 اگر جواب مثبت است، این تكامل چگونه است؟
«نظام برزخى»، هرچند نتیجه‏اى از حركت آدمى در دنیا است؛ ولى دنباله و تداوم آن، به شمار مى‏رود و این حركت، در جهت سیر به سوى خداوند است؛
به طورى كه چه بسا بر اثر سختى‏هاى مرحله برزخ و یا باقیات صالحات، برخى معایب و نقایص از بین رود و یا برخى كمالات، قابلیت‏ها و خصوصیات جدید به دست آید. علاوه بر اینكه با گذراندن دوران برزخ، آدمى لیاقت ورود به عالم حشر را مى‏یابد و احكامى متناسب با احكام و آثار نظام حشرى را دارا مى‏شود.
از این حقیقت با عنوان «تكامل برزخى» یاد مى‏شود كه بیانگر تداوم حركت و تحوّل در «نظام برزخى» است.
جهت فهم بهتر حركت و تكامل در برزخ، توجه به چند نكته لازم و بایسته است:
یكم. همه انسان‏ها- چه خوب و چه بد- براساس بازگشت كلى هستى به سوى خدا، در حركت‏اند و این براساس سنن حاكم بر وجود و مقتضاى آن است؛ چه این حركت براساس عشق به خداوند و طلب و خواستن باشد و چه با ردّ و انكار كمال بى‏نهایت و یا با عناد، مخالفت، عصیان و طغیان در برابر خداوند همراه باشد.
دوم. براى ورود به هر عالمى، باید روح و بدن متحول شده و قابلیت و لیاقت ورود به نظام بعدى را كسب كنند و این تحول باید در حدى باشد كه سنخیت پذیرش احكام، آثار و قوانین آن نظام را پیدا كند.
سوم. آنچه از آیات و روایات استفاده مى‏شود، دلالت بر این دارد كه روح پس از ورود به «عالم برزخ»، براساس نظام برزخى و مسیرى كه در نظام دنیایى داشته، به سیر و حركت خود ادامه مى‏دهد؛ البته تحمّل فشارها و سختى‏ها در نظام برزخى موجب تزكیه و طهارت روح مؤمن است و تا حدودى كه عالم برزخى اقتضا مى‏كند، قسمت مهمى از حجاب‏ها از چهره روح كنار زده مى‏شود و این همان تكامل روح است.
به عنوان مثال مؤمنى كه مسیرش در دنیا به سوى خداوند است، ولى در عین حال سخن چین نیز است؛ این صفت ناپسند و زشت در نظام برزخى، برایش تمثّل مى‏یابد و بر او مسلّط مى‏شود؛ چرا كه این عمل ناروا در دنیا بر روح، عقل و فكر او مسلّط بوده و در واقع بر او تسلط داشته و انسانیت او را تحقیر مى‏كرده است. باطن این كردار، در برزخ ظاهر مى‏شود؛ آن هم به شكل خاصى كه به طور مدام او را تهدید مى‏كند.
براى رهایى از این صفت بد، باید در «نظام برزخى» در حد آن عالم و به اقتضاى احكام و آثار آن نظام، فشارها و سختى‏ها را تحمل كند تا پاك شود.
براى شخص كافر و معاند نیز، فرو رفتن بیشتر در ضلالت، عناد و طرد و دورى از خداوند است و حركت او به سوى «لقاى خداوند با اسماى غضب» خواهد بود «1».
منبع :پرسمان/معارف
آیا تكامل در عالم برزخ امكان دارد؟