در این كه مدیریت جامعه پس از پیامبر گرامی (ص) به شخصیت والایی نیازمند است، جای گفتگو نیست و خرد هر انسان منصفی بر این اصل داوری می‌كند و اتفاقاً قرآن ـ بر خلاف نظر پرسشگر ـ رهبری امّت(امامت) را به صورت كلی مطرح می‌كند.

آیاتی كه امامت را مطرح می‌كنند:

1. آیه ولایت

1. «إِنّما وَلِیُّكُمُ اللّه وَرَسُولهُ وَالَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاةَ وَیُؤْتُونَ الزَّكاة وَهُمْ راكِعُون».[1]
«ولیّ شما تنها خدا و پیامبر اوست و كسانی كه ایمان آورده‌اند؛ همان كسانی كه نماز برپا می‌دارند و در حال ركوع زكات می‌دهند».

شأن نزول آیه را بسیاری از مفسران و اهل حدیث چنین نقل كرده‌اند: «سائلی وارد مسجد شد و درخواست كمك كرد. كسی به او چیزی نداد، امام علی(ع) در حالی كه در ركوع بود، با انگشت خود كه انگشتری در آن بود به فقیر اشاره كرد كه انگشتری را از دست او درآورد و رفع احتیاج نماید. او نیز جلو آمد و انگشتر را از دست امام درآورد و دنبال كار خود رفت».

در این هنگام خبر به پیامبر (ص) رسید. وی از خدا چنین درخواست نمود: «پروردگارا! همان طور كه برای موسی از خاندانش وزیری معین نمودی، برای من نیز از اهل بیتم وزیری معین فرما». در این لحظه فرشتة وحی فرود آمد و آیة یاد شده را برای پیامبر خواند.

این شأن نزول را علاوه بر علمای شیعه، 66 تن از محدثان و متكلمان بزرگ اهل سنت با مختصر تفاوتی، در كتاب‌های خود آورده‌اند. محقق فرزانه علاّمه امینی مصادر آن را در كتاب شریف «الغدیر» آورده است.[2]

اكنون باید دید چگونه این آیه مسأله امامت را مطرح می‌كند: 

توضیح این كه: «ولی» در آیه یاد شده به معنی سرپرست و كسی است كه زمام امور را به دست گیرد، لذا پدر و حاكم را ولی می‌خوانند و می‌گویند: «الأب ولیّ الطفل»، و «الحاكم ولیّ القاصر». از آنجا كه محور سخن «ولی مؤمنان» است، طبعاً، مقصود از «ولیكم اللّه» امام و حاكم آنها خواهد بود، حتی قرائن موجود در آیه و شأن نزول آن، روشن‌ترین گواه است كه مراد از «ولی»، امامت و سرپرستی است.

اینك قرائن:

1. اگر مقصود از «ولی» در «ولیّكم» غیر از ولایت و زعامت دینی و مقام سرپرستی باشد، مثلاً گفته شود مقصود از آن «محبّ» و «ناصر» است، در این صـورت منحصـر كردن مقـام به سه فـرد، بی‌جهـت خواهد بود، زیرا همه افراد با ایمـان، محب و دوست و ناصـر و یار یكدیگـرند و اختصاص به این سه نفر ندارد.

2. ظاهر آیه این است كه تنها این سه تن بر جامعه مسلمانان ولایت دارند، در این صورت باید گروهی كه ولایت دارند، غیر از گروهی باشند كه تحت ولایت هستند. اگر ولی را به معنی رهبر و سرپرست امور مسلمانان بگیریم، طبعاً این دو گروه از هم جدا و متمایز می‌شوند، امّا اگر آن را به معنی دوست و یاور بگیریم، این دو گروه، یكی می‌شوند؛ زیرا همه افراد، محب و دوست یكدیگر و ناصر و یاور هم هستند.

3. هرگاه مقصود دوستی و نصرت باشد، می‌بایست تنها به «الّذینَ آمَنُوا» اكتفا شود و دیگر به آوردن این جمله كه «در حال ركوع زكات می‌دهند»، نیازی نباشد، زیرا در جامعة با ایمان، همه افراد با یكدیگر دوست و یاور هستند؛ خواه در حالت ركوع زكات بدهند یا نه.از این رو مفاد آیه، همان است كه پیامبر گرامی(ص)، در یكی از سخنانش فرموده است: «ای علی! تو پس از من ولیّ هر فرد با ایمان هستی».[3]

لفظ «بعدی» گواه بر این است كه مقصود از «ولی» همان مقام رهبری و حكومت و سرپرستی در امور دینی و دنیوی است، نه محبت و دوستی؛ زیرا اگر دوستی بود، به زمان درگذشت پیامبر(ص) اختصاص نداشت.

2. آیه «أولوا الامر»

آیه پیشین تنها آیه‌ای نیست كه امامت و ولایت را به صورت یك اصل مطرح می‌كند، بلكه آیه اطاعت «اولو الامر» نیز نمونه‌ای دیگر است، چنان كه می‌فرماید: 

«یا أَیُّها الّذینَ آمَنُوا أَطیعُوا اللّهَ وَأَطیعُوا الرَّسُول وَأُولی الأمْرِ مِنْكُمْ...».[4]
«ای كسانی كه ایمان آورده‌اید، خدا را اطاعت كنید و از پیامبر و اولیای امر خود فرمان برید...».

«اولو الامر» در آیه كه به معنای «فرمانروایان» است، حاكی از فرمانروایی گروهی است كه اطاعت آنان در كنار اطاعت خدا و رسول ، قرار گرفته است. فخررازی در تفسیر خود، بیان شیوایی دارد و می‌گوید: از این كه اولوالامر در كنار خدا و رسول، قرار گرفته، باید گفت كه صاحبان این منصب، معصوم از گناه و پیراسته از خطا بودند؛ زیرا (گذشته از این كه در كنار دو فرد معصوم (خدا و پیامبر)واقع شده‌اند و باید با آن دو همگون باشند)، از این كه اطاعت «اولو الأمر» بدون قید و شرط لازم شمرده شده، باید گفت این فرمانروایان، انسان‌های معصومی هستند كه پیراسته از گناه و خطا می‌باشند و اگر غیر آن بود، حتماً باید حدود اطاعت آنها محدود گردد، در حالی كه قرآن، بدون حدّ و مرز اطاعت آنها را لازم شمرده است.[5]

این دو آیه (آیه‌های ولایت و اولو الامر ) مسأله امامت را به طور مستقل مطرح می‌كند، در حالی كه برخی از آیات هر چند مسأله امامت را مطرح نمی‌كند ولی شأن نزول آن حاكی است كه در این مورد نازل شده است، مانند آیه «اكمال».

3. آیه اكمال

«اَلْیَومَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دینَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَیْكُمْ نِعْمَتی وَرَضیتُ لَكُمُ الإسْلامَ دِیناً...».[6]
«امروز دین شما را برای شما كامل ساختم و نعمت خویش را بر شما تمام نمودم و اسلام را به عنوان دین برای شما پسندیدم...».

مفسران و گروهی از محدّثان ، نزول این آیه را در حجة الوداع درـ روز غدیر خم ـ روزی كه علی(ع) به مقام امامت منصوب گشت، یادآور شده‌اند.[7]

با توجه به این سه آیه، پاسخ سؤال روشن می‌شود كه مسأله امامت و ولایت در قرآن مطرح است، و هرگز قرآن آن را ناگفته نگذاشته است.

 

--------------------------------
پی نوشت:

[1] .  مائده/55.
[2] .  الغدیر، ج3، صص 156 تا 162.
[3] .  مستدرك حاكم، ج3، ص 111; مسند احمد، ج4، ص 437.
[4] .  نساء/59.
[5] .  مفاتیح الغیب معروف به تفسیر رازی:10/144.
[6] .  مائده/3.
[7] .  الدرالمنثور، ج2، ص 298; فتح القدیر، ج2، ص 57; ینابیع الموده، ص 120; تفسیر المنار، ج6، ص 463; مرحوم علامه امینی در كتاب الغدیر، نزول این آیه را در روز غدیر از مدارك بسیاری نقل كرده است (الغدر، ج1، ص 447ـ 458 از 16 منبع نقل كرده است.




منبع: پایگاه اطلاع رسانی آیت الله سبحانی

در این كه مدیریت جامعه پس از پیامبر گرامی (ص) به شخصیت والایی نیازمند است، جای گفتگو نیست و خرد هر انسان منصفی بر این اصل داوری می‌كند و اتفاقاً قرآن ـ بر خلاف نظر پرسشگر ـ رهبری امّت(امامت) را به صورت كلی مطرح می‌كند.