 حماسه كربلا 
ام‏البنین در این زمان به همراه فرزند ارشد خود ـ عباس علیه السلام ـ و عروس و نوهای پسرى خویش ـ عبیداللّه‏ ـ در مدینه زندگى مى‏كرد همواره منتظر واكنش و دستور امام زمان خود، نسبت به این اتفاقات بود، پیوسته در جریان اخبار مدینه و واكنش امام قرار مى‏گرفت. هنگامى كه امام قصد مكه كرد، پسران خویش را جهت همراهى و محافظت كردن از امام حسین علیه السلام و اهل بیت او، به همراه ایشان به مكه فرستاد و خود چونان مردى، سرپرستى تنها عروس و نوهای خود در مدینه را به امید برگشتن امام و یارانش از مكه، به عهده گرفت.
شاید اصلى‏ترین علت عدم همراهى ام‏البنین با امام حسین علیه السلام ، این بود كه این زن، تصور نمى‏كرد این سفر آغاز سفرى موعود باشد كه امام و فرزندان او باید به پیشواز آن بروند. ام‏البنین هرگز تصور اینكه این سفر، براى اداى مسئولیتى توسط امام حسین علیه السلام باشد نمى‏نمود.
دلیل دیگر عدم همراهى ام‏البنین با كاروان شهادت كربلا، مشقت فراوان سفر براى او كه پیرزنى شصت و چند ساله بود، است. به علاوه از آنجا كه گرما طاقت‏فرسا بود، به سبب كهولت سن، قادر به همراهى با كاروانیان نبود. وى در مدینه چشم به راه بازگشت كاروان از سفر حج ماند و هرگز اطلاع نداشت كه این سفر، آغاز سفر موعود خواهد بود.
در عین حال این شیرزن ولایتمدار، به رغم عدم همراهى با كاروان، به فرزندان خود توصیه كرده بود در همه حال، دست از یارى حسین علیه السلام برنداشته و پیوسته گوش به فرمان فرزند پیامبر و امام بر حق خود باشند.
چنانکه تا بازگشت کاروان عاشورا، - از زمانى كه مدینه را به مقصد مكه ترك گفته بودند تا زمانى كه بازماندگان به مدینه بازگشتند، حدود سه ماه به طول انجامید.- و پس از ورود بشیر بن‏جذلم به مدینه، به عنوان پیك امام سجاد علیه السلام ، ام‏البنین جهت كسب اخبار كاروان و حوادث بر آنها به همراه تنها یادگار عباس، نزد بشیر رفت كه در حال انتشار خبر كاروان عاشورا و سرانجام آن بود.
در هنگام آمدنِ این پیرزن به سمت بشیر، جمعیت زیاد زنان و مردان كوفه، با مشاهده او، به احترام از جلویش كنار رفته، بشیر تا نگاهش به این زن بلندبالا، با قامت رشید افتاد، از اطرافیان خود پرسید:
این زن كیست كه مردم مدینه اینقدر به او احترام مى‏گذارند؟!
جواب دادند: ام‏البنین كلابى ـ همسر على علیه السلام و مادر عباس ـ است.
بشیر تا ام‏البنین را شناخت، وى را مخاطب قرار داده، با حالت محزون و گرفته گفت: ام‏البنین! خبر دارى عباس و پسرانت را در كربلا شهید كردند؟
آن بانوى فداكار پس از شنیدن خبر شهادت فرزندان شجاع خود، بدون ذره‏اى منقلب شدن، همچون كوهى استوار، از بشیر جویاى حال امام حسین علیه السلام گردید و گفت:
جان من و تمام فرزندانم فداى پسر فاطمه سلام الله علیها، از حال امام و مقتدایم چه خبر دارى؟
ام‏البنین كه حتى پس از شنیدن خبر شهادت تمامى فرزندان خود، به عشق سلامتى امام تا آن لحظه خم به ابرو نیاورده بود، وقتى خبر شهادتِ حسین علیه السلام را به همراه دیگر فرزندان خود شنید، در حالى كه زانوان او زیر این بار گرانبها خم مى‏شد، رویش را به طرف مردان و زنان مدینه برگرداند و با حالت غمگینانه‏اى، آنان را خطاب كرده گفت:
مردم مدینه! پس از شهادت امامم و تمامى پسران رشیدم، از شما مى‏خواهم از این به بعد مرا ام‏البنین نخوانید؛ چرا كه ام‏البنین یعنى مادر پسران رشید؛ ولى پس از شهادت فرزندم حسین علیه السلام و دیگر پسران رشیدم، هیچ پسرى براى من باقى نمانده است. (1) (اسلامى، فاطمه ـ خدایى، سیدعلى‏اكبر/ مقاله ام‏البنین، اسوه مادران و همسران شهید، مجله پیام زن، شهریور 1385، شماره 174، ص 32، با اندکی تلخیص)
در مورد حضرت لیلا باید گفت: با مراجعه به كتب تاریخى كهن و آثار نویسندگان معاصر، چنین بدست مى آید كه جناب لیلا در كربلا نبوده اند. استاد شهید مرتضى مطهرى مسأله حضور لیلا در كربلا و در نتیجه افسانه ها و قصه هایى كه در مورد وى نوشته شده را، به عنوان یكی از موارد تحریف در تاریخ كربلا، ذكر كرده است و آن را با استدلال رد مى نماید. (مرتضى مطهرى، حماسه حسینى، ج 1، ص 26 ـ 27، چاپ بیست و یكم، قم: انتشارات صدرا، 1373 ش). محدث قمى مى گوید: «ظاهر آن است كه لیلا در كربلا نبوده و من بودن او را در كتب معتبر ندیدم.(شیخ عباس قمى، متنهى الآمال، ص 375). در جاى دیگر مى نویسد: در كتب معتبر ذكرى از بودن لیلا در كربلا و یا در كوفه و شام نیست.( همان، ص 541). همچنین از سخن قاتل حضرت على اكبر كه مى گوید: «على آثام العرب ان مرّبى یفعل مثل ما كان یفعل ان لم اثعكه اباه» (طبرى، محمد بن جدید; تاریخ الامم و الملوك و تاریخ الطبرى، ج 4، چاپ پنجم، بیروت: مؤسسه اعلمى اللمطبوعات، 1409 ِ، ص 340( گناه تمامى عرب به گردن من اگر این جوان از كنار من بگذرد و پدر را به عزایش داغدار نسازم .در حالى كه در عرف چنین مى گویند كه «مادرش را به عزایش بنشانم»; امّا وى فقط از پدرش یاد مى كند; می توان چنین استفاده کرد كه نه تنها لیلا در كربلا نبوده بلكه اصلا در قید حیات نبوده است. مورخ معروف، مرحوم دكتر محمد ابراهیم آیتى در این زمینه مى نگارد: از مادر على اكبر، یعنى لیلا، دختر ابى مُرّة بن مسعود هم نامى در جریان فاجعه كربلا به میان نیامده است و هیچ نمى دانم كه ایشان در این تاریخ زنده بوده است یا نه... (از همسران امام) تنها كسى كه در این سفر همراه امام(علیه السلام) بوده (رباب) دختر امرؤ القیس بود.»( دكتر محمد ابراهیم آیتى، بررسى تاریخ عاشورا، ص 123 (. بنا بر این با توجه به قرائن و شواهد فوقِ، جناب لیلا در كربلا نبوده اند; در نتیجه آن داستان ها و افسانه هایى كه در جریان حادثه كربلا به او نسبت داده شده، بى اساس و غیر واقعى است. در پایان تذكر این نكته از قول علامه سید عبدالرزاِ مقرم ضرورى است كه: «شیخ مفید در ارشاد، طبرسى در اعلام الورى، طبرى در تاریخ طبرى، و... نام این بانو را همان «لیلا» ذكر كرده اند.»( سید عبدالرزاِ مقدم، على الاكبر، ص 14 (از این رو «ام لیلى» نام بى مسمّایى بیش نیست.
حضرت لیلا(س)
داستان حضرت لیلا مادر گرامی حضرت علی اکبر علیه السلام از جمله وقایعی است که بحثها و گفتار گوناگونی را به خود معطوف داشته است. علاوه بر اینکه در نام مادر علی اکبر علیه السلام اختلاف نظر وجود دارد در مورد زنده بودن یا نبودن ایشان در هنگام وقوع حادثه کربلا و همچنین بودن یا نبودن ایشان در کربلا اختلاف نظر فراوانی وجود دارد.
اما در مورد نام این بانوی گرامی باید گفت که : در جایی آمده نام او آمنه یا لیلا دختر ابی مره است (زبیری /نسب قریش /ص57) و در کتاب دیگری نام او بره دختر عروه بن مسعود گفته شده (مجلسی بحار الانوار ج45 ص33) در نقل ابو الفرج اصفهانی آمده که نام وی شهربانو و لیلا نام جد آنان است. (ابوالفرج اصفهانی /مقاتل الطالبین /ص 81) به هرحال این اختلاف ضرری به منظور و غرض ما از این بحث نمی رساند.(1)
مطلب دوم اینکه محقق شوشتری می گوید: کسی در کتاب معتبری زنده بودن مادر علی اکبر را ذکر نکرده چه رسد به دیدن او!(علامه شوشتر قاموس الرجال، ج7، ص422)(2) و در چاپ فارسی جلاء العیون گفته شده علامه مجلسی زنده بودن مادر علی اکبر در عاشورا را نفی می کند. که البته به گفته شیخ جعفر مرتضی در چاپ عربی این کتاب به قلم سید عبد الله شُبر چنین سخنی از علامه وجود ندارد.(3)
لذا در صورت قبول قول به وفات این بانوی گرامی قبل از حادثه کربلا جایی برای سوال از علت نیامدن ایشان به کربلا باقی نمی ماند.
و اصل بحث که در صورت زنده بودن ایشان آیا در کربلا حاضر بودند یا نه ؟ که در صورت یافتن شواهدی بر وجود ایشان در کربلا دیگر جایی برای پاسخ به این سوال نمی ماند. لذا در این نوشتار سعی بر اثبات وجود ایشان در کربلا شده است.
مسئله ای که مصداق بارز تحریف شناخته شده و آشوبگری فراوانی در باره آن صورت گرفته داستان حضور لیلا مادر علی اکبر علیه السلام در کربلاست بویژه که واعظان و نوحه سرایان دوست دارند با ذکر این داستان مجلس را برای روضه خوانی آماده سازند و زمزمه های شنوندگان را بیشتر کنند. از سوی دیگر بسیاری این قضیه را افسانه، خیال و دروغ و ساختگی بودن پنداشته اند.
ما در این نوشتار در صدد انکار وجود حضرت لیلا در کربلا و پاسخ کجا بودن ایشان در هنگام وقوع حادثه کربلا نیستیم لذا پاسخ به این دیدگاه را در ضمن چند نکته بیان می داریم:
1- مادر علی اکبر در کربلا حاضر بوده و در کتابهای معتبر به آن اشاره و تصریح شده است. در عبارتی که در کتب معتبر آمده جملاتی می یابیم که گواه حضور لیلا در کربلاست برخی گفته اند: در مقاتل آمده است که علی بن الحسن علیه السلام آنقدر مبارزه کرد که کشته شد در حالی که مادرش بر در خیمه ایستاده بود و او را تماشا می کرد(زنجانی،وسیله الدارین فی انصار الحسین، ص 294) (4)
ابن شهر آشوب می گوید سپس علی بن الحسین به میدان آمد در حالی که 18 سال داشت و گفته اند او 25 سال داشته است و در خلقت و خلق و سخن گفتن شبیه رسول خدا بود .... مره بن منفذ عبدی ضربه ای از پشت بر او وارد کرد پس از آن با شمشیر بر او زد حسین علیه السلام گفت: بعد تو ننگ بر دنیا باد. حسین علیه السلام او را به سینه چسباند و به در خیمه آورد پس مادر - شهر بانو - بی قرار به او نگاه می کرد و هیچ نمی گفت.(7)
2- ذکر حضور لیلا مختص به کتب تاریخی نیست بلکه شاید اشاره هایی به آن در کتب: انساب، جغرافیا، حدیث، تراجم، ادب و ... آمده باشد. لذا درست نیست که ذکر این امر را به مورخان منحصر کند .آیا منکرین کتب بی شمار را اعم از نسخه خطی و چاپ شده را مطالعه کرده اند که بتوانند به قطع حکم کند این داستان از اساس باطل است.
4- بر کسی پوشیده نیست که همانگونه که کتب نگاشته شده بی شمار است بسیاری از آنها در عصر ما از بین رفته است. آیا کسی می تواند به چیزهایی که آن عالمان از کتب و مصادر که هم اکنون مفقود است نقل کرده اند؛ نسبت کذب و ساختگی بودن بدهد.
5-هنگامی که به کتب موثق و شایان اعتماد که همانا مهمترین کتب اند می نگریم، در آنها احادیث متعارضی را می یابیم که بی شک یک طرف آن درست و طرف دیگر دروغ خواهد بود آیا این به معنای اعتبار نداشتن کتاب و نویسنده است.
6- همین که برخی این داستان را انکار می کنن در احتمال صحت آن کافی است. بقول معروف تا نباشد چیزکی مردم نگویند چیزها. بفرض که آنچه گفته شد نتواند حضور لیلا را در روز دهم محرم در کربلا اثبات کند دست کم می تواند اشاره ای به وجود این قول داشته باشد. ضمن اینکه عدم ذکر این قضیه در تاریخ اگر درست باشد دلیلی برای نفی آن از اساس نخواهد بود. چون تاریخ نام برخی از زنان و مردان و کودکان حاضر در واقعه کربلا را برای ما ثبت کرده و از ذکر بسیاری دیگر عاجز مانده است.
مطلب دیگر که به آن اشکال می کنند پریشان کردن گیسوان توسط لیلا به نقل از میرزا حسین نوری در لولو و مرجان می باشد.
اصل ماجرا را نویسندگان چنین نوشته اند : حسین علیه السلام مراقب پیکار فرزندش بود مادر فرزند نیز به چهره حسین نگاه می کرد مردی به نام بکر بن غانم به سمت علی اکبر علیه السلام رفت امام چهره در هم کشید لیلا نگران شد و پرسید که آیا ضربه ای به فرزندش اصابت کرده امام پاسخ داد نه ولی کسی با او پیکار می کند که می ترسم علی را بکشد برای فرزندت دعا کن از جدم رسول خدا شنیدم که دعای مادر در حق فرزندش اجابت می شود سپس لیلا به درون خیمه رفته و گیسوان خود را پریشان نمود و دعا کرد. نبرد شدیدی بین آنها در گرفت تا اینکه زره بکر بن غانم از زیر بغل او پاره شد پس علی اکبر علیه السلام با شتاب ضربه ای بر او وارد کرد که او را دو نیم ساخت.(دربندی، اکسیر العیادات فی اسرار الشهادت، ج2، ص641)(7)
در پاسخ باید گفت:
1- در روایت نیامده که امام حسین علیه السلام از لیلا خواست که داخل خیمه شود و گیسوان را پریشان سازد و دعا کند بلکه آمده که آن حضرت علیه السلام لیلا را به دعا امر کرد و او را از سخن پیامبر صلی الله علیه و آله که دعای مادر در حق فرز ند مستجاب می شود با خبر کرد . سپس در داخل خیمه لیلا گیسوان پریشان ساخت و برای فرزند دعا می کند.
2- در تاریخ آمده که حضرت زهرا سلام الله علیها کسانی را که به منزل امیر المومنین علیه السلام تجاوز کردند و او علیه السلام را برای بیعت گرفتن با خود می بردند تهدید کرد که گیسوان پریشان می کند و آنان را نفرین خواهد کرد.
3-آمده که حضرت علی اکبر علیه السلام از نبرد اول سالم بازگشت و مرتبه دوم که به جنگ رفت شهید شد و این منافاتی با دعای لیلا جهت سلامتی فرزندش ندارد.
و اشکالات دیگر... .
اگر لیلا بر طبق دلایلی که ذکر کردیم و غیر آن در هنگام حادثه کربلا در قید حیات بوده باشد کسی که حضور او را در کربلا نفی می کند باید به این پرسشها پاسخ دهد .چرا او به کربلا نیامد؟ آیا از آمدن منع شده بود؟ آیا خود نمی خواست به کربلا بیاید .
منبع : پرسمان/ حقوق زن
در اواخر سال شصتم هجرى كه یزید بر تخت خلافت نشست، ام‏البنین در شهر مدینه به رغم اینكه سالیان پایانى عمر پر بار خویش را مى‏گذرانید و حدود شصت سالى از دوران حیاتش سپرى مى‏شد، آماده انجام رسالتى مهم و تاریخى ـ ارزشى بود و این رسالت: فرستادن پسران رشید و جانباز خویش در ركاب امام زمان‏شان ـ حسین بن‏على علیه السلام ـ براى آفرینش حماسه كربلا بود.