
 
 نویسنده كتاب پروفسور لوییس كاروئانا، كشیش یسوعی است كه مدرك دكترایش را در رشته تاریخ و فلسفه علم از دانشگاه كمبریج گرفته و اكنون علاوه بر ریاست دانشكده فلسفه دانشگاه رم، به تدریس فلسفه و پژوهش در رصدخانه واتیكان اشتغال دارد. دكترمحمد ابراهیم محجوب، مدرس دانشگاه امیركبیر نیز كتاب را به فارسی ترجمه كرده است. نویسنده در مقدمه به شكافی اشاره می‌كند كه بین دانشمندان علوم طبیعی و فیلسوفان با ارزش‌های اخلاقی حاكم بر فضای علمی ایجاد شده و به قدرتمندان كمك كرده تا از علم به عنوان ابزاری برای بیدادگری خود بهره گیرند و هدف خود را از نگارش این كتاب توجه به موضوعات بنیادی‌تر، مباحث اخلاقی مهم نهفته در عصر علم و در نهایت بررسی اینكه - كدام جنبه از كار دانشمندان می‌تواند روی خصوصیات اخلاقی ایشان تاثیرگذارد- بیان می‌كند. به لحاظ روش‌شناسی نیز روش تحلیلی را در پیش گرفته و خط استدلال خود را در دو سطح پیش می‌برد كه یكی پیوند میان دانش و تجربه در علوم و دیگری انشعاب به وضعیتی فراتر است. مع‌الوصف به نظر می‌رسد با وجود اینكه نویسنده تلاش كرده تا با اتخاذ چنین روشی خود را از پیچیدگی‌های این مباحث برهاند، اما بر پیچیدگی‌های درونی كتاب افزوده است.
 
 كتاب در شش فصل تنظیم شده است. در فصل اول به مفهوم فضیلت پرداخته شده و نویسنده تلاش كرده با بررسی و كنكاش در تعاریف مختلف فضیلت در اندیشه فلاسفه باستان به گونه‌ای تعریف مفهومی و عملیاتی دست یابد كه راهگشای او برای انجام این پژوهش باشد و در این راستا تعریف ارسطو از فضیلت را برمی‌گزیند كه فضیلت را رفتار یا منش خیر اعتدالی بین دو منش شر افراطی و تفریطی تلقی می‌كند. نویسنده روش دهری را برای ادراك و استنتاج برگزیده و راهبرد خویش را بیشتر بر استقرا استوار ساخته كه ردی از احتمال را نیز در دل دارد. فرضیه اصلی نویسنده كه در فصول بعدی كتاب در پی ارایه براهین منطقی برای تایید آن است چنین صورت‌بندی می‌شود كه «روش پژوهش علمی نه تنها در كسب دانش بلكه در شیوه شخصی زندگی پژوهشگر نیز اثری ژرف برجا می‌گذارد» (ص۲۱).
 
 همچنین در بیان روش‌های كسب فضیلت به تحدید حدود پژوهش و مفاهیم مدنظر خود نیز می‌پردازد. در انتهای فصل اول نیز راهبرد پژوهش خود را معرفی می‌كند كه مبنای شكل‌گیری فصول آتی كتاب نیز هست و برای عملیاتی كردن مفهوم «ذهنیت علمی» با واكاوی شالوده‌های فلسفی علوم تجربی چهار بخش اصلی مشاهده، ساختار منطقی و روش علمی، تبیین و ارزیابی نظریه‌های علمی در مسیر تاریخ را تعریف می‌كند و در هر بخش بیان می‌كند كه چگونه برخی جنبه‌های اصلی یا ابعاد و وجوه آن بخش بر لایه‌های ژرف‌تر شخصیت فرد اثر می‌گذارد و كدام شكل از شر یا فضیلت را در وجود او تقویت می‌كند. در «مشاهده» مفهوم صورت ظاهری و صورت علمی را مطرح می‌كند و بی‌توجهی به صورت ظاهری یا زیاده روی در توجه به آن را با دو شر ارسطویی متناظر می‌داند و فضیلت را «كردار در چارچوبی كه در آن تعادل صحیحی میان صورت ظاهری و صورت علمی برقرار باشد» تعریف می‌كند (ص۶۶) .
 
 در فصل روش، پس از پرداختن به جنبه‌های گوناگون روش شناختی و استقرا و ابطال‌گرایی دو فضیلت اعتدال فكورانه و ریسك‌پذیری محتاطانه را برجسته می‌كند. در بحث تبیین به مفهوم مناسبت تبیین و وابستگی آن به زمینه می‌پردازد و شخص با فضیلت را فردی می‌داند كه «در تبیین علمی برای وابستگی به زمینه اهمیتی سزاوار قائل است.» (ص۱۴۸)
 
 در فصل پنجم پس از طرح نظریاتی چون انقلاب علمی كوئن و برنامه پژوهشی لاكاتوش برای تبیین تحولات اساسی تاریخ علم پس از معرفی دو شر تاكید بیش از اندازه بر تعقل و زیاده‌روی در تاكید بر قیاس‌ناپذیری، فضیلت را شجاعت یا جسارت تجسسی نام می‌نهد. این فصل از دیدگاه من به لحاظ قوت استدلال و اهمیت پرسش‌هایی كه مطرح شده ضعیف‌ترین فصل كتاب است و براهین و پاسخ‌ها چندان استخوان‌دار و قانع‌كننده به نظر نمی‌رسد.
 
 به طور كلی این كتاب دارای ساختار مناسب و چارچوب مدونی است و با توجه به پیچیدگی مباحث نویسنده در هر مقطع تلاش كرده تا از مباحث آن بخش جمع‌بندی و خلاصه‌ای ارایه دهد كه مخاطب را همراه خود نگاه دارد. شیوه‌های استدلالی و اندیشه‌ورزی در كتاب نیز محكم و قابل اعتنا است و از ابعاد آموزشی خوبی برای دانشجویان منطق و فلسفه و روش‌شناسی برخوردار است. اما همین امر به نوعی نقطه ضعف كتاب نیز تلقی می‌شود. «علم و فضیلت» اگرچه به موضوع دقیق و مهمی اشاره كرده كه دغدغه بسیاری از اصحاب علم و اندیشه در عصر حاضر است اما با فروكاست موضوع به مباحث روش‌شناختی پاسخ چندان روشنی به این دغدغه نداده است. نویسنده تلاش زیادی كرده تا ثابت كند كار علمی با شخصیت و اندیشه و زمینه ذهنی پژوهشگر یا دانشمند ارتباط دارد. این تلاش در سپهر فكری اثبات‌گرایی مهم و با ارزش است اما اكنون كه چنددهه از طرح پاردایم‌های تفسیری، انتقادی و پست‌مدرن در فلسفه علم و روش‌شناسی گذشته و انتقادات متعددی به اثبات‌گرایی و ابطال‌گرایی وارد شده دیگر ضرورت چندانی برای طرح این بحث با این رویكرد احساس نمی‌شود. انتخاب تعریف ارسطو از فضیلت اگرچه توانسته چارچوب نظری خوبی برای پیشبرد تحقیق ارایه كند اما كمك زیادی به تنویر ذهن تشنه مشتاقان این بحث نمی‌كند.
منبع: روزنامه اعتماد/محمد ذاکری


ذهنیت علمی چگونه بر شكل‌گیری شخصیت فرد یا كسب فضایل اخلاقی او اثر می‌گذارد؟ این پرسش اصلی است كه كتاب «علم و فضیلت» برای پاسخگویی به آن به رشته تحریر درآمده است.