توكل و نقش اسباب طبیعیبه نظر می رسد كه برخی باورها و اعتقادات با واقعیات هستی تناسب ندارند و نوعی تناقص و تضاد میان آن چه هست و آن چه باور ذهن و نگرش و گرایش آدمی را سامان می دهد یافت می شود.
البته برخی این تضادها و تناقض ها توهم است و به سبب عدم تسلط شخص به موضوع و یا موضوعات پدیدار می گردد و برخی دیگر نیز به سبب آن است كه موضوعات در مجموعه خویش به درستی قرار داده نمی شود؛ زیرا باورهای دینی كه از منبع وحی و حكمت و علم فرو فرستاده شده نمی تواند متناقض یا متضاد باشد. بنابراین ضروری است تا در یك مجموعه و شبكه دیده شود. نمونه باورها و گزاره های ایمانی را می توان به قطعات پازل تشبیه كرد كه هر قطعه گاهی نه تنها معنا و مفهوم درست و كاملی ندارد، بلكه بسیار زشت و نامناسب می نماید. اما همین قطعات بظاهر ناجور و نامتناسب هنگامی كه در كنار هم به درستی قرار گیرند و تحلیل گردند آن گاه است كه تصوری درست و كامل آفریده می شود كه همگان را به شگفتی وا می دارد.نویسنده در این نوشتار بر آن است تا با بازخوانی و تحلیل و تبیین مسئله توكل و اسباب طبیعی در زندگی فردی و جمعی، ارتباط آن دو را تشریح كند و نقش هر یك را براساس آیات و آموزه های قرآنی تبیین نماید.
چیستی توكل 
توكل به معنای اعتماد است. این واژه هرگاه با حرف جاره علی متعدی شود به معنای اعتماد و تكیه كردن به دیگری است.  بنابراین توكل علی الله به معنای اعتماد و تكیه كردن به خداست. به این معنا كه خدا را به عنوان تكیه گاه قابل اطمینان و اعتماد پذیرفته و در امور خویش به وی تكیه می كند. 
توكل در اصطلاح به معنای آن است كه شخص در امور خویش خداوند را به عنوان كسی كه سررشته همه امور و قدرت در دست اوست و اراده وی بر همه چیز حاكم است تكیه گاه خویش قرار می دهد و به امید حمایت و كمك و یاری او اقدام می كند.
برخی آن را اعتماد بدان چه نزد خدای تعالی است و مایوس شدن از آنچه در دست مردمان است، معنا كرده اند كه به نظر می رسد مراد از نومیدی آن است كه مردم را اصالت نمی بخشد و در حقیقت همه هستی را جنود و لشكر خدایی می د اند كه هرگونه خدا بخواهد عمل می كند. در حقیقت به معنای فروا الی الله، به سوی خدا بگریزید است كه در این عبارت مشخص نشده است كه از چه چیزی می بایست به سوی خدا گریخت كه در این صورت گریز از همه ما سوی الله است. این گریز به معنای پناهجویی به خداست كه در این حالت، هیچ چیز در وی تاثیر سویی نخواهد گذاشت و در پناهگاه الهی در امان خواهد بود. 
توكل در عرفانتوكل در میان اهل عرفان به عنوان مقامی بلند مورد توجه و ارج است. حافظ در بیان توكل می گوید:
تكیه بر تقوا و دانش در طریقت كافری است
راهرو گر صد هنر دارد توكل بایدش
بنابراین انسان عارف و مومن كامل در هر مقامی كه قرار دارد و از هر پایگاه و جایگاه بلندی هم كه برخوردار باشد، نیازمند توكل است. قرآن از این مسئله به عنوان تفویض امور به خدا یاد می كند. تفویض نوعی واگذاری است. در آیات قرآنی به مسئله توكل در مراتب و شرایط مختلف آن اشاره شده و واژگانی چون تفویض و توكیل و حسب برای بیان این مفهوم و اصطلاح به كار رفته است.
استفاده ، مصداقی از توكلالبته برخی از آموزه های دیگر قرآنی نیز به نوعی به مسئله توكل اشاره دارد. از جمله این آموزه ها می توان به مسئله استعاذه اشاره كرد كه به نوعی بیانگر فرمان و دستور به توكل و اعتمادجویی به خداوند در امور است تا انسان، با این روش، خود را در پناه خدا قرار داده و با تكیه و اعتماد به قدرت الهی از شر شیطان و دیگر دشمنانش از انسان ها و جنیان در امان بماند. از این رو قرآن در آیه 98 و 99 سوره نحل می فرماید به خدا از شیطان رانده شده پناه برید؛ زیرا در این هنگام شیطان هیچ گونه سلطنت و چیرگی بر كسانی كه ایمان آورده و ... و بر كسانی كه بر خداوند توكل كرده اند نخواهند داشت. این آیه به روشنی بیان می دارد كه استعاذه مصداقی از توكل و اعتماد كردن به خداست.
از ویژگی های توكل آن است كه اختصاص به خداوند داشته و تنها می بایست به خداوند توكل داشت و هرگونه اعتماد و توكل به دیگری شرك و كفر می باشد. در حقیقت توكل امری انحصاری است كه اختصاص به خدا دارد. (آل عمران آیه 122 و نیز 160 و آیات دیگر)
معنی صحیح اعتماد به نفس و رابطه آن با توكلتوكل با مسئله اعتماد به نفس نیز به مفهومی سازگار نیست. به قول حافظ شیرازی اگر هم شخص صدهنر داشته باشد نمی بایست به خود تكیه و اعتماد كند و در هر مقام و منزلتی است می بایست خداوند را تكیه گاه خویش قرار دهد. اعتماد به نفس و نادیده گرفتن خدا در امور، خود نوعی شرك و كفر به حق و جایگاه او است. بنابراین اعتماد به نفس زمانی مورد تائید است كه به معنای توجه به ظرفیت ها و توانمندی های ذاتی انسان كه خداوند در وی به ودیعت نهاده، باشد چنین شخصی با پذیرش توانایی های خدادادی خویش می بایست با توكل و اعتماد به قدرت لایزال الهی كارهای خویش را انجام دهد و خداوند را با تمام توانایی ها و باورهای خویش تكیه گاه قرار دهد و در همان حال از تكیه كردن به غیرخدا پرهیز كند. به عبارت دیگر اعتماد به نفس واقعی به معنای تكیه بر ظرفیت ها و توانایی های خویش و عدم تكیه و توجه به دیگر به جز خداست. از این رو قرآن به مردم دستور می دهد به جای این كه بر دیگری تكیه كنند و به سوی ایشان گرایش و تمایل یابند تا آنان را یاری و كمك كنند به سوی خدا بروند؛ حتی فرمان می دهد كه از تكیه بر مردم بگریزند و تنها خدا را به عنوان تكیه گاه و پناهگاه قرار دهند و او را منبع انحصاری توكل بشمارند.
با این بیان به خوبی روشن شد كه اعتماد به نفس درست به چه معنایی است و چه معنا و مفهومی از آن شرك و مصداق كفر می باشد.
هم چنین با این مطالب جایگاه واقعی توكل دانسته شد. به سخنی دیگر، توكل به معنای آن نیست كه شخص خود دست از كار بشوید و كاری را انجام ندهد و تنها با واگذاری و تفویض امور به خدا از راه های خارق العاده و بیرون از طبیعت و اسباب آن بخواهد به هدف و مقصود خویش برسد.
خداوند در آیه 159 سوره آل عمران می فرماید: فیما رحمه من الله لنت لهم و لو كنت فظا غلیظ القلب لانفضوا من حولك فاعف عنهم واستغفرلهم و شاورهم فی المر فاذا عزمت فتوكل علی الله ان الله یحب المتوكلین؛ ای پیامبر به سبب لطف و رحمت خدا بود كه با آنان نرم خویی و مهربانی كردی و اگر درشت خویی و سخت دل بودی به طور قطع از پیرامونت پراكنده شده بودند. پس اكنون هم از خطاهایشان درگذر و از خدا برایشان آمرزش بخواهد و در تدبیر امور با آنان مشورت كن و چون بر كاری تصمیم گرفتی بر خدا توكل كن كه خداوند توكل كنندگان را دوست می دارد و آنان را یاری می كند.
عدم تعارض توكل با اسباب طبیعیاین آیه به این مطلب اشاره می كند كه حاكم و فرمانروا می بایست پس از انجام مشورتهای لازم، تصمیم نهایی را بگیرد و عزم را جزم كند تا آن چه را بدان رسیده عملیاتی كند. با این همه مشروط شده كه در همان حال كه اراده و عزم بر كاری كرده و می خواهد آن را انجام دهد توكل كند. بنابراین توكل به معنای نادیده گرفتن اسباب طبیعی نیست؛ بلكه دیدن اسباب طبیعی و به كارگیری آن همراه با تكیه و اعتماد بر خداوند است، همان قادر توانایی كه به حكمت و علم خویش، بهترین چیز را برای آفریده های خویش می خواهد. 
مولوی در بیان دخالت دادن اسباب طبیعی در مساله توكل می فرماید: با توكل زانوی اشتر ببند؛ به این معنا كه همراه توكل كردن بر خداوند به اسباب طبیعی نیز توجه كن و همزمان با توكل زانوی اشتر خویش را با طناب و رسن ببند تا نگریزد. 
در مساله جنگ میان بنی اسرائیل و كنعانیان ساكن قدس نیز به مساله دخالت اسباب طبیعی اشاره شده است. در آیه 23 سوره مائده آمده: قال رجلان من الذین یخافون انعم الله علیهما ادخلوا علیهم الباب فاذا دخلتموه فانكم غالبون و علی الله فتوكلوا ان كنتم مومنین؛ دو تن از مردان حضرت موسی (ع) از كسانی كه از خداوند می ترسیدند و خداوند به ایشان نعمت خاص خویش را عطا كرده بود گفتند: شما بنی اسرائیل از دروازه های شهر قدس به درون آن روید و نیازی به جنگ و خون ریزی نیست (جمعیت شما به اندازه ای است كه همین ورود شما به شهر وضعیت جمعیتی را به نفع شما تغییر می دهد) و شما حاكمان شهر می گردید و بر مردمان آن چیره می شوید و در همان حال كه وارد شهر می شوید تنها بر خداوند توكل كنید اگر شما به خدا ایمان دارید. 
در این آیه ورود به شهر به عنوان سبب چیرگی بنی اسرائیل به قدسیان مطرح می شود اما در همان مساله، توكل به عنوان شرط ایمان عنوان می گردد. انسان مومن افزون بر این كه خداوند را خالق و مدیر و مدبر عالم می داند و بر این باور است كه اراده الهی در هر چیز باشد همان تحقق می یابد ولی در همان حال خود نیز دست به اقدام می زند و از اسباب طبیعی بهره می گیرد. 
جریان امور از راه علل و اسبابدر آیات 62 و 64 سوره انفال و نیز 67 سوره یوسف به نقش اسباب طبیعی به عنوان مجرای امور اشاره می شود تا بر این نكته تاكید گردد كه ان الله یابی ان تجری الامور الا باسبابها؛ خداوند اباء دارد كه امور جز از راه اسباب جریان یابد. 
مومن بر این باور است كه مقدرات الهی و مشیت او كه حكمت و علم و قدرت است امور جهان را می گرداند و چیزی بیرون از مشیت و اراده الهی انجام نمی پذیرد از این رو توكل بر خدا می كند و خدا را به عنوان وكیل خویش برمی گزیند و امور خویش را به او واگذار می كند اما با این حال از آن جایی كه هستی بر اساس قوانینی مدیریت می شود كه می بایست از آن ها پیروی كرد و بدان ها توجه داشت، مومن برای رسیدن به امور خویش از این اسباب به درستی بهره می گیرد. بنابراین هیچ تناقضی میان استفاده از اسباب و توكل وجود ندارد. 
اصولاً عواملی كه موجب می شود تا انسان به خداوند قادر و حكیم توكل كند باورها و اندیشه های وی نسبت به خالقیت (فرقان آیه 58 و 59) ربوبیت (انعام آیه 102) حاكمیت (هود آیه 56 و 123) حقانیت راه و هدف خداوندی (نمل آیه 79) حكمت خداوندی (انفال آیه 49) تقدیر امور به دست خدا (توبه آیه 51) مالكیت خدا (نساء آیه 132) مشیت او (اعراف آیه 89) و عزت (انفال آیه 49) و كفایت خدا (ال عمران آیه 173) و ضعف و سستی خود (یوسف آیه 67) و مانند آن است. ا ز این رو خود را به خدا واگذار می كند و می گوید تا او به عنوان وكیل، كمك كار وی باشد و هر چند كه اسباب دنیوی به مراد او نرفت در نهایت به جهت وابستگی خود به خدا و گره زدن كارهای خویش به خدا به هدف خویش می رسد و با آن كه در مورد خاص به هدف ظاهری نرسیده ولی در نهایت به آن چه می خواهد رسیده و یا می رسد. 
آثار و فواید توكلتوكل همراه با توجه به اسباب طبیعی، برای انسان، شجاعت و شهامت(یونس آیه 71) صبر و شكیبایی در برابر مشكلات (ابراهیم آیه 12)، آرامش (آل عمران آیه 172 و 173)، استقامت و پایداری (آل عمران آیه 121 و 122) ، روحیه قوی (همان)، امدادهای غیبی الهی (آل عمران آیه 160)، رضایت (آل عمران آیه 173و 174) و محبت خداوند (همان و توبه آیه 59) و در نهایت پیروزی (آل عمران آیه 122 و 123) و موفقیت را به دنبال خواهد داشت. 
بنابراین اگر تنها به این فواید و آثار توكل توجه شود ارزش و جایگاه توكل در زندگی انسان مشخص خواهد شد. به این معنا كه اگر برای توكل در كنار عمل به اسباب و استفاده از آنها نقشی جز ایجاد آرامش و تقویت روحیه و صبر و شكیبایی و استقامت ندانیم همین اندازه خود نشان می دهد كه تا چه اندازه توكل و باور به آن می تواند در زندگی فردی و اجتماعی انسان راهگشا و موثر باشد. 
آن چه مهم است كاركردهایی است كه در حوزه روانی برای توكل می توان یافت هر چند كه كاركردهای توكل بیش از این موارد پیش گفته است و به یقین تاثیرات سازنده تر و مفیدتری دارد كه در آیات قرآن به آن ها اشاره شده است. منبع:سراج نت
از امور و مسایلی كه به نظر می رسد در حوزه تناقض ها و تضادها قرار می گیرد، مسئله توكل و نقش اسباب طبیعی است.