 جهان ما جهانی است که ازلیت، سرچشمه آن و ابدیت، مقصد نهایی و قرارگاه آن است . جهانی که جاذبه کمال مطلق آن را در مسیری معنی دار و در گذرگاهی هدفمند قرار داده است .این سؤال، ذهن هر متفکری را به خود مشغول می کند که جهان - که انسان نیز جزء بسیار کوچکی از آن است، ولی در عین حال، با کل جهان سرسری می کند - از کجا آمده و به کجا می رود؟این سؤال را نباید در عرض سؤالات دیگری که ذهن بشر را به خود مشغول می کند قرار داد، بلکه از اساسی ترین سؤالات است .جهان ما جهانی است که ازلیت، سرچشمه آن و ابدیت، مقصد نهایی و قرارگاه آن است . جهانی که جاذبه کمال مطلق، آن را در مسیری معنی دار و در گذرگاهی هدفمند، قرارش داده است . جهانی که بر صراط مستقیم است و بر سنتی واحد و ثابت و تغییرناپذیر، ادامه و استمرار دارد و این، نیست مگر به خاطر اینکه پروردگار آن، بر صراط مستقیم است . چنانکه هود پیامبر به قوم سرکش خود فرمود:«انی توکلت علی الله ربی و ربکم ما من دابة الا هو آخذ بناصیتها ان ربی علی صراط مستقیم (1) » .«من بر خدایی که پروردگار من و شماست، توکل کرده ام . هیچ جنبنده ای نیست جز اینکه زمام اختیارش در ید قدرت اوست; و البته پروردگار من بر راه راست است » .خداوند قدرتمندی که همه چیز، زیر فرمان و تحت سیطره قدرت اوست، همچون قدرتمندان دیگر نیست که گرفتار خودکامگی و هوس بازی شود و قدرت خود را در راه باطل به کار گیرد . حرکت بر صراط خودکامگی و هوس بازی، حرکت بر صراط مستقیم نیست . صراط مستقیم، صراط عدل و داد و حق و حکمت است . اما صراط غیرمستقیم، صراط ظلم و استکبار و تبعیض و خیانت و عبث و بیهودگی و بطلان است .حقیقت این است که قدرتمندی مستکبران و طاغوت ها و طاغوتچه ها به زیان انسانها، بلکه به زیان حرث و نسل است و البته اینان هرگز نمی توانند در صراط مستقیم جهان و سرچشمه ازلی و غایت و هدف مطلق و حقانی آن، خللی وارد کنند . آنها در حکم مگسانند . مگس کجا و عرصه سیمرغ کجا؟ای مگس عرصه سیمرغ نه جولانگه توستعرض خود می بری و زحمت ما می داریسنت های پایدار الهیو اما قدرتمندی خداوند و اینکه او ناصیه هر جنبنده ای را در قبضه قدرت گرفته است، به سود همه آنهاست . آری خداوند همچنان که خیر مطلق بالذات است، خیر مطلق نسبی است و هیچ موجودی نیست جز اینکه به اندازه ظرفیت و استعداد خود، از جانب آن که خیر مطلق است، گیرنده فیض و کمال است و این چیزی است که از سرچشمه ازلیت، آغاز شده و تا ابدیت، استمرار می یابد; آنهم بر صراط مستقیم و بدون هیچ گونه انحراف و اعوجاج و بر اساس یک سنت پایدار و همیشگی و لایزال .سنت های غلط - که از سوی مستکبران پدید می آید - ناماندگار است; ولی سنت های الهی ماندگار و پایدار است . جهان هستی بر سنت الهی استقرار یافته و سنت الهی، تغییرناپذیر است .«. . فهل ینظرون الا سنة الاولین فلن تجد لسنة الله تبدیلا و لن تجد لسنة الله تحویلا (2) » .«آیا جز [اینکه] به سنت و راه و رسم امتهای گذشته [هلاک شوند] انتظاری دارند؟ هرگز سنت و راه و رسم الهی را تبدیل شدنی و تغییرپذیر نمی یابی » .خداوند در جاهای مختلف قرآن مجید، از سنت و راه و رسم تغییرناپذیر خود - که همان صراط مستقیم اوست - سخن گفته است . یکجا در مورد اینکه همسر افراد پسرخوانده، محرم نیستند و حکم آنها با حکم همسران فرزندان واقعی، فرق دارد، می فرماید:«ما کان علی النبی من حرج فیما فرض الله له سنة الله فی الذین خلوا من قبل و کان امرالله قدرا مقدورا (3) » .«بر پیامبر خدا در مورد حکمی که خداوند (در ازدواج با همسران افراد پسرخوانده) مقرر داشته، حرجی نیست . سنت خداوند در میان گذشتگان نیز همین است و فرمان خدا از روی حساب و قاعده بوده، (نافذ و لازم الاجرا است » .و نیز در مورد اینکه سرنوشت بدکاران، لعن ابدی است و باید هر کجا یافت شوند، دستگیر و به سختی کشته شوند، می فرماید:«سنة الله فی الذین خلوا من قبل و لن تجد لسنة الله تبدیلا (4) » .«این است سنت خداوند که در میان همه امتهای گذشته، استمرار داشته و سنت و راه و رسم خدا را هرگز تبدیل شدنی نمی یابی » .اصولا سنت های نیکو، ماندگار و سنت های زشت، ناماندگار و سنت های الهی نیکوست . آری:هر که او بنهاد ناخوش سنتیسوی او نفرین رود هر ساعتینیکوان رفتند و سنتها بماندوز لئیمان ظلم و لعنتها بماندتا قیامت هرکه جنس او بداندر وجود آید، بود رویش بدآنرگ رگ است این آب شیرین و آب شوردر خلایق می رود تا نفخ صورنیکوان را هست میراث از خوشابآن چه میراث است؟ «اورثنا الکتاب »آنچه از دریا به دریا می روداز همانجا کامد آنجا می روداز سر که، سیلهای تیز رووز تن ما جان عشق آمیز روتشریع و تکویننه تنها سنت الهی در نظام تکوین، پایدار و مستمر است، که در نظام تشریع نیز چنین است .در نظام تشریع، اصول و کلیات، تغییر نمی کند . آنچه احیانا تغییر می کند، پاره ای از جزئیات است که بر حسب شرایط و زمانها و اماکن خاص، زایل می شود; آنهم به گونه ای که مثل یا بهتر از آن را جایگزینش می کنند . چنانکه فرمود:«... ما ننسخ من آیة او ننسها نات بخیر منها او مثلها ... (5) » .«هر آیه ای را که نسخ کنیم یا آن را به دست فراموشی بسپاریم بهتر از آن یا مانند آن را می آوریم » .بنابراین، نظام تشریع تابع سنت غیرقابل تغییر الهی است . هرچند در این نظام، صورت ظاهر تغییر کند ولی همواره مصالح به نحوی که بوده یا به نحوی عالی تر و بهتر، محفوظ می ماند و چنین نیست که مصلحتی از بین برود یا به درجه ای پایین تر تنزل کند; چراکه از بین رفتن مصلحت یا تنزل آن با حکمت و عدالت خداوند متعال سازگار نیست . مقتضای حکمت، این است که مصالح زندگی انسانهاهمواره محفوظ بماند یا اگر برداشته شود، مثل یا بهتر از آن آورده شود . آریخدا گر ز حکمت ببندد دریز لطفش گشاید در دیگرینسخ و بدانسخ در نظام تشریع، مساوی است با بدا در نظام تکوین . همان طوری که در نظام تشریع، نسخ یک قانون، کاشف از این است که از آغاز، موقت و محدود بوده و به حسب واقع و در علم خداوند، دوام و استمرار نداشته است، در نظام تکوین اگر بدا حاصل شود - یعنی حادثه تلخ و ناگواری از قبیل مرگ و صاعقه و غیره، باز گردد - کاشف از این است که از اول، مصلحت نداشته و در علم خداوند، چنین گذشته است که فلان شخص نباید بمیرد و فلان حادثه نباید واقع شود و اگر بدایی حاصل نمی شد و آن واقعه اتفاق می افتاد، معلوم می شد که مصلحت در وقوع آن بوده; چنانکه اگر واقع نمی شد، معلوم می شد که مصلحت در عدم وقوع آن بوده است .به هرحال، نسخ و بدا به معنای تغییر در علم خداوند یا سنت غیرقابل تغییر و تبدیل او نیست; بلکه به معنای این است که تغییر و تبدیل، معلوم اوست . آنچه محال است تغییر علم است نه تغییر معلوم . اگر تغییر معلوم، مستلزم تغییر علم خداوند باشد، محال است . ولی اگر چنین نباشد، محال نیست; چراکه علم خداوند نسبت به حالت قبل از تغییر و بعد از تغییر، ثابت است . در حقیقت او به علم ازلی و غیرقابل تغییر خود به تمام معلومات ثابت و متغیر، علم داشته و تغیرات مستمر، موجب تغییر علم او نیست .از مساله علم که بگذریم به یک اعتبار می توانیم بگوییم: معلوم هم ثابت و غیرقابل تغییر است . معلوم غیرقابل تغییر همان سنت و راه و رسم خداوند و صراط مستقیم اوست . آنچه در نظام تشریع و تکوین اتفاق می افتد، جوهره و اصلی دارد و اعراض و فروعی . جوهره و اصل، همان سنت لایتغیر و راه و رسم عاری از اعوجاج و انحراف و صراط مستقیم اوست که در نظام تشریع و تکوین، ثابت است . هیچ حکمی - اعم از اینکه به نظام تشریع مربوط باشد یا نظام تکوین - بدون مصلحت و عاری از حکمت و خارج از برنامه عدالت نیست . این همان جوهره و اصلی است که به تعبیر قرآن مجید، صراط مستقیم و سنت خداست . به این ملاحظه نه علم تغییر می کند و نه معلوم .اما اگر به پوسته ها و ظواهر و اعراض بنگریم، ملاحظه می کنیم که هم در نظام تشریع و هم در نظام تکوین، تغییراتی هست . نام این تغییر را تغییر در معلوم می گذاریم نه تغییر در علم . و به همین بیان، نسخ و بدا را توجیه می کنیم .به گفته میرفندرسکی:هرچه عارض باشد آن را جوهری باید نخستعقل بر این دعوی ما شاهدی گویاستیمبدء و معاداگر جهان را مبدء و معادی نبود، سراسر آن بازیچه ای بیش نبود . در این صورت، جهان میدان بازی حیات طبیعی و حیوانی بود و جز تنازع بقا و حاکمیت زورمندان، هیچ چیزی رسمیت نداشت . «داروین » تکامل زیست محیطی خود را بر اصل تنازع بقا استوار ساخت . بدون شک، انسان هم باید در نظام زندگی خود تابع نظام طبیعت باشد . اگر سنت غیرقابل تغییر جهان، تنازع بقاست و ضعیف در نظام طبیعت، پایمال; و قوی، سربلند و آسوده این جهان است، چرا انسان تابع این نظام نباشد و چرا قوی بر سر ضعیف نکوبد و ضعیف را پایمال نکند و از استثمار او خودداری کند؟همه اینها باز می گردد به اینکه جهان را مبدء و معادی نباشد . بلکه کافی است که معادی در کار نباشد . آری:روزگار و چرخ و انجم سر به سر بازیستیگرنه این روز دراز دهر را فرداستیمبدء بی معاد با بی مبدء بودن، یکسان است . ازلیت بدون ابدیت، یعنی تصادف و اتفاق . این تصادف و اتفاق، اگر به معنای مبدء نداشتن است، قطعا بدون معاد هم هست . خلاصه اینکه معاد نداشتن، هم با مبدء داشتن سازگار است . و هم با مبدء نداشتن; ولی داشتن معاد بدون داشتن مبدء حکیم و عادل، ممکن نیست . به همین لحاظ است که ما می توانیم هم از راه حکمت، معاد را ثابت کنیم و هم از راه عدالت . خواجه نصیرالدین طوسی می فرماید:«و وجوب ایفاء الوعد و الحکمة یقتضی وجوب البعث (6) » .«وجوب وفای به وعده و حکمت، معاد را ایجاب می کنند» .خدایی که به بندگان وعده هایی داده، باید به وعده های خود وفا کند . خلف وعده، خلاف راستگویی و عدالت است . نبودن معاد با هدفمندی و حکمت و اصل غائیت، ناسازگار است .تصادف محال و نامعقول، تنها به معنای نبودن علت فاعلی نیست . نبودن علت غایی هم تصادف و اتفاق است . اولی را حتی مادیین هم منکرند، ولی دومی خط فاصله و مرز میان مادیگری و خداپرستی است . دغدغه مادیین، در مورد علت فاعلی نیست . آنها در مورد علت غایی دغدغه دارند . هیچکس قبول ندارد که پدیده ای بدون علت فاعلی باشد . ولی غایتمندی پدیده ها تنها مورد قبول الهیون عالم است . اینان آثار و شواهد و آیات غاایتمندی را در آینه طبیعت و در کواکب و نجوم و در دریاها و کوهها و گیاهان و حیوانات و جمادات، مشاهده می کنند . اینان هنگامی که به ظواهر غایتمندانه اشیای مختلف می نگرند، سیمای حق را مشاهده می کنند .اگر خدای عالم، حکیم و عادل نبود، چگونه ممکن بود که این همه آثار حکمت و نشانه های غایتمندی در یکایک موجودات ریز و درشت، بلکه مرئی و نامرئی را مشاهده کرد . اگر خدای عالم، خدایی عادل دادگستر نبود، چگونه ممکن بود که این همه رویه های عادلانه بر خلقت و شریعت او حکمفرما باشد؟ اگر علم او همچون ذاتش ازلی و ابدی و غیرقابل تغییر نبود، چگونه ممکن بود که سلسله معلومات و مخلوقات او نظام مند و قابل پیش بینی و محاسبه باشد؟ اگر صراط او مستقیم نبود، اگر سنت او ثابت و مستمر نبود، اگر عدالت او خدشه پذیر بود، و اگر در حکمت او خدشه و دغدغه ای بود، سنگ روی سنگ بند نمی شد . در این صورت نه تنها ضعیفان پایمال زورمندان بودند و نه تنها اغنیا، فقرا را لگدمال می کردند و نه تنها ظالمان و ستمگران مال و منال مستضعفان را می بلعیدند، بلکه خود آنها نیز پایمال راه و رسم غلط و سنت های مقطعی و روزمره و متغیر می شدند و هیچکس نمی توانست برای خود برنامه ای بریزد و با اطمینان خاطر، برای خود به تنظیم راه و رسمی و قاعده و ضابطه ای بپردازد .اگر زورمندان چهار صباحی بر توسن مراد می نشینند و تاخت و تاز می کنند، در حقیقت از نظام مندی جهان، سوءاستفاده می کنند و حلوای نقد را بر سیم نسیه و طلای ناب فردا، ترجیح می دهند (و به اصطلاح) اهل طرب «دم را غنیمت می شمارند» و خوشی زودگذر امروز را بر خوشی دیرپای فردا، مقدم می دارند و اگر ضعیفان، پایمال بلهوسی و عیاشی و خیره سری آنها می شوند، از اینکه سنت لایتغیر الهی، آنها را دفع و اینها را جذب می کند، غفلت می کنند و در حقیقت، هردو گرفتار سوءاستفاده اند . آن یکی به ضرر این یکی و این یکی به نفع آن دیگری .اینان اگر توجه می کردند که سنت الهی - یعنی همان سنت غیرقابل تغییر - در جهت حاکمیت و امامت مستضعفان و دفع و سرکوب مستکبران پیش می رود، به وظیفه خود عمل می کردند و هرگز اجازه نمی دادند که آب خوش از گلوی آنها فرو رود و در کاخ های فرعونی خود سرگرم عیش و نوش زودگذر و پوچ باشند . اینها به ازلیت و ابدیت عالم هستی وصراط مستقیم آن و سنت غیرقابل تغییری که بر آن حاکم است تو جه نمی کنند و به جریان غایتمندانه زندگی انسان و اراده حاکم بر آن، دل نمی بندند . و به همین جهت است که از آنها شلاق و از اینها پیکر و پهلوست . اینان باید پیام وحی را با گوش جان بشنوند و به این آیه قرآنی دل ببندند:«و نرید ان نمن علی الذین استضعفوا فی الارض و نجعلهم ائمة و نجعلهم الوارثین (7) » .«ما اراده داریم بر کسانی که در زمین به استضعاف کشیده شده اند منت بگذاریم و آنها را پیشوایان مردم و وارثان زمین گردانیم » .به خوبی روشن است که امامت مردم و میراث زمین، از آن مستضعفانی است که جاده صاف کن مستکبران نبوده و نیرو و توان خود را در خدمت آنها قرار نداده اند . آنهایی که عمر خود را صرف مبارزه کرده اند و از تحمل زجر و تبعید و شکنجه و شهادت، سر باز نزده اند، تقدم دارند .گوشه نشینان بی درد را در امامت و وراثت، سهمی نیست . دردمندان مبارز و پرتلاش که خواب آرام را بر دیده ظالمان حرام کرده اند، در صف نخست قرار دارند . این سنت بر بستری که از ازل تا ابد گسترش یافته است، استمرار دارد و آن قدرت بیکرانی که هم ازلی و هم ابدی است، اجرای آن را بدون تغییر و تبدیل، تضمین کرده است .بدون شک، آنهایی که به لحاظ ایده و عمل، رهبر نجات مردم بوده و هدایت ایشان را بر عهده گرفته اند، سرانجام امامت و وراثت، از آن ایشان است .امیرالمؤمنین علیه السلام فرمودند:«هم آل محمد یبعث الله مهدیهم بعد جهدهم فیعزهم و یذل عدوهم (8) » .«امامان و وارثان زمین، آل پیامبرند . خداوند بعد از جهد و تلاششان، مهدی ایشان را مبعوث می کند تا آنها را عزیز و دشمنشان را ذلیل گرداند» .1) هود، 562) فاطر، 43 .3) احزاب، 38 .4) احزاب، 62 .5) بقره، 106 .6) کشف المراد، المقصد 6، المسالة 4 .7) قصص، 5 .8) تفسیر نورالثقلین، ج 4، ص 110 .منبع : حوزه نت
جهان ما جهانی است که ازلیت، سرچشمه آن و ابدیت، مقصد نهایی و قرارگاه آن است .