 
24 اردیبهشت 1312 دولت، لایحه جدید مربوط به قرارداد نفت ایران و انگلیس را با هدف تمدید پیمان «دارسی» تقدیم مجلس شورای ملی كرد. این لایحه روز 7 خرداد همین سال به تصویب نمایندگان مجلس رسید.

از طرف ایران مظفرالدین‌شاه، امین‌السلطان، میرزا نصرالله مشیرالدوله و مهندس‌الممالک قرارداد را امضا کردند. شرکت نفت دارسی، پس از هفت سال، سرانجام در ۲۶ مه ۱۹۰۸ میلادی در منطقه مسجد سلیمان به نفت رسید. براساس این قرارداد، امتیاز استخراج و بهره‏برداری از نفت در سراسر ایران به استثنای ایالات شمالی شامل گیلان، مازندران، گرگان، خراسان و آذربایجان برای مدت ۶۰ سال به دارسی واگذار گردید. هم‏چنین بر اساس این قرارداد، دارسی متعهد گردید ظرف دو سال، شركت و یا شركت‏هایى برای بهره‏برداری از این امتیازات تأسیس نماید و سالیانه مبلغ ۲۰ هزار لیره وجه نقد و معادل همین مبلغ از سهام شركت و نیز ۱۶ درصد از منافع خالص خود را به دولت ایران بپردازد. 

روز ۷خرداد ۱۲۸۰ برای نخستین بار امتیاز استخراج، بهره‌برداری و لوله‌كشی نفت و قیر در سراسر ایران به غیر از 5 استان آذربایجان‌، گیلان‌، مازندران‌، گرگان و خراسان به مدت 60 سال به «ویلیام نكس دارسی‌» انگلیسی واگذار شد. شركت تحت فرمان «ویلیام دارسی‌» پس از 5 سال جستجو از چاهی در مسجد سلیمان از شهرهای استان خوزستان، نفت كشف كرد. نویسنده انگلیسی كتاب « Oil Persian» در این باره می‌نویسد:

«... روز 26 ماه مه سال 1908 [5 خرداد سال 1287] كه عملیات چاه‌كنی به عمق 1180 پا رسیده بود، نفت فوران كرد و متجاوز از 50 پا از دستگاه حفاری بالا زد. به این ترتیب صنعتی آغاز شد كه طی دو جنگ‌، نیروی دریایی انگلستان را نجات داد ولی برای ایرانیان زحمتی ایجاد كرد كه از مجموع مزاحمتهای سیاسی دولتهای بزرگ بیشتر بود.»

نفت ایران ازجمله ثروتهایی است كه به سان سایر منابع اقتصادی كشور در دوره حاكمیت قاجار و پهلوی به تاراج رفت. در دوره حاكمیت این دو خاندان چهار امتیاز مهم نفتی به بیگانگان اعطاء شده است:
1ـ امتیاز نفت به «دارسی‌» انگلیسی‌، 1901 م.
2ـ امتیاز نفت شمال به شركت «استاندارد اویل‌» امریكائی، 1921 م، بعدها لغو شد.
3ـ امتیاز نفت شمال به كمپانی «سینگلر» امریكا، 1923 م، بعدها لغو شد.
4ـ تجدیدنظر در قرارداد «دارسی‌» و اعطای امتیاز جدید نفت به انگلیسی‌ها، 1933 م ،در پی نهضت ملی شدن صنعت نفت لغو شد.

امتیاز «دارسی‌» چه بود؟روز هفتم خرداد 1280/ 28 مه 1901، برای نخستین بار امتیاز استخراج، بهره‌برداری و لوله‌كشی نفت و قیر در سراسر ایران (به جز پنج استان آذربایجان‌، گیلان‌، مازندران‌، گرگان و خراسان‌) به مدت 60 سال به «ویلیام نكس دارسی‌» واگذار شد. «دارسی‌» در دوره حكومت مظفرالدین شاه قاجار این امتیاز مهم را گرفت و متعهد شد طی دو سال شركت یا شركتهایی را برای بهره‌برداری از امتیاز، تاسیس كرده و از عواید حاصله 16 درصد به عنوان حق‌الامتیاز و 20 هزار لیره نیز نقداً به عنوان سهم ایران، به دولت بپردازد. این قرارداد 5 سال قبل از مشروطیت منعقد شد. مجلس اول پس از مشروطه نیز پس از بحث‌های مفصل درباره قرارداد «دارسی‌»، آن را نه رد كرد و نه تصویب.

این عدم تصمیم، خود نگرانی دارنده امتیاز را در پی داشت. این‌ قراردادها، ماهیت پیمان را نداشتند، بلكه امتیازاتی بودند كه از سوی شاه و معمولاً به ازا وامهای دریافتی‌، به خارجیان واگذار می‌شدند. پیش از مظفرالدین شاه نیز، ناصرالدین شاه قاجار امتیازات متعددی به خارجیان به ویژه انگلیسی‌ها واگذار كرد. در قرارداد «دارسی‌»، در تمام مدت صاحب امتیاز از پرداخت مالیات‌، عوارض و حقوق گمركی برای كلیه اراضی‌، ماشین‌آلات‌، وسایل و مواد لازمی كه وارد می‌كرد و جمیع محمولات نفتی كه صادر می‌كرد، معاف بود. «ویلیام دارسی‌» طبق وعده خود به فاصله دو سال پس از اخذ امتیاز، شركتی را با هدف تلاش برای یافتن نفت ایران تاسیس كرد و این شركت در 1287 ش در مسجد سلیمان موفق به استخراج نفت شد.

دستیابی به نفت ایران برای انگلیسی‌ها، یك جهش بزرگ در نظام اقتصادی كشورشان بود. به گفته یكی از نویسندگان انگلیسی، نفت ایران مانند خون در رگ اقتصاد بریتانیا بود. «پرونال لندن‌» ( London Pronol) مورخ معروف انگلیسی در 1914 م ـ سال شروع جنگ اول جهانی ـ دربارة نفت ایران می‌نویسد: «مایع سیاهی كه راه خود را در فاصله 145 مایلی جزیره آبادان در ظلمت معادن پیدا می‌كند، یك روز ثابت خواهد كرد كه خون لازم برای وجود ما خواهد بود.»

چرچیل نیز در مجلس عوام انگلیس در رابطه با اهمیت نفت ایران برای انگلستان گفت‌: «از مدتی پیش دولت انگلستان برای كسب منابع نفتی ایران از لحاظ حفظ اداره هندوستان و عظمت امپراطوری بریتانیا فعالیتهای سیاسی نموده و مخصوصاً مواظب بوده است كه كمپانیهای خارجی سهام شركت نفت را خریداری نكنند.»

وی در جای دیگر با تاكید بر این كه سیاست نفت‌، یك سیاست جدید است می‌گوید: «ما می‌بایستی مالكیت نفت یا حداقل كنترل مواد نفتی را كه برای حیات انگلستان لازم است، به هر قیمتی كه شده بدست آوریم‌.»

در حقیقت‌، اعمال نفوذ دائمی بر دولتهای قاجار، به قدرت رساندن رضاخان و یا اشغال خاك ایران‌، رویدادهایی است كه انگلیسی‌ها در همه آنها یك هدف مشترك را دنبال می‌كردند و آن حفظ منابع نفتی ایران بود.
«ویلیام دارسی‌» با كشف نفت در جنوب ایران به ابزاری برای برقرار كردن نیم قرن سلطه دولت و شركتهای انگلیسی بر منابع نفتی این كشور تبدیل شد. به همین دلیل بلافاصله پس از فوران چاه نفت در مسجد سلیمان‌، دولت انگلیس یكه‌تاز میدان شد و با تأسیس شركت نفت ایران و انگلیس بر حوزه‌های نفت‌خیز كشور خیمه زد.

پی نوشت:
1- نشریه الکترونیکی تاریخ سیاسی معاصر ایران
2- موسسه مطالعات سیاسی تاریخ ایران 


دولت، لایحه جدید مربوط به قرارداد نفت ایران و انگلیس را با هدف تمدید پیمان «دارسی» تقدیم مجلس شورای ملی كرد.