 
آیا سیاست جزء برنامه اسلام است و آیا جامعه مسلمان باید حکومت خود را بر اساس تعلیمات اسلام برپا کند؟
نخست برای توضیح سئوال باید مراد از سه عنوان «اسلام »،«سیاست » و «دخالت اسلام در سیاست » روشن شود:
اسلام عبارت است از آنچه از جانب خداوند توسط نبی اکرم(ص)برای هدایت بشر فرستاده شده است و برای شناخت آن باید به قرآن،سنت و عقل مراجعه کرد و قرآن که اعجازش سند رسالت و آیاتش بی کم و کاست، وحی الهی است، مهمترین مرجع برای شناخت اسلام است.
«سنت » به معنای گفتار و رفتار رسول الله،  به حکم آیات قرآن متن اسلام محسوب می شود: «و انزلنا الیک الذکر لتبین للناس ما نزل الیهم »،  «واین قرآن را به سوی تو فرود آوردیم تا برای مردم آن چه را به سوی ایشان نازل شده است توضیح دهی »، «ما  آتاکم الرسول فخذوه و ما نهاکم عنه فانتهوا»،  «آنچه را فرستاده [ او ] به شما داد. آن را بگیرد و از آن چه شما را بازداشت، باز ایستید». «لقد کان لکم فی رسول الله اسوة حسنة » ، «قطعابرای شما در [ اقتدار ] رسول خدا سرمشقی نیکوست ».
«سنت ائمه اطهار» علیهم السلام نیز به حکم سنت متواتر نبوی در حدیث ثقلین ومانند آن، نزد شیعیان، متن دین به شمار می آید.
«عقل » با اثبات وجود خدا، لزوم ارسال رسل و عصمت آنان، نه تنها پشتوانه اعتقاد به دین است بلکه احکام قطعی آن به عنوان یکی از منابع شناخت اسلام محسوب می شود.
«سیاست » گرچه دارای معانی متعددی است  اما آنچه در اینجا مورد بحث است،سیاست به معنای حکومت و اداره امور جامعه است.
و مراد از «دخالت اسلام در سیاست »، این است که حوزه فعالیتهای حکومتی، ازقبیل نحوه تشکیل حکومت، اختیار تقنین و تصمیم گیریهای حکومتی، چگونگی مشارکت مردم در اداره جامعه، اختصاص اموال حکومتی و ارتباط با دول و ملل بیگانه ومسائلی از این دست که از آن، به «حقوق اساسی » نیز تعبیر می شود، جزء تعالیم اسلام است، به این معنا که از یک سو همه این مسائل در اسلام بیان شده و رای اسلام در کنارآرای دیگر مکاتب، روشن و یا از منابع آن، قابل دستیابی است، و از سوی دیگر هرفعالیتی در این حوزه در جامعه اسلامی می بایست مطابق با رای اسلام باشد و در غیراین صورت نامشروع خواهد بود.
با این بیان، مراد از «عدم دخالت اسلام در سیاست »، این خواهد بود که تصمیم گیری در این حوزه از فعالیت انسان، به خود او واگذار شده تا درباره این مسائل، تصمیم گیری وعمل نماید و دین، در این مقوله، نظر یا حکم خاصی ندارد.
در این صورت، اگر سیاستگزاران در جامعه ای که اکثریت آنها را متدینین تشکیل می دهد، در تصمیم گیری ها و همچنین در عملکردها، متاثر از دین و باورها و ارزشهای پذیرفته شده دینی نباشند، این مقدار از دخالت دین در سیاست، که مناسب منظرجامعه شناس است، مورد نظر این مقاله نیست.
با این توضیح به سئوال بازمی گردیم: آیا اسلام، تنها برای هدایت بشر به سوی سعادت اخروی آمده است و تنظیم امور جامعه و سیاست را به عهده مردم گذاشته تا آن رابه هر نحو که می خواهند، اداره کنند، یا این که حکومت و سیاست نیز در دستوررسالت و برنامه اسلام قرار دارد و می توان قوانین آن را از منابع اسلام به دست آورد؟
اگر حکومت و سیاست را خارج ازحوزه اسلام دانستیم، نخواهیم توانست حکومتی را به اسلام نسبت دهیم و آن راحکومت اسلامی بنامیم گرچه آن حکومت،در جامعه مسلمین و توسط آنان اداره شود. 
حکومت و سیاست اسلامی، آن است که از متن اسلام به دست آمده باشد.
نخست به طور اجمال، دو نظریه را دراین باره ذکر می کنیم:
اول: هدف گیری دین به سوی آخرت وتامین سعادت اخروی است و دنیا به آن میزانی که به کار سعادت اخروی می آید یادر کار آن مزاحمت می کند مورد نظر دین است.  این سخن به این حد، در خصوص مساله «حکومت »، مجمل است. آیا دخالت در امر حکومت و قانونگذاری توسط دین،از اموری است که مددکار سعادت اخروی است یا خیر؟
در مواردی، ظاهر عبارات کسانی، این است که اسلام از امور دنیا، تنها به تعیین حلال و حرام آنچه به سامان و اداره جامعه مربوط است، می پردازد اما خود، طرحی برای آن ارائه نمی کند لذا اسلام، طرحی برای حکومت و اداره جامعه ندارد.
دوم: حکومت و اداره جامعه، از مهمترین اموری است که اسلام، از آن سخن گفته است. تعالیم و فرامین اسلام در باب حکومت، شامل کلیاتی است که اولا: می تواند درتمام زمانها و مکانها و در هر سطح از تکامل علم و تکنولوژی، جامعه را اداره کند. ازجمله اسلام، اختیار قانون گذاری موقت و موردی و نیز اختیار اجرای آن را در قالب خاصی به حکومت داده است. همچنین روش و ملاکات کلی این قانون گذاری و اجرا رابیان کرده است.
ثانیا: تخطی از آن اصول، «مشروعیت » حکومت را زیر سؤال می برد و در نتیجه،تمامی قوانین و تصرفات حکومت، از درجه اعتبار ساقط می شود.
آری «اصلاح و سامان امور جامعه »، مقدمه ای برای هدف برتر اسلام، یعنی خداشناسی و خداپرستی است امااین بدان معنا نیست که آن را مغفول گذارده است.

برداشت عمومی مسلمانان از سیاست در اسلامدرک عمومی و مانوس مسلمانان از اسلام، که از آن به «ارتکاز متشرعه » تعبیرمی شود، از ابتدای ظهور اسلام تاکنون چنین بوده که گستره تعالیم و فرامین، اسلام تمامی ابعاد زندگی انسان و به ویژه حکومت و سیاست را فراگرفته است، منشا این برداشت عمومی را می توان در دو امر واقعی و عینی (نه پیشداوری ذهنی و انتظار بیهوده از دین) جستجو کرد:
1- تشکیل حکومت توسط پیامبر اسلام:
گرچه تبلیغ اسلام از آغاز بعثت، علاوه بر جنبه عبادی و ایجابی، رنگ سیاسی نیز دربعد عدم پذیرش حکومت کفر داشت اما شکوفایی سیاست اسلام با شکل گیری حکومت اسلامی، به اوج خود رسید. پیامبراکرم(ص)، قبل از هجرت، زمینه تشکیل حکومت را فراهم کرده و مسلمانان در میان خود شاهد تشکیل اولین حکومت اسلامی توسط شخص پیامبر بودند.
2- موضعگیری اسلام در تمامی صحنه های سیاست و حکومت:
تبیین دایره اموال حکومتی و بیت المال در قرآن و سنت، وجوب امر به معروف و نهی از منکر در اصلاح جامعه و جلوگیری از مفاسد آن، داوری اسلام در مجلس قضا از زبان پیامبر «انما اقضی بینکم بالبینات و الایمان »،  قانونگذاری اسلام در مجازات متخلفین وایجاد ضمانتهائی بیرونی جهت اجرای قوانین (عدم اکتفاء به ضمانتهای اخلاقی)، لمس احکام اسلام در خانه و مدرسه و بازار، نزول آیات قرآن در چگونگی و حیطه ارتباط باملل و دول بیگانه و بسیاری دیگر از احکام اجتماعی، جای شکی برای هیچ مسلمانی باقی نمی گذارد که اسلام درباره سیاست و حکومت و اداره جامعه، دارای برنامه است.
برخی از منکرین «سیاست » در اسلام، خود به این ارتکاز معترفند:
علی عبدالرازق، از معاصران اهل سنت و مدعی «جدایی دین از سیاست »، در بخش رسالت و حکومت از کتاب «الاسلام و اصول الحکم » می نویسد:
«شاید بتوان این اندیشه را که حکومت رسول اکرم - صلی الله علیه و آله - جزء برنامه رسالت آن حضرت بوده است (و در نتیجه اسلام، دارای برنامه حکومت است) سازگاربا سلیقه عمومی مسلمانان و آنچه از احوال ایشان به ذهن می رسد، دانست و آرای جمهور علماء مسلمین را نیز همین دانست.  »
در جای دیگر می نویسد:
«مسلمانان این اندیشه را با رضایت می پذیرند.  »
این ارتکاز عمومی که برخاسته از متن کتاب و سنت است و انتظار «دخالت دین درحکومت »، فضای ذهنی مخاطبان وحی و سنت را در روزگار صدر اسلام برای ما ترسیم می کند.
این فضای ذهنی، ما را در رجوع به متون دینی یاری می نماید زیرا اگر برداشت امروزما از یک آیه یا روایت، ناشی از پیش فرض «عدم دخالت دین در سیاست » باشد، به گونه ای که بدون این پیش فرض، چنین برداشتی از ظاهر آیه یا روایت صحیح نمی بود،آن برداشت حجیت نخواهد داشت، مگر آن که «عدم دخالت دین در سیاست » به صورت قطعی، ثابت و مبرهن گردد که در این صورت فضای ذهنی مذکور تخطئه شده است.

محور اصلی سیاست اسلام، امامت و رهبریمردم در امور زندگی خود دارای سیره و روشی هستند که شرع اسلام با بسیاری ازآنها موافقت، و با برخی، مخالفت کرده است. گاه روش آنان را به کلی انکار کرده، مانندربای قرضی، و گاه در اجزاء و شرایط آن تغییراتی داده است، مانند ازدواج وارث.
در باب «حکومت » نیز مردم از دیرباز روشهایی اعمال می کرده اند اما اسلام،حکومت خاصی را تشریع و تجویز نموده ست یعنی اجزاء و شرایط آن را تغییر داده ومحتوای خاصی به آن بخشیده است.
مهمترین اصل از حقوق اساسی حکومت اسلامی، یعنی «مشروعیت »، مستند به وحی است و در قالب اعطاء اختیارات در تصمیم گیریهای حکومتی به پیامبر و ولی امر ولزوم اطاعت از فرامین او وارد شده است. «اطیعوا الله و اطیعوا الرسول و اولی الامر منکم ». 
مراد از اطاعت رسول و اولی الامر، به قرینه تکرار «اطیعوا» و مهمتر از آن، به قرینه سیاق آیه، اطاعت در امر حکومت و قضا است، نبی اکرم(ص) پس از بعثت، دارای دومنزلت بود. یکی منزلت «بیان دین » برای مردم «و انزلنا الیک الذکر لتبین للناس ما نزل الیهم » و دیگری حکومت و قضا «لتحکم بین الناس بما اراک الله ». «ما این کتاب را به حق برتو نازل کردیم، تا میان مردم به [ موجب ] آنچه خدا به تو آموخته داوری کنی ».
در این که حکومت نبی اکرم(ص)، حکومتی اسلامی - به معنای مذکور در ابتدای مقاله - و نشات گرفته از وحی و بخشی از وظیفه دینی آن حضرت بوده، اختلافی میان فرق اسلامی وجود نداشته است. از فرمان هجرت گرفته تا اذن جهاد و طریق قتال وتقسیم غنائم و اموال حکومتی و رفع خصومات و حتی طریق تصمیم گیری در مسائل حکومتی، همه و همه از طریق وحی بوده است و به مقتضای اتصال وحی، مسلمانان همواره منتظر بودند تا در مسائل مربوط به حکومت، احکامی از جانب خدا نازل شود ویا آن حضرت خود، بر اساس احکام الاهی، تصمیم گیری فرماید.
این که «امر حکومت، به دست خداست »، حتی قبل از هجرت و تشکیل حکومت،توسط نبی اکرم(ص)، بیان شده بود، آنجا که حضرت در موسم حج در پاسخ به رئیس قبیله بنی عامر که پیشنهاد کرد «با تو بیعت می کنیم به شرط این که پس از تو حکومت با ماباشد» فرمود: «امر خلافت به دست خداست و آن را به هر کس بخواهد می سپارد».
اختلاف شیعه و سنی نیز در مساله خلافت پس از نبی اکرم(ص) (نه امامت که معنایی وسیع تر از خلافت دارد) بیشتر در طریق انتخاب حاکم است. در غیر این صورت اولا: هردو گروه، نظریه خود را مستند به وحی و سنت می دانند، ثانیا: در طریق اداره جامعه به قرآن و سیره نبوی تمسک می کنند
آیاتی که درباره واقعه غدیر نازل شده است به روشنی بر این نکته تصریح دارد که مساله خلافت، جزء دین است. «یا ایهاالرسول بلغ ما انزل الیک من ربک و ان لم تفعل فمابلغت رسالته.» «ای پیامبر، آنچه از جانب پروردگارت به سوی تو نازل شده، ابلاغ کن، واگر نکنی پیامش را نرسانده ای ».
آنچه پیامبر در این آیه مامور به ابلاغ آن بود، که اگر ابلاغ نمی کرد رسالت را انجام نداده بود، مساله امامت و خلافت است. در آیه دیگری که در این باره نازل شده می فرماید:
«الیوم یئس الذین کفروا من دینکم فلاتخشوهم، واخشون الیوم اکملت لکم دینکم و اتممت علیکم نعمتی و رضیت لکم الاسلام دینا.»  «امروز کسانی که کافر شده اند، از [ کارشکنی در ] دین شما نومید گردیده اند پس، از ایشان مترسید و از من بترسید. امروز دین شما رابرایتان کامل و نعمت خود را بر شما تمام گردانیدم، و اسلام را برای شما [ به عنوان ]آیینی برگزیدم ».
آخرین امید کفار برای نابودی اسلام این بود که پس از رحلت رهبر دین، شوکت اسلام رو به افول گذارد و امت اسلامی دچار تزلزل و هرج و مرج شده و از دین خود برگردند. ابلاغ «ولایت »، این امید را به یاس مبدل ساخت. از آیات مربوط به واقعه غدیر به دو نکته، که ارتباط مستقیم باموضوع مقاله دارد، توجه بیشتر می کنیم:
اول: در واقعه غدیر، آنچه از طرف رسول اکرم(ص) به مردم ابلاغ شد، ولایت علی بن ابی طالب(ع) بود. کیفیت این ابلاغ درغدیر و نگرانی حضرت از اعلام آن،بگونه ای است که تعبیر «من کنت مولاه فهذاعلی مولاه » جز با معنای «سرپرستی وولایت »، سازگاری ندارد. فرازهای نخستین خطبه غدیر، که حضرت از رحلت خود درآینده نزدیک خبر می دهد، گویای پیش بینی وضعیت امت پس از رحلت است. عبارت «الست اولی بکم من انفسکم » که دلالت براختیار تصرف در امور مسلمین و حکومت بر آنان را دارد، مفسر عبارت پس از آن،یعنی «من کنت مولاه فهذا علی مولاه » است.همچنین فرازهایی پایانی خطبه که حضرت برای انجام رسالت و ولایت علی بن ابی طالب(ع) تکبیر می گوید و مردم را وا می دارد تا به علی(ع) تبریک بگویند، و بسیاری از قرائن دیگر که علامه امینی(ره) در کتاب الغدیر جمع آوری کرده است، شاهد ین ادعاست حضرت امیر، در آن روز بصورت رسمی به جانشینی پیامبر(ص) در امرحکومت، منصوب گردید. ما در اینجا به جنبه تاریخی این نصب و آنچه پس از رحلت حضرت رسول(ص) رخ داد، نظر نداریم که تاکید بر آن مفید فایده نیست. تنها تاکیدمی کنیم که پیامبر(ص)، جانشین و خلیفه خود را از طرف خداوند و به امر او به مردم معرفی کرد.
دوم: در هر دو آیه مربوط به واقعه غدیر، این نکته تصریح شده که آنچه در آن روزابلاغ شد، جزء دین و برنامه رسالت و بلکه مهمترین جزء آن است. در آیه نخست:
1- یا ایهاالرسول بلغ. خطاب با «رسول » و دستور ابلاغ، نشان می دهد که صحبت ازوظیفه «رسالت » است.
2- ما انزل الیک من ربک. موضوع ابلاغ، وحی الهی است.
3- و ان لم تفعل فما بلغت رسالته. لسان تهدیدگویای اهمیت موضوع است.
در آیه دوم نیز تعابیر «اکملت، اتممت و رضیت » که می گوید اسلام منهای ولایت، نه کامل و تمام است و نه مورد پسند خدا، بیانگر اهمیت ولایت و حکومت در اسلام است.جای تردید نمی ماند که «حکومت »، جزء دین و برنامه رسالت است.
پس از دوران ائمه اطهار(ع)، فقیه واجد شرایط از طرف امام معصوم(ع) و به نیابت ازاو به ولایت و حکومت نصب شده است، که روایات متعددی در کتب مربوط بر آن دلالت دارد. 
در فقه نیز، تصدی «ولایت » از جانب فقیه، از جمله واجبات کفایی شمرده شده است. یعنی «ولایت فقیه » در اسلام، یک حکم اولی و واجب نفسی است.
دیگر از احکام مهم در حکومت اسلامی و اجزاء مهم حقوق اساسی اسلام، بیان حیطه اختیارات حکومت است. چنانچه گفته شد «ولی امر» به استناد آیه «اطیعوا الله واطیعوا الرسول و اولی الامر منکم » دارای اختیار تصمیم گیری در مسائل حکومتی وقانونگذاری است.
دایره قانونگذاری حکومت، شامل هر فعالیتی که در تشریع اسلامی، مباح شناخته شده و نص خاصی بر وجوب یا حرمت آن وجود ندارد، می شود. حاکم می تواند این گونه فعالیتها را که دارای احکام غیرالزامی اند، واجب یا ممنوع کند. مثلا احیای زمین درشرع اسلامی از فعالیتهای مباح است اما حاکم می تواند بنابر مصالح زمان و جامعه خود،آن را واجب یا حرام کند و یا محدودیت و شرایطی قرار دهد و اطاعت از احکام او در این امور، به حکم آیه مزبور، واجب خواهد بود.
اما نسبت به اموری که در اسلام، واجب یا حرام است، چنین اختیاری ندارد، چرا که اطاعت ولی امر نمی تواند منافی و متضاد با «اطاعت خدا» باشد. مثلا «ربا» در اسلام،حرام است و حاکم نمی تواند به صرف صلاح دید خود، برای آن حکم ثانوی جعل کند. 
آری، در فرض تزاحم دو حکم الزامی، آنجا که ترجیح یک طرف، بازتاب اجتماعی داشته باشد، حکم به ترجیح یک طرف، باید از ناحیه «ولی امر» صورت گیرد. حکم به ترجیح در تزاحم احکام الزامی، گرچه از اختیارات ولی امر است، اما حکم ثانوی محسوب نمی شود. اعطاء این اختیارات به حاکم اسلامی، از عناصر مهم سیاست اسلام است که باعث گردیده اسلام، دینی جاودان و قابل اجرا در هر زمان و مکانی باشد.
بی شک مضمون فرامین حکومتی، حتی در حکومت نبی اکرم «ص »، که بر اساس مصالح موقعیتی و زمان و مکان خاص آن صادر شده است، جزء دین و از قوانین ثابت ولایتغیر آن محسوب نمی شود اما اصل جواز صدور آن، و نیز لزوم اطاعت از آن، یک حکم ثابت و جزء دین است. احکام موردی و حکومتی که توسط نبی اکرم(ص) یاامیرالمؤمنین(ع) صادر شده است، گرچه جزء دین نیست اما از دو جهت دیگر داخل دین قرار می گیرند و منتسب به «دین » می شوند:
1 - از آنجا که این احکام، با مجوز شرعی صادر شده است و شرع نیز اطاعت از آن راواجب کرده است، به صورت غیرمستقیم و با واسطه، «حکم دینی » به شمار می آید.بدین معنا که خداوند نخست اطاعت از «ولی امر» را واجب کرد و وقتی او عملی را لازم یا ممنوع کند، آن حکم، با واسطه به «شرع » منسوب می شود. یعنی شخص می تواند دراطاعت از احکام «ولی امر»، امتثال امر «شرع » را قصد کند. اما این بدان معنی نیست که آن دستورالعملها داخل منابع دین (به معنای دین ثابت و جاودانی) قرار گرفته اند.
2 - هر گاه از مجموع یا بخشی از احکام حکومتی، ضوابطی کلی استنباط شود که بتوان با آن ضوابط، علت صدور احکام حکومتی و ملاکهای آن را به دست آورد، آن ضوابط نیز سنت و متن دین خواهد بود و مانند دیگر اجزاء دین لازم الاجرا می باشد.
منتهی ضوابط، گاه در لسان شارع به صورت مستقیم نیز بیان شده است، آیاتی چون «و شاورهم فی الامر» «و در کار[ ها ] با آنان مشورت کن » که بعضی خطب حضرت امیر ونیز قواعد فقهی مستند به کتاب و سنت مانند قاعده لاضرر و امثال آن و ملاکات باب تزاحم از این قبیل است.
آنچه تاکنون بدان اشاره شد، یعنی تعیین حاکم، حیطه اختیارات حکومت، و ضوابطو شیوه های صدور حکم از مهمترین حقوق اساسی حکومت اسلامی است. موضوعات دیگری چون اموال حکومتی، اهداف حکومت، مسئولیت همگانی و نظارت عمومی،حیطه ارتباط حکومت اسلامی با سایر ملل، جهاد، اقلیتهای مذهبی و... دیگر حقوق اساسی حکومت اسلامی را تشکیل می دهند که بررسی آنها مجالی مستقل می طلبد.

علل و شیوه های تفکیک اسلام از سیاست:چنانچه در ابتدای این نوشتار گفته شد، ارتکاز مسلمین و اندیشه غالب در آنان،همواره شمول گسترده تعالیم اسلام نسبت به سیاست و حکومت بوده است، لذامی بایست در پی کشف علل انکار احتمالی آن برآمد. از جمله علل پیدایش اندیشه جدایی اسلام و سیاست، تجربه تاریخی ناموفق کلیسا در به دست گیری قدرت وسیاست است. مهندس مهدی بازرگان به عنوان یک روشنفکر مسلمان، که در سیرتحولات فکری خود به «انکار سیاست در دین » رسید، درباره این تجربه تاریخی می نویسد:
«هزار سال ریاست بلامنازع دینی پاپها و حاکمیت قهار کلیسای کاتولیک بر پادشاهان و اشراف و مردم اروپای قرون وسطی، یادگاری جز جهل و تاریکی، رکود و عقب ماندگی و احتناق افکار یا انگیزیسیون وحشتناک به جا نگذاشت، ضمن آن که سرخوردگی و فراراز دین و خدا و بازگشت به فرهنگ یونانی به وجود آورد که همراه با تجدد ضد مذهبی بود».
او در آثار سوء ادغام اسلام و سیاست می گوید:
«وقتی مردم مؤمن و مخصوصا جوانان پر شور و امید، مواجه با ناتوانی و عجز ادیان گردند و ببینند که متصدیان و مدافعان ناچار می شوند که به اصلاح و التقاط یا عجز واعتراف بپردازند، نسبت به اعتقادات خود سرد و بدبین می گردند». 
و هم از این روست که آبشخور برخی از منکرین سیاست در اسلام، سخنان فلاسفه اروپای پس از رنسانس است، غافل از این که نه اسلام، مسیحیت است، و نه آنچه دردست کلیسا بود، مسیحیت حقیقی بود و نه آنچه اروپا با شکست دادن آن، به اوج تمدن خود رسید، دین بود.

جدا انگاری امور دنیا از امور آخرت:کسانی که در جدایی دین و دنیا سخن گفته اند، استدلال خود را بر آن بنانهاده اند که یک دسته از امور، مربوط به آخرت و ماوراء طبیعت و دسته دیگر مربوط به دنیا می باشدو دین تنها در امور دسته اول، مانند پرستش، توکل، دعا، توسل، و حداکثر ازدواج و دفن و عزاداری و مانند آن سخن گفته است و امور دیگر مانند خوراک و پوشاک و روابط اجتماعی و حکومت، که بدون دینداری نیز می گذرد، مربوط به دنیاست لذا دین از آنهاسخن نگفته است و امر آن را به دست خود انسان سپرده است.
«بر این ر. ویلسون » می نویسد:
«جریان کلی جدا انگاری دین و دنیا، به جدایی روزافزون دین از سایر نهادهای اجتماعی می انجامد و سرعت و وضوح این جدایی در امور آن نهادهایی که (همچون حقوق، سیاست، اقتصاد، والنهایه آموزش) پایه های اصلی ترتیبات زندگی اجتماعی راتشکیل می داده اند، بسیار بیشتر، و در مورد آن نهادهایی که (همچون ازدواج، خانواده واخلاق شخصی) ریشه در زندگی جماعات محلی داشته بسیار کمتر خواهد بود.» 
اما واقعیت چیز دیگری است، حیات و سعادت اخروی انسان در گرو چگونه زیستن او در این دنیاست. از دیدگاه اسلام، زندگی اخروی هر فرد توسط خود او و در این دنیاساخته می شود. بدین معنا که اعتقادات، علایق، نیات و رفتار انسان شکل دهنده شخصیت واقعی او در این دنیا و چهره حشروی در آخرت است.
قرآن، ارتباط تنگاتنگ و ناگسستنی دنیا و آخرت را، گاه در قالب «چهره انسان درآخرت »،  گاه «تجسم اعمال »  و گاه در بیان «عینیت پاداش و کیفر اخروی با اعمال دنیا»، بیان فرموده است. هر رفتاری که از انسان در این دنیا سر زند، در زندگی اخروی او مؤثر است و سعادت اخروی آدمی در گرو تصمیمات وی در همین دنیاست. از این رونمی توان عملی را یافت که تنها جنبه دنیوی داشته و در حیات آخرت موثر نباشد، و یاعملی که تنها جنبه اخروی داشته و در زندگی دنیا بی تاثیر باشد. از طرفی واضح است که رفتار، عادات و فرهنگ زندگی افراد جامعه تا چه حد متاثر از نوع و اهداف حکومت است.
حتی در جوامع امروز که حکومت، به ظاهر برخاسته از مردم است، همواره طبقه ای خاص، وسائل ارتباط جمعی، اطلاعات، ثروت و... را قبضه کرده و برانگیزنده واقعی خواست مردمند!
تاثیر حکومت بر فرهنگ زندگی مردم، حتی بیش از نقش تربیت خانوادگی است تاجایی که گفته اند «الناس علی دین ملوکهم »،  «مردم به دین و روش حاکمشان اند» و «الناس بامرائهم اشبه منهم بآبائهم»، «مردم به فرمانروایانشان شبیه ترند تا به پدرانشان ».
قرآن نیز از زبان گمراهان می گوید: «ربنا انا اطعنا سادتنا و کبرائنا فاضلونا السبیلا».  ومی گویند: «پروردگارا! ما رؤسا و بزرگتران خویش را اطاعت کردیم و ما را از راه به درکردند».
لذا حتی اگر دین، تنها برای هدایت بشر به سعادت اخروی هم بود، باز نمی توانست نسبت به دنیای او و بویژه «حکومت »، ساکت باشد چرا که سعادت اخروی انسان در گروهمه این امور است.
از آیات قرآن، دو هدف برای بعثت انبیاء بدست می آید:
یک) معرفی خدا و دعوت به او: «یا ایهاالنبی انا ارسلناک شاهدا و مبشرا و نذیرا و داعیاالی الله و سراجا منیرا»  «ای پیامبر، ما تو را [ به سمت ] گواه و بشارت گر و هشداردهنده فرستادیم و دعوت کننده به سوی خدا به فرمان او، و چراغی تابناک »دو) برپایی عدل و قسط در جامعه: «لقد ارسلنا رسلنا بالبینات و انزلنا معهم الکتاب والمیزان لیقوم الناس بالقسط » «به راستی [ ما ] پیامبران خود را با دلایل آشکار روانه کردیم و با آنها کتاب و ترازو را فرودآوردیم تا مردم به انصاف برخیزند».
همانگونه که استاد مطهری گفته است، هدف دوم نسبت به هدف اول، مقدمه است اما در عین حال، دارای ارزش ذاتی است. چرا که هدف دوم، مرتبه ای از مراتب هدف نخست است و لذا در تشریع اسلام، مورد غفلت قرار نگرفته است.

اختصاص مسائل دین به آنچه از دسترس دانش بشری خارج است:بازرگان، معتقد است که شان خداوند خالق، آن است که تعلیمات و هدایتش درحوزه ای باشد که انسان ذاتا و فطرتا از درک آن عاجز است و به جز از طریق وحی وهدایت الهی راهی به سوی آن ندارد و راه و رسم زندگی و حل مسائل فردی و اجتماعی،و به عبارت دیگر سیاست، در دسترس دانش است یعنی انسان می تواند بدون دین،زندگی خود را سیاست کند لذا دین نباید از آن سخن بگوید و اگر هم گفته باشداستطرات و طفیلی است و امر آن به دست انسان و دانش اوست. 
این سخن را باید در سه بخش تحلیل کرد:
اول: تاریخچه و علل پیدایش: منشا این دیدگاه، اندیشه های امانیستی و نیز سیانتیسم یا علم پرستی و برخی از تحلیلهای روان شناختی «دین » است که آن را ناشی از جهل به واقعیات می پندارد.
دوم: کبرای قضیه که از دو جهت محل مناقشه است:
1- دانسته های علوم جدید، نسبت به زمان نزول وحی، بسیار متاخر بوده و همچنین اختلاف آراء و تحیر در آن علوم بقدری زیاد است که ایجاب می کند که تعالیم دین، رفتاراجتماعی بشر را شامل شود.
2- حداکثر حکم عقل در این باره، عدم ضرورت موضعگیری دین در این گونه مسائل است نه لزوم عدم آن. و عقل، گرچه دین را ملزم به بیان این مسائل نداند، اما در صورت وجود بیان دینی، منقاد خواهد بود.
سوم: آیا انسان، طریق زندگی درمسیری که برای آن خلق شده است را مستقلا و بدون نیاز به راهنمائی می شناسد؟! برای پاسخ، از سه منظربه دانش انسان نظری می کنیم: دانش انسان در چارچوب ابزار آن، دانش انسان در بستر تاریخ، دانش انسان درقرآن.
1- هر روز دانشمندان در کشف جهان طبیعت به پیشرفتهای تازه ای نائل می شوند، زمین را و آنچه در آن است می جویند، به آسمانها می روندتا از آنچه ندیده اند با خبر شوند و جهان را مسخر خود سازند. علوم انسانی به شناخت انسان از پیرامون خود می پردازد، علل شکوفایی و انحطاط تمدنها را کشف می کند، تاثیر رفتارهای اقتصادی بر یکدیگر را می شناسد و....
اما آیا این دانشها برای انتخاب مسیر زندگی، کافی است؟ برای این که انسان بتواندخط سیر زندگیش را انتخاب کند و حرکت خود را در جهت کمال قرار دهد، باید سود وزیان خود را بشناسد و این نمی شود مگر با بینشهای عمیق و کلی درباره جهان. همواره «ارزشها» تابع «بینشها»ست و تا شناخت انسان از خود و جهان هستی کامل نباشد، قادربه شناخت همه سود و زیان خود نخواهد بود. گرچه پیشرفت علوم، انسان را در شناخت علل و پدیده های طبیعی یا رفتارهای اجتماعی به قلل رفیع رسانده، اما توصیه راه صحیح، علاوه بر این، متوقف بر بینش دیگری درباره ابتدا و انتهای جهان، حیات پس ازمرگ، هدف از خلقت و مسائلی از این قبیل است که دست علوم تجربی اثباتا و نفیا از آن کوتاه است. نوع نگرش علم به جهان، که از آن به «دانش » تعبیر می کنیم، انسان را درمسیر شناخت اجزاء و روابط آنها قرار می دهد، در حالی که نوع نگرش فلسفی و بخش اعتقادات دینی به جهان، که آن را «بینش » می نامیم، جهان را به عنوان یک واحد در مسیرابتدا تا انتها به او می نمایاند.
توصیه کننده راه «صحیح زندگی »، باید از کمال در بینش، ارزش و دانش برخوردارباشد. برای انتخاب «باید و نباید»، نیازمند جهان بینی است، تا هدف و کمال را نشان دهدو برای شناخت مصادیق این باید و نبایدها، نیازمند احاطه به روابط افعال و غیایات ونتایج نهایی آن است.
این که هدف و کمال انسان چیست؟ و خیر و شر او کدام است؟ از یک سو، و ابهام دربسیاری از مصادیق باید و نبایدها، مانند عدالت و ظلم، از سوی دیگر، کار را بر انسان مشکل می کند و نیاز به «دین » می افتد،  گرچه امکان شناخت فطری و عقلی در برخی ازاین امور، قابل انکار نیست.
2- همه اینها با قطع نظر از تجربه تاریخی دانش بشر است. تاریخ نشان داده است که این علوم همواره ابزار سلطه و استعمار در دست قدرتمندان بوده است. تجربه تاریخی دانش بشر، کوتاه است چرا که ظلم و ستم، فساد و فحشا، از هم پاشیدگی خانواده،پوچی و افسردگی روزافزون در جهان غرب، که مهد علم در عصر ماست، خود گویای توانایی بشر در دستیابی به راه صحیح زندگی است.
3- خداوند، قرآن را با خواندن و قلم آغاز کرد: «اقراء باسم ربک الذی خلق خلق الانسان من علق اقرا و ربک الاکرم الذی علم بالقلم علم الانسان مالم یعلم.»«بخوان بنام پروردگارت که انسان را از علق آفرید. بخوان، و پروردگار تو کریم ترین [ کریمان ] است.همان کس که به وسیله قلم آموخت. آن چه را که انسان نمی دانست [ به تدریج به او ]آموخت ».
و انسان را به تفکر و تعقل فراخواند: «لعلهم یتفکرون.» «شاید که آنان بیندیشند».
و برتری عالمان بر جاهلان را گوشزد نمود:
«قل هل یستوی الذین یعلمون و الذین لایعلمون انما یتذکر اولوا الالباب.» «بگو: آیاکسانی که می دانند و کسانی که نمی دانند یکسانند؟ تنها خردمندانند که پند پذیرند».
و در کمال نفس، شناخت فطری خوب و بد را متذکر شد:
«و نفس و ما سویها فالهمها فجورها و تقویها.»  «سوگند به نفس و آن کس که آن رادرست کرد; سپس پلیدکاری و پرهیزکاری اش را به آن الهام کرد».
اما خود می فرماید: دانشی که به انسان اعطا شده، دانشی ناچیز است:
«و ما اوتیتم من العلم الا قلیلا.»  «به شما از دانش جز اندکی داده نشده است ».
و نیز می فرماید:
«کتب علیکم القتال و هو کره لکم و عسی ان تکرهوا شیئا و هو خیر لکم و عسی ان تحبواشیئا و هو شر لکم والله یعلم و انتم لاتعلمون.»  «بر شما کارزار واجب شده است، درحالی که برای شما ناگوار است. و بسا چیزی را خوش نمی دارید و آن برای شما خوب است، و بسا چیزی را دوست می دارید و آن برای شما بد است، و خدا می داند و شمانمی دانید».
علاوه بر بیان این نقصان، که می توان آن را نقصان اقتضایی در شناخت دانست، به موانع شناخت او نیز چنین اشاره می فرماید:
«علم الانسان ما لم یعلم کلا ان الانسان لیطغی ان رآه استغنی.»  «آنچه را انسان نمی دانست [ به تدریج به او ] آموخت. حقا که انسان سرکشی می کند، همین که خود رابی نیاز پندارد».
«انه لحب الخیر لشدید.»  «و راستی او شیفته مال است ».
«و یدع الانسان بالشر دعاءه بالخیر و کان الانسان عجولا.»«و انسان [ همانگونه که ]خیر را فرا می خواند، [ پیشامد ] بد را می خواند و انسان همواره شتابزده است ».
«و حجدوا بها و استیقنتها انفسهم ظلما و علوا.»  «و با آنکه دلهایشان بدان یقین داشت،از روی ظلم و تکبر آن را انکار کردند».
«ینادونهم الم نکن معکم قالوا بلی ولکنکم فتنتم انفسکم و تربصتم وارتبتم و غرتکم الامانی حتی جاء امر الله و غرکم بالله الغرور.»  «[ دو رویان ] آنان را ندا در می دهند: آیا ما با شمانبودیم؟ می گویند: چرا، ولی شما خودتان را در بلا افکندید و امروز و فردا کردید وتردید آوردید و آرزوها شما را غره کرد تا فرمان خدا آمد و [ شیطان ] مغرور کننده، شمارا درباره خدا بفریفت ».
«فلما جاءتهم رسلهم بالبینات فرحوا بما عندهم من العلم و حاق بهم ما کانوا به یستهزءون.»  «و چون پیامبرانشان دلایل آشکار برایشان آوردند، به آن چیز [ مختصری ]از دانش که نزدشان بود خرسند شدند و [ سرانجام ] آنچه به ریشخند می گرفتند آنان رافروگرفت ».
این آیات به روشنی می رساند که از دیدگاه اسلام، ابزارهای ادراکی انسان به گونه ای نیست که مستقلا بتواند درراه تکامل خود، در رفتارهای فردی و اجتماعی، همواره مسیرصحیح را از باطل تشخیص دهد.
بازرگان، که جدایی دین از سیاست را تایید کرد، خود پیشتر در کتاب بازیابی ارزشها،در نقد اومانیسم نوشته بود:
«آنهایی که از خدا مهجور و محروم شده بودند، به قول خدا و به خلیفه خدا (انسان)روآوردند، غافل از این که انسان مختار و گرفتار خود شده بیش از آنچه بنده خدا وتصویری از او باشد پیروی از شیطان و از نفس اماره بالسوء می نماید در فطرت انسان اگر، همانطور که در روانشناسی و جامعه شناسی محقق شده است، کششهای طبیعی خدادادی برای زیبایی و کنجکاوی و نیکوکاری وجود داشته خالق هنر و علم و انسانیت و نوعدوستی شده ایم شیطنت و طاغوتیت، موجد و فساد و خونریزی هم در سرشتمان جاسازی گشته است.» 
در این جا دو نکته شایان توجه است:
اول: اصل این اندیشه و طرز پاسخ صغروی ما به آن، از سنخ مسائل کلامی و برون دینی است، در حالی که نگاه درون دینی به مسائل اسلام، جایی برای بروز این اندیشه باقی نمی گذارد و پیش از این نیز گفتیم که ریشه این سخن در رویارویی با مسیحیت بوده است. وقتی اسلام خود، حقوق اساسی در حکومت را بیان فرموده و وقتی از متن دین اسلام درمی یابیم که نبی اکرم - صلی الله علیه و آله - و ائمه اطهار - علیهم السلام - پس از آن حضرت و فقهای جامع شان در زمان غیبت برای حکومت منصوب شده اند، دیگر چه جای سؤال است که آیا اسلام حکومت دارد یا نه؟
بله نگاه اسلام به دنیا، واقع بینانه است و آن را محل امتحان و گذر می داند، لذا تمام بیان او در مسائل دنیا و از جمله حکومت، هدفدار و جهت دار است اما این هدفداری باعث نمی شود آن را منصرف از قصد سامان امور دنیا بدانیم.
دوم: این دید واقع بینانه در محدودیت دانش بشر، برای او انتظارات خاصی را از دین خاتم ایجاد کرده است. انتظار برنامه ای برای سامان دنیا و از جمله طرح حکومت، که بتواند سعادت او را در دنیا و آخرت تامین کند. این انتظارات گرچه به عنوان ارتکازات عقلایی، در فهم متون دینی بی تاثیر نیست اما نمی تواند قلمرویی را که در دین نیست، به آن تحمیل کند چرا که متن، خود سخن می گوید و انتظارات پیشین را تعدیل و یا تبدیل واصلاح می کند.

حذف «سنت » از شمار منابع دینآنان که تنظیم روابط اجتماعی و سامان امور دنیا را خارج از برنامه اسلامی می دانند،خود مواجه با انبوهی از سنت نبوی و ائمه اطهار در این باره دیده اند و بنابراین، حذف این بخش از سنت از اعداد منابع دین، راهی است آنان پیموده اند. مهندس مهدی بازرگان در مقاله «آخرت و خدا هدف بعثت انبیا» می گوید:
«حضرت رسول و امامان و بزرگان دین مانند هر انسان و بندگان مؤمن و برجستگان امت، علاوه بر وظایف رسالت و امامت، معلم و مصلح و مؤظف به خدمت و اعمال صالح بودند و می بایستی به مصداق (ولکم فی رسول الله اسوة حسنه) الگو و نمونه باشند.بنابراین در کنار وظایف نبوت و سوق دادن به خدا و آخرت، هر جا که عهده دار کاری برای زندگی شخصی یا عمومی شده اند به اصلاح و آموزش مردم و به دعوت به خیر یاامر به معروف و نهی از منکر نیز پرداخته به عنوان انسان مسلمان و خداپرست با ایمان مبادرت به خدمت و تربیت همنوعان می کرده اند تعلیماتی که این نظرها داده اند در عین ارزنده و ممتاز بودن جزء دین و شریعت حساب نمی شود و مشمول «ان هو الا وحی یوحی » نمی گردد.»
محمد سلیمان الاسقر، در کتاب «افعال الرسول »  می گوید: «افعال دنیوی رسول اکرم(ص) به هفت دسته تقسیم می شود: طبابت، زراعت، صناعت، تجارت،مکاسب دیگر، تدابیر و اداره جامعه. لزوم متابعت و تاسی در آنچه از آن حضرت در این زمینه ها به ما رسیده، متوقف است بر این که اعتقادات حضرت در این امور مطابق واقع باشد و به عبارت دیگر حضرت در این امور نیز معصوم باشد». او خود در انکار این مبنابه دو دلیل تمسک می کند:
1- آیه «قل انما انا بشر مثلکم یوحی الی » «بگو: من هم مثل شما بشری هستم [ ولی ]به من وحی می شود».
2- روایت عایشه: رسول اکرم(ص) صداهایی شنید و از آن پرسید، گفتند نخل را لقاح می دهند حضرت فرمود اگر رهایش کنند خودش اصلاح می شود و آنان لقاح را ترک کردند آن سال نخل بارور نشد، این خبر را به حضرت رساندند ایشان فرمود:
«اذا کان شیئا من امر دنیاکم فشانکم به و اذا کان شیئا من امر دینکم فالی »، «اگر کاری درباره دنیایتان است خودتان به آن رسیدگی کنید و اگر کاری درباره دینتان است به من رجوع کنید.» 
بازرگان هم برای قضاوت خود در حذف این بخش از گفتار و رفتار دلیل پیامبر وامامان(ع) از سنت و دین، دلیل مستقلی ذکر نکرده و فرضیه جدایی دین از امور دنیا را ازابتداء مفروض گرفته است.
عمده دلیل او بر جدایی دین از امور دنیا دو امر است: 1 - هدف دین منحصر در خداو آخرت است; 2 - دین منحصر است در مسائلی که دست دانش بشر به آن نمی رسد وامور دنیا در دسترس دانش بشر است.
ملاحظه می شود که نحوه قضاوت بازرگان و محمد سلیمان الاسقر در این مساله متفاوت است گرچه هر دو به یک نتیجه رسیده اند.
در این مقاله، که اصل سخن در مبنای جدایی دین از امور دنیا است، به ادله بازرگان در این مبنا پاسخ گفتیم; اما سزاوار است که پس از ابطال مبنای جدایی دین از امور دنیا واثبات امکان دخالت دین در امور دنیا و از جمله سیاست، برای قضاوت در مساله حذف گفتار و رفتار در این امور دنیا از سنت و دین به صورت مستقل و خرد به بررسی بنشینیم.
اول - اموری که «محمد سلیمان الاسقر» به عنوان افعال دنیوی رسول اکرم(ص)شمرده است، همگی از یک سنخ و در یک مرتبه نیستند. «حکومت » از آن میان، دارای سه ویژگی است که هر یک به نوعی آن را داخل دین قرار می دهد در حالی که امور دیگرفاقد این سه ویژگی اند:
اول: رسول اکرم(ص) و ائمه اطهار(ع) از جانب خداوند، متصدی امر زراعت وصنعت نشده اند و خود نیز چنین ادعائی نکرده اند. در حالی که امر «حکومت » و اداره جامعه، مسؤلیتی است که خداوند بر عهده آنان نهاده و منصب کومت برای نبی اکرم(ص)، منصبی دینی به شمار می آید. چنانکه خلافت ائمه اطهار(ع) هم منصب دینی و ابلاغ آن توسط رسول اکرم(ص) از وظایف رسالت بوده است و شاهد ما قرآن وروایات است.
دوم: اهمیت حکومت در سرنوشت دنیوی و اخروی انسان، نسبت به دیگر اموردنیوی، قابل مقایسه نیست زیرا که «حکومت » در جهت دهی شئون مختلف زندگی فردی و اجتماعی، بشدت مؤثر است. لذا لزوم تشریع و دخالت دین در امر حکومت،بیش از دیگر امور است.
بازرگان پیش از تحویل فکری خود، در جزوه «مرز بین دین وسیاست »،در پاسخ کسانی که سیاست را مانند طبابت امری تخصصی دانسته که باید به اهلش واگذار شود می گوید:
«این دسته، دانسته یا ندانسته اشتباه می نمایند، قیاس مع الفارق می کنند. میان طبابت و سیاست خیلی فرق است، عمل طبیب هر قدر ضروری و اساسی باشد، یک عمل جزئی موقت برای دورانهای کوتاهی از زندگی فرداست و چندان وسیله سوء استفاده شدید نیست... از طرف دیگر نظارت و کنترل آن آسان است و سلب آزادی از شخص نمی شود در حالی که سیاستمدار و شخص حاکم مقدرات و سرنوشت یک ملت را دردست می گیرد. مردم را در جهت مطلوب خود به کار و حرکت وامی دارد. غفلت در این امر عواقب زیان بخش عمومی و کلی دارد....» 
سوم: امور دنیوی را می توان به دو بخش تقسیم کرد:
1 - آنچه از سنخ ارتباط انسان با طبیعت است.
2 - آنچه از سنخ ارتباط انسان با انسانهای دیگر در این امور است.
بخش اول مانند فن و دانش زراعت و طبابت و صنعت و ... است که اولا با پیشرفت علوم متحول می شود; و ثانیا پیامبراکرم(ص) مردم را به طلب علم و دانش در آن ترغیب نموده است.
بخش دوم خود بر دو قسم است:
الف) ثابت: که شامل حقوق زراعت و طبابت و صنعت و ... و حقوق ثابت (اساسی)حکومت می شود، که به دلیل ثبات و مطابقت با اهداف دین، جزو دین است.
ب) متغیر: و مراد از آن، احکام حکومتی در این امور است که به دلیل عدم ثبات،مضمون آن، جزء دین نیست اما دارای جنبه های ثابتی است که از آن جهت، جزء دین قرار می گیرد.
«شهید صدر» در کتاب گرانقدر اقتصادنا، درباره حیطه قانونگذاری اسلام سخنی دارد که بی ارتباط به تفاوت مذکور نیست:
«انسان در حیات اقتصادی خود، با دو امر در ارتباط است، نخست ارتباط با طبیعت یاثروتهایی که در قالب «ابزار تولید» تجسم می یابد، و دیگری ارتباط با انسانهای دیگر، که در «حقوق » منعکس می شود. اسلام میان این دو نوع ارتباط تفاوت گذاشته است. ارتباط انسان با طبیعت، در طول زمان به تبع مشکلات جدید و راههایی که انسان در حل آن می یابد تکامل پیدا می کند و پیوسته سیطره او را بر طبیعت افزایش می دهد. اما ارتباط اوبا انسانهای دیگر متحول نمی شود چرا که این ارتباط برای حل مشکلات ثابتی به وجودآمده است. مثلا هر جامعه ای که در خلال ارتباطش با طبیعت، بر ثروتی ست یافت، بامشکل توزیع آن و تخصیص حقوق افراد و جامعه در آن مواجه خواهد شد. چه تولید درسطح نیروی بخار و برق صورت گیرد چه در سطح آسیاب دستی. قوانین اسلام درباره ارتباط نوع دوم است و لذا ثابت و جاودان است و می تواند روابط انسانها را در هر زمانی تنظیم نماید. اما گاه، پیشرفت رابطه اول بر اجتماعی تاثیر می گذارد، لذا اسلام به حاکم اسلامی این اختیار را داده است که در دایره فعالیتهای مباح قوانینی را جعل کند تا این تاثیرات را در راستای اهداف حکومت اسلامی قرار دهد.»
نتیجه آن که مسائل «ثابت » مربوط به حکومت، که از سنت به ما رسیده است چه درحقوق اساسی آن و چه در شیوه ها و ملاکهای صدور آن جزء دین محسوب می شود.
دوم - گذشته از روایات متواتری که درباره «علم الامام » در منابع روایی شیعه وجوددارد، در خصوص مساله سیاست و اداره جامعه، روایاتی وجود دارد که عصمت رسول اکرم(ص) و ائمه اطهار(ع) را در آن ثابت می کند. مرحوم کلینی بخشی از این روایات را در باب تفویض گردآورده است:
عن فضیل بن یسار قال: سمعت اباعبدالله(ع) یقول لبعض اصحاب قیس الماصر: ان الله عزوجل ادب نبیه فاحسن ادبه فلما اکمل له الادب قال: «انک لعلی خلق عظیم »، ثم فوض الیه امرالدین و الامه لیسوس عباده فقال عزوجل: «ما آتاکم الرسول فخذوه و ما نهاکم عنه فانتهوا»و ان رسول الله(ص) کان مسددا موفقا مؤیدا بروح القدس، لایزل و لایحظی فی شی ء مما یسوس به الخلق متادب باداب الله.... 
فضیل بن یسار می گوید: شنیدم امام صادق(ع) به بعضی از اصحاب قیس ماصرفرمود: همانا خداوند عزوجل پیغمبرش را تربیت کرد پس نیکو تربیت کرد. چون تربیت او را تکمیل نمود گفت: «تو بر خلق و خوی عظیمی استواری » سپس امر دین و امامت رابه او واگذار فرمود تا سیاست بندگانش را به عهده گیرد سپس فرمود:
«آنچه رسول برای شما آورده بگیرید و از آنچه شما را نهی کرده بازایستید» همانارسول خدا استوار و موفق و مؤید به روح القدس بود، نسبت به سیاست و تدبیر خلق هیچگونه لغزش و خطایی نداشت. به آداب خدا تربیت شد....
در روایت دیگری از همین باب از امام صادق(ع) می گوید: «آنچه را خدا به رسولش واگذار نموده به ما واگذار کرد.» 
سوم - چنانچه گذشت، اصول کلی سیاست و حکومت در اسلام، از قرآن و سنت مفسر، (گفتار و رفتاری که ناظر به آیات قرآن است)، استفاده می شود لذا حذف این بخش از سنت هم سود چندانی به منادیان جدایی دین از سیاست نمی بخشد.
منبع : حوزه نت
«سنت » به معنای گفتار و رفتار رسول الله، به حکم آیات قرآن متن اسلام محسوب می شود: