به این كار بود با پیشنهاد آن دو نفر دست از كار كشید و پس از آنكه وضو ساخته و دو ركعت نماز خواند به خانه رسول خدا(ص) آمد ولى شرم و حیا مانع شد كه منظور خود را بر زبان آورد ورسول خدا(ص)از وضع ورود و نظر كردن به چهره على(ع)مقصود او را دانسته و بدو گفت:
براى خواستگارى فاطمه آمده‏اى؟و چون پاسخ مثبت‏شنید از او پرسید: براى انجام این كار از مال دنیا چه دارد؟على(ع)عرض كرد: شمشیرى و اسبى و زره‏ام و شتر آبكشم. پیغمبر فرمود: اما شتر آبكش و شمشیر و اسب را كه نمى‏توانى صرف این كار كنى و همه آنها مورد حاجت توست ولى زره خود را مى‏توانى صرف این كار كنى.
على(ع)به بازار آمد و زره خود را به چهارصد و هشتاد درهم فروخت و آن پول را آورده در دست پیغمبر ریخت، آن حضرت نیز مقدارى از آن پول را به مقداد بن اسود داد تا جهیزیه‏اى براى فاطمه تهیه كند، مقداد هم به بازار رفته و سنگ آسیایى با ظرفى براى آب و تشكى از پوست‏خریدارى كرده به نزد رسول خدا(ص)آورد و آن حضرت به كمك یكى از زنان وسایل ازدواج و زفاف زهرا(س)را فراهم كرد و پس از جنگ بدر مراسم زفاف و عروسى انجام شد.
جنگ بدر
پیش از این در حوادث سال دوم گفته شد كه رسول خدا(ص)در ماه جمادى الاول‏ با گروهى از مهاجرین از مدینه تا جایى به نام عشیره رفت ولى با كاروان قریش برخورد نكرده و پس از چند روز كه در آنجا ماندند به مدینه بازگشت و در آن وقت كاروان به سوى شام مى‏رفت، در هنگام مراجعت كاروان نیز پیغمبر اسلام دو نفر از مهاجرین به نام سعید بن زید و طلحه را براى كسب اطلاع از آنها فرستاد و به دنبال آن نیز خود آن حضرت آماده حركت‏شد.
كاروان مزبور به سركردگى ابو سفیان و همراهى سى یا چهل نفر از قرشیان كه از آن جمله عمرو بن عاص و مخرمة بن نوفل بود از شام باز مى‏گشت و خود ابو سفیان نیز از ترس آنكه مبادا مورد حمله مسلمانان قرار گیرد پیوسته از مسافرینى كه به او بر مى‏خوردند وضع راه را پرسش مى‏كرد تا آنكه شنید محمد(ص)به منظور حمله به كاروان از مدینه خارج شده.
ابو سفیان بى‏درنگ ضمضم بن عمرو غفارى را مامور ساخت تا بسرعت‏خود را به مكه برساند و به قریش اطلاع دهد كه كاروان و اموالشان در خطر حمله محمد و یارانش قرار گرفته و براى محافظت كاروان از مكه كوچ كنند.
ضمضم بسرعت‏خود را به مكه رسانید و در حالى كه بینى شتر خود را بریده بود و پالانش را وارونه كرده و جامه خود را دریده بود وارد شهر شد و فریاد مى‏زد:
اى گروه قریش اموال خود را دریابید!كاروان در خطر حمله محمد و یارانش قرار گرفته!فورا حركت كنید كه اگر دیر بجنبید همه را خواهند برد!
ابو جهل كه این خبر را شنید بى‏تابانه این طرف و آن طرف مى‏رفت و مردم را براى حركت‏به سوى كاروان تحریك مى‏نمود و اگر تحریكات او هم نبود همان خبر ضمضم بن عمرو براى جنبش مردم مكه كافى بود زیرا كمتر كسى بود كه در میان كاروان قریش مالى نداشته باشد.
و بدین ترتیب بزرگان قریش مانند امیة بن خلف، ابو جهل، عتبه، شیبه و دیگران و از بنى هاشم نیز عباس بن عبد المطلب و به گفته برخى طالب بن ابى طالب و جمع دیگرى با ساز و برگ جنگ از مكه خارج شدند و هنگامى كه در خارج شهر، سان دیدند سپاهى عظیم و مسلح كه حدود هزار نفر مى‏شدند حركت كرده بود، و همراه خود هفتصد شترو دویست و یا چهارصد اسب داشتند و همگى زره و اسلحه بر تن داشتند.
لشكر اسلام
رسول خدا(ص)نیز وقتى از مدینه خارج شد عمرو بن ام مكتوم را به جاى خویش منصوب داشت و با گروهى از مهاجر و انصار كه سیصد و سیزده نفر یعنى هشتاد و دو نفر مهاجر و بقیه از انصار بودند و بسختى هفتاد شتر حركت داده و اسلحه مختصرى كه به گفته مورخین شش زره و هفت‏شمشیر بود (1) با خود داشتند به راه افتادند.
براى سوار شدن و استفاده از این هفتاد شتر هر سه یا چهار نفر به نوبت‏یكى از شتران را سوار مى‏شدند، مانند آنكه رسول خدا(ص)، على بن ابیطالب و مرثد بن ابى مرثد یك شتر نصیبشان شده بود و حمزة بن عبد المطلب، زید بن حارثه، ابو كبشه و انسه یك شتر داشتند.
از آن سو ابو سفیان وقتى مطلع شد پیغمبر با مسلمانان از یثرب حركت كرده‏اند براى آنكه دچار زد و خورد با آنها نشود و برخورد با ایشان ننماید، همه جا با احتیاط مى‏رفت و هر كجا مى‏رسید تفحص و جستجو مى‏كرد و بخصوص وقتى به حدود بدر رسید و دانست مسلمانان در آن نزدیكیها هستند راه را كج كرده و نگذاشت كاروانیان به بدر نزدیك شوند و بسرعت آنها را از منطقه دور كرد و سرانجام توانست كاروانیان را از مناطق خطر بگذراند و اطمینان پیدا كرد كه دیگر مسلمانان به آنها دسترسى پیدا نخواهند كرد.
اما كار از كار گذشته بود و لشكر قریش با تمام تجهیزات و نفرات از مكه بیرون آمده بود و با اینكه ابو سفیان براى آنها پیغام فرستاد كه خروج شما براى محافظت كاروان بوده و اكنون كاروان از خطر گذشت و دیگر نیازى به آمدن شما نیست و بى جهت‏خود را به جنگ با مسلمانان دچار نكنید، اما غرور و نخوت برخى چون ابو جهل كه مغرور تجهیزات و كثرت لشكریان خود شده بودند مانع از بازگشت آنان‏شد و گفتند: ما باید تا«بدر»پیش برویم و چند روز در آنجا به عیش و نوش و رقص و پایكوبى بپردازیم و ابهت و عظمت‏خود را به رخ عرب و مردم یثرب بكشیم، تا براى همیشه رعب و ترس از ما در دلشان جاى‏گیر شود و فكر جنگ و كارزار با ما را از سر دور سازند.
نظر خواهى رسول خدا(ص)
رسول خدا(ص)همچنان كه پیش مى‏رفت مطلع شد كه مردم قریش و سران ایشان با لشكرى بزرگ براى حفاظت از كاروانیان از مكه بیرون آمده‏اند و كاروان قریش نیز از آن حدود گذشته است و از اینجا به بعد پیشروى رسول خدا(ص)و همراهان به جلو صورت تازه‏اى پیدا مى‏كند و حساب برخورد و جنگ با لشكر قریش در پیش است، از این رو در جایى به نام‏«ذفران‏»توقف كرد و اصحاب و همراهان خود را جمع كرده و از جریان حركت قریش و لشكر مجهز ایشان آنان را مطلع ساخت و در بازگشت‏به مدینه و یا پیشروى و جنگ با قریش از آنها نظر خواهى كرده به مشورت پرداخت.
مهاجرین به طور مختلف نظر دادند، چنانكه ابو بكر و عمر برخاسته و شبیه به یكدیگر گفتند: «انها قریش و خیلاؤها، ما آمنت منذ كفرت، و لا ذلت منذ عزت و لم نخرج على اهبة الحرب‏» (2) [اینان قریش هستند با تمام فخر و بزرگمنشى، از روزى كه كافر شده ایمان نیاورده، و از روزى كه عزیز گشته خوار نگشته‏اند و ما به آهنگ جنگ و آمادگى با كارزار از مدینه نیامده‏ایم]و بدین ترتیب جنگ را مصلحت ندانستند، ولى مقداد بن عمرو - یكى دیگر از مهاجرین - برخاسته و چنین گفت:
[اى رسول خدا هر چه خداوند براى تو مقرر فرموده بدون تامل انجام ده و مطمئن باش كه ما پیرو تو و گوش به فرمان توییم، و ما همچون بنى اسرائیل نیستیم كه به موسى گفتند: تو با پروردگارت بروید و جنگ كنید و ما در اینجا نشسته و نظارت مى‏كنیم. . . !بلكه ما مى‏گوییم: تو و پروردگارت بروید و جنگ كنید و ما هم پشت‏سر شمامى‏جنگیم!
اى رسول خدا سوگند بدان خدایى كه تو را به حق مبعوث فرموده ما را تا هر كجا برانى همراه تو خواهیم آمد و پشت‏سر تو هستیم!]رسول خدا(ص)چهره‏اش باز و خوشحال شد و ضمن تحسین و تقدیر از او باز هم به صورت نظر خواهى فرمود:
اى مردم بگویید چه باید كرد؟و راهى پیش پاى من بگذارید؟
این بار روى سخن متوجه انصار مدینه بود كه بیشتر آن گروه را تشكیل مى‏دادند - آنها در پیمان عقبه تنها دفاع از پیغمبر را به عهده گرفته بودند و پیمانى براى جنگ با دشمنان آن حضرت نبسته بودند - رسول خدا(ص)مى‏خواست نظریه آنها را بداند و ببیند آیا آنها نیز آماده جنگ هستند یا نه.
سعد بن معاذ منظور پیغمبر را دانست و از جانب انصار آمادگى خود را اعلام كرده چنین گفت: اى رسول خدا ما به تو ایمان آورده و تصدیقت كردیم اكنون نیز دنبال تو و آماده فرمان توایم، به خدا سوگند اگر به دریا بزنى ما هم پشت‏سر تو در دریا فرو خواهیم رفت و یك نفر از ما از فرمانبردارى و پیروى تو تخلف نخواهد كرد. . .
- براى ما هیچ دشوار نیست كه فردا با دشمن رو به رو شویم و ما در جنگ مردمانى شكیبا و بردبار و هنگام برخورد با دشمن پا برجا و ثابت هستیم. به امید خدا حركت كن و ما را نیز با خود به هر جا كه مى‏خواهى ببر!
سخنان گرم و پرشور سعد، رسول خدا(ص)را به نشاط آورد و فورا دستور حركت داد و مژده پیروزى بر دشمن را به آنها داده فرمود: به خدا سوگند گویى هم اكنون جاهاى كشته شدن سران دشمن را پیش روى خود مى‏بینم.
لشكر مسلمانان همچنان تا نزدیك بدر و چاههاى آبى كه در آنجا بود پیش رفت و در آن نزدیكى توقف نمود و چون شب شد على بن ابیطالب، زبیر بن عوام و سعد بن ابى وقاص را با چند تن دیگر مامور ساخت‏به كنار چاه بدر بروند بلكه خبر تازه‏اى از قریش كسب كنند و به اطلاع آن حضرت برسانند و خود به نماز ایستاد.
على(ع)و همراهان به كنار چاه آمدند و در آنجا به دو نفر كه یكى نامش اسلم ودیگرى ابو یسار بود و به منظور بردن آب براى لشكریان قریش آمده بودند برخورد كردند و آن دو را دستگیر نموده با شترى كه براى حمل آب همراه داشتند به نزد رسول خدا(ص) آوردند.
پیغمبر مشغول نماز بود و مسلمانان شروع به بازجویى از آن دو كرده و در این میان رسول خدا(ص)نیز نماز خود را تمام كرده و از آن دو پرسید:
اخبار قریش را به من بازگویید؟
آن دو خود را معرفى كرده گفتند: به خدا آنها در همین نزدیكى و پشت این تپه هستند.
پیغمبر پرسید: آنها چقدر هستند؟
- زیادند!
- نفراتشان چه اندازه است؟
- نمى‏دانیم!
- هر روز چند شتر مى‏كشند؟
- بعضى از روزها نه شتر و گاهى ده شتر!
رسول خدا(ص)در اینجا تاملى كرد و فرمود: اینها بین نهصد تا هزار نفر هستند.
- از اشراف و بزرگان قریش چه كسانى همراهشان آمده؟
گفتند: عتبه، شیبة، ابو البخترى، حكیم بن حزام، نوفل بن خویلد، حارث بن عامر، عمرو بن عبدود، طعیمة بن عدى، ابو جهل، امیة بن خلف. . . و گروه زیادى از سران قریش را نام بردند.
رسول خدا(ص)كه نام آنها را شنید رو به مسلمانان كرده فرمود:
- مكه اكنون جگر گوشه‏هاى خود را به سوى شما فرستاده!
تصمیم به جنگ
به ترتیبى كه گفته شد هر دو گروه آماده جنگ شده بودند و به منظور مقاتله و كارزار پیش مى‏رفتند، رسول خدا و همراهان پیش از قرشیان به چاه‏هاى بدر رسیدند ودر كنار اولین چاه فرود آمدند، در اینجا ابن هشام و دیگران نوشته‏اند كه: «حباب بن منذر»یكى از مسلمانان كه به وضع آن بیابان آشنا بود پیش آمده گفت: اى رسول خدا آیا به دستور خدا در اینجا فرود آمدى و وحیى در این باره بر تو نازل شده و قابل تغییر نیست‏یا روى مصالح جنگى است؟
فرمود: نه!وحیى در این باره نازل نشده و روى مصالح است!
عرض كرد: پس دستور دهید مردم همچنان تا آخرین چاه پیش روند و در آنجا منزل كنیم و روى چاههاى آب را ببندیم و حوضى درست كرده آن را پر از آب كنیم تا در نتیجه چاههاى آب در اختیار ما باشد و بدین ترتیب برترى بر دشمن داشته باشیم.
پیغمبر این راى را پسندید و دستور داد بر طبق گفته او عمل كنند.
اما برخى این حدیث را مخدوش دانسته و گفته‏اند: با سابقه‏اى كه ما از پیغمبران الهى و اوصیاى آنها داریم كه رسمشان نبوده در هیچ مقطعى حتى در سخت‏ترین شرایط جنگى، آب را به روى دشمن ببندند (3) و بخصوص اختلافى كه در این نقل هست این روایت قابل خدشه و تردید بوده، و پذیرفتن آن مشكل است.
و نیز همانها نقل كرده‏اند كه: پس از فرود آمدن لشكر، سعد بن معاذ پیش آمده عرض كرد: اى رسول خدا گروهى از ما كه نمى‏دانستند خواهى جنگید همراه ما نیامده‏اند و ما در دوستى تو از آنها محكمتر نیستیم، اینك بهتر آن است در پشت جبهه جنگ سایبانى براى تو فراهم سازیم و چند اسب تندرو نیز در آنجا آماده كنیم كه اگر ما كست‏خوردیم شما به وسیله یكى از آن اسبان خود را به یثرب رسانده و به كمك آنها تبلیغ دین و جهاد با دشمنان را دنبال كرده و از خود دفاع كنى!رسول خدا(ص)او را دعا كرده و این كار نیز انجام شد و ابو بكر نیز نزد پیغمبر آمده در آن سایبان و«عریش‏»جاى گرفت.
ولى با توجه به روایت طبرى (4) كه مى‏گوید: آن حضرت را در هنگام جنگ مشاهده كردند كه شمشیر برهنه‏اى در دست داشت و به دنبال مشركان مى‏رفت و این آیه رامى‏خواند:
«سیهزم الجمع و یولون الدبر»
و روایت واقدى در مغازى كه گوید: در هنگام جنگ آن حضرت در وسط اصحاب و یاران بود (5) و روایت دیگر طبرى و سیره حلبیه و كتاب البدایة و النهایة (6) كه از امیر المؤمنین(ع)نقل شده كه فرمود:
«لما كان یوم بدر اتقینا المشركین برسول الله(ص)و كان اشد الناس باسا و ما كان احد اقرب الى المشركین منه(ص). . . »
[چون روز بدر شد ما از حمله مشركان به رسول خدا پناه مى‏بردیم و آن حضرت از همه بیشتر تلاش و شهامت داشت و كسى از آن حضرت به مشركان نزدیكتر نبود. ]و روایت دیگرى كه در نهج البلاغه (7) از آن حضرت نقل شده كه درباره همه جنگها به طور عموم به همین مضمون مى‏فرمود:
«كنا اذا احمر الباس اتقینا برسول الله(ص)فلم یكن احد اقرب الى العدو منه‏»
و با توجه به اینكه در آن موقعیت از كجا مى‏توانستند این مقدار شاخه خرما در آن بیابانى كه درخت‏خرما نبود پیدا كنند، چنانكه ابن ابى الحدید گفته است. . . این حدیث نیز مورد تردید و خدشه است و الله اعلم.
بارى كارها انجام شد و لشكر مسلمانان خود را آماده جنگ با قریش كردند در این وقت‏سپاه مجهز قریش از راه رسید و چون از تپه‏اى كه رو به روى مسلمانان بود سرازیر شدند رسول خدا(ص)سر به سوى آسمان بلند كرده گفت:
[بار الها این قریش است كه با تمام نخوت و تكبر خود به سوى ما مى‏آیند تا به دشمنى با تو برخاسته و رسول تو را تكذیب كنند، پروردگارا من اینك چشم به راه نصرت و یارى تو هستم همان نصرتى كه به من وعده داده‏اى، پروردگارا تا شام نشده آنان رانابود كن!]
تردید قریش در جنگ
لشكر قریش رو به روى مسلمانان فرود آمده و منزل كردند، و آن روز جمعه هفدهم رمضان بود و در ابتدا مسلمانان در نظر آنها اندك آمدند اما براى اطلاع بیشتر از وضع ایشان عمیر بن وهب جمحى را مامور كردند به مسلمانان نزدیك شود و از وضع لشكر و نفرات و تجهیزات آنها اطلاعاتى به دست آورده به آنها گزارش دهد.
عمیر بن وهب بر اسب خود سوار شده یكى دو بار اطراف مسلمانان گردش كرد و به نزد قریش بازگشته گفت:
نفرات آنها سیصد نفر - چیزى كمتر یا بیشتر - است، كمینى هم پشت‏سر ندارند، اما اى گروه قریش این مردمى را كه من مشاهده كردم شترانشان مرگ بر خود بار كرده و شتران آنها حامل مرگ نابوده كننده‏اى هستند.
افرادى را دیدم كه پناهگاهى جز شمشیر ندارند و به خدا سوگند آن طور كه من دیدم این گروه مردمى هستند كه كشته نشوند تا حداقل به عدد نفرات خود از شما بكشند، و بدین ترتیب من نمى‏دانم مصلحت در جنگ باشد یا نه، شما خود دانید این شما و این میدان جنگ!
سخنان عمیر بن وهب تزلزلى در قریش انداخت و از این رو جمعى از بزرگان قریش برخاسته به نزد عتبة بن ربیعه كه ریاست لشكر را به عهده داشت آمدند و به او پیشنهاد كردند مردم را به مكه بازگرداند و خونبهاى عمر بن حضرمى را نیز كه در سریه عبد الله بن جحش كشته شده بود و گروهى به عنوان خونخواهى او حاضر به جنگ با مسلمانان شده بودند، پرداخت كند تا دیگر بهانه‏اى براى جنگ باقى نمانده و به مكه باز گردند.
عتبه راى آنها را پسندید و خونبهاى عمرو بن حضرمى را نیز به عهده گرفت، اما چون آتش افروز این صحنه بیشتر ابو جهل بود، آنها را پیش ابو جهل فرستاد تا او را نیز متقاعد سازند، اما باز هم غرور و نخوت كار خود را كرد و ابو جهل متقاعد نشده پافشارى به جنگ داشت و نسبت جبن و بزدلى به عتبه داد و او را مردى ترسو خواندو از آن سو به نزد برادر عمرو بن حضرمى آمده او را تحریك كرد و در آخر جمعى را با خود همراه ساخته شعار جنگ را زنده كردند و دیگران را نیز به جنگ مصمم ساختند.
حادثه‏اى كه در این میان به روشن شدن آتش جنگ كمك كرد - به گفته ابن هشام - این بود كه شخصى به نام اسود بن عبد الاسد مخزومى از میان لشكر قریش بیرون آمد و همین كه چشمش به حوض آبى كه در دست مسلمانان بود - و از آب چاههاى بدر یا آب بارانى كه آن شب آمده بود پر كرده بودند - افتاد رو به نزدیكان خود كرده گفت:
هم اكنون با خدا عهد مى‏كنم كه به كنار این حوض بروم و از آن بنوشم یا آن را ویران سازم و یا در كنار آن كشته شوم و تا یكى از این سه كار را نكنم باز نخواهم گشت.
این را گفت و سوار بر اسب خود شده پیش آمد، حمزة بن عبد المطلب عموى پیغمبر جلو رفت و شمشیرى حواله او كرد كه پایش را از وسط ساق قطع نمود و با همان حال مى‏خواست‏خود را به حوض آب برساند كه حمزه ضربت دیگرى بر او زد و به زندگیش خاتمه داد.
این جریان و مشاهده خون و منظره كشته شدن اسود بیشتر مشركین را تحریك كرد و آماده جنگ شدند و طرفداران جنگ بر صلح طلبان فزونى یافتند.
كشته شدن عتبه، شیبه و ولید
با كشته شدن اسود مخزومى عتبه و برادرش شیبه و پسرش ولید لباس جنگ پوشیده به میدان آمدند و مبارز طلبیدند و جهت اینكه عتبه پیش قدم به جنگ شد بیشتر همان گفتار ابو جهل بود كه او را مردى ترسو و بزدل خوانده بود و عتبه براى تلافى این سخن جلوتر از دیگران به معركه آمد، از سوى لشكر مسلمانان سه تن از انصار مدینه به نامهاى: عوف و معوذ، فرزندان حارث و عبد الله بن رواحه به جنگ آنها آمدند، اما عتبه وقتى آنها را شناخت‏با تحقیر گفت: ما را به شما احتیاجى نیست كسانى كه هم شان ما هستند باید به جنگ ما بیایند و در نقلى است كه یكى از آنها فریاد زد: اى محمد افرادى را از خویشان ما به جنگ ما بفرست. رسول خدا فرمود: اى عبیدة بن حارث، اى حمزه و اى على برخیزید.
این سه شخصیت‏بزرگوار كه از نزدیكان رسول خدا(ص) (8) نیز بودند به جنگ آنها رفتند و چون عتبه آنها را شناخت‏با غرور گفت: آرى شما هم شان ما هستید و سپس حمله از هر دو طرف شروع شد.
عتبه با عبیده در آویخت و حمزه به جنگ شیبه رفت و على به سوى ولید حمله كرد، حمزه و على به حریفان خود مهلت نداده و هر دو را از پاى در آوردند اما عتبه با عبیده هنوز مشغول جنگ و ستیز بودند كه حمزه و على به كمك او آمدند و عتبه را از پاى در آوردند و سپس عبیده را كه سخت مجروح شده بود با خود برداشته پیش پیغمبر آوردند، عبیده كه چشمش به پیغمبر افتاد پرسید:
اى رسول خدا آیا من شهید نیستم؟
فرمود: چرا.
حمله عمومى و شكست قریش
با كشته شدن این سه نفر دیگر جنگ حتمى بود اما پیغمبر به لشكریان خود فرمود: تا من دستور نداده‏ام حمله نكنید سپس با سخنانى آتشین و خواندن آیات جهاد چنان مسلمانان را به جوش آورد كه یكى از مردم مدینه كه نامش عمیر بن حمام بود و مشغول خوردن خرما بود همین كه از رسول خدا شنید كه مى‏گوید:
[سوگند به آن خدایى كه جان محمد در دست اوست هر كس امروز براى خدا با این گروه بجنگد و در جنگ پایدارى و استقامت ورزد و به آنها پشت نكند تا كشته شود خدا او را وارد بهشت‏خواهد كرد. ]
چند دانه خرمایى را كه در دست داشت‏به زمین ریخت و گفت: چه خوب، فاصله من با بهشت فقط همین مقدار است كه اینان مرا بكشند!این را گفت و شمشیرش را برداشته بیباكانه خود را به صفوف دشمن زد و عده‏اى را به قتل رسانده و چند تن را نیز مجروح كرد تا او را شهید كردند.
افراد دیگرى نیز مانند این مرد چنان تحت تاثیر سخنان گرم و آتشین رسول خدا قرار گرفتند كه خود را به دریاى مواج دشمن زده و غرق در آنها شدند و چندان كشتند تا كشته شدند و بدین ترتیب حملات سختى از مسلمانان به صورت فردى و دسته جمعى شروع شد و طولى نكشید كه در اثر استقامت و شهامت‏سربازان اسلام آثار پیروزى مسلمانان و شكست مشركین نمودار گردید و دنباله لشكر قریش رو به مكه شروع به فرار و عقب نشینى كرد و سران قریش یكى پس از دیگرى به ضرب شمشیر مسلمانان از پاى در مى‏آمدند.
در میان مهاجرین و سربازان مجاهد اسلام افرادى مانند بلال و عبد الله بن مسعود و دیگران بودند كه بزرگان و سران قریش را هدف قرار داده و در صدد بودند آنها را از پاى در آورند و انتقام سالها شكنجه و آزارى را كه از آنها دیده و محرومیتهایى را كه به وسیله آنها كشیده بودند از آنها بگیرند، زیرا بهترین فرصت را به دست آورده و میدان بازى براى انتقام در پیش روى خود مى‏دیدند.
بلال از همان آغاز در كمین امیة بن خلف بود و پیوسته مى‏گفت: امیه را رها نكنید كه او سردسته كفر است، در این میان عبد الرحمن بن عوف كه سابقه دوستى با امیة بن خلف داشت ناگهان چشمش به امیه افتاد كه متحیر دست پسرش على بن امیه را گرفته و ایستاده، امیه نیز عبد الرحمن را دید و از وى خواست تا پیش از آنكه به دست‏سربازان اسلام كشته شود عبد الرحمن او را به اسیرى خود در آورد و بدین ترتیب موقتا جان خود و پسرش را حفظ كند تا بعدا با پرداخت فدیه و پول خود را آزاد سازد.
عبد الرحمن قبول كرد و او را به اسارت خود در آورد اما در این میان چشم بلال به او افتاد و پیش آمده گفت:
این مرد ریشه و اساس كفر است!این امیة بن خلف است، من روى رستگارى را نبینم اگر بگذارم او نجات بیابد!
عبد الرحمن گوید: من هر چه داد زدم این هر دو اسیر من هستند گوش به من نداد وبا صداى بلند فریاد زد:
اى یاران خدا بیایید. . . بیایید كه ریشه كفر اینجاست. . . بیایید كه امیة بن خلف اینجاست. در این وقت مسلمانان را دیدم كه به دنبال صداى بلال از اطراف آمدند و دیگر كار از دست من خارج شد و امیه و پسرش زیر ضربات شمشیر مسلمانان قطعه قطعه شدند.
سرنوشت ابو جهل
پیش از این داستان اسلام معاذ فرزند عمرو بن جموح و پدرش را نقل كردیم همین معاذ بن عمرو بن جموح گوید: من در آن روز شنیده بودم ابو جهل در میان لشكریان قریش است و در كمین او بودم تا ناگهان او را مشاهده كردم كه در میان جمعى به این طرف و آن طرف مى‏زند و مردم را براى جنگ تحریك مى‏كند.
و شنیدم كه مردم مى‏گفتند: كسى را به ابو جهل دسترسى نیست اما من تصمیم به قتل او گرفته بودم و منتظر فرصتى بودم تا بالاخره این فرصت‏به دستم آمد و خود را به او رسانده شمشیر محكمى به ساق پایش زدم كه از وسط دو نیم شد و همانند هسته خرمایى كه در وقت كوبیدن از زیر چوب مى‏پرد آن قسمت كه قطع شده بود به یك سو پرید.
عكرمه فرزند ابو جهل كه از دور این جریان را دید به من حمله ور شد و شمشیرى بر بازوى من زد كه به پوست آویزان گردید اما من اهمیتى نداده با دست دیگر به جنگ ادامه دادم تا وقتى كه دیدم این دست آویزان جز مزاحمت نتیجه دیگرى براى من ندارد به كنارى آمده و انگشتان آن را زیر پایم گذارده و بدنم را با شدت به عقب كشیدم و در نتیجه آن دست قطع شد و آن را به كنارى انداخته به دنبال جنگ و كار خود رفتم.
دنباله داستان را اهل تاریخ چنین نوشته‏اند: كه ابو جهل در آن حال پیاده شد و دیگر نتوانست‏به جنگ ادامه دهد و همراهان او نیز فرار كرده او را تنها گذاردند و یكى از مسلمانان به نام معوذ بن عفراء كه از كنار او عبور مى‏كرد شمشیر دیگرى به اوزد كه او را به زمین افكند و هنوز نیمه جانى در تن داشت كه او را رها كرده رفت.
وقتى سر و صداى جنگ خوابید رسول خدا(ص)دستور داد ابو جهل را در میان كشتگان بیابند، عبد الله بن مسعود كه از او دل پرى داشت و آزار زیادى از او دیده بود به دنبال این كار رفت و او را میان كشتگان پیدا كرد و دید رمقى در بدن دارد.
عبد الله پاى خود را زیر گلویش گذارد و فشارى داد و بدو گفت: اى دشمن خدا دیدى خداوند چگونه تو را خوار و زبون كرد!
ابو جهل گفت: چگونه خوارم ساخت؟كشته شدن براى مردى مانند من كه به دست قوم خود كشته مى‏شود خوارى و ننگ نیست.
سپس پرسید: راستى بگو بالاخره پیروزى در این جنگ نصیب كدام یك از طرفین شد.
عبد الله گفت: نصیب خدا و رسول او گردید، و به دنبال آن سر از تنش جدا كرده به نزد رسول خدا آورد و حضرت حمد و سپاس خداى را به جاى آورد.
سفارش پیغمبر درباره عباس و ابو البخترى
هنگامى كه لشكر قریش به سوى مكه مى‏گریخت و مسلمانان آنها را تعقیب مى‏كردند، از طرف پیغمبر اسلام به جنگجویان دستور داده شد از كشتن افراد عادى - كه معمولا از ترس رؤساى خود در این قبیل جنگها حاضر مى‏شوند - خوددارى كنند، و نیز از كشتن عباس بن عبد المطلب - عموى پیغمبر - و ابو البخترى ابن هشام - كه هر دو در دوران محاصره مسلمانان در شعب ابى طالب و اوقات دیگر كمكهاى مؤثرى به پیغمبر و بنى هاشم و مسلمانان كرده بودند خوددارى كنند.
ابو حذیفه - فرزند عتبه - كه جزء مسلمانان و مهاجرین مكه در لشكر اسلام بود - بدون آنكه منظور پیغمبر را از این دستور بداند به خشم آمده و گفت: آیا ما پدران و فرزندان و برادرانمان را بكشیم ولى عباس را زنده بگذاریم، به خدا سوگند اگر من عباس را ببینم با این شمشیر او را خواهم كشت.
پیغمبر سخن او را نشنیده گرفت و به رو نیاورد، اما خود ابو حذیفه بعدها كه منظورپیغمبر را دانست از گفتار خود سخت پشیمان بود و پیوسته مى‏گفت: كفاره آن سخن نابجاى من شهادت در راه دین است و باید در جنگ با دشمنان دین كشته شوم و سرانجام هم در جنگ یمامه به شهادت رسید.
مقتولین و اسیران جنگ
بر طبق گفته مشهور در این جنگ هفتاد نفر از مشركان كشته شدند و هفتاد نفر نیز اسیر گشتند و از مسلمانان نیز چهارده نفر به شهادت رسیدند، كه شش نفر آنها از مهاجر و هشت نفر از انصار بودند.
شهداى مهاجرین عبارت بودند از: عبیدة بن حارث، عمیر بن ابى وقاص، ذو الشمالین بن عبد عمرو، عاقل بن بكیر، مهجع غلام عمر بن خطاب، صفوان بن بیضاء.
و شهداى انصار به نامهاى: سعد بن خیثمة، مبشر بن عبد المنذر، یزید بن حارث، عمیر بن حمام، رافع بن معلى، حارثة بن سراقة، عوف و معوذ - پسران حارث بن رفاعة. . .
و كشته شدگان قریش بیشتر از بزرگان آنها بودند كه بنا به روایت‏شیخ مفید(ره)سى و شش نفرشان تنها به دست على بن ابیطالب كشته شدند و قتل آنان براى قریش و مردم مكه بسیار ناگوار و گران بود و در میان اسیران نیز افراد سرشناس و بزرگ بسیارى به چشم مى‏خورد.
و این مطلب پیش اهل تاریخ مسلم است كه یكه تاز میدان بدر و تنها دلاورى كه بیشتر بزرگان و شجاعان قریش را به خاك هلاك افكند على بن ابیطالب(ع)بود زیرا در میان افرادى كه به دست آن حضرت كشته شدند نامهاى: ولید بن عتبة، عاص بن سعید، طعیمة بن عدى بن نوفل، نوفل بن خویلد، حنظلة بن ابى سفیان، زمعة بن اسود، حارث بن زمعة و افراد بسیار دیگرى به چشم مى‏خورد كه هر كدام از آنها گذشته از قدرت و ثروت بسیارى كه داشتند از شجاعان و دلاوران و برخى از آنها نیز از شیاطین و افراد خطرناك براى اسلام و مسلمین به شمار مى‏رفتند و با كشته شدن آنها پایه‏هاى بت پرستى و شرك و ظلم و تعدى در جزیرة العرب یكسره متزلزل و بلكه ویران گردید كه پس از آن دیگر نتوانستند آن را بنا كنند و با توجه به اینكه جنگ بدر جنگ‏سرنوشت میان مرام مقدس توحید و شركت و بت‏پرستى بود و پیروزى مسلمانان در آن روز جنبه حیاتى براى اسلام داشت‏خدمتى را كه امیر المؤمنین على(ع)به اسلام كرد بخوبى روشن مى‏سازد و مقام او را در برابر افراد بزدل و ترسو و یا كافر و منافقى كه بعدا مدعى همطرازى آن بزرگوار گردیدند آشكار مى‏كند همچون كسانى كه وقتى جنگ شروع شد به بهانه حفاظت از پیغمبر خود را در«عریش‏»آن حضرت انداختند - چنانكه گفته‏اند - .
و به هر حال هنگامى كه رسول خدا(ص)خواست از بدر حركت كند دستور داد شهیدان را به خاك سپرده و كشتگان قریش را نیز در چاهى ریختند و آن گاه بر سر چاه آمده آنان را مخاطب ساخت و فرمود:
«هل وجدتم ما وعد ربكم حقا فانى قد وجدت ما وعدنى ربى حقا؟بئس القوم كنتم لنبیكم كذبتمونى و صدقنى الناس، و اخرجتمونى و آوانى الناس و قاتلتمونى و نصرنى الناس‏» - .
[آیا آنچه را پروردگارتان به شما وعده داده بود درباره خویش حق یافتید؟من وعده‏اى را كه پروردگارم به من داده به حق یافتم، براستى كه شما نسبت‏به پیغمبر خود بد مردمى بودید، شما مرا تكذیب كردید و دیگران تصدیق نمودند، شما از خانه و وطن آواره‏ام كردید و دیگران پناهم دادند، شما به جنگ من آمدید و دیگران یاریم كردند!]
اصحاب كه این سخنان را مى‏شنیدند با تعجب پرسیدند: اى رسول خدا با مردگان سخن مى‏گویى؟
فرمود: آنان سخن مرا شنیدند - همانند شما - جز آنكه آنها قدرت و یاراى پاسخ دادن ندارند.
سرنوشت اسیران و غنایم جنگ
از جمله اسیران بدر، عباس بن عبد المطلب - عموى پیغمبر - ، ابو العاص بن ربیع - داماد آن حضرت - ، عقیل بن ابیطالب - برادر على(ع) - و نوفل بن حارث بن عبد المطلب - پسر عموى آن حضرت - بود. از قبیله‏هاى دیگر قریش غیر از بنى هاشم‏نیز افراد سرشناسى چون عقبة بن ابى معیط، نضر بن حارث، سهیل بن عمرو، عمرو بن ابى سفیان، ولید بن ولید و جمع دیگرى به دست مسلمانان اسیر شده بودند كه جز عقبه و نضر - كه به دستور رسول خدا به قتل رسیدند - دیگران با پرداخت فدیه و برخى هم بدون فدیه آزاد شدند و فدیه‏اى را كه معمولا براى آزادى مى‏پرداختند از چهار هزار درهم تا یك هزار درهم بود كه روى اختلاف وضع مالى افراد متفاوت بود، آنها كه پول زیادترى داشتند بیشتر و آنها كه فقیرتر بودند با پول كمترى خود را آزاد مى‏كردند و گروهى از آنها كه پولى نداشتند متعهد شدند تا چندى در مدینه بمانند و فرزندان انصار را نوشتن و خواندن بیاموزند و برخى هم به دستور رسول خدا آزاد شدند.
ابو العاص بن ربیع
رسول خدا(ص)از همسرش خدیجه چهار دختر داشت‏به نامهاى: زینب، رقیه، ام كلثوم، فاطمه(س)و زینب را در زمان حیات خدیجه و درخواست او به ابى العاص - خواهر زاده خدیجه - شوهر داد، و این جریان قبل از بعثت رسول خدا(ص)بود و پس از اینكه آن حضرت به نبوت مبعوث گردید، دختران آن حضرت و از آن جمله زینب به پدر بزرگوار خود ایمان آورده و مسلمان شدند، اما ابو العاص با كمال علاقه‏اى كه به همسر خود زینب داشت اسلام را نپذیرفت و به همان حال كفر باقى ماند و چون رسول خدا(ص)به مدینه هجرت فرمود زینب به ناچار در مكه و خانه شوهر خود ماند و از او اطاعت مى‏نمود.
جنگ بدر كه پیش آمد ابو العاص نیز در این جنگ شركت كرد و به دست‏یكى از مسلمانان به نام خراش بن صمه اسیر گردید و همراه اسیران دیگر او را به مدینه آوردند. هنگامى كه مردم مكه براى آزاد كردن اسیران خود پول و اموال دیگر به مدینه مى‏فرستادند، زینب نیز مالى تهیه كرد و از آن جمله گردن بندى را نیز كه خدیجه در شب عروسى و زفاف او با ابى العاص به وى داده بود روى آن مال گذارده و به مدینه فرستاد. همین كه آن اموال به مدینه رسید چشم رسول خدا(ص)در میان آنها به گردن بند خدیجه افتاد و سبب شد تا خاطره خدیجه و محبتها و فداكاریهاى آن همسر مهربان در دل آن حضرت زنده شود و در ضمن به حال دخترش زینب نیز كه براى استخلاص شوهر خود ناچار شده یادگار مادر را از دست‏بدهد رقت كرد و تمایل خود را به آزادى ابو العاص و بازگرداندن آن اموال به دخترش زینب به مسلمانان اظهار فرمود و آنان نیز اطاعت كرده بر طبق میل آن حضرت عمل كردند و ابو العاص را بدون فدیه آزاد كردند، اما چنانكه برخى گفته‏اند: با او شرط كردند زینب را - كه زنى مسلمان بود و بر طبق قانون اسلام بر مرد مشرك و كافرى چون ابو العاص حرام بود - به مدینه بفرستد و او نیز پذیرفت و رسول خدا(ص)نیز زید بن حارثه و مردى از انصار را مامور كرد براى آوردن زینب به حوالى مكه بروند، چون به مكه رفت وسایل حركت زینب را فراهم كرده و هودجى براى او ترتیب داد و او را به برادر خود كنانة بن ربیع سپرد تا جایى كه قرار بود به زید بن حارثه و رفیقش بسپارد و كنانه مهار شتر زینب را به دست گرفت و چون به راه افتاد سر و صدا بلند شد و مردم مكه كه بیشتر داغدار كشتگان خود بودند حاضر نبودند كه روز روشن دختر محمد(ص)را با آن ترتیب از مكه بیرون ببرند و آنها انتقامى نگرفته باشند و به همین منظور گروهى از اوباش را تحریك كردند تا مانع حركت زینب شوند و از آن جمله شخصى به نام هبار بن اسود بن مطلب و شخص دیگرى به نام نافع بن عبد القیس بودند كه پیش از دیگران خود را به هودج زینب رسانده و هبار با نیزه‏اى در دست‏بدان هودج حمله كرد. كنانه نیز تیرى به كمان نهاد و خود را آماده جنگ با آنها كرد كه بالاخره ابو سفیان و جمعى از قریش وقتى وضع را چنان دیدند و خطر جنگ و اختلاف تازه‏اى را مشاهده كردند دخالت نموده و كنانه را قانع كردند تا زینب را به خانه بازگرداند و پس از آرام شدن سر و صدا و گذشتن چند روز، شبانه و دور از انظار مردم او را از مكه خارج سازد.
اما همان حمله هبار به هودج سبب وحشت زینب - كه در آن وقت‏حامله بود - گردید و موجب شد تا پس از بازگشت‏به خانه بچه خود را سقط كند و روى همین جهت هنگامى كه رسول خدا(ص)مكه را فتح كرد خون چند نفر را كه یكى همین هباربود هدر ساخت كه هر كجا او را یافتند به جرم این جنایتى كه كرده بود او را به قتل رسانند. (9)
نمونه‏اى از ایمان مسلمانان
شاید در خلال آنچه تاكنون از داستان جنگ بدر و شهامت و فداكارى مسلمانان آن روز - اعم از مهاجرین و انصار - نگارش یافت گوشه‏هایى از ایمان و استقامت‏شگفت انگیز آنان در دفاع از دین و گذشت‏بى‏دریغ آنها در مورد هدف مقدسى كه داشتند آشكار شده باشد ولى قسمت زیر نمونه‏اى است كه از میان نمونه‏هاى بسیارى براى خواننده محترم انتخاب كردیم و وضع تدوین این مختصر اجازه نمى‏دهد قسمتهاى دیگرى را ذكر كنیم:
مصعب بن عمیر یكى از مهاجرین و مجاهدان این جنگ بود كه پیش از این نیز نامش به عنوان نماینده رسول خدا(ص)و فرستاده آن حضرت به شهر مدینه ذكر شد، وى برادرى داشت‏به نام ابو عزیز كه جزء لشكر مشركین به بدر آمده بود و در جنگ با مسلمانان شركت داشت و یكى از پرچمداران آنان محسوب مى‏شد، وى نقل مى‏كند هنگامى كه مسلمانان بر ما پیروز شدند یكى از انصار مرا به اسارت گرفت و هنگامى كه مرا دستگیر كرده بود برادرم مصعب بن عمیر سر رسید و چون مرد انصارى را با من دید رو به آن مرد كرده گفت:
او را محكم ببند كه مادرش پولدار است و ممكن است پول خوبى براى آزادى او بپردازد؟
ابو عزیز گوید: من با كمال تعجب گفتم: برادر!به جاى اینكه در این حال سفارشى درباره من به این مرد بكنى این چنین به او مى‏گویى؟
مصعب گفت: برادر من اوست نه تو!
و دنباله داستان را مورخین این گونه نوشته‏اند كه وقتى خبر اسارت ابو عزیز را به‏مادرش دادند پرسید: گرانترین فدیه و پولى را كه براى آزاد كردن یك نفر قرشى باید پرداخت چه مقدار است؟
گفتند: چهار هزار درهم.
آن زن چهار هزار درهم به مدینه فرستاد و ابو عزیز را آزاد كرد.
و همین ابو عزیز نقل مى‏كند كه رسول خدا(ص)به مسلمانان سفارش كرده بود با اسیران خوش‏رفتارى و نیكى كنند و روى همین سفارش، من كه در دست چند تن از انصار بودم تا به مدینه رسیدیم كمال خوشرفتارى را از آنها دیدم تا آنجا كه در هر منزلى فرود مى‏آمدند و هنگام غذا مى‏شد نانى را كه تهیه مى‏كردند به من مى‏دادند ولى خودشان خرما به جاى نان مى‏خوردند و من گاهى از آنها خجالت مى‏كشیدم و نان را به خودشان پس مى‏دادم اما آنها دست‏به نان نمى‏زدند و دوباره به خودم بر مى‏گرداندند.
تقسیم غنایم
مسلمانان در جنگ بدر اموال بسیارى از دشمن به غنیمت گرفتند ولى در تقسیم آن میان ایشان اختلاف شد گروهى كه مباشر جمع آورى آن بودند مدعى بودند كه آنها از آن ماست، و گروهى كه به تعقیب دشمن رفته بودند مى‏گفتند: اگر ما دشمن را تعقیب نمى‏كردیم شما نمى‏توانستید به آسودگى این اموال را غنیمت‏بگیرید.
رسول خدا(ص)دستور داد همه آن غنایم را در یك جا جمع كردند و آنها را به دست‏یكى از انصار به نام عبد الله بن كعب سپرد تا دستورى از جانب خداى تعالى در این باره برسد و در راه كه به سوى مدینه مى‏آمدند در یكى از منزلها به نام‏«سیر»آیه انفال نازل شد و كیفیت تقسیم آن روشن گردید، و رسول خدا(ص)طبق دستور الهى آنها را تقسیم كرد.
پیروزى بدر به نصرت خدا و كمك فرشتگان بود
در چند سوره از سوره‏هاى كریمه قرآن كه داستان بدر به اجمال یا تفصیل ذكر شده مانند سوره آل عمران و سوره انفال روى این موضوع - كه این پیروزى به نصرت و یارى خداى تعالى انجام شد - زیاد تكیه شده تا موجب غرور و خودبینى مسلمانان نگردد و از تلاش و كوشش در پیمودن راه خطرناك و دشوارى كه در پیش داشتند آنها را باز ندارد، و به خصوص در چند آیه تصریح فرموده كه خداى تعالى در این جنگ فرشتگان را به یارى شما فرستاد و نزول آنها موجب كثرت سپاه و سیاهى لشكر و دلگرمى جنگجویان مسلمان و سرانجام سبب پیروزى شما گردید، مثلا در سوره آل عمران چنین فرماید:
«و لقد نصركم الله ببدر و انتم اذلة فاتقوا الله لعلكم تشكرون اذ تقول للمؤمنین الن یكفیكم ان یمدكم ربكم بثلاثة آلاف من الملائكة منزلین بلى ان تصبروا و تتقوا و یاتوكم من فورهم هذا یمددكم ربكم بخمسة آلاف من الملائكة مسومین‏»
[براستى خدا در بدر شما را یارى كرد در صورتى كه زبون بودید پس از خدا بترسید شاید سپاسگزار باشید، آن گاه كه به مؤمنان مى‏گفتى: آیا كافى نیست‏شما را كه پروردگارتان به سه هزار فرشته فرود آمده مددتان كند، آرى اگر استقامت داشته باشید و پرهیزكارى كنید و دشمنان با این هیجان و فوریت‏بر شما بتازند پروردگارتان به پنج هزار فرشته شناخته شما را مدد مى‏كند. ]
و در سوره انفال فرمود:
«اذ تستغیثون ربكم فاستجاب لكم انى ممدكم بالف من الملائكة مردفین. و ما جعله الله الا بشرى و لتطمئن به قلوبكم و ما النصر الا من عند الله ان الله عزیز حكیم‏» .
[آن گاه كه از پروردگارتان یارى خواستید و او شما را وعده یارى داد كه به هزار فرشته صف بسته مددتان مى‏دهیم و خدا آن را جز نویدى براى شما قرار نداد تا دلهاتان بدان آرام گیرد كه یارى جز از سوى خدا نیست و خدا نیرومند و فرزانه است. ]
و در چند حدیث كه از طریق شیعه و اهل سنت روایت‏شده فرشتگان در شب بدر به زمین فرود آمدند. و مضمون حدیث مزبور كه شامل فضیلتى نیز براى امیر المؤمنین على(ع)مى‏باشد چنین است كه در آن شب - كه تصادفا شب بسیار سرد و تاریكى بود - رسول خدا(ص)از مسلمانان خواست تا یكى از ایشان برود و مقدارى آب از چاه‏كشیده براى آن حضرت بیاورد، و كسى پاسخى به آن حضرت نداد جز على(ع)كه داوطلب شد و مشك خود را برداشته به لب چاه آمد و داخل چاه شده مشك را پر كرد و چون به سوى اردوگاه حركت كرد باد شدیدى وزید كه على(ع)بناچار نشست تا باد گذشت آن گاه برخاسته به راه افتاد، و هنوز چندان راه نیامده بود كه باد شدید دیگرى وزیدن گرفت، به حدى كه باز هم على(ع) ناچار شد بنشیند و براى بار سوم نیز همین ماجرا تكرار شد، و چون به نزد رسول خدا(ص) آمد و آن حضرت سبب دیر آمدن او را پرسید على(ع)جریان بادهاى شدیدى را كه سه بار وزید و او را مجبور به نشستن نمود به عرض رسانید، و رسول خدا(ص)بدو فرمود:
نخستین باد جبرئیل بود كه با هزار فرشته براى نصرت و یارى ما فرود آمدند و بر تو سلام كردند و بار دوم و سوم نیز میكائیل و اسرافیل بودند كه آن دو نیز هر كدام به اتفاق هزار فرشته فرودآمدند و بر تو سلام كردند. (10)
و فرشتگان كه در این جنگ به یارى مسلمانان آمدند شماره و عددشان هر اندازه بوده - چنانكه خداى تعالى فرموده - براى دلگرمى مسلمانان و ایجاد رعب و ترس در دل مشركان بود و گرنه كسى را نكشتند و اسیرى را به اسارت نگرفتند، زیرا اسامى كشته‏شدگان بدر و قاتلان آنها و همچنین اسیران و اسیركنندگان در تاریخ ثبت و نوشته شده است، اما این مدد غیبى و نزول فرشتگان موجب تقویت مجاهدان و دلگرمى آنان شد و توانستند به آن زودى و با آن افراد اندك با نبودن اسلحه كافى در فاصله كوتاهى آن گروه بسیار را به قتل رسانده و به همان اندازه به اسارت بگیرند. و این نكته نیز ناگفته نماند كه طبق سنت الهى معمولا یارى خدا و نصرت الهى دنبال پایدارى و استقامت نازل خواهد شد و هرگاه بندگان خدا در صدد یارى دین خدا بر آمدند و به تعبیر قرآن‏«خدا را یارى كردند»خدا نیز آنها را یارى مى‏كند و از نظر جمله بندى‏«ان تنصروا الله‏»مقدم بر«ینصركم‏»مى‏باشد و این مطلب در قرآن و حدیث‏شواهد بسیار دارد كه جاى نقل آنها نیست، و در آیات فوق نیز این جمله جالب است كه مى‏فرماید:
«بلى ان تصبروا و تتقوا. . . یمددكم ربكم بخمسة آلاف من الملائكة مردفین‏» .
و به گفته یكى از دانشمندان شاید سر اینكه شماره فرشتگان در این آیات مختلف ذكر شده همین اختلاف ایمان و مقدار صبر و استقامت آنان در برابر دشمن باشد و خداى تعالى بخواهد به طور كنایه و ضمنى بفهماند كه هر چه پایدارى و استقامتتان بیشتر باشد نیروى غیبى و مدد الهى بیشتر خواهد بود و اندازه و مقدار كمك الهى بستگى به اندازه صبر و استقامت‏شما دارد.
شاهدان از زبان ابو رافع و مرگ ابو لهب
و از قسمتهاى جالبى كه در تاریخ جنگ بدر در مورد نزول فرشتگان ذكر شده قسمت زیر است كه ابن هشام در سیره نقل كرده و مى‏گوید:
نخستین كسى كه خبر جنگ بدر و شكست قریش را به مكه رسانید حیسمان بن عبد الله خزاعى بود كه سراسیمه خود را به مكه رسانید و وارد شهر شده خبر كشته شدن عتبه، شیبه، ابو جهل، امیة بن خلف و دیگر بزرگان قریش را به مردم مكه داد.
این خبر بقدرى وحشتناك و ناگهانى بود كه بیشتر مردم در آغاز باور نكردند، و صفوان پسر امیه بن خلف در كنار خانه كعبه و در حجر اسماعیل نشسته بود فریاد زد: به خدا این مرد دیوانه شده و نمى‏داند چه مى‏گوید!و گرنه از او بپرسید: صفوان بن امیه چه شد؟
مردم پیش حیسمان آمده پرسیدند: صفوان بن امیه چه شد؟
حیسمان گفت: وى همان است كه در حجر اسماعیل نشسته ولى به خدا پدر وبرادرش را دیدم كه كشته شدند!
ابو رافع گوید: من آن وقت غلام عباس بن عبد المطلب بودم و چون ما در پنهانى مسلمان شده بودیم (11) از این خبر كه حكایت از پیروزى مسلمانان مى‏كرد خوشحال شدیم! و در آن وقت كه این خبر به مكه رسید من در خیمه‏اى كنار چاه زمزم نشسته و چوبه‏هاى تیر مى‏تراشیدم و ابو لهب كه خود در جنگ بدر حاضر نشده بود و به جاى خود عاص بن هشام را به جنگ فرستاده بود در این وقت وارد مسجد شد و یكسره آمده و پشت آن خیمه نشست ناگهان مردم فریاد زدند:
این ابو سفیان بن حارث بن عبد المطلب است كه خود در جنگ حاضر و شاهد ماجرا بوده و اكنون از راه مى‏رسد، ابو لهب كه او را دید صدایش زد و او را پیش خود خوانده و بدو گفت: برادر زاده بنشین و جریان جنگ را تعریف كن؟
مردم نیز پیش آمده دور او را گرفتند و او شروع به سخن كرده گفت:
همین قدر بگویم: ما وقتى با مسلمانان برخورد كردیم وضع طورى به سود آنان شد كه ما گویا هیچ گونه اراده و اختیارى از خود نداشتیم و تحت اختیار و اراده آنان قرار گرفتیم و به هرگونه كه مى‏خواستند با ما رفتار مى‏كردند، جمعى را كشتند و گروههایى را اسیر كرده و بقیه هم گریختند.
آن گاه اضافه كرد:
این را هم بگویم كه نباید قریش را ملامت كرد زیرا ما مردان سفید پوشى را در وسط آسمان و زمین مشاهده كردیم كه بر اسبانى ابلق سوار بودند و چون آنها آمدند و به ما حمله كردند دیگر كسى نتوانست در برابر آنها مقاومت كند و قدرتى از خود نشان دهد.
ابو رافع گوید: در این موقع من گوشه خیمه را بالا زده گفتم: به خدا سوگند آنهافرشتگان بوده‏اند!
ابو لهب كه این سخن را از من شنید سیلى محكمى به رویم زد و من از جا برخاستم تا از خود دفاع كنم اما چون شخص ناتوان و ضعیفى بودم مغلوب ابو لهب شدم و او مرا از جا بلند كرده بر زمین زد، سپس روى سینه‏ام نشست و مشت زیادى به سر و صورتم زد.
ام الفضل همسر عباس كه در آنجا بود و آن منظره را دید چوب خیمه را كشید و به عنوان دفاع از من چنان بر سر ابو لهب كوفت كه سرش را شكافت، آن گاه بدو گفت: چشم عباس را دور دیده‏اى كه نسبت‏به غلامش این گونه رفتار مى‏كنى؟
ابو لهب از جا برخاست و با كمال افسردگى و ناراحتى به خانه رفت و بیش از هفت روز زنده نبود كه خداوند او را به مرض‏«عدسه‏» (12) مبتلا كرد و همان بیمارى سبب مرگ او گردید.
ابو سفیان قانون شكن
در میان اسیران یكى هم عمرو پسر ابو سفیان بود كه به دست على بن ابیطالب(ع) اسیر شده بود و چون خبر اسارت او را به پدرش ابو سفیان دادند و از او خواستند پولى به عنوان فدیه او بفرستد تا او را آزاد كنند، ابو سفیان گفت: من نمى‏توانم دو مصیبت و ناگوارى را تحمل كنم هم داغ فرزند و هم پول، از طرفى پسرم حنظله را كشته‏اند و خونى از من پایمال شده و اكنون نیز براى آزادى این یكى پولى بپردازم، بگذارید عمرو همچنان در دست پیروان محمد باشد و تا هر زمان كه خواستند او را نگاه دارند.
و بدین ترتیب عمرو بن ابى سفیان در مدینه محبوس ماند تا اینكه یكى از مسلمانان و پیرمردان فرتوت مدینه به نام سعد بن نعمان كه از قبیله بنى عمرو بن عوف بود به قصد حج‏یا عمره به سوى مكه حركت كرد و چون قریش اعلان كرده بودند متعرض مسلمانانى كه به قصد حج‏یا عمره - به مكه - بیایند نخواهند شد از این رو سعد با كمال‏اطمینان به سوى مكه رفت و هیچ احتمال نمى‏داد او را به جاى عمر و یا دیگرى دستگیر سازند اما همین كه به مكه آمد و ابو سفیان از ورود او مطلع گردید به جاى عمرو دستگیرش ساخت و به بستگان و فامیلش كه در مدینه بودند اطلاع داد تا عمرو را آزاد نكنید ما سعد را آزاد نخواهیم كرد.
قبیله سعد یعنى همان بنى عمرو بن عوف كه از ماجرا مطلع شدند پیش رسول خدا(ص)آمده و درخواست آزادى عمرو را نمودند پیغمبر(ص)نیز موافقت كرد و بدین ترتیب عمرو بن ابى سفیان آزاد شد و سعد نیز به مدینه بازگشت.
قریش به فكر انتقام مى‏افتند
شكست قریش در جنگ بدر و كشته شدن و اسارت آن گروه زیاد از بزرگان ایشان، آنها را در اندوه زیادى فرو برد و شهر مكه عزاى عمومى گرفت و كمتر خانواده‏اى بود كه یك یا چند نفرشان به دست مجاهدان اسلام به قتل نرسیده یا به اسارت آنها نرفته باشد، اما پس از چند روز تصمیم گرفتند از گریه و نوحه بر كشتگان خوددارى كنند و براى آزادى اسیران نیز اقدامى ننمایند و این بدان جهت‏بود كه گفتند: اگر خبر گریه و زارى ما به گوش محمد و یاران او برسد موجب شماتت ما مى‏گردد و براى آزادى اسیران نیز اگر اقدام فورى شود سبب خواهد شد تا آنها در قبول فدیه و مبلغ آن سختگیرى كنند. شاید علت دیگر عمل قریش كه به دستور سران و بزرگانى چون ابو سفیان حیله‏گر و كینه‏توز صادر شده بود - به نظر نگارنده - آن بوده كه فكر انتقام از دلها بیرون نرود و به اصطلاح عقده‏ها باز نگردد و از این عقده‏ها در فرصت دیگرى براى تجهیز لشكر و جنگ تازه‏اى علیه مسلمانان استفاده كنند.
اما طولى نكشید كه در مورد آزاد كردن اسیران تصمیمشان عوض شد و قرار شد هر كس به هر ترتیبى مى‏تواند براى آزاد كردن اسیر خود اقدام كند و به دنبال آن رفت و آمد به مدینه شروع شد و چنانكه گفتیم اسیران آزاد شدند.
ولى در مورد خوددارى و جلوگیرى از گریه و عزادارى مدتى بر تصمیم خود باقى بودند. از داستانهاى جالبى كه در تاریخ در این باره ذكر شده داستان اسود بن مطلب یكى از بزرگان قریش است كه سه تن از پسرانش به نامهاى: زمعه، عقیل و حارث در جنگ كشته شده بودند و بى‏اختیار از دیدگانش اشك مى‏ریخت ولى به احترام تصمیم قریش صداى خود را به گریه و زارى بلند نمى‏كرد، تا آنكه شبى صداى گریه شنید و چون نابینا شده بود به غلامش گفت: برو نگاه كن ببین گریه آزاد شده تا اگر آزاد شده من هم در مرگ زمعه صدایم را به گریه بلند كنم كه آتش داغ او در دلم شعله‏ور شده و مرا مى‏سوزاند!
غلام از خانه بیرون آمد و به دنبال آن صداى ناله روان شد و طولى نكشید كه برگشته به اسود گفت:
- زنى ات كه شترش را گم كرده و براى آن گریه مى‏كند.
اسود بن مطلب بى‏اختیار شده و اشعارى گفت كه از آن جمله بود این چند بیت:
ا تبكى ان یضل لها بعیر
و یمنعها من النوم السهود
فلا تبكى على بكر و لكن
على بدر تقاصرت الجدود
على بدر سراة بنى هصیص
و مخزوم و رهط ابى الولید
و بكى ان بكیت على عقیل
و بكى حارثا اسد الاسود
و خلاصه ترجمه آن این است كه گوید: آیا زنى براى آنكه شترى از او گم شده گریه مى‏كند و خواب از چشمانش رفته است؟اى زن بر شتر خود گریه مكن ولى بر كشتگان بدر. . . بر بزرگان قبیله بنى هصیص و بنى مخزوم و خانواده ابو ولید گریه كن، و اگر مى‏خواهى گریه كنى بر عقیل و حارث آن شیر شیران گریه كن. . .
و به هر صورت قریش كم كم به فكر انتقام از كشتگان خویش افتادند و به همین منظور روزى صفوان بن امیه - كه پدر و برادرش هر دو كشته شده بودند - با عمیر بن وهب كه خود در بدر حضور داشت و پسرش‏«وهب‏»به اسارت مسلمانان در آمده بود با هم در حجر اسماعیل نشسته بودند و بر كشتگان بدر تاسف مى‏خوردند و به یاد آنها آه سرد از دل مى‏كشیدند.
عمیر بن وهب مامور قتل رسول خدا(ص)مى‏شود.
عمیر بن وهب همان كسى است كه پیش از آنكه جنگ بدر شروع شود از طرف قریش اموریت‏یافت وضع لشكر مسلمانان را بررسى كند و نفرات و تجهیزات آنها را به قریش اطلاع دهد كه در جاى خود داستانش مذكور شد. چنانكه مورخین نوشته‏اند وى مردى شرور و شجاع و به بى‏باكى و تهور معروف بود و از دشمنان سرسخت پیغمبر اسلام و مسلمانان به شمار مى‏رفت و گروه بسیارى از مسلمانان را در مكه شكنجه و آزار كرده بود.
بارى دنباله سخنان صفوان بن امیه با عمیر بن وهب به آنجا رسید كه صفوان گفت: اى عمیر به خدا سوگند پس از كشته شدن آن عزیزان دیگر زندگى براى ما ارزشى ندارد! عمیر گفت: آرى به خدا راست مى‏گویى و اگر چنان نبود كه من قرضدار هستم و ترس بى‏سرپرست‏شدن عیال و فرزندانم را دارم همین امروز به یثرب مى‏رفتم و انتقام خود و همه قریش را از محمد مى‏گرفتم و او را به قتل مى‏رساندم زیرا براى رفتن به یثرب بهانه خوبى هم دارم و آن اسارت پسرم وهب است كه در دست مسلمانان مى‏باشد و براى رفتن من به یثرب و انجام این كار بهانه خوبى است!
صفوان كه گویا منتظر چنین سخنى بود و بهترین شخص را براى انجام منظور خود و دیگران پیدا كرده بود، گفت: تمام قرضها و بدهى‏هاى تو را من به عهده مى‏گیرم و پرداخت مى‏كنم و عایله‏ات را نیز مانند عایله خود سرپرستى و اداره مى‏كنم!دیگر چه مى‏خواهى؟
عمیر گفت: دیگر هیچ!و من هم اكنون حاضرم به دنبال این كار بروم به شرط آنكه از این ماجرا كسى با خبر نشود و مذاكراتى كه در اینجا شد جاى دیگرى بازگو نشود و مطلب میان من و تو مكتوم بماند.
صفوان قبول كرد و عمیر از جا برخاسته به خانه آمد و شمشیر خود را تیز كرد و لبه آن را به زهر آب داد و به كمر بسته به مدینه آمد.
عمر با جمعى از اصحاب بر در مسجد مدینه نشسته بودند ناگهان چشمشان به عمیر بن وهب افتاد كه از راه مى‏رسید و از شتر پیاده مى‏شد، با سابقه‏اى كه از او داشتندو شمشیرى را كه حمایل او دیدند بیمناك شدند كه مبادا سوء قصدى نسبت‏به رسول خدا(ص) داشته باشد و از این رو پیش پیغمبر رفته و ورود او را به آن حضرت اطلاع دادند، حضرت فرمود: او را پیش من بیاورید!
گروهى از اصحاب اطراف پیغمبر(ص)نشستند و عمیر را در حالى كه بند شمشیرش به دست عمر بود وارد مجلس رسول خدا(ص)كردند، همین كه چشم آن حضرت بدو افتاد به عمر فرمود: او را رها كن آن گاه به عمیر فرمود: پیش بیا!
عمیر پیش رفته و به رسم جاهلیت گفت: «انعموا صباحا» - صبح همگى بخیر - پیغمبر بدو فرمود: اى عمیر خداوند تحیتى بهتر از تحیت تو به ما آموخته و آن سلام است كه تحیت اهل بهشت نیز همان است.
عمیر گفت: اى محمد به خدا سوگند پیش از این نیز شنیده بودم.
پیغمبر فرمود: اى عمیر براى چه به اینجا آمدى؟
پاسخ داد: براى نجات این اسیرى كه در دست‏شما گرفتار است و امیدوارم در آزادى او به من كمك كنید و به نیكى درباره او با من رفتار كنید!
رسول خدا(ص)فرمود: پس چرا شمشیر حمایل كرده‏اى؟
عمیر گفت: روى این شمشیرها سیاه!مگر این شمشیرها چه كارى براى ما انجام داد؟
حضرت فرمود: راست‏بگو براى چه آمدى؟
گفت: براى همین كه گفتم!
رسول خدا(ص)فرمود: تو و صفوان بن امیه در حجر اسماعیل با یكدیگر درباره كشتگان بدر سخن گفتید، تو گفتى: اگر مقروض نبودم و ترس آن را نداشتم كه عیال و فرزندانم بى‏سرپرست‏شوند هم اكنون مى‏رفتم و محمد را مى‏كشتم!
صفوان كه این سخن را شنید پرداخت قرضهاى تو و سرپرستى عیالت را به عهده گرفت كه تو بیایى و مرا به قتل رسانى!ولى این را بدان كه خدا نگهبان من است و میان من و تو حایل خواهد شد.
عمیر كه این خبر غیبى را از آن حضرت شنید بى اختیار فریاد زد: گواهى مى‏دهم كه‏تو رسول خدا(ص)هستى!و ما تاكنون در برابر خبرهایى كه تو از غیب و آسمانها مى‏دادى تكذیبت مى‏كردیم و دروغگویت مى‏پنداشتیم ولى اكنون دانستم كه تو پیغمبر و فرستاده خدایى زیرا از این ماجرا كسى جز من و صفوان خبر نداشت و خدا تو را بدان آگاه ساخته و سپاسگزار اویم كه مرا به دین اسلام هدایت فرمود و به این راه كشانید آن گاه شهادتین را بر زبان جارى كرده و مسلمان شد، پیغمبر(ص)نیز به اصحاب فرمود: احكام اسلام و قرآن به او بیاموزند و اسیرش را نیز آزاد كنند، پس از آن عمیر اجازه گرفت‏به مكه باز گردد و به تلافى دشمنیهایى كه با اسلام نموده و شكنجه‏هایى كه از مسلمانان كرده به آن شهر برود و تبلیغ این دین مقدس را نموده و به پیشرفت آن در مكه كمك نماید.
صفوان كه منتظر بود هر چه زودتر خبر قتل محمد(ص)به دست عمیر به مكه برسد و هر روز به طور مبهم و سر بسته به مردم مكه بشارت مى‏داد كه به همین زودى خبر خوشى به مكه خواهد رسید كه داغ و اندوه مصیبت‏بدر را از دلها بیرون خواهد برد و هر مسافرى كه از مدینه مى‏آمد سراغ عمیر را از او مى‏گرفت ناگهان شنید كه عمیر در مدینه مسلمان شده و در زمره پیروان محمد در آمده!
این خبر براى صفوان به قدرى ناراحت كننده بود كه قسم خورد تا زنده است دیگر با عمیر سخنى نگوید و كارى به نفع او انجام ندهد.
عمیر نیز به مكه آمد و به تبلیغ اسلام همت گماشت و در اثر تبلیغات او گروه زیادى مسلمان شدند، و پناهگاهى در برابر دشمنان اسلام گردید.
پى‏نوشت‏ها:
1. مناقب ابن شهر آشوب، ج 1، ص 187، بحار الانوار، ج 19، ص 206، مجمع البیان، ج 2، ص 214.
2. الصحیح من السیرة، ج 3، صص 174 - 173.
3. چنانكه در جنگ صفین امیر المؤمنین(ع)حاضر نشد پس از گرفتن شریعه فرات از دست دشمن چنین كارى انجام دهد و دستور داد مانع برداشتن آب از آنها نشوند، به شرحى كه در زندگانى آن حضرت خواهد آمد.
4. تاریخ طبرى، ج 2، ص 172.
5. مغازى واقدى، ج 1، ص 78.
6. تاریخ طبرى، ج 2، ص 135، سیره حلبیه، ج 2، ص 123، و البدایة و النهایة، ج 6، ص 37.
7. نامه 9.
8. عبیدة بن حارث بن عبد المطلب، عمو زاده رسول خداست.
9. اما هبار وقتى از این جریان مطلع شد از مكه گریخت و پس از جنگ حنین خود را به مدینه رسانید و ناگهان پیش روى آن حضرت در آمده و شهادتین بر زبان جارى كرد و مسلمان گشت و اسلامش پذیرفته شد. و ابو العاص نیز پس از چند سال به مدینه آمد و مسلمان شده و رسول خدا(ص)نیز دوباره زینب را به عقد او در آورد.
10. نگارنده گوید: سید حمیرى مدیحه سراى معروف آن حضرت و خاندان عصمت این داستان را به نظم در آورده كه چند بیت آن چنین است:
اقسم بالله و آلائه
و المرء عما قال مسئول
ان على بن ابیطالب
على التقى و البر مجبول
و انه كان الامام الذى
له على الامة تفضیل
تا آنجا كه گوید:
ذاك الذى سلم فى لیلة
علیه میكال و جبریل
میكال فى الف و جبریل فى
الف و یتلوهم سرافیل
لیلة بدر مددا انزلوا
كانهم طیر ابابیل
فسلموا لما اتوا حذوه
و ذاك اعظام و تبجیل
11. از آنجا كه نگارنده در روایات اسلام عباس بن عبد المطلب قبل از فتح مكه تردید دارم و احتمال تصرف ناقلان این گونه حدیثها را كه عموما در زمان خلافت‏بنى عباس نقل كرده و گفته و نوشته‏اند قوى مى‏دانم، در این قسمت هم كه اینجا نقل شده تردید دارم ولى به منظور امانت در نقل همان گونه كه روایت‏شده بود نقل كردیم، البته چیزى كه مسلم است عباس بن عبد المطلب و بنى هاشم و بستگان آنها از پیروزى رسول خدا(ص)خوشحال شدند اما به انگیزه پذیرفتن دین اسلام و یا تعصب قبیله‏گرى نمى‏دانیم و الله اعلم.
12. عدسه مرضى است‏شبیه به طاعون كه دانه‏هایى مانند آبله در اثر آن بیمارى در بدن پیدا مى‏شود و در مدت اندكى شخص را تلف مى‏كند.
غزوه سویق
چنانكه گفته شد جنگ بدر بیشتر قریش را داغدار و مصیبت زده كرده بود، و از آن جمله ابو سفیان بود كه یك پسر از دست داده بود و یك پسر او نیز به اسارت رفته بود و چند تن دیگر نیز از نزدیكان و فامیلش به قتل رسیده و یا اسیر شده بودند و با توجه به اینكه خود را از رؤساى قریش مى‏دانست تحمل شكست از مسلمانان نیز براى او بسیار دشوار بود، از این رو پس از جنگ بدر قسم خورد تا انتقام خود را از پیغمبر اسلام نگیرد با زنان همبستر نشود و بدنش را شستشو ندهد.
و به همین منظور در ماه ذى حجه - یعنى دو ماه پس از جنگ بدر - به قصد انتقام از پیغمبر اسلام با دویست تن از جنگجویان قریش به سوى مدینه حركت كرد و تا جایى به نام‏«ثیب‏»نزدیكیهاى شهر مدینه پیش آمد و در آنجا همراهان خود را گذارده و چون شب شد خودش بتنهایى به سوى قلعه‏هاى یهود بنى النضیر رفت و بر در خانه حیى بن اخطب یكى از سران یهود آمد ولى حیى بن اخطب وقتى دانست ابو سفیان دشمن سرسخت مسلمانان و پیغمبر اسلام است ترسید در را به روى او باز كند، ابو سفیان ناچار شد در خانه سلام بن مشكم - یكى دیگر از سران یهود مزبور - برود و او در را به رویش باز كرده و از وى پذیرایى به عمل آورد و اطلاعاتى نیز از وضع مسلمانان در اختیار او گذارد.
ابو سفیان پس از این ملاقات همان نیمه شب از نزد سلام بن مشكم خارج شده پیش همراهان آمده و عده‏اى از آنها را مامور كرد تا به نخلستانهاى اطراف مدینه یورش برند، آنها نیز خود را به نخلستان‏«عریض‏»رسانده قسمتى از آن را آتش زده و دو تن از انصار را نیز در آنجا دیدار كرده آن دو را نیز كشتند و به پایگاه خود بازگشتند. ابو سفیان بیش از آن درنگ را جایز ندانسته همان ساعت دستور حركت‏به سوى مكه را صادر كرد و با عجله به جانب مكه بازگشتند.
روز بعد كه رسول خدا(ص)از جریان مطلع شد ابو لبابه را در مدینه به جاى خود منصوب داشته و با جمعى به منظور تعقیب ابو سفیان از شهر خارج شد و تا جایى به نام‏«قرقرة الكدر» - چهارده منزلى مدینه - پیش رفت و چون به ابو سفیان دسترسى نیافت از آنجا به شهر مدینه بازگشت.
ابو سفیان و همراهانش از ترس مسلمانان بسرعت راه مى‏پیمودند و براى اینكه سبكبار شوند و بهتر بتوانند راه بپیمایند، توشه و آذوقه راه خود را كه عبارت از«سویق‏»یعنى آرد - بود و در كیسه‏هایى همراه خود آورده بودند روى زمین مى‏ریختند و مى‏رفتند كه تعداد زیادى از آنها نصیب مسلمانان گردید و به همین‏مناسبت آن غزوه را«سویق‏»نام نهادند.
غزوه ذى امر
سبب این غزوه آن بود كه به پیغمبر اطلاع دادند جمعى از قبیله غطفان به فكر افتاده‏اند تا به مدینه حمله كنند و براى این كار افراد و اسلحه تهیه مى‏كنند، رسول خدا(ص)با چهارصد و پنجاه نفر از مسلمانان به قصد پراكنده ساختن و جلوگیرى آنها به‏«ذى امر»رفت و در آنجا فرود آمد رئیس قبیله مزبور شخصى بود بنام دعثور بن حارث، هنگامى كه رسول خدا و همراهان بدانجا فرود آمدند باران گرفت و رسول خدا(ص)به كنار درختى رفته بود كه باران شدت یافت و تدریجا سیلى برخاست و دره‏«امر»را فرا گرفت.
پیغمبر خدا در آن سوى دره بود و یارانش این طرف دره كه سیل برخاست و میان آن حضرت و یارانش جدایى انداخت، رسول خدا(ص)جامه خود را كه در اثر آمدن باران‏تر شده بود از تن بیرون كرد و فشارى داده روى آن درخت انداخت تا خشك شود و خود زیر آن درخت‏خوابید.
افراد قبیله غطفان كه در تمام این احوال ناظر رفتار پیغمبر بودند چون آن حضرت را تنها دیدند و سیل خروشان را نیز كه مانع بزرگى میان آن حضرت و اصحاب بود مشاهده كردند به دعثور بن حارث كه - گذشته از سمت ریاست‏بر آنها - مرد شجاع وبى باكى بود گفتند: فرصت‏خوبى براى تو پیش آمده تا بتوانى محمد را براحتى به قتل برسانى و خیال خود و دیگران را آسوده كنى زیرا اگر فرضا یاران خود را نیز در اینجا به كمك طلب نماید آنها نمى‏توانند به او كمك كنند!
دعثور از جا برخاسته و شمشیر برانى از میان شمشیرهایى كه داشتند انتخاب كرد و همچنان تا بالاى سر پیغمبر(ص)آمد و آنجا با شمشیر برهنه ایستاد و گفت:
اى محمد كیست كه اكنون بتواند تو را از دست من نجات داده و نگهبانى كند؟
رسول خدا(ص)با آرامى فرمود: «الله‏»!
در این وقت جبرئیل - كه مامور نگهبانى آن حضرت بود - دستى به سینه دعثور زد كه به زمین افتاد و شمشیر از دستش به یكسو پرید!
رسول خدا(ص)از جا برخاست و شمشیر را برداشته بالاى سر او آمد و فرمود:
- كیست كه اكنون تو را از دست من حفظ كند؟
دعثور گفت: هیچكس، و من براستى گواهى مى‏دهم جز خداى یگانه خدایى نیست و تو هم پیغمبر و فرستاده خدایى!و به خدا سوگند از این پس هرگز دشمنى را علیه تو جمع آورى نخواهم كرد.
در این وقت رسول خدا(ص)شمشیرش را به او داد و دعثور برخاسته به راه افتاد، سپس روى خود را به آن حضرت كرده گفت:
به خدا سوگند تو بهتر از من هستى!
این را گفته و به نزد قبیله خود برگشت و چون از وى پرسیدند: چه شد كه او را نكشتى؟ گفت: مردى سفید پوش و بلند قامت را دیدم كه بر سینه‏ام زد و چنانكه دیدید به پشت روى زمین افتادم و دانستم كه او فرشته‏اى بود و گواهى دهم كه محمد رسول خداست و از این پس دیگر كسى را علیه او تحریك نخواهم كرد. (1) و به دنبال این گفتار مردم را به اسلام دعوت كرد و از آن پس مسلمان گردید.
پى‏نوشت:
1. گروهى از مورخین نظیر این داستان را در جنگ ذات الرقاع كه در سال چهارم یا پنجم اتفاق افتاد ذكر كرده و به جاى‏«دعثور»نیز«غورث‏»ذكر شده و در كتاب شریف كافى نیز از امام صادق(ع)همان گونه نقل شده است، و الله اعلم.
سریه عمیر بن عدى (1)
«عصماء» دختر «مروان» همسر «یزید بن زید خطمى» زنى بود شاعر و زبان آور، در هجو اسلام و مسلمانان شعر مى‏گفت، رسول خدا و أنصار را آزار مى‏رساند و دشنام مى‏داد و دشمنان رسول خدا را در اشعار خود بر ضد مسلمین تحریك مى‏كرد.برخى از اشعار تند او و هم پاسخى را كه «حسان» به او داده است، ابن اسحاق نقل مى‏كند.
رسول خدا روزى گفت: كسى نیست داد مرا از دختر «مروان» بگیرد؟ «عمیر بن عدى خطمى» كه مردى نابینا بود شنید و شبانه بر آن زن تاخت و او را كشت و بامداد نزد رسول خدا آمد و گفت: اى رسول خدا من «عصماء» را كشتم.رسول خدا گفت: خدا و رسولش را یارى كردى.
«عمیر» گفت: مرا از این كار زیانى نخواهد رسید؟ رسول خدا گفت: «لا ینتطح فیها عنزان» و این سخن مثلى شد كه اول بار از رسول خدا شنیده شد، یعنى: «در این باره دو بز با هم شاخ به شاخ نخواهند شد» (2) .
«عمیر» نزد «بنى خطمه» كه از كشته شدن «عصماء» سخت برآشفته بودند، بازگشت و گفت: اى «بنى خطمه» ! من دختر «مروان» را كشته‏ام، هر چه از دستتان بر مى‏آید انجام دهید و مرا مهلت ندهید. «عصماء» را در این تاریخ پنج پسر بود كه همه از مردان قوم بودند، رسول خدا «عمیر» را پس از این واقعه «عمیر بصیر» نامید.
ابن سعد مى‏نویسد كه: در روز كشته شدن دختر «مروان» مردانى از «بنى خطمه» به دین اسلام در آمدند (3) .
پى‏نوشت‏ها:
1 ـ (طبقات: 5 روز مانده از رمضان، 19 ماه پس از هجرت، ج 2، ص 27) .
2 ـ كنایه از این كه اتفاقى است ساده، سبب بروز اختلاف و خونخواهى نخواهد شد.
3 ـ سیرة النبى، ج 4، ص 313.طبقات، ج 2، ص .27
غزوه بنى سلیم در «كدر» (1)
ابن اسحاق مى‏گوید: رسول خدا صلى الله علیه و آله در بازگشت از بدر جز هفت شب در مدینه نماند كه بار دیگر براى «غزوه بنى سلیم» از مدینه بیرون رفت و «سباع بن عرفطه غفارى» یا «ابن أم مكتوم» را در مدینه جانشین گذاشت، تا به آبگاهى از بنى سلیم كه به آن «كدر» مى‏گفتند، رسید، در آنجا سه شب اقامت گزید و سپس بى آنكه جنگى روى دهد یا با دشمنى برخورد كند، به مدینه بازگشت و بقیه شوال و ذى القعده را در مدینه ماند و در همین مدت بود كه اسیران قریش باز خریده شدند.ابن سعد مى‏نویسد: لواى رسول خدا در این جنگ به دست على بود.و این غزوه بدان جهت روى داد كه رسول خدا شنید كه جمعى از «بنى سلیم» و «غطفان» بر ضد مسلمانان فراهم آمده‏اند، اما با كسى برخورد نكرد جز با چند شبان، از جمله: غلامى به نام «یسار» كه اسیر شد و در سهم رسول خدا افتاد، و چون دید كه او نماز مى‏خواند آزادش كرد.و پانصد شتر هم در این غزوه به دست مسلمانان افتاد كه پس از اخراج خمس به هر مردى از اصحاب غزوه كه دویست نفر بودند دو شتر سهم رسید.و شترها را در «صرار» سه منزل مدینه قسمت كردند.مدت این غزوه پانزده روز بود (2) .
پى‏نوشت‏ها:
1 ـ به ضم اول و سكون دال آبگاهى است براى بنى سلیم، و این غزوه را «غزوه قرقرة الكدر» و «قرارة الكدر» و «قرقره بنى سلیم و غطفان» نیز گویند.طبقات: نیمه محرم سال سوم، 23 ماه پس از هجرت (ج 2، ص 31، م).
2 ـ ابن سعد تاریخ این غزوه را نیمه محرم سال سوم هجرت نوشته است (ر.ك: پاورقى گذشته) .
پیمان شكنى یهود بنى قینقاع و اخراج آنها از مدینه
جنگ بدر و شكست قریش به هر اندازه براى مسلمانان عظمت و شكوه و شادى آفرید براى یهودیان ساكن در مدینه و اطراف آن ترس و وحشت و ناراحتى ایجاد كرد، زیرا تا به آن روز یهودیان آن منطقه اهمیت زیادى به تبلیغات اسلام و پیشرفت مسلمانان نمى‏دادند و خطرى از این ناحیه احساس نمى‏كردند اما پیروزى مسلمانان در جنگ بدر قدرت و نیروى آنها را آشكار ساخت و یهودیان با همه ثروت و جمعیتى كه داشتند به فكر افتادند كه وقتى قریش با آن همه قدرت و ساز و برگ جنگى و عظمت دیرین در برابر پیروان این دین جدید شكست‏بخورند، چیزى نخواهد گذشت كه به حساب آنها هم مى‏رسند و آن وقت‏یا باید دین اسلام را بپذیرند و یا به جنگ و جدال برخیزند و در انتظار سرنوشت نامعلومى باشند.
و به همین سبب از همان روزهاى نخست كه خبر پیروزى مسلمانان به مدینه رسید و بخصوص هنگامى كه این خبر قطعى شد بزرگان یهود زبان به شماتت و سرزنش مسلمانان گشوده و گفتند: اینان به قتل نزدیكان و خویشان خود دست زده و قطع رحم كرده‏اند و اشعارى در هجو مسلمانان سروده و در مجالس و محافل مى‏خواندند و بر كشتگان قریش اشك ریخته و مرثیه مى‏گفتند و به خصوص كعب بن اشرف، یكى از بزرگان و سرشناسان آنها كه از زیبایى اندام و چهره نیز برخوردار بود به مكه آمد و به میان قریش رفت و از كشته شدن بزرگان قریش تاسفها خورد و مرثیه‏ها سرود و آنان را بر ضد مسلمانان و جنگ با آنها تحریك كرده و قول همه گونه مساعدت در جنگ را به آنها داد و به مدینه بازگشت، و چون به مدینه آمد دشمنى خود را با مسلمانان آشكار ساخته و تدریجا براى اهانت و آزار بیشتر آنها، اشعار عاشقانه‏اى در توصیف زنان مسلمان سروده و در سر كوى و برزن مى‏خواند، و بدین ترتیب آشكارا پیمانى را كه با مسلمانان بسته بودند تا علیه آنها اقدامى نكنند، شكستند.
این اخبار تدریجا به گوش پیغمبر اسلام مى‏رسید و فكر آن حضرت را نسبت‏به خطر تازه‏اى كه از نزدیك و داخل شهر مدینه متوجه اسلام و مسلمین شده بود به خود مشغول مى‏داشت و بالاتر از آنكه اعمال و رفتار كعب بن اشرف، دشمنان دیگرمسلمانان را در میان یهود و دیگران جسور و دلیر مى‏كرد و آنان نیز به تحریك دشمنان اسلام و سرودن اشعارى در مذمت مسلمانان و رهبر بزرگوار ایشان دست زدند، كه نام دو تن از ایشان به نام عصماء دختر مروان یهودى و سلام بن ابى الحقیق - یكى از بزرگان یهود خیبر - در تاریخ آمده كه عصماء با سرودن اشعار در مذمت مسلمانان و پیغمبر، آن حضرت را مى‏آزرد، و سلام بن ابى الحقیق دشمنان آن حضرت را بر ضد او تحریك مى‏كرد.
سرانجام رسول خدا(ص)اندوه درونى خود را با مسلمانان در میان نهاده و دفع آنها را از ایشان خواست و چند تن از مسلمانان غیور و شجاع كه با یهود مزبور نیز همپیمان و یا فامیلى نزدیك داشتند كشتن آن سه را به عهده گرفتند و طولى نكشید كه هر سه آنها طبق نقشه‏هاى قبلى و دقیق، شبانه به قتل رسیدند و قاتل هم معلوم نشد، ولى در واقع بر طبق طرحى كه انجام شده بود كعب بن اشرف به دست ابو نائله و رفقایش كشته شد (1) و سلام بن ابى الحقیق به وسیله عبد الله بن عتیك و همراهان او به قتل رسید و عصماء نیز به دست عمیر بن عدى به قتل رسید.
قتل این سه نفر رعب و وحشتى در دل یهود انداخت و دانستند كه مسلمانان در برابر تحریكات و دشمنى آنها بى‏تفاوت و آرام نخواهند نشست و عكس العمل نشان مى‏دهند.
به موازات این مبارزات پیغمبر بزرگوار اسلام به موعظه و اندرز آنها اقدام كرد و روزى آنان را در بازار خودشان - بازار بنى قینقاع - جمع كرده و خطابه‏اى ایراد كرد و از آن جمله فرمود:
«اى گروه یهود!بیایید و از خدا بترسید و بیم آن را داشته باشید كه همان عذابى را كه بر سر قریش فرود آورد بر سر شما فرود آورد. بیایید و مسلمان شوید زیرا شما بخوبى دانسته‏اید كه من پیامبر خدا و فرستاده از جانب اویم و این چیزى است كه آن را در كتابهاى خود خوانده‏اید و خداى تعالى در این باره از شما پیمان گرفته. . . »
یهودیان در صدد تكذیب سخنان آن حضرت بر آمده و گفتند: اى محمد تو خیال‏كرده‏اى ما نیز مانند قریش هستیم، از اینكه با گروهى مردم بى‏خبر از فنون جنگى رو به رو شده و پیروز گشته‏اى مغرور مباش و اگر به جنگ ما بیایى خواهى دانست كه ما چگونه مردمانى هستیم.
محاصره و اخراج یهود بنى قینقاع
به دنبال این جریانات عمل ناهنجارى از آنها سر زد كه پیغمبر خدا تصمیم گرفت كار یهود مزبور را یكسره كند و خیال خود و مسلمانان را از این دشمن خطرناك داخلى - كه به گفته یكى از نویسندگان به صورت ستون پنجمى براى قریش در برخوردهاى آینده در آمده بودند و از پشت‏به اسلام خنجر مى‏زدند - آسوده سازد.
ماجرا از اینجا شروع شد كه زن مسلمانى به بازار یهودیان آمد تا زیورى براى خود بخرد، یهودیان اصرار داشتند آن زن روى خود را باز كند ولى آن زن كه نشسته بود خوددارى مى‏كرد تا اینكه یكى از یهودیان یا همان زرگرى كه مى‏خواست زیورى به او بفروشد از جا برخاسته بى آنكه آن زن بفهمد دامن پیراهنش را از پشت‏سر بلند كرد و به بالاى آن گره زد، زن مسلمان بى‏خبر از همه جا همین كه از جا برخاست قسمت پایین بدنش از پشت نمایان شد و یهودیان خندیدند.
زن كه متوجه ماجرا شد فریاد كشید و مسلمانان را به یارى خواند و یكى از مسلمانان كه شاهد بود پیش آمده و به آن مرد یهودى كه این عمل را انجام داده بود حمله كرد و او را كشت، یهودیان نیز به آن مرد مسلمان حمله كرده و او را كشتند، مسلمانان دیگر كه قضیه را شنیدند بسختى برآشفتند و رسول خدا(ص)تصمیم به جنگ با آنها گرفت، و دستور حركت‏به سوى قلعه‏هاى ایشان صادر شد و مسلمانان به دنبال پیامبر اسلام به راه افتادند و خانه‏هاى ایشان را محاصره كردند.
این محاصره پانزده روز طول كشید و یهود بنى قینقاع كه دیدند تاب مقاومت در برابر محاصره و همچنین جنگ با مسلمانان را ندارند تسلیم شدند، ولى عبد الله بن ابى - كه هنوز در میان مردم مدینه نفوذى داشت و ضمنا با یهود مزبور نیز همپیمان بود - دخالت كرده و به هر ترتیبى بود از كشتن آنها به دست مسلمانان جلوگیرى كرد ورسول خدا(ص)از كشتن آنها صرفنظر نمود ولى دستور داد از مدینه و اطراف شهر كوچ كنند و خانه و زندگى را ترك گفته به جاى دیگرى مهاجرت كنند و آنها نیز به صورت دسته جمعى به‏«اذرعات‏»شام كوچ كردند.
اخراج یهود مزبور براى مسلمانان پیروزى بزرگى بود زیرا گذشته از اینكه خیالشان از این دشمن خطرناك آسوده شد خانه و زندگى آنها نیز به غنیمت مسلمانان در آمد و اموال زیادى از این راه نصیب آنها گردید.
پى‏نوشت:
1. و در برخى از تواریخ قتل كعب بن اشرف را به دست محمد بن مسلمه و در سال چهارم هجرت ذكر كرده‏اند.
سریه زید بن حارثه
در خلال مطالب گذشته گفتیم قریش هر ساله كاروانى تجارتى به شام مى‏فرستاد و اموال تجارتى خود را از قبیل پوست، كشمش، نقره و غیره بدانجا مى‏بردند و در مقابل خوار و بار، مواد غذایى، پارچه و غیره خریدارى كرده و به حجاز مى‏آوردند و چنانكه در قرآن كریم نیز (1) بدان اشاره شده آنها دو مسافرت تجارتى در سال داشتند یكى در تابستان و یكى در زمستان، در تابستان كه هوا گرم بود به سوى شام و در زمستان به یمن مى‏رفتند چنانكه قبلا نیز اشاره شد.
وضع آب و هوا و مساعد نبودن سرزمین حجاز براى كشت و زرع این مسافرتها را براى آنان به صورت اجبارى در آورده بود و آنان براى امرار معاش و ادامه زندگى ناچار به مسافرت و تجارت بودند. پس از جنگ بدر و شكست قریش، مسافرت به شام و حركت دادن كاروان بدان سو با خطر برخورد با مسلمانان كه در نواحى یثرب سكونت داشتند، مواجه شد بخصوص كه قبایل اطراف نیز با پیغمبر اسلام پیمان بسته بودند و قریش نیز كه ناچار به ادامه مسافرت به شام و تجارت بودند به پیشنهاد اسود بن مطلب راه كاروان را از ساحل دریا به راهى كه به سوى عراق مى‏رفت تغییر دادند و دلیلى هم كه اسود بن مطلب براى پیشنهاد خود آورد این بود كه گفت: راه عراق كوهستانى است و بیابانهاى وسیعى دارد و مسلمانان بدان بیابانها وارد نخواهند شد.
بدین ترتیب كاروان قریش كه ابو سفیان نیز در میان آنها بود با كالایى كه قیمت آن به‏صد هزار درهم مى‏رسید به سوى شام حركت كرد، و خبر آن به گوش مسلمانان رسید و رسول خدا(ص)زید بن حارثه را با صد سوار مامور كرد سر راه آنها بروند و آنها نیز تا جایى به نام‏«قردة‏»پیش رفتند و در آنجا به كاروان مزبور برخوردند و بر آنها حمله برده و شتران و اموال ایشان را گرفته به مدینه آوردند و ابو سفیان و افراد دیگرى نیز كه همراه كاروان بودند ناچار به فرار شده به مكه بازگشتند و بدین ترتیب بزرگترین غنیمت نصیب مسلمانان گردید.
این حادثه با توجه به شكست قبلى قریش در جنگ بدر و عزادار شدن آنها در مرگ كشتگان و بزرگان خویش، آنان را در انتقام گرفتن از مسلمانان و ایجاد امنیت در راه تجارتى خود مصممتر ساخت و مقدمات یك جنگ خونین دیگر و حمله به مدینه را فراهم نمود.
قریش تنها راه نجات خود را از این محاصره اقتصادى و جبران شكستهاى گذشته در آن دیدند كه تمام قواى خود را در یك جا متمركز ساخته و هر چه را در اختیار و امكان دارند به كار برده و ضربه محكمى به مسلمانان و پیروان پیغمبر اسلام بزنند.
پى‏نوشت:
1. سوره قریش.
ازدواج با حفصه
حفصه دختر عمر بن خطاب بود كه رسول خدا(ص)در ماه شعبان سال دوم هجرت او را به عقد خویش در آورد و سبب آن نیز این شد كه هفت ماه پیش از این ازدواج، حفصه شوهر خود خنیس بن حذافة را در مدینه از دست داد و خنیس از دنیا رفت، براى عمر كه هنوز وضع مرتب و سر و سامانى در مدینه نداشت و از طرفى خود را از شخصیتهاى بزرگ قریش مى‏دانست نگهدارى بیوه خنیس كار دشوارى بود و از این رو به ابو بكر و عثمان كه از مهاجرین بودند و وضع بهترى داشتند پیشنهاد كرد تا حفصه را به همسرى خویش در آورند ولى آن دو زیر بار نرفته و این پیشنهاد را نپذیرفتند، عمر كه با رد این پیشنهاد از طرف ابو بكر و عثمان بیشتر ناراحت و آزرده خاطر شد به عنوان شكایت از آن دو و شاید به منظور عنوان كردن اصل ماجرا وپیشنهاد ضمنى ازدواج حفصه با رسول خدا، شرح حال خود و گرفتاریهایش را نزد پیغمبر اسلام مطرح كرد و رسول خدا(ص)كه منظور او را به خوبى درك كرده بود - با اینكه قلبا علاقه‏اى به حفصه نداشت - تمایل خود را به ازدواج با حفصه اظهار كرد و بدین ترتیب عمر را خوشحال و خورسند از پیش خود بازگرداند و این ازدواج صورت گرفت و از همان آغاز معلوم بود كه پیغمبر اسلام به خاطر دلجویى از عمر و تحكیم ارتباط با او و قوم و قبیله‏اش این كار را انجام داد و گرنه خود عمر نیز مى‏دانست كه پیغمبر علاقه‏اى به حفصه ندارد و در ماجرایى كه منجر به طلاق او از طرف رسول خدا(ص)گردید و دوباره به خاطر عمر رجوع كرد عمر به دخترش حفصه گفت: دخترم!تو به عایشه نگاه نكن و رسول خدا(ص)را میازار كه به خدا من مى‏دانم پیغمبر تو را دوست ندارد و اگر به خاطر من نبود رجوع نمى‏كرد. (1)
پى‏نوشت:
1. الاصابة، ج 4، ص 265.
منابع :كتاب: زندگانى حضرت محمد(ص)
نویسنده: رسولى محلاتى
كتاب: تاریخ پیامبران اسلام،
نویسنده: دكتر محمدابراهیم آیتى
منبع:سراج اندیشه
این غزوه در ماه ربیع الاول - یعنى یك سال پس از هجرت - غزوه بواط اتفاق افتاد و«بواط‏»نام جایى بوده در ناحیه‏اى از نواحى كوه‏«رضوى‏»كه رسول خدا(ص)به منظور جنگ با قریش به همراه جمعى از مدینه خارج شد و سائب بن عثمان بن مظعون را به كار مردم شهر گماشت و بدون آنكه با قریش برخورد كند و جنگى رخ دهد از همانجا به مدینه بازگشت.