 پاسخ:
جواب اجمالی
متاسفانه بعد از رحلت پیامبر اكرم(ص) و روی كار آمدن خلفای غاصب، بسیاری از احكام الهی دستخوش تغییرات شده و بدعتهای بسیاری در دین وارد شد كه از جمله آنها بدعتهایی است كه خلیفه دوم در نماز ایجاد كرد و بدعتهایی كه خلیفه سوم در وضو ایجاد كرد. امیرالمومنین علی علیه السلام پس از رسیدن به حكومت سعی بسیاری را برای برگرداندن این بدعتها و تصحیح آن به كار گرفت اما با مخالفت شدید مردم ساده لوح آن دوران مواجه شد كه به برخی از آن موارد آن حضرت در خطبه ای در نهج البلاغه اشاره فرموده است.
جواب تفصیلی
بدعتهای خلیفه دوم در نماز: یكی از مهمترین اختلافاتی كه بین شیعه و اهل سنت در نحوه نماز خواندن وجود دارد در باز و بسته بودن دست در حین نماز است در این رابطه باید گفت كه نمازی كه شیعیان می خوانند كاملا شبیه نمازی است كه پیامبر گرامی اسلام (صلی الله علیه و آله ) می خواند و به این مطلب حتی در كتب معروف اهل سنت هم به آن اذعان شده است برای نمونه به این مورد توجه كنید:
محمد بن عمر و ابن عطا روایت كرده اند ابو حمید ساعدی از ده نفر از اصحاب رسول خدا شنید كه یكی از این ده نفر ابوقتاده است پس ابو حمید می گوید من داناترین شما به نماز رسول خدا هستم به او گفتند : نماز را عرضه كن پس گفت : رسول خدا زمانی كه به نماز می ایستاد دو دست خود را بالا می برد تا موازی دو گوشش قرار می گرفت سپس تكبیر می گفت تا اینكه هر عضو بدنش در جای خود قرار می گرفت سپس حمد و سوره را قرائت می كرد سپس تكبیر می گفت سپس دو دستش را تا گوشش بالا می آورد سپس به ركوع می رفت و دو كف دست خود را بر زانو می گذاشت سپس آرام می گرفت نه سرش را بالا می آورد و نه زیاد پایین می انداخت و می گفت خدا سخن كسی كه او را مدح كند شنید سپس دو دستش را بالا برد تا كنار گوشش قرار گرفت سپس گفت : الله اكبر و سپس خود را به زمین انداخت و دو كف دست خود را كنار خود گذاشت سپس سر بلند كرد و بر پای چپ نشست و انگشتان دو پایش را موقع سجده باز كرد و سجده كرد و سپس الله اكبر گفت و بلند شد و بر پای چپ نشست تا همه اندامش آرام گرفت سپس در سجده بعد همین كار را كرد .... همه گفتند : راست گفتی رسول خدا اینچنین نماز می خواند .
امام مالك در الموطا و ابوداود آن را نقل كرده اند و ترمذی درباره آن گفته است: حدیث حسن صحیح (سنن ابن ماجة ، ج 1، ص 280 ، سنن أبی داود، ج 1، ص 170 كتاب الصلاه باب استفتاح الصلاه ، سنن الترمذی، ج 1، ص 188 باب ما جاء فی وصف الصلاه ، مسند أحمد ج 5، ص 424، سنن الدارمی ، ج 1، ص 314 كتاب الصلاة باب صفة صلاة رسول الله ، السنن الكبرى للبیهقی، ج 2، ص 72 ، عمدة القاری، ج 6، ص 104 ‘ صحیح ابن حبان ج 5 ص 196...)
بخاری هم آن را به طور مختصر نقل كرده است.(صحیح البخاری ، ج 1، ص 201، كتاب الصلاة ، باب سنّة الجلوس فی التشهد).
شوكانی میگوید: صاحبان صحاح سته(صحاح سته شش كتابی هستند كه كاملا مورد قبول اهل سنت می باشند) جز نسائی آن را نقل كرده اند و ترمذی آن را صحیح دانسته است، و بخاری آن را به صورت مختصر نقل كرده است.(نیل الأوطار، ج 2، ص 198).
در این روایت كه قصد راوی بیان كامل نماز رسول خدا با همه جزئیات است هرگز مطلبی درباره دست بسته بودن رسول خدا نقل نشده است بعد از ثبوت این خبر صحیح از پیامبر اكرم صلی الله علیه و آله وسلم روشن میگردد كه عمل شیعه در دست باز نماز خواندن مطابق با سنت رسول الله است . بنابر این بقیه مذاهب اسلامی باید پاسخگو باشند كه چرا مخالف سنت نبوی عمل میكنند. البته ما به ذكر روایت از كتب اهل سنت اكتفا كردیم چرا كه در كتب شیعه و روایات شیعه این مسئله اجماعی است. و هیچ قول مخالفی در شیعه نسبت به این امر وجود ندارد.
اما در مورد تكتف و دست بسته نماز خواندن كه اهل سنت آن را انجام می دهند باید توجه داشته باشید كه این كار بعد از پیامبر اكرم توسط خلیفه دوم بدعت شده است . امیرمؤمنان علی (ع ) می فرماید: لایجمع المسلم یدیه فی الصلاه و هو قائم بین یدی الله یشبه باهل الكفر من المجوس؛ نمازگزار دست های خودرا در حالی كه در برابر خدا ایستاده است روی هم قرار ندهد كه با این عمل شیوه مجوسیان كافر را حكایت می كند (وسائل الشیعه , ج 4, باب 15 از ابواب قواطع نماز حدیث 7 - منشور عقاید امامیه , جعفر سبحانی , انتشارات مؤسسه تعلیماتی و تحقیقاتی امام صادق , ص 279 و 280)
دست بسته نماز خواندن از زمان خلیفه دوم عمر بن خطاب به دستور وی بدعت شده است . گفتنی است كه همه فرقه های اهل سنت دست بسته نماز نمی خوانند; همانند مالكی ها .... و این از اموری است كه از زمان خلیفه دوم مرسوم شده و ما آن را بدعت و حرام می دانیم . مسلما رسول خدا(ص ) و امیرالمومنین با دست باز نماز می خواندند و باید توجه داشت آنهایی هم كه با دست بسته نماز می خوانند آن را مستحب می دانند.
توجه داشته باشید كه پیامبر اسلام اگر دست بسته نماز می خواندند و سنت همیشگی پیامبر آن گونه بود, در این صورت , همه آن طور می خواندند و كسی در آن اختلاف نمی كرد. از خصوصیات شیعه پای بندی به سنت پیامبر است . اگر پیامبر اسلام دست بسته می خواندند: اولا, شیعیان قطعا دست بسته می خواندند در حالی كه هیچ كدام از امامان معصوم شیعه نگفته اند كه پیامبر دست بسته نماز می خوانده است )مستند العروه , آیت الله شیخ مرتضی بروجردی , ج 4, ص 445). ثانیا, اگر عمل پیامبر می بود, اهل سنت نیز دست بسته خواندن را واجب می دانستند در حالی كه هیچ كدام از چهار فرقه فقهی اهل سنت این عمل را واجب نمی دانند حتی مالكی ها آن را مستحب هم نمی دانند(الفقه علی المذاهب الخمسه , مغنیه , ص 109( آنان كه اولین بار دست بسته نماز خواندن را رسم كردند چنین فكر كردند كه چنین حالتی به خود گرفتن، یك نوع احترام و تواضع در برابر خداوند است و برای همین , دستور دادند كه از آن به بعد در نمازها دست بسته باشند. دست روی دست گذاشتن و هر دو دست را روی شكم گذاشتن , در اصطلاح فقهی تكفیر و تكتیف نامیده می شود. در این كه از چه زمانی دست بسته نماز خواندن سنت شد اختلاف نظر هست . برخی معتقد هستند كه در زمان خلیفه اول ابوبكر چنین رسمی رواج یافت و بعضی ها معتقدند كه در زمان خلیفه دوم عمربن خطاب , این سنت رواج یافت . بنابراین , اهل سنت نیز این عمل را عمل پیامبر نمی دانند, بلكه عمل صحابه پیامبر بعد از رحلت نبی اكرم (ص ) می دانند و داستان آن را چنین آورده اند كه وقتی كه اسیران ایرانی را نزد عمر بن خطاب آوردند, عمر بن خطاب آنها را دست بسته دید و پرسید: چرا چنین كرده اید؟ گفتند: رسم ما ایرانیان این است كه در برابر پادشاهانمان چنین می ایستیم . عمر بن خطاب از این حالت خوشش آمد و دستور داد از این پس در نماز چنین بایستند و مردم هم مطابق دستور عمل كردند و به این ترتیب , تكتف, سنت شد(مستند العروه , ج 4, ص 445 - جواهر, ج 11, ص 19( شیعیان علی (ع ) براساس روایاتی كه از امامان معصوم رسیده , به تكتف معتقد نیستند و به جای آن , دست ها را روی ران ها می گذارند و پایین می اندازند. برخی از روایات چنین است : الف ) به امام صادق (ع ) یا امام باقر(ع ) گفته شد: كسی دست خود را روی دست دیگر می گذارد و نماز می خواند, حكم این چیست ؟ جواب داد: این , تكتف است و انجام نشود. ب ) علی (ع ) فرمود: مسلمان با گذاشتن دست خود روی دست دیگر, خود را به مجوس تشبیه نمی كند. ج ) امام باقر(ع ) فرمود: در نماز تكتف نكن كه این كار مجوس است.
وضو:
در كتب تاریخی و روایی ذكر شده كه عثمان در اواسط دوران خلافت خود نسبت به چگونگى وضوى پیامبر گرفتار تردید شد، او سپس وضوى پیامبر را به شكلى كه اكنون در میان اهل سنت مرسوم است اعلام نمود. این قضیه مورد مخالفت بسیارى از صحابه پیامبر واقع شد، لكن حكومت اموى بنا به اغراض سیاسى در نقاط مختلف اسلامى شیوه عثمان را تبلیغ كردند و جوى به وجود آوردند كه برخى از صحابه جرأت مخالفت با روش دستگاه حاكم را نداشت و در نتیجه این گونه وضو گرفتن رواج یافت. (براى آگاهى بیشتر ر.ك: بخاری، محمد بن اسماعیل، صحیح بخاری، دارالفكر، بی‌تا، بیروت، ج1، ص48؛ وضوءالنبى من خلال ملابسات التشریع، على‏الشهرستانى، نشر مشعر؛ متقی هندى، كنزالعمال، ح 26863؛ تفسیر نمونه،ج4،ص288 – 285؛) متاسفانه اهل سنت نیز به جای پیروی از پیامبر اكرم و قرآن كریم از وضوی عثمان تبعیت كرده اند.
اما واقعا كدام یك صحیح است؟ برای دانستن پاسخی كامل نیاز به ارائه جواب در دو بخش داریم:
الف- كیفیت وضو به شكل رایج
وضو یكی از احكام تعبدی الهی است.احكام تعبدی الهی غیر از اینكه ممكن است از نظر ظاهر با برخی اعمال طبیعی انسان همسان باشد دارای حكمت های معنوی و لطایف غیر مادی است. یعنی دارای اسراری ماوارء ظاهر است. اگر چه وضو گرفتن واستحمام هر دو موجب پاكیزگی دست و صورت می گردد ولی وضو دارای حقیقتی ماوراء نتیجه ظاهری است. حكمت هایی دارد كه بسیاری از آن ها از دسترس علوم تجربی و عقل بشری دور مانده است. احكام تعبدی الهی دارای حقایقی هستند كه: لایمسه الا المطهرون. ( واقعه ، آیه 79) اگر حقیقت قرآن را جز افراد با طهارت نمی فهمند حقیقت این عبادت را هم جز افراد پاك نمی فهمند. در وضو شستن صورت با صابون كافی نیست شستن باید با نیت همراه باشد.
امام رضا علیه السلام در روایتی سِرّ شستن دست و صورت و مسح سروپا را اینگونه بیان فرموده اند.
«أَنَّ عِلَّةَ الْوُضُوءِ الَّتِی مِنْ أَجْلِهَا صَارَ عَلَى الْعَبْدِ غَسْلُ الْوَجْهِ وَ الذِّرَاعَیْنِ وَ مَسْحُ الرَّأْسِ وَ الْقَدَمَیْنِ فَلِقِیَامِهِ بَیْنَ یَدَیِ اللَّهِ تَعَالَى وَ اسْتِقْبَالِهِ إِیَّاهُ بِجَوَارِحِهِ الظَّاهِرَةِ وَ مُلَاقَاتِهِ بِهَا الْكِرَامَ الْكَاتِبِینَ فَیَغْسِلُ الْوَجْهَ لِلسُّجُودِ وَ الْخُضُوعِ وَ یَغْسِلُ الْیَدَیْنِ لِیُقَلِّبَهُمَا وَ یَرْغَبَ بِهِمَا وَ یَرْهَبَ وَ یَتَبَتَّلَ وَ یَمْسَحُ الرَّأْسَ وَ الْقَدَمَیْنِ لِأَنَّهُمَا ظَاهِرَانِ مَكْشُوفَانِ یَسْتَقْبِلُ بِهِمَا كُلَّ حَالاتِهِ وَ لَیْسَ فِیهِمَا مِنَ الْخُضُوعِ وَ التَّبَتُّلِ مَا فِی الْوَجْهِ وَ الذِّرَاعَیْن؛( من لایحضره الفقیه، ج‏1، باب‏12، حدیث‏2)
علت وضو كه در آن صورت و دستان شسته و سر و دو پا مسح می شود آن است كه انسان با این جوارح ظاهری نزد خداوند متعال حاضر می گردد و با این به ملاقات كرام الكاتبین می رود. صورت خود را برای سجود و خضوع در مقابل پروردگارش پاك می نماید و دستان و سر و پا را می شوید و مسح می كند به خاطر اینكه به وسیله این دستان به استقبال او می رود و با این دستان خواهش و دعا می نماید.
ب- علت تفاوت وضوی شیعه وسنی
1- چرا شیعه دست را از بالا به پایین مى‏شوید؟
2- چرا شیعه در وضو سر و پا را مسح مى‏كند و با توجه به آیه وضو، آیا شستن پا معقول‏تر نیست؟
بخش اول: از دیدگاه فقهى، منشأ اختلاف شیعه و سنى در مسأله مسح پا، ریشه در آیه مباركه 6 «سوره مائده» دارد (از دیدگاه تاریخى، ریشه اختلاف چیز دیگرى است كه در پایان این پاسخ ذكر خواهد شد). خداوند متعال در این آیه مى‏فرماید: یا أَیُّهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا إِذا قُمْتُمْ إِلَى اَلصَّلاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَ أَیْدِیَكُمْ إِلَى اَلْمَرافِقِ وَ اِمْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ وَ أَرْجُلَكُمْ إِلَى اَلْكَعْبَیْنِ‏ «اى كسانى كه ایمان آورده اید، هرگاه به نماز ایستادید، صورت ها و دست هایتان را تا آرنج بشویید».
فقها در كیفیت شستن دست ها اختلاف نظر دارند، پیشوایان اهل بیت: و پیروانشان معتقدند دست ها از آرنج تا نوك انگشتان شسته شود و سنت همین است. دلیلشان نیز ظاهر آیه است كه به نظر عرفى همین به ذهن مى آید چون در موارد مشابه این گونه تركیب، شروع از بالا به پایین است. مثلاً اگر پزشك به بیمار بگوید: پایت را تا زانو با آب سرد بشوى، بیمار آنچه را در عرف رایج است انجام مى دهد، یعنى شستن از بالا به پایین، یا وقتى صاحب خانه به رنگ كار مى گوید: دیوارهاى این اتاق را تا سقف رنگ آمیزى كن، آنچه در عرف معمول است انجام مى شود، یعنى رنگ كردن دیوارها از بالا به پایین و هرگز به ذهن رنگ كار یا بیمار این نمى آید كه صاحب خانه و پزشك كه گفته «تا»، مقصودش بیانِ آخرِ محلّ رنگ زدن یا شستن است، بلكه از كلمه «تا» مى فهمد كه صرفاً محدوده مورد نظر را در رنگ زدن و شستن تعیین كرده است. در آیه وضو نیز چنین است، وقتى آیه مى گوید دست ها را تا مرفق بشویید، بیان محدوده شستن مورد نظر است نه چگونگى آن. و این را به نظر معمول عرف واگذاشته و در عرف هم بدون تردید، آنچه راحت تر است، شستن از بالا به پایین است.
آرى، آنچه اساس اختلاف است، در این است كه متعلقِ «تا آرنج» چیست. آیا یعنى بشویید تا آرنج. دست ها را تا آرنج بشویید؟ یعنى «تا» قید براى شستن است یا دست ها؟ اگر قید براى دست ها باشد، از این جهت براى تعیین محدوده دست است كه دست، به انگشتان تا مچ، مچ تا بازو هم گفته مى شود و آیه مى خواهد مقدار معین و مشخص دست را كه باید شسته شود بیان كند و اگر دست بین مراتب یاد شده مشترك نبود، نیازى به گفتنِ «تا» نبود و این قید براى بیان مقدار مشخص از دست است كه باید شسته شود.
و اگر قیدِ «تا» براى شستن باشد، شاید به ذهن چنین بیاید كه باید از سر انگشت ها تا آرنج را شست، گویا خداوند فرموده است، دست ها را تا مرفق بشویید. اما روشن است كه این غیر متعارف و مبهم است و در این گونه موارد آنچه متعارف است یعنى شستن از بالا به پایین عمل مى شود.
افزون بر اینكه بر فرضِ اینكه «تا» قیدِ شستن باشد، چنین نیست كه انتهاى شستن را برساند، بلكه احتمال دارد به معناى «با» باشد (إلى به معناى مَعَ) یعنى دست ها را همراه با آرنج بشویید. اینگونه كاربردهاى لفظى در قرآن و ادبیات عرب وجود دارد.( مثل آیه 2 نساء (وَلا تَأْكُلُوا أَمْوالَهُمْ إِلى أَمْوالِكُمْ) كه به معناى مَعَ است، یعنى اموال آنان را با اموال خود نخورید، یا آیه 52 آل عمران (مَنْ أَنْصارِی إِلَى اللهِ) كه به معناى مع الله است) در عرف نیز چنین است كه وقتى گفته مى شود فلانى ولایت كوفه تا بصره را برعهده دارد، یعنى با بصره. چنین تعبیراتى در اشعار عرب هم به كار رفته است. به هر حال، دلیل قاطع در چنین مواردى همان عرف رایج است كه از بالا به پایین مى شویند و از همین روش باید تبعیت كرد.
أئمه اهل بیت(علیهم السلام)، وضوى پیامبر(صلى الله علیه وآله) را اینگونه نقل كرده اند:
به نقل شیخ طوسى از بكیر و زراره، این دو از امام باقر(علیه السلام) درباره وضوى پیامبرخدا(صلى الله علیه وآله)سؤال كردند. حضرت طشت یا ظرف آبى طلبید، كف دو دست را شست، دست خود را در آب فرو برد و با مشت آبى صورت خود را شست و با دست چپ كمك گرفت بر شستن صورت. سپس كف دست چپ را در ظرف آب فرو برده، آب برداشت و دست راستش را از آرنج تا انگشتان شست، به نحوى كه آب به طرف آرنج ها برنگردد. بعد كف دست راست را پر از آب كرد و بر دست چپ ریخت و از آرنج تا كف دست شست به نحوى كه آب به طرف آرنج برنگردد، مثل دستِ راست. سپس با همان آبى كه در دست ها بود، سر و پاها را تا برآمدگى روى پا مسح كشید، بدون آنكه آب تازه اى بریزد.(تهذیب الأحكام: ج1، ص59، شماره 158)
بخش دوم: منشا برداشت فقها كلمه ارجلكم است زیرا كلمه «أَرْجُلَكُمْ»: در آیه به دو صورت قرائت شده است:
1- ابن كثیر، حمزه، ابوعمر و عاصم (در روایت ابوبكر) آن را به جرّ «ارجلكم» قرائت كرده‏اند. طبق این قرائت «ارجلكم» به «رؤوسكم» عطف شده است زیرا «رؤوسكم» نیز مجرور است. پس حكم آن نیز باید مانند حكم «رؤوسكم» مسح باشد.
2- نافع و ابن عامر (در روایت حفص) آن را به نصب (ارجلكم) خوانده‏اند. اهل سنت مى‏گویند طبق این قرائت «ارجلكم» به «ایدیكم» عطف شده است زیرا «ایدیكم» نیز منصوب است. پس باید حكم آن نیز مانند حكم «ایدیكم» غسل یعنى شستن باشد. شاید در ابتدا چنین توهم شود كه شیعه به قرائت اول و اهل سنت به قرائت دوم عمل كرده است و هر یك قرائت دیگر را قبول ندارد اما چنین نیست. هم شیعه و هم اهل سنت فتواى خود را بنا بر هر دو قرائت تفسیر مى‏كنند. در این نوشتار نخست رأى شیعه بنا بر هر دو قرائت به طور مستقل تبیین گشته، اشكال‏هاى اهل سنت پاسخ گفته مى‏شود، سپس به تاریخچه اختلاف در مسح پا اشاره مى‏شود:
بنا بر قرائت جر: واضح است كه «ارجلكم» عطف به «رؤوسكم» است و چون فعل معطوف علیه «امسحوا» است حكم پا نیز وجوب مسح مى‏شود. اشكال: شاید «ارجلكم» عطف به «ایدیكم» باشد و به دلیل مجاورت با یك اسم مجرور (یعنى رؤوسكم) جر گرفته است مانند «حجر و ضبٍ خرب» كه «خرب» صفت «حجر» است و باید مرفوع باشد ولى به دلیل مجاورت با «ضب» مجرور شده است (حجر: لانه؛ ضب: سوسمار ؛ خرب: ویران) پاسخ: اولاً جر به دلیل مجاورت غلط است و فقط به دلیل ضرورت شعر مانند مثال مذكور جایز است و قرآن كریم از استعمال غلط مبرى است. ثانیاً: جر به دلیل مجاورت فقط در جایى است كه قرینه‏اى بر آن باشد مانند مثال مذكور چرا كه معلوم است «خرب» نمى‏تواند صفت «ضب» باشد و فقط مى‏تواند صفت «حجر» قرار گیرد ولى در آیه مباركه چنین جرى باعث اشتباه مى‏شود و قرینه‏اى بر آن وجود ندارد. ثالثاً: جر به دلیل مجاورت فقط بدون حرف عطف در كلام عرب صحیح است اما با حرف عطف به هیچ وجه صحیح نیست.
بنا بر قرائت نصب: در وهله اول دو احتمال وجود دارد: 1- عطف به «ایدیكم» كه حكم آن وجوب غَسل مى‏شود. 2- عطف به محل «رؤوسكم كه حكم آن وجوب مسح مى‏شود. اما با دقت در ادبیات عرب مى‏فهمیم كه فقط احتمال دوم صحیح است زیرا: اولاً: عطف محل در كلام عرب صحیح و شایع است مانند «لیس هذا بعالم و لا عالماً» كه «عالماً» عطف به محل «بعالم» شده است و محل «بعالم» نصب است و این در كلام عرب شایع است و اختصاص نیز به ضرورت شعر ندارد (ر.ك:ابن هشام، مغنى‏اللبیب). ثانیاً: عطف «ارجلكم» به «ایدكم» جایز نیست زیرا باعث فاصله شدن یك جمله فعلیه اجنبى بین معطوف و معطوف‏علیه است و این در كلام عرب غلط است. پس عطف به محل «رؤوسكم» متعین است و در نتیجه حكم «ارجلكم» نیز وجوب مسح مى‏شود. آنچه درباره ظاهر آیه مباركه بنا بر هر دو قرائت گفته شد تنها رأى شیعه نیست و مفسرین اهل سنت نیز آیه مباركه را بنا بر هر دو قرائتش مطابق رأى شیعه در وجوب مسح مى‏دانند و آنچه از تحلیل ادبى آیه گفته شد تماماً از تفاسیر اهل سنت بود كه مى‏توانید به كتاب تفسیر كبیر، فخر رازى، دارالكتب العلمیه تهران، ج 11، ص 161، ذیل آیه 6 سوره مائده، مسأله 38 رجوع كنید. علاوه بر قرآن روایات فراوانى نیز در وجوب مسح وارد شده است:
منابع شیعى: وسائل‏الشیعه، ج 1، كتاب‏الطهاره، باب 25 از ابواب الوضوء، ص 294 (دار احیاء التراث العربى). منابع سنى: علاوه بر اقوال مسح از سوى صحابه كه در پاسخ ذكر خواهد شد، مسند احمد، ج 1، ص 108 و 158 (دارالفكر) - كنزل العمال، ج 9، ص 448، ح 26908 (مؤسسه علوم القرآن) - سنن ابى داود، ج 1، ص 42، ح 164 (داراحیاء التراث العربى) - الغارات به نقل از امالى شیخ مفید (مصنفات شیخ مفید، ج 13، ص 267 - مسند احمد، ج 1، ص 67 (دارالفكر).
در اینجا این سؤال مطرح مى‏شود كه چگونه اهل سنت با وجود تفسیر آیه به وجوب مسح حكم به وجوب غسل مى‏كنند؟ در این جواب به اختصار سوالهایی كه اهل سنت براى فتواى وجوب غسل داده‏اند مطرح مى‏كنیم: سوال اول: زمخشرى در تفسیر آیه به قرائت جر مى‏گوید: پا از اعضایى است كه باید در وضو شسته شود، لذا امكان اسراف در آن زیاد است خداوند براى جلوگیرى از اسراف «ارجلكم» را به «رؤوسكم» عطف كرده است نه براى این كه مسح شود بلكه براى این كه بفهماند در شستن آن اسراف نكنید (زمخشرى، الكشاف، دارالمعرفه، ج 1، ص 326، ذیل آیه 6 مائده).
نقد: در صورت و دست‏ها نیز امكان اسراف هست. گذشته از این كه این مطلب فلسفه‏بافى است و به هیچ وجه با ظاهر قرآن سازگارى ندارد.
سوال دوم: پس از «أَرْجُلَكُمْ» قید «إِلَى اَلْكَعْبَیْنِ» دارد و این قید قرینه وجوب غسل است. این قرینیت را به دو صورت بیان كرده‏اند: 1- بیان حد فقط در غسل مى‏آید نه در مسح. مقصود آنان این است كه چون در «ایدیكم الى المرافق» حد به «الى» ذكر شده است و اینجا نیز در «أَرْجُلَكُمْ إِلَى اَلْكَعْبَیْنِ» حد به «الى» آمده است پس حكم هر دوغسل است، (ر.ك: فخر رازى، التفسیر الكبیر، ج 11، ص 162 والقرطبى، الجامع لأحكام القرآن، دارالفكر، ج 6، ص 91) . نقد: «الى» در «أَیْدِیَكُمْ إِلَى اَلْمَرافِقِ» و در «أَرْجُلَكُمْ إِلَى اَلْكَعْبَیْنِ» هر دو براى بیان حد است اما این نكته كه در جمله اول براى بیان حد وجوب غسل است از فعل آن یعنى «اغسلوا» فهمیده مى‏شد نه از «الى» پس «الى» هیچ قرینیتى در غسل ندارد. در جمله دوم نیز باید از فعل آن یعنى «امسحوا» فهمیده شود. این نكته را برخى از مفسرین اهل سنت نیز تصریح كرده‏اند، (ر.ك: ابن حزم، المحلى، دارالآفاق الجدیده، بیروت، ج 2، ص 56، مسأله 200) .
سوال سوم: محمد رشید رضا در تفسیر المنار، ج 6، ص 234 مى‏گوید: وجوب مسح معقول نیست زیرا اگر باترى دست پاى كثیف و گرد و غبارى را مسح كنید كثیفى پا به دست نیز سرایت مى‏كند و این با حكم وضو كه پاكیزگى است مخالف است.
نقد: اولاً اعضاى وضو باید قبل از مسح پاك باشند و پاكیزگى آن قبل از شروع در وضو حاصل مى‏شود. ثانیاً: شستن دستان و پاها بعد از اتمام وضو نیز ممكن است و بلكه پاكیزگى در بدن و لباس نمازگزار از مستحبات نماز است. ثالثاً: حكمت وضو فقط پاكیزگى نیست اگر این گونه بود چرا این ترتیب خاص و این اعضاى خاص و با نیت قربت باید انجام شود؟
سوال چهارم: صاحب المنار مى‏گوید (همان، ص 233) قوى‏ترین دلیل بر علیه شیعه این است كه غایت رجلین «إِلَى اَلْكَعْبَیْنِ» است و این جز با شستن حاصل نمى‏شود.
نقد: اولاً مراد از كعبین نزد شیعه استخوان روى پاست و استخوان اطراف مچ پا. ثانیاً، به فرض كه چنین باشد چرامسح الى الكعبین ممكن نیست. شاید او تصور كرده است كه رطوبت دست تا به كعبین برسد خشك مى‏شود!!!
سوال پنجم: روایاتى هست كه در آن غسل رجلین آمده است مانند روایت عثمان خلیفه سوم كه مردم را جمع كرد و جلوى آنان وضو گرفت: دست راستش را داخل ظرف كرد و بر دست چپش ریخت و سه بار شست، سپس سه بار مضمضه كرد و سه بار استنشاق كرد، سپس سه بار صورتش را شست، سپس سه بار دستش را تا مرفق شست، سپس سرش را مسح كرد، سپس پاهایش را خوب شست، سپس گفت دیدم رسول خدا اینگونه وضو گرفت، (كنزالعمال، ج 9، ص 441، ح 268883). نقد: اولاً، از بین صحابه پیامبر اكرم به نقل خود اهل سنت، بسیارى از آنان قائل به مسح بوده‏اند مانند: ابن عباس كه گفت الوضوء غسلتان و مسحتان یعنى وضو دو شستن دارد و دو مسح كردن و انس كه مسح بر پاى كرد و زمانى كه حجاج گفت پاهاى خود را در وضو بشویید گفت خدا راست گفت و حجاج دروغ گفت و آیه «وَ اِمْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ وَ أَرْجُلَكُمْ إِلَى اَلْكَعْبَیْنِ»را خواند. و عكرمه كه گفت: پاها را نباید شست بلكه باید مسح كرد و شعبى كه گفت جبریل مسح را نازل كرد نمى‏بینى كه در تیمم آنچه در وضو شسته مى‏شود مسح مى‏شود و آنچه را در وضو مسح مى‏كنند رها مى‏شود و عامر كه گفت جبرئیل درباره پا مسح را نازل كرد. قتاده كه گفت خدا دو شستن و دو مسح كردن را واجب كرد. و بسیارى از صحابه دیگر. (براى این اقوال ر.ك: 1- طبرى، تفسیر طبرى، ج 6، ص 82 2- قرطبى، الجامع لاحكام القرآن، ج 6، ص 92 3- فخر رازى، التفسیر الكبیر، ج 11، ص 161 4- ابن حزم، المحلى، ج 2، ص 59 براى مثال ابن حزم مى‏گوید: و قد قال بالمسح على الرجلین جماعة من السلف، منهم على بن ابیطالب و ابن عباس والحسن و عكرمه والشعبى و جماعة غیرهم)‏. ثانیاً، روایات اهل سنت در این زمینه متعارض است و هنگامى كه روایات در یك مسأله متعارض شد وظیفه آن است كه به قرآن كریم رجوع شود و روایتى كه مطابق قرآن بود اخذ شود و قرآن طبق اعتراف اهل سنت مسح را واجب كرده است.
اشكال: برخى از این مسأله پاسخ داده‏اند كه حال كه روایات در این زمینه متعارض است، اگر نتوان احتیاط كرد باید به قرآن رجوع كنیم ولى خوشبختانه در اینجا احتیاط ممكن است. برخى از اینها، احتیاط را در غسل دانسته‏اند زیرا مى‏گویند شستن مشتمل بر مسح كردن هم هست پس كسى كه پاهایش را بشوید هم به فتواى غسل عمل كرده و هم به فتواى مسح، (ر.ك: محمد رشید رضا، تفسیر المنار، دارالفكر، ج 6، ص 234) . برخى دیگر نیز احتیاط را به مسح و شستن دانسته‏اند یعنى اول مسح كند و سپس بشوید (این قول در جمیع منابع مذكور در این جزوه به صاحب تفسیر طبرى یعنى ابن جریر طبرى نسبت داده شده است).
پاسخ: مسح و غسل در آیه وضو در مقابل هم به كار رفته است پس معنا ندارد كه بگوییم غسل شامل مسح هم مى‏شود. گذشته از این كه شیعه مسح را با رطوبت وضو قائل است نه با رطوبت جدید. پس غسل و مسح ضد هم هستند نه یكى شامل دیگرى. و احتیاطى كه از طبرى نقل شده نیز فقط براى كسى كه ادله مسح را تمام نداند معنا دارد ولى اگر ادله مسح را تمام و صحیح بداند جایى براى این احتیاط نیست واین احتیاط بدعت محض است. پس خود طبرى در این احتیاط معذور است ولى ما ادله كافى در مسح داریم. ثالثاً: وضوى همه مسلمانان تا خلافت عثمان صورت واحدى داشته و مانند وضوى كنونى شیعه بوده است. این مسأله با آیه قرآن نیز تطبیق دارد كه مى‏فرماید: وَ اِمْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ وَ أَرْجُلَكُمْ‏ (مائده ، آیه 6) در این آیه خداوند امر به مسح سر و پاها نموده است، در حالیكه اهل تسنن پاها را مى‏شویند.
اما واكنش حضرت علی در مقابل این بدعتها چگونه بود؟آیا در زمان غصب خلافتش و بعد از آن با آنها برخورد كرده است؟
در جواب باید بگوییم كه اینگونه نبوده كه حضرت علی (ع) نسبت به بدعتهای ایجاد شده عكس العمل نشان نداده ومخالفت نكرده باشند بلكه اساسا یكی از فلسفه های وجود امام معصوم از نظر ما شیعیان مبارزه با بدعتها وبدعت گزاران میباشد .حضرت علی (ع) مخالفت خودشان را در مواقعی كه بر خلاف حكم خدا بوده به صراحت بیان كرده اند از جمله مخالفت با بزرگترین بدعت در امر خلافت وجانشینی پیامبر (ص)بود كه همین بدعت موجب ایجاد بدعتهای بعدی وخودرایی واجتهاد در برابر نص در احكام خدا وسنت رسول الله(ص) شد. وجود زمینه های پذیرش بدعت از طرف مردم آن عصر منشأ سوءاستفاده غاصبان خلافت ودشمنان اهل بیت (ع) در قلب وتحریف احكام خدا ومسلمات دین اسلام در جهت منافع دنیوی آنها شد. به گونه ای كه مخالفت حضرت با آنها چندان تاثیر گذار در آنها نبود ،در حالی كه این بدعتها در شیعیان به دلیل همراهی وپیروی از اهل بیت (ع)مورد پذیرش قرار نگرفت.
در روایت است كه مردم در كوفه بر حضرت علی (ع ) اجتماع كردند و از او خواستند امامی برای نماز نافله ی شهر رمضان قرار دهد( نماز نافله به جماعت خواندن از بدعتهای عمر بود), حضرت علی (ع ) آنها را از این كار منع كرد و به آنان گفت كه جماعت نافله رمضان خلاف سنت است . مردم از گرد او پراكنده شدند و خودشان امامی را برای جماعت نافله رمضان قرار دادند. حضرت امیر, امام حسن را به مسجد فرستاد تا جلوی جماعت آنان را بگیرد. هنگامی كه امام حسن به مسجد نزدیك شد مردم جلوی در مسجد تجمع كرده فریاد »واعُمراه « سر دادند)بحارالانوار, ج 31, صص 8 - 7; الشافی , ج 4, ص 219.(
این بدعتگذاری ها آنقدر این مردم ساده را فریفته بود كه همانگونه كه ذكر كردیم امیرالمومنین علی علیه السلام حتی در زمان خلافت خود هم نتوانست با بسیاری از این بدعتها مبارزه كند لذا در خطبه ای كه سراسر آن نشان از خون دل حضرت است فرمود:
... خلفای قبل از من (ابوبكر و عمر و عثمان) كارهایی انجام دادند كه در آن با رسول خدا صلی الله علیه وآله مخالفت كردند و در آن بنای مخالفت با رسول خدا را از روی عمد داشتند . پیمان او را شكسته و سنت او را تغییر دادند؛ و اگر مردم را بر ترك آنها وادار نمایم و آنها را به جایگاه خود بازگردانم و به آنچه در زمان رسول خدا صلی الله علیه وآله بود لشكر من از گرد من پراكنده شده و تنها باقی می مانم و یا با عده كمی از شیعه ام كه برتری من و وجوب امامت من از كتاب خدا و سنت رسول خدا - صلی الله علیه وآله وسلم – را می دانند .
چگونه خواهید اگر دستور می دادم كه مقام ابراهیم ( علیه السلام ) را به همان مكانی كه رسول خدا صلی الله علیه و آله قرار داده بود ، بازگردد) عمر ، مقام ابراهیم را از جای خود تغییر داد) و فدك را به ورثه فاطمه باز می گرداندم و مقدار پیمانه ( برای كشیدن مقدار زكات ) را به همان حالت قبل باز می گرداندم ؛ و زمین های هدیه رسول خدا ( صلی الله علیه وآله ) را كه به عده ای داده بود و دستور حضرت را اجرا نكردند ، به ایشان می دادم. و خانه جعفر را به ورثه اش بازمی گرداندم و آن را از مسجد خراب می كردم ( زیرا خانه او را به زور گرفته و در مسجد وارد كردند ) ؛ و عده ای از زنانی را كه به غیر حق همسر مردانی شده اند پس گرفته و ایشان را به همسرانشان بازمی گرداندم !!! .
و حكم ( خدا ) در مورد فروج و ارحام ( اعمال خلاف عفت ) در مورد ایشان جاری می كردم ؛ و مردمان بنی تغلب را به اسارت می گرفتم ( زیرا ایشان به جنگ با مسلمانان پرداخته رسول خدا دستور به اسارت همه ایشان دادند )
و آن مقدار از زمین های خیبر را كه بین مردم تقسیم شده است باز می گرداندم ( زیرا این زمین ها در اصطلاح فقهی مفتوح عنوة است یعنی برای گرفتن بیشتر زمین های خیبر جنگ صورت نگرفت و لذا ملك تمامی مسلمانان است نه عده ای خاص و كسی حق تملك آن را ندارد ) . و دفاتر هدیه های ماهانه را پاك می كردم ( زیرا خلفا دفاتری داشتند كه در آن در مورد افراد خاصی ثبت شده بود هر ماه به فلان كس فلان مقدار شهریه داده شود ) و همانطور كه رسول خدا صلی الله علیه وآله تقسیم می كرد همانطور یعنی به صورت مساوی ( اموال را بین مردم ) تقسیم می نمودم و آن را فقط سبب آبادی زندگی ثروتمندان قرار ندهم و مقدار اندازه گیری زمین ایشان را كنار می انداختم ( زیرا با آن مقدار هدیه های رسول خدا به خود را افزایش می دادند ) ؛ و ازدواج ها را یكسان قرار می دادم ( زیرا ایشان دستور داده بودند كه غیر عرب حق ازدواج با عرب را ندارد اما رسول خدا صلی الله علیه وآله می فرمودند مسلمان كفو مسلمان است) و خمس مربوط به رسول خدا را همانطور كه خداوند عز وجل دستور داده است جاری می نمودم ( نه مانند خلفا كه آن را سهم خاص خود به عنوان خلیفه رسول خدا می دانستند ) .
و مسجد رسول خدا صلی الله علیه وآله را به همان مقدار سابق باز گردانده و درهایی را كه به سوی آن گشوده گشته بود می بستم ( هر كسی از بزرگان صحابه كه خانه ایشان در كنار مسجد بود بعد از رسول خدا به خلاف دستور حضرت ، برای خود از خانه خویش دری خاص به درون مسجد كشید تا درب اختصاصی او باشد) و درهایی را كه بسته شده بود باز می نمودم ( رسول خدا صلی الله علیه وآله در زمان حیات خویش تنها دستور دادند كه دربی از خانه امیر مومنان و ناودانی از خانه عباس عموی ایشان به مسجد باز باشد و سایر درها بسته شود اما این درب و ناودان در زمان خلفا به دستور ایشان مسدود گشت ) . و مسح از روی كفش را حرام می نمودم ( خلفا این كار را جایز دانستند ) و به خاطر نوشیدن نبیذ حد الهی را جاری می ساختم ( خلفا نبیذ را كه نوعی شراب خفیف شده است جایز دانستند )
و دستور می دادم كه همه مردم دو متعه ( حج و زنان ) را جایز بدانند و دستور می دادم كه بر جنازه ( هنگام نماز میت ) پنج تكبیر بگویند ( خلفا چهار تكبیر می گفتند )
و مردم را وادار می نمودم كه بسم الله الرحمن الرحیم را ( در نماز ) بلند بگویند ؛ و كسانی را كه رسول خدا صلی الله علیه وآله بیرون ( تبیعد ) كرده بودند و بعد از رسول خدا صلی الله علیه وآله به مسجد حضرت وارد شدند ، بیرون می نمودم (رسول خدا مروان و پدرش را تبعید كرده اما خلفا ایشان را امام جماعت مسجد رسول خدا نمودند !!!) و كسانی را كه رسول خدا صلی الله علیه وآله ایشان را در مسجد خویش جای داده بود و بعد از ایشان بیرون شدند به مسجد می آوردم ( عده ای از صحابه جایگاه و خانه ای جز صفه و ایوان مسجد رسول خدا نداشتند و رسول خدا ایشان را در آنجا ساكن كرده بود اما خلفا ایشان را از مسجد بیرون كردند ) و مردم را بر حكم قرآن وادار می كرده و ایشان را وادار می كردم كه طلاق را طبق سنت انجام دهند ( طبق آیه قرآن ازدواج احتیاج به شاهد نداشته و طلاق دو شاهد احتیاج دارد اما خلفا حكم هر دو را برعكس نمودند ) و صدقات را بر گروه ها و مرزهای خودش باز می گرداندم ( صدقات باید بر گروه های مختلفی تقسیم می شد اما خلفا آن را فقط به بعضی از ایشان می دادند ) ؛ و وضو و غسل و نماز را به زمان خویش ( در مورد نماز ) و روش خویش ( در مورد غسل ) و جایگاه خویش ( در مورد وضو ) باز می گرداندم ( زیرا نماز های یومیه را می توان در سه وقت خواند اما خلفا مخالفت كردند و شرایط وجوب غسل را تغییر دادند و نیز محل وضو را عوض كردند زیرا در وضو دست باید از بالا به پایین شسته می شد وبرعكس نمودند ، بعضی از سر باید مسح می شد آن را نیز تغییر دادند ، پا نیز باید مسح می شد آن را شستند ) و مردمان نجران را به محل خویش باز می گرداندم ( از سخنان رسول خدا در آخرین روز این بود كه لشكریان اسامه را راهی كنید ، خدا هر كس را كه به این لشكر نرود لعنت كند اما خلفا به خاطر مصالح خویش به این لشكر نرفته و برای پوشاندن این قضیه گفتند رسول خدا فرموده است : لشگر اسامه را راهی كنید ، و در جزیرة العرب دو دین باقی نگذارید . و به همین جهت دستور دادند كه همه اهل نجران را كه مسیحی بودند از جزیرة العرب بیرون كنند اما با یهود كه روابط خوبی با خلفا داشتند كاری نداشتند و حتی كعب الاحبار یهودی توانست نفوذ زیادی در دربار خلافت پیدا كند) و اسیران فارس و باقی ملت ها را به كتاب خدا و سنت رسول او بازمی گرداندم ( ایشان دستور دادند كه هیچ برده ای از سایر كشورها حق ورود به بلاد اسلامی ندارد مگر آنكه مولایش مجوز بگیرد و بعد از آزاد شدن در زمان مردن مولایش در صورتی كه مولا وارثی نداشت حق ارث بردن از مولا ندارد با اینكه هر دوی آنها خلاف احكام اسلامی بود ) در این صورت از گرد من پراكنده می شدند.
قسم به خدا كه مردم را دستور دادم كه در ماه رمضان غیر از نماز واجب را به جماعت نخوانند و ایشان را آگاه نمودم كه خواندن نماز مستحبی به جماعت بدعت است ؛ پس عده ای از لشكریان كه همراه من جنگیده بودند ندا دادند : ای اهل اسلام سنت عمر تغییر كرد!!! ما را از نماز مستحبی در ماه رمضان باز می دارند !!!
و ترسیدم كه بر من از سمت لشكرم شوریده همانگونه كه از این امت تفرقه و اطاعت از امامان گمراهی و دعوت كنندگان به سوی آتش دیدم .
و نیز اگر من از خمس سهم بستگان رسول خدا را می دادم كه خداوند در مورد آن فرموده است كه اگر به خدا و آنچه بر بنده مان نازل كرده ایم ایمان آورده بودید در روز جدایی ( حق از باطل) ، روزی كه دو لشكر با یكدیگر ملاقات كردند ( و حق در مقابل باطل قرار گرفت در آن روز بعد از گرفتن غنایم خمس را پرداخت كنید) . پس قسم به خدا ما همان بستگان( ِ رسول خدا) هستیم ، كسانی هستیم كه خداوند ما را با خود و با رسولش در كنار هم قرار داده است پس گفته است : (این خمس) برای خدا و رسولش و برای بستگان و یتیمان و بیچارگان و در راه ماندگان است و این آیه را در مورد ما نازل كرد تا مبادا سبب فزونی دولت ثروتمندان شما گردد ؛ پس آنچه را رسول خدا برای شما آورده است پس آن را بگیرید و آنچه شما را ( از آن ) نهی كرده است پس دست از آن بردارید و از خدا بترسید در مورد ظلم نمودن به اهل بیت رسول خدا ؛ بدرستیكه خداوند صاحب عقوبت شدیدی است برای كسانی كه به ایشان ظلم كند ؛ (این عمل خدا در اعطای خمس به اهل بیت) رحمتی بود از جانب او برای ما و ثروتی بود كه خدا بوسیله آن ما را بی نیاز ساخته بود و در این زمینه به فرستاده اش توصیه كرده بود و سهم ما را در صدقه قرار نداد ؛ و بدین سبب فرستاده اش را گرامی داشت و ما اهل بیت را نیز گرامی داشت تا مبادا به ما از كثیفی های مردمان ( صدقه ) بخوراند .
پس خدا و فرستاده او را تكذیب كردند و كتاب خدا را كه در حق ما سخن می گفت انكار نمودند و ما را از مالی واجب كه خدا برای ما قرار داده بود منع كردند ؛ و مثل آنچه ما بعد از رسول خدا دیدیم ، خاندان هیچ پیغمبری از امت آن پیغمبر ندیدند ؛ و خداوند یاری كننده ماست در مقابل كسی كه به ما ظلم نموده است ولا حول ولا قوة إلا بالله العلی العظیم
در همین یك روایت حضرت بیش از بیست مورد از بدعت های خلفای سابق را مطرح نموده و علت عدم مخالفت خویش را با آنها مشخص ساخته اند .
(الكافی للشیخ الكلینی ، ج 8 ، ص 58 ، شماره 21، تحقیق علی اكبر غفاری، طبع حیدری،دوم 1348ش)
منبع : پرسمان


علت تغییرنمازاهل سنت چه بود؟ این تغییربه چه زمانها و وقایعی برمی گردد؟ این تغییرها به چه اشكالی هستند؟ آیا این تغییرها در زمان حكومت حضرت امام علی علیه السلام هم اجرا می شد؟ آیا خود امام علی درزمان حكومت خلفا این احكام تحریف شده را اجرا می كرد؟