
با وجود این هنوز ندانسته‌ها در این حوزه بسیارند و امروزه بیش از هر زمان دیگری به ناکارآمدی و نقص‌های فرآیندهای دموکراتیک آگاهیم. اجازه بدهید از خودمان، مردمان عادی کوچه و بازار آغاز کنیم و بعد به از ما بهترانمان، سیاستمداران، بپردازیم.

افسانه رای دهنده عقلایی
در سال ۲۰۰۷، اقتصاددان آمریکایی، برایان کاپلان، در کتاب افسانه رأی دهنده عقلایی، که توسط انتشارات دانشگاه پرینستون به چاپ رسید، این دیدگاه مرسوم را به چالش کشید که رای دهندگان لزوما عقلایی رفتار می‌کنند و می‌شود فرض گرفت که در انتخابات مسئولانه رای خواهند داد مطالعات او روی مسائل اقتصادی متمرکز بود، چرا که بسیاری از تصمیمات سیاسی ریشه اقتصادی دارند، از تجارت داخلی و خارجی گرفته تا رفاه تا رشد اقتصادی تا مهاجرت و بقیه موضوعات، مطالعات او نشان می داد که مردم گرفتار برخی تعصبات غیرعقلایی هستند و این تعصبات می‌تواند تا حد افراط پیش برود، مردم در زندگی خصوصی کمتر دچار افراط می‌شوند چون می دانند هزینه یا دست کم ریسک آن در نهایت بر گردن خودشان خواهد بود اما در رفتارهای انتخاباتی هزینه تصمیمات به صورت گسترده میان کل جمعیت کشور توزیع می‌شود.

به باور کاپلان، نخستین چیزی که باید در نظر گرفت از بین رفتن مشاغل است که رای دهندگان از آن نفرت دارند. پس به اشتغال کاذب دولتی و یارانه‌های کشاورزی و حمایت از صنایع داخلی و سیاست هایی از این دست رای خواهند داد. این در حالی است که در اقتصاد ثابت شده و امروزه بدیهی فرض می‌شود که، مثلاً، به کار گرفتن هزاران نیروی مازاد در بنگاه‌هایی چون هفت تپه نه توجیه اقتصادی دارد، نه وضع صنعت کشور را بهبود خواهد بخشید، نه معیشت مردم را بهتر خواهد کرد، نه قیمت محصول نهایی را پایین خواهد آورده ته زمینه پیشرفت را فراهم خواهد کرد و هزار نه دیگر، اما رای دهندگان لزوما اقتصاددانان خوبی نیستند و خیلی اوقات قادر به تشخیص پیامدهای ثانوی سیاست‌های خوب و بد اقتصادی هم نخواهند بود. از آن طرف اما تعصبی نسبت به اشتغال وجود دارد و افزایش بیکاری کابینه ها و سیاستمداران بی‌شماری را در طول تاریخ قربانی گرفته است.

دوم اینکه رای دهندگان نسبت به خودی در مقابل بیگانه تعصب دارند از این رو به جای آنکه از مزایای تجارت آزاد استقبال کنند، نیروی کار و محصول خارجی را به مثابه تهدیدی علیه مشاغل داخلی می‌بینند، به زبان اقتصادی رفاه خود را فدای تعصب بیگانه هراسی می‌کنند. در نتیجه به سیاست های مداخله جویانه و تحریمی اقبال نشان داده و ایجاد مانع را به ایجاد فرصت برای مزایای نسبی کشور اولویت می‌بخشند.

مساله سوم این است که برخی مشکلات موجود را در مقابل بقیه مشکلات، به صورت اغراق‌آمیز بزرگ و اولی تلقی می‌کنند. در نتیجه انبوهی از مسائل کشور در چارچوب انتخابات به یکی دو مساله اغراق شده فروکاسته میشود و راهبردهای واکنشی و اغراق‌آمیزی که توسط نامزدها برای حل این مسائل ارائه می‌شود همه دیگر مشکلات را نادیده گرفته و خیلی اوقات خود مصدر به وجود آمدن مشکلاتی جدید خواهد شد که از مشکل اولیه به مراتب بزرگتر و برای مردم خطرناک‌تر است.

مساله چهارم این است که مزایای مکانیسم بازار ناچیز انگاشته می‌شود. این خود بحث مفصلی است، سخن کوتاه اینکه مفاهیمی از جنس نظم خودجوش و مزیت تسبی به راحتی قابل هضم نیستند و در عمل تشخیص آن‌ها دشوار یا بعضا ناممکن است، اما دخالت مستقیم و اعلام پیروزی و وعده معجزه برای رای دهنده ملموس است و هزاران سال است که رجال و نساء سیاسی دریافته اند که می‌توانند از بارش باران و وزش نسیم گرفته تا هر دستاورد زمینی و قدی را به نام خودشان تمام کنند. اخیرا آقای دکتر داود سوری، در جایی گفته بودند که صادرات نفت ایران صفر نخواهد شد، چراکه احتمال انتخاب یک نقطه در فضای پیوسته صفر است لطفا آقایان این یکی را دیگر مصادره نکنند و جزو توانایی‌های خود قرار ندهند. مربوط به علم آمار است.» هضم این مفهوم ساده  ممکن است برای رای دهندهای که در این باغ نیست دشوار باشد اما ادعای سیاستمدار مبنی بر اینکه اجازه نخواهیم داد صادرات نفت صفر شود یا اعلام پیروزی سیاستمدار مبنی بر اینکه به وعده ها عمل کردیم و اجازه ندادیم صادرات نفت صفر شود، هر دو ملموس و شورانگیز است.

کاپلان نتیجه می‌گیرد که باید شکست فرایند دموکراتیک را در کنار شکست دولت قرار داده و این دو را هم عرض یکدیگر بدانیم. تردیدی نیست که تصمیمات دولتی تحت تاثیر عواملی چون نفع شخصی سیاستمداران و دیوانسالاران می‌تواند دچار اعوجاج شود و مقوله‌هایی از جنس فساد اداری و فساد سیاسی از جمله دستاوردهای این موضوع هستند اما حتی اگر سیاستمداران و دیوانسالاران فرشته‌هایی معصوم بودند که موقتا از کار در بهشت مرخصی گرفته و صرفا برای پیشبرد اهداف دموکراتیک عموم مردم موقتاً به زمین آمده بودند، باز هم ممکن است کنش عمومی حاصل از فرآیند دموکراتیک، کنشی غیر عقلایی باشد، چون رأی‌دهندگان غیر عقلایی رفتار می‌کنند.

این نتیجه‌گیری حقیقت ترسناکی را نشان می دهد که متاسفانه راستی آزمایی آن در سپهر سیاسی ایران آسان است؛ دولت نهاد مناسبی برای سامان دادن به شکست بازار نیست. البته لازم است قبل از پیشتر رفتن تاکید کنم که شکست بازار بیشتر اوقات کنایه‌ است از «مطابق انتظارات و پیش‌بینی‌ها جلو نرفته و به گواه تاریخ دخالت دولتی عامل و نه بازدارنده چنین وضعیتی است چنان که بسیاری از دستاوردهای بشر امروز نتیجه شرایطی است که بدواً شکست بازار تلقی می‌شده است.

باری، فرض بگیریم که سیاستمدار و کارشناسان دولتی می دانند که یارانه انرژی عموما نصیب دهک‌های ثروتمندتر می‌شود و متناسب هزینه‌ای که برای مردم ایجاد می‌کند نفعی به عموم، به‌ویژه طبقات محروم‌تر نمی‌رساند. گذشته از مطالعات و تحلیل‌های آگاهان در رسانه ها و پژوهشکده‌ها، می‌دانیم که بسیاری از گزارش‌های رسمی نیز موثر نبودن یارانه‌های انرژی را تایید می‌کند و سیاستمدار نیز بدان معترف است اما در مقابل تعصبات غیر عقلایی رای دهنده و فشارهای عمومی نهایتا تسلیم شده و هر بار تصمیم گرفته قدمی بردارد در عمل دو قدم به عقب رفته است، شکست فرآیند دموکراتیک بسیاری اوقات مقدمه شکست دولت است. گفته می‌شود که در نظام‌های دموکراتیک، بر خلاف نظام‌های باستانی سیاستمداران بر دین مردم هستند یعنی اقبال عمومی است که تعیین می‌کند سیاستمدار به چه ارزش‌هایی اعتقاد دارد یا ندارد. هرچند این ادعا قابل بحث است و چنان که در ادامه خواهد آمد عوامل موثر بر رفتار سیاستمدار بسیارند اما دلیل تاثیر مردم پر سیاستمدار قابل تشخیص است سیاستمدار، برای آنکه سیاستمدار» باقی بماند باید رأی بیاورد. حال که از افراط و تعصبات عمومی و نتایج آن در فرآیند دموکراتیک باخبریم، بسیاری از تصمیمات سیاست‌گذار، که ممکن است بدون این دانسته‌ها مصداق جنون تلقی شود، قابل درک میشود.

درآمد سیاسی سیاستمدارانمطالعات دانکن بلک در حوزه انتخابات اهمیت انگیزه رای» را در مواضع و تصمیمات سیاستمداران و احزاب به خوبی نشان می دهد. در بخش قبل گفتیم که سیاستمدار، در نظام دموکراتیک، برای سیاستمدار ماندن لازم است رای بیاورده می‌شود جور دیگری همه این بار با کمک گرفتن از نظریه فرگشت، این گزاره را مطرح کرد: آن‌هایی که دیگر رای نمی آورند عملا از گود سیاست (در اینجا معادل خزانه ژن) حذف می‌شوند. از این‌رو چیزی به نام سیاستمداری که رای نداشته باشد وجود خارجی ندارد. بله، همه ما سیاستمدارانی را می‌شناسیم که به دلایل مختلف سال هاست در انتخاباتی شرکت نکرده اند اما هنوز از نفوذ و جایگاه سیاسی برخوردارند. این نمونه‌ها چیزی را تغییر نمی‌دهد. این افراد رای دارند صرفا فرصت نیافته اند یا نخواسته اند تا در انتخابات شرکت کنند. به این معنا که اگر در انتخابات شرکت می کردند ممکن بود رای بیاورند یا دست کم یکی از رقبای اصلی به حساب می‌آمدند. پس رای داشتن بقا و ممات سیاستمدار را تعیین می‌کند و نسبت وثیقی بین رای داشتن و نفوذ سیاسی برقرار است.

در مکتب شیکاگو سیاستمداران به دلالان تشبیه می‌شوند. از یک طرف رای دهندگان و گروه‌های لایی گر که پیگیر اصلاح و تصویب مقررات جدید هستند و از طرف دیگر مالیات‌دهندگان که قرار است هزینه آن مقررات را بپردازند (گروه مالیات‌دهندگان و رای دهندگان را نباید با یکدیگر اشتباه گرفت. هر چند برخی اوقات بین این دو گروه همپوشانی وجود دارد اما عموماً این همپوشانی خاصی نیست و می‌تواند کمتر از تصور باشد).

اجرتی که بابت دلالی نصیب سیاستمدار می‌شود رای مردم است. اگر سیاستمدار در این دلالی موفق باشد در نتیجه اش از انواع درآمدهای سیاسی دیگر نیز منتفع خواهد شد دریافت کمک‌های سخاوتمندانه مالی؛ مقام و مزایای شغل دولتی مورد عزت و احترام واقع شدن از سوی کارکنان دولتی و عموم مردم؛ جلب توجه همگانی به هنگام حمایت از موضوعات پرطرفدار؛ برخورداری از قدرت هدایت بودجه‌های مصرفی و فرصت‌های استخدامی به سمت حوزه انتخابیه خود؛ و چشم اندز مشاغل پرمنفعت پس از خاتمه دوران مسوولیت سیاسی و...

این ما را می‌رساند به تفاوت میان دولت و بازار و تفاوت میان کارآفرین و سیاستمدار . ممکن است فکر کنید که تفاوت چندانی میان انگیزه سود در کارآفرین و انگیزه رای در سیاستمدار وجود ندارد. کارآفرین می‌خواهد با ارائه کالا و خدمانی که مردم نیاز درند کسب منفعت شخصی کند، سیاستمدار هدفش رای جمع کردن است و جز با اخذ رای نمی تواند به خواسته هایش برسد. تفاوت در این است که انتخاب‌های ما در بازار داوطلبانه هستند و مایه‌اش دسترنج و مایملک ماست و ریسک و عواقب انتخاب، خوب یا بد، نیز همواره یکی از عوامل تصمیم‌گیری است، اما گزینش های سیاسی مستلزم اجبارند. مضافاً آرایی که سیاستمداران می‌خواهند کسب کننده لزوما بازتاب دهنده نظرات و ترجیحات عموم مردم نیست.

به عنوان نمونه میزان دستمزدهایی که به سیاستمداران پرداخت می‌شد تا حدودی بستگی به این دارد که از نظر مشتریان آن‌ها، درام تصمیماتی که می‌گیرند و مدت زمانی که در قدرت باقی می‌مانند تا چه اندازه است. اما در بازار سیاست، مشتریانی که وضعشان از همه بهتر است و حاضرند بیشترین دستمزد را به سیاستمداران پرداخت کنند، گروه های کوچکی هستند که منافعی متمرکز دارند و نه توده‌های پراکنده و ناآگاه مردم، به همین دلیل، سیاستمداران توجهشان بر مطالبات گروه‌های ذی‌نفع سازمان یافته و پرهیاهو معطوف می‌شود و اغلب اوقات به خواسته‌های آن‌ها تن می‌دهند - شاید با این برآورد که گروه‌های ذی‌نفع می‌توانند توده‌های بی اعتنا و ناآگاه را به همراهی با تصمیمات آن‌ها ترغیب کنند. انگیزه رای مشکلات دیگری نیز به بار می آورد. مثلا سیاستمداران برای حمایت از صرف بودجه دولتی در حوزه‌های انتخابیه خودشان انگیزه نیرومندی دارند، حتی اگر بدانند که صرف این بودجه در آن مناطق به ضرر کشور است. همیاری در رای، که در آن سیاستمداران آگاهانه از طرح‌های غلط و ریخت‌وپاش در حوزه‌های مربوط به همکارانشان حمایت می‌کنند تا بعد از حمایت همکارانشان در حوزه‌های خود بهره‌مند شوند، ممکن است چنین مشکلاتی را وسعت بخشد.

رشوه انتخاباتیاما شاید بدترین نتیجه انگیزه رأی، رشوه انتخاباتی است که معمولا درست پیش از انتخابات آغاز می‌شود و طی آن سیاستمدار به منظور جلب آرای عمومی به هر دستاویز پرطرفداری که برای او رای بخرد متوسل خواهد شد، رشوه انتخاباتی نه فقط لازم نیست از توجیه و منطق اقتصادی برخوردار باشد، بلکه اصلا ضرورتی ندارد عملی بوده یا هزینه اجرای آن قابل تامین باشد. به عبارت بهتر، رشوه انتخاباتی از آن موضوعاتی است که مشمول قانون کهن «گی داده که گرفته!» است. در دوران پیش از انتخابات وعده چنین رشوه‌هایی به آسانی مطرح شده و عملی کردن آن آسان می‌نماید. تنها پس از انتخاب است که مشکلات و موانع بر سر راه تحقق رشوه معلوم می‌شود. البته سیاستمداران معمولاً از این نمد نیز کلاهی درست می‌کنند و ضمن مظلوم‌نمایی وانمود می‌کنند سخت مشغول تلاش برای تحقق وعده‌ها هستند اما عواملی چنین و چنان در جریان است که اجازه این کار را به آن‌ها نمی‌دهد.

به عنوان نمونه وعده‌هایی نظیر رایگان کردن آب و برق و گاز و تلفن‌خانه‌های زیر ۸۰ متر مثال خوبی از این جنس است معروف است که خیلی اوقات واقعیت از خیال و رویا عجیب‌تر است. حکایت ماست اگر امروز در هر جای دنیا اقتصاددانی چنین طرحی را به عنوان نمونه رشوه انتخابانی مطرح کند آنقدر به دور از واقعیت و عجیب خیلی چیزهای دیگر به نظر خواهد رسید که سالن کنفرانس را در خنده حضار غرق خواهد کرد. اما سیاستمدار ایرانی با اطمینان خاطر، در نتیجه مجموعه‌ای از ضرب و تقسیم‌های ذهنی آن را به عنوان نه فقط یک ایده خام بلکه یک باید مطرح می‌کند.

البته هر رای دهنده عاقلی می‌داند که رایگان شدن هزینه‌های انرژی برای برخی از خانه‌ها و افزایش تصاعدی همین هزینه‌ها برای بخش دیگری از خانه‌ها چه عواقبی خواهد داشت. از انفجار قیمت واحدهای کوچک بگیرید تا فسادهای حاشیه‌ای ناشی از مجوز بازی و تغییر اندازه واحد و سوء استفاده از منابع واحدهای مجانی و افزایش خانه‌های خالی تا منابعی که برای اجرای چنین طرحی وجود ندارد و دولتی که هم‌اکنون گرفتار کسری بودجه است تا هزینه خارج از شماره‌ای که چنین طرحی به ساختار شهری کشور تحمیل می‌کند و عمری که از انبوه ساختمان‌های ۳۰ و ۴۰ و ۵۰ ساله سالم کشور که در قواره‌های بزرگ‌تر ساخته‌ شده‌اند کم می‌کند و تاثیر آن بر قیمت مصالح و هزینه تمام شده واحد مسکونی و هزار داستان و فساد و بحران دیگر. کافی است نسبت گروه رایگان به گروه تصاعدی را مقایسه کنیم تا متوجه شویم که صرفه‌جویی‌ای در کار نخواهد بود و منابع باقیمانده آب و زیرساخت تحت فشار برق کشور با بحران‌های جدی‌تری مواجه خواهد شد، بگذارید وارد آسیبهای اجتماعی و تاثیر بر ازدواج و هرم جمعیتی و صدها موضوع مهم و جدی دیگر نشویم از همه اینها مهمتر اگر با دقت به وعده توجه کنیم صدای خرد شدن کمر آسیب پذیرترین اقشار جامعه را از حالا می‌توان شنید. همان‌هایی که تامین هزینه مسکن بیشترین سهم از درآمدشان را به خود اختصاص داده و با چند بر عائله هر سال در جست و جوی اجاره واحد کوچک‌تری هستند. طرح نبوغ آمیز حضرتش موج جدیدی از حاشیه‌نشینی به ارمغان خواهد آورد. چه باک؟ هزینه انرژی در حال افزایش است و عموم مردم فشار روزافزون آن را در این شرایط سخت احساس می‌کنند، سیاستمدار روی استیصال اقشاری حساب می‌کند که پس از صبح تا شب دویدن آخر ماه گردنشان مقابل خانواده کج است و هرگز رویای مسکن بیش از ۸۰متری را نمی‌بینند. سیاستمدار روی تعصبات غیر عقلایی رای دهنده حساب می‌کند، روی اقتصاددان نبودن و بی‌اطلاعی از عملی بودن یا نبودن طرح و نداشتن آثار آن، نه بضاعت عقلی و آینده‌نگری او.
فرآیند دموکراتیک و حاکمیت قانونهرچند برخلاف تصور خیلی‌ها تحلیلگر لزوما قرار نیست راهکاری هم ارائه بدهد و تعهدش محدود به درک محیط و ارائه تحلیل صحیح است اما بد نیست چند کلمه ای هم برای آن دسته از خوانندگانی که پیگیر راهکار هستند اختصاص دهیم تفکیک و استقلال و توازن قوا (در مقابل امتزاج قوا و تشویق به یکپارچگی و ایجاد مجالس چندگانه همه ابزارهایی برای کنترل مشکلات عدیده فرآیند دموکراتیک هستند. اما، چنان که مکاتب مدرن اقتصاد سیاسی از جمله مکتب ویرجینیا دریافته اند، مهم ترین ابزار برای مبارزه با پدیده‌هایی چون رشوه انتخاباتی قوانین اساسی است. البته مقصود از قوانین اساسی در اینجا شعارهای ملی پسندیده و نیکو و آرمان های والایی که مردمان کشور بدان التزام بورزند، نیست. مقصود محدود کردن قدرت سیاسی و جدی گرفتن این محدودیت‌ها و مجازات خاطیان است. اگر، یا شاید بهتر باشد بگوییم وقتی از این مهم ترین ابزار استفاده نشود خدمتگزاران هر کشوری در تلاش برای رقابت با یکدیگر تیشه به ریشه آن کشور خواهند زد. اتفاقی که امروز در کشورهایی چون آمریکا شاهد آن هستیم. بسیارانی به‌درستی راز بقای آمریکا را در قانون اساسی درخشان آن دانسته اند. هرچند در طول زمان قانون اساسی آمریکا جراحت‌هایی برداشته اما جدی گرفتن آن و برپایی حاکمیت قانون باعث شده که آمریکا کهن‌ترین جمهوری دنیای امروز باشد و سیاستمداران فاسد و عوام ‌فریبش به رغم تلاش های بسیار هیچ وقت نتوانسته اند در بلندمدت بقای آن جمهوری را به خطر بیندازند. در فقدان قوانین اساسی محدود کننده و قوایی که یکدیگر را مهار کنند، سیاستمدار برای تضمین بقای سیاسی خود یا حزبش به هر دستاویزی متوسل خواهد شد. البته میزان آگاهی و متوسط مقداری که مردم در هر جامعه‌ای برای مشارکت سیاسی هزینه می‌کنند اهمیت تعیین ‌کننده‌ای دارد. هزینه مشارکت سیاسی، به میزان وقت و منابع و اراده‌ای اشاره دارد که مردمان هر جامعه‌ای صرف مطالعه و بررسی و مشارکت در اتخاذ تصمیمات جمعی می‌کنند. اما به خصوص در جوامع بزرگ معمولا اثر ناآگاهی عقلایی و تعصبات غیر عقلایی به‌مراتب بیشتر از هزینه‌ای است که مردم حاضرند برای مشارکت سیاسی بپردازند و سیاستمداران نیز از چنین فرصت‌هایی استقبال و به نحو احسن از آن استفاده می‌کنند
خلاصه‌اش می‌شود اینکه هرچند در اتخاذ خیلی تصمیمات نقشی نداریم اما نهایتا از ماست که بر ماست.

منابع:
1. The Myth of the Rational Voter, Caplan
2. Public Choice, Butler
3. Calculus of Consent, Tullock / Buchanan
4. The Theory of Committees and Elections, Black
منبع: تجارت فردا
مطالعه انتخابات سیاسی انسان را فروتن و بعضاً شرمنده می‌کند. پیش از دو هزار و پانصد سال است که در حال آزمودن فرآیندهای دموکراتیک هستیم و برخی از بزرگ‌ترین اندیشمندان تاریخ بشر عمرشان را صرف بحث و بررسی آن کرده اند.