 یكم. این قاعده كه: «هر موجود و معلولى، علت مى خواهد»، با ملاك است، نه بدون ملاك؛ چنان كه حكیمان اسلامى، بابى را در این خصوص مطرح و آن را به «ملاك احتیاج به علت» نامیده اند. تحلیل این مسئله به طور فشرده آن است كه: اگر موضوع اصل علیت موجود به طور مطلق باشد، معنایش این است كه موجود ـ از آن جهت كه موجود است ـ نیاز به علت دارد و لازمه اش این است كه هر موجودى، نیازمند به علت باشد؛ ولى چنین مطلبى نه تنها بدیهى نیست؛ بلكه دلیلى هم ندارد و بالاتر آنكه برهان بر خلاف آن هست؛ زیرا بر اساس براهینى كه وجود خداى متعال را اثبات مى كند، موجود بى نیاز از علت هم وجود دارد. بنابراین موضوع این قاعده ـ كه هر موجودى نیازمند به علت است ـ مقیّد است، نه مطلق؛ امّا قید این موضوع چیست؟
حكماى اسلامى، معتقدند: قید موضوع قضیه مزبور «ممكن» است؛ یعنى، هر موجودى كه ذاتا امكان عدم داشته باشد و فرض نبودن آن محال نباشد، نیازمند به علت خواهد بود و حال آنكه خداوند متعال «واجب الوجود» است، نه «ممكن الوجود»؛ یعنى، فرض نبود آن محال است و وجود برایش ضرورت دارد و عدم براى او محال است. آنچه كه نیازمند به علت است، موجودى است كه بود و نبود آن مساوى است و علت مى آید و یك طرف را برطرف دیگر غالب ساخته، آن چیز را ـ مثلاً ـ موجود مى كند. چرا كه آن شى ء به خودى خود، نه مى تواند موجود شود، نه معدوم. امّا خداوند متعال «واجب الوجود» است و وجود براى او ضرورى و حتمى است. بنابراین، اینكه گفته مى شود: هر چیزى نیازمند به علت است؛ مقصود هر چیز «ممكن الوجود» است؛ نه هر وجودى تا شامل خداوند متعال ـ كه واجب الوجود است ـ نیز شود.[1]
علاوه بر آنكه اگر فرض شود خداوند ـ كه واجب الوجود است ـ باز علتى دارد كه او را به وجود آورده است، دچار تسلسلى باطل مى شویم؛ زیرا اگر یك سلسله از علل و معلولات خالق و مخلوقات را فرض كنیم ـ كه در میان آنها واجب الوجودى بالذات نباشد كه دیگر او علت و خالقى نداشته باشد ـ آن سلسله به طور مجموع و هیچ یك از آحاد آن، جداگانه وجوب پیدا نخواهد كرد و چون وجوب و ضرورت پیدا نمى كند، وجود نیز نخواهد یافت؛ زیرا هر معلولى آن گاه وجوب و سپس ـ بر حسب مرتبه ـ وجود پیدا مى كند كه امكان عدم به هیچ وجه در وى نباشد. اگر فرض كنیم وجود آن شى ء هزار و یك شرط دارد و اگر با نبودن هر یك از سلسله، مى بینیم وجوب وجود ندارد؛ زیرا بدیهى است كه خود آن واحد ـ به دلیل آنكه ممكن بالذات است ـ نمى تواند ایجاب كننده خود باشد؛ علتش نیز چنین است.
پس تمام سلسله در مرحله امكان است، نه در مرحله وجوب و حال آنكه تا به مرحله وجوب نرسد، وجود نمى یابد. تنها با وجود واجب الوجود بالذات در سلسله است كه تمام امكانات عدم سدّ مى شود. امّا چون نظام هستى، موجود است، پس واجب است و چون واجب است، پس واجب الوجود در رأس این نظام قرار گرفته و از ذات او است كه وجوب وجود بر همه ممكنات فائض شده است.[2]
منبع : پرسمان/ معارف
مگر نمى گویند كه هر چیزى آفریدگارى دارد، پس خالق خدا كیست؟
ابتدا باید دید این گفته كه: «هر چیز و هر كسى خالق و علت پدید آورنده اى دارد»، قاعده اى، بدون ملاك است یا با ملاك؟ از سوى دیگر آیا خداوند متعال این ملاك را دارد تا شامل این قاعده گردد یا خیر؟