

پاسخ: بدون تردید اصل عزاداری و اقامه ماتم برای شهداء و آزاد مردان تاریخ، در اسلام سابقه دیرین دارد و از اخبار بر می آید كه پیامبر (ص) نیز آن را تأیید كرد و در برگزاری آن همت می گماشت. اما در رابطه با كیفیت و شیوه برگزاری عزاداریهایی مانند زنجیر زنی حدیث و روایت معتبری وجود ندارد و مشخصه های عزاداری در زمان پیامبر (ص) و ائمه اطهار (ع) محدود بود به مرثیه سرائی، گریستن و گریاندن در قالب شعر و مرثیه، جز این كه هنگام رحلت پیامبر اكرم (ص) بنا بر نقل عایشه زنان به عزاداری پرداختند (و به سینه و صورت خود می زدند) (ابن هشام، سیره النبویه، ج 2، ص 428)، به هر صورت عزاداری به شكل معین مثلا در قالب سینه زنی و زنجیر زنی و ... به نحو مستقیم ریشه روایی ندارد و گویا شكل برپایی مراسم عزاداری، به خود مردم واگذار شده است تا با انطباق اصول كلی دین و راهنمایی ائمه اطهار (ع) و بزرگان دین با عرف محلی، تكریم و تجلیل شایسته از ائمه معصومین (ع) بجا آورند، و گفته اند راه افتادن دسته های سینه زنی از زمان آل بویه(قرن چهارم به بعد) در میان شیعیان رایج گردید. در عصر صفوی نیز دسته های سینه زنی همراه با خواندن اشعار با آهنگ یك نواخت -كه در سوگ امام حسین (ع) سروده شده بود- در كوچه ها و خیابان می گشتند. دراین عصر برای افزایش هیجان مردم و هر چه شكوهمندتر شدن دسته های عزاداری، نواختن طبل و كوبیدن سنج معمول گردید و ادوات جنگی -كه در میدان رزم كاربرد داشت- به این گونه مجالس راه یافت. (ر.ك: پشرو چلكووسكی، تعزیه هنر بومی ایران، ترجمه داوود حاتمی، علمی هرهنگی، ج 1، 1367 ش، ص 10).
از تحول در شیوه های سینه زنی و زنجیر زنی، استفاده می شود كه این مسأله از خواست های اجتماعی و بافت های جامعه، فرهنگ و آداب آنها سرچشمه می گیرد، البته سزاوار است كه اصل و اساس این نوع زنجیر زدن ها پذیرفته شود، زیرا در جوشش احساسات و عواطف و تحریك هیجان اثرات مثبت دارد.
بعد از ذكر مطالب فوق باید گفت مسأله زنجیر زنى در عزادارى امام حسین(ع) از دو جنبه دیگر نیز قابل بررسى و دقت است؛ نخست بعد فقهى آنست كه به آن به عنوان عملى مجاز، مستحب و یا جز آن نگاه مى‏كنند و این كه با چه شرایط و تا چه میزان به عنوان عمل پسندیده اسلامى و اظهار سوگوارى امام حسین وشعایر دینى، مى‏توان بدان نگریست. طبیعى است كه از این نظر موضوع فوق باید از مراجع تقلید استفتاء شود و مراجع معظم نیز درباره كیفیت انواع سوگوارى نظر داده‏اند:
بنا بر نظر مراجع سینه‏زنى و عزادارى اگر به صورت متعارف و به گونه‏اى كه از نظر عرفى از مظاهر حزن و اندوه در عزادارى محسوب شود اشكال ندارد و هر كارى كه براى انسان ضرر بدنی قابل توجهی داشته و یا باعث وهن دین و مذهب گردد حرام است(ترجمه اجوبة‏الاستفتاآت، قطع وزیری، ص 525)
زنجیر زنی اگر به نحو متعارف و به گونه‏اى باشد كه از نظر عرفى از مظاهر حزن و اندوه در عزادارى محسوب شود، اشكال ندارد(خامنه‏اى، اجوبة الاستفتاءات، س 1463)
زنجیر تیغ دار: حضرت امام خمینی، آیات عظام خامنه‏اى، تبریزى، مكارم و فاضل: اگر استفاده از زنجیرهاى مزبور موجب وهن مذهب در برابر مردم شود و یا باعث ضرر بدنى قابل توجهى گردد، جایز نیست(امام، استفتاءات، ج 3، سؤالات س 34 و 37؛ خامنه‏اى، اجوبةالاستفتاءات، س 1441؛ تبریزى، استفتاءات، س 2003 و 2012؛ مكارم، استفتاءات، ج 1، س 574 و ج 2 و makaremshirazi.org، قمه‏زنى؛ فاضل، جامع‏المسائل، ج 1، س 2162 و 2166 و 2173)
آیت الله صافى: اگر ضرر قابل توجهى براى بدن نداشته باشد. در عزاى سیدالشهدا(ع) اشكال ندارد(صافى، جامع‏الاحكام، ج 2، س 1594)
آیت الله نورى: عزادارى براى امام حسین(ع) طبق سنت متعارف و معمول بین شیعیان اشكال ندارد(نورى، استفتاءات، ج 1، س 1063 و ج 2، س 601)
جنبه دوم این است كه همانطور كه ذكر شد از نظر تاریخى در مصادر اصیل تاریخى چندان مورد توجه نبوده است. اما یكى از مواردى كه از زنجیر یاد شده است در جریان رهایى حضرت یحیى بن زید بن على بن‏الحسین(ع) از زندان اموى در خراسان است كه شیفتگان و شیعیان خراسانى به آهنگر مراجعه نموده قطعات وحلقه‏هاى زنجیرى كه بدان حضرت یحیى در زندان بسته شده بود با قیمت گزافى خریدارى نمودند و آهنگر مزبور نیز بدلیل كثرت داوطلبان آن را قطعه قطعه نموده به هر یك مقدارى از آن را فروخت. البته در این گزارش تاریخى اصلاً بدین امر كه مردم زنجیر مزبور و یا قطعات آن رابه سر و كتف زدند اشاره نشده است بلكه در عزادارى حضرت یحیى سیاهپوش شدند و در سال شهادت آن حضرت، فرزندان‏شان كه در آن سال به دنیا آمدند یحیى و یا زید (اسم پدر حضرت یحیى) نامیدند، (جهت اطلاع بیشتر به كتاب امام خمینی و فرهنگ عاشورا، دفتر اول، ص 5 ـ 123، مقاله‏هاى دكتر سید محمد ثقفى، مراجعه شود).
شاید بتوان گفت ریشه زنجیر زنی به شیعیان كشور هند بر میگردد. بنا به نقل منابع تاریخی یكى از مراسم عزادارى مشهور در میان شیعیان هندوستان، زنجیرزنى بوده است. آنان با زنجیر و چوبهاى میخ دار بر پشت خود مى‏زنند و در پى زنجیرزدن، از بدن آنان خون جارى مى‏شود. هرچند بسیارى از شیعیان هند این عمل را ناپسند مى‏دانند و مرتكب آن نمى‏شوند در عین حالى كه نسبت به امام حسین(ع) اعتقاد كامل دارند.
بعد از آن زنجیر زنى از هندوستان به ایران آمد. با این تفاوت كه در ایران زنجیرزنى به صورت معمولى و بدون خونریزى است ولى در هندوستان بسیار وحشت‏آور است.
زنجیرزنى هندى كه همراه با خونریزى است از سوى مراجع تقلید شیعه تحریم شده است. آیةالله سید محسن امین از اولین كسانى است كه به این گونه اعمال اعتراض و آن را تحریم كرد. آیةالله سید ابوالحسن اصفهانى نیز فتوا به حرمت این گونه اعمال داد، (موسوعة العتبات المقدسه،ج 8, ص ۳۷۸)
نتیجه بحث:بنابراین هر چند در مورد كیفیت عزاداری (سینه زنی و زنجیر زنی) حدیث و یا روایتی نداشته باشیم و ضرورت هم ندارد كه در تمامی موارد جزئی، حدیث و دستور خاص وارد شده باشد زیرا اصل و كلیت آن از سوی ائمه (ع) بیان شده است. اما از مجموع احادیثی كه در رابطه با اصل عزاداری امام حسین (ع) و نیز از سیره مستمره ائمه (ع)، می توان استفاده كرد، این است كه عزاداری امام حسین (ع) بایستی توأم با شكوه، فریاد، هیجان، اشك و ناله برخواسته از مكتب عاشورا باشد و طبیعی است كه راه اندازی دستجات، دسته های سینه زنی و زنجیر زنی به شكل معقول و متعارف و همراه با وقار، حزن، اندون و ماتم، تا حدی كه موجب وهن اسلام و اضرار بر نفس نباشد نقش مثبت و سازنده در شكوه و شور مجالس عزا دارد و نمی توان آن را نفی كرد.
منبع : پرسمان
فلسفه زنجیر زدن چیست؟
