منظور از نیت این نیست که انسان انگیزه خود را از انجام اعمال به زبان یا ذهن بیاورد و مثلا بگوید: من این کار را برای خدا انجام می دهم، بلکه منظور این است که انگیزه واقعی انسان از انجام عمل، رضای خدا و یا رسیدن به پاداش های اخروی و یا دست کم، نجات از عذاب الهی باشد.

براساس فلسفه اخلاق اسلامی، ارزش عملی که در آن نیت خدایی وجود نداشته باشد، در حد صفر است و اگر چنانچه عبادت واجبی با انگیزه خودنمایی انجام شود، ارزش آن زیر صفر است; زیرا علاوه بر این که، اصل عبادت باطل است، عذاب اخروی هم به دنبال دارد.این مساله با فرهنگ عمومی مردم دنیا، به ویژه غیرمسلمان ها، تناسب و سازگاری ندارد.به بیان دیگر، آن ها نمی توانند این مطلب را بپذیرند که خدمات فراوان یک شخص به مردم جامعه، به صرف این که انگیزه الهی در کار نبوده است، هیچ و پوچ انگاشته شود.از نظر آموزه های دینی اگر فردی برای کسب محبوبیت در اجتماع، خدمتی انجام دهد; مثلا برای پیروزی در انتخابات وکسب رای بیش تر، مبالغ هنگفتی راصرف امور - به اصطلاح - عام المنفعه نماید و مردم نیز به این واسطه به او رای بدهند، در واقع، پاداش خود را دریافت نموده و چیزی از خدا طلبکار نمی باشد.

در نظام ارزشی اسلام، چیزی دارای ارزش است که در روح انسان اثر خوبی برجای گذارد. ظهور این حالت در آخرت به صورت نعمت های بهشتی و یا سایر نعمت های اخروی خواهد بود.

بنابراین، رابطه بین انسان و خدا و یا رابطه انسان با نعمت های بهشتی، همان اثری است که در روح انسان باقی می ماند.پس اگر سؤال شود که - مثلا - خرج کردن پول در دنیا و یا کشیدن دست نوازش بر سر کودکی یتیم چه ربطی به آخرت دارد، در پاسخ باید گفت: آن چیزی که موجب ارتباط انسان با خدا می شود، قلب است و آنچه که در دل می گذرد; از آنجا که خدا جسم نیست، جسم نمی تواند با او ارتباط برقرار کند.

نکته دیگر این که، عبادات از لحاظ میزان وابستگی به نیت در یک حد نیستند، میان آن ها تفاوت وجود دارد.برای مثال، شخصی که برای خودنمایی نماز می خواند، فقط ممکن است مورد تشویق افراد مؤمن و نمازخوان قرار گیرد; اشخاصی که به نماز اهمیت نمی دهند هرگز او را تشویق نمی کنند.آن چیزی که در این جا موجب می شود تا انسان ریا کند، جذب قلوب مؤمنان است.

اما در امور عام المنفعه مثل، ساختن مدرسه و بیمارستان و مانند آن ها، هم مسلمان و هم غیر مسلمان استقبال می کند.بنابراین، زمینه خودنمایی و ریا در پول خرج کردن بیش تر است تا در نماز خواندن.کم تر کسی است که برای نماز خواندن به شخصی رای بدهد، اما اگر کسی پول خرج کند، احتمال این که افراد بیش تری به او رای بدهند وجود دارد.از این رو، انگیزه افراد در عبادات فردی و عبادت هایی که نفعی برای مردم دارد، متفاوت است.

تحذیر از ریا در انفاق
«انفاق » از جمله عبادت هایی است که احتمال خودنمایی و ریا در آن بسیار است. در مساله انفاق، انسان علاوه بر این که باید ثواب عمل را در نظر داشته باشد، باید به گونه ای عمل کند تا به آبروی شخصی که قرار است به او انفاق شود لطمه ای وارد نگردد.

انسان های دارای عزت نفس، از این که در جلو چشم دیگران به آن ها انفاق شود، ناراحت می شوند.انسان اگر بتواند به گونه ای انفاق کند که حتی الامکان انفاق شونده او را نشناسد خیلی بهتر است.هر قدر انسان در این کار مراقب حفظ آبروی افراد باشد، اجرش به مراتب بیش تر خواهد بود.

گاهی یک عبادت بسیار کوچک، آن قدر ثواب پیدا می کند که انس و جن از شمردن آن عاجز می مانند.این به دلیل رعایت آداب و جهات حسن عبادت و نیز اخلاصی است که در آن به کار رفته است.یک عمل فیزیکی و یا حرکت مادی به خودی خود نمی تواند ارزش بیافریند، بلکه غیر از حسن فعلی، حسن فاعلی هم باید در کار باشد; یعنی نه تنها خود کار باید خوب باشد، بلکه باید نیت خوبی هم برای انجام آن وجود داشته باشد.

قرآن کریم در این باره می فرماید: «مثل الذین ینفقون اموالهم فی سبیل الله کمثل حبة انبتت سبع سنابل فی کل سنبلة مائة حبه » (بقره: 261) ; مثل آنان که مالشان را در راه خدا انفاق کنند، به مانند دانه ای است که از یک دانه هفت خوشه بروید، در هر خوشه صد دانه باشد - که یک دانه هفت صد شود.البته، این ارزش و ثواب به شرطی است که فقط برای خدا و به تعبیر قرآن «یریدون وجه الله » (روم: 38) و «ابتغاء مرضات الله » (بقره: 207) باشد.

تاکید قرآن نسبت به خلوص در انفاق، به مراتب بیش تر از تاکید بر اخلاص در نماز است.البته، تردیدی نیست که ریا در نماز موجب بطلان آن خواهد شد، اما کم تر آیه ای در قرآن وجود دارد که به اخلاص در نماز سفارش کرده باشد.

خداوند در قرآن می فرماید: «و من یوق شح نفسه فاولئک هم المفلحون » (حشر: 9) ; و هر کس خود را از خوی بخل و حرص دنیا نگاه دارد، آنان به حقیقت رستگاران عالمند. سخاوتمندان، هرچند که ثروت خود را در راه خدا مصرف نکرده باشند، نسبت به بخیلان به بهشت نزدیک ترند.نکته دیگر این که، گاهی انجام کار خیر به شکل علنی، البته در صورتی که انسان بتواند بر نفس خود مسلط باشد، برکات و ثواب فراوانی دارد. 

وقتی انسان کار خیری را به صورت علنی انجام می دهد، دیگران هم انگیزه و رغبت پیدا می کنند که مشابه آن را انجام دهند.اگر بنا باشد که هیچ کار خیری در جلو چشم دیگران انجام نشود، مردم جامعه، به خصوص کودکان و نوجوان ها، به اهمیت کار خیر پی نمی برند.

قرآن کریم می فرماید: «الذین ینفقون اموالهم باللیل والنهار سرا و علانیة فلهم اجرهم عند ربهم و لاخوف علیهم و لاهم یحزنون » (بقره: 274) ; کسانی که مال خود را انفاق کنند در شب و روز، نهان و آشکار، آنان را پاداش نیکو نزد پروردگارشان خواهد بود، هرگز از حادثه آینده، بیمناک و از امور گذشته اندوهگین نخواهند گشت. 
منبع: پایگاه اطلاع رسانی حوزه
براساس فلسفه اخلاق اسلامی، ارزش عملی که در آن نیت خدایی وجود نداشته باشد، در حد صفر است و اگر چنانچه عبادت واجبی با انگیزه خودنمایی انجام شود، ارزش آن زیر صفر است.