
 «ریاضت» در لغت چند معنا دارد:
 1. تحمل رنج و تعب براى تهذیب نفس و تربیت خود یا دیگرى.
 2. تمرین و ممارست.
 3. كوشش و سعى.
 4. گوشه نشینى توأم با عبادت و كفّ نفس[1].
 در اصطلاح؛ یعنى، تحمل رنج و مشقت و از نظر جسمانى خود را در محدودیت قرار دادن و در قبال آن به یك توانمندى هاى روحى رسیدن.
 انواع ریاضت
 از یك چشم انداز مى توان ریاضت را به دو نوع تقسیم كرد:
 1. ریاضت به صورت مطلق؛ قطع نظر از آموزه هاى دینى.
 2. ریاضت در قالب آموزه هاى دینى و براساس معیارهاى شرعى.
 فرق هاى این دو عبارت است از:
 یكم. ریاضت به معناى مطلق، عبارت است از اینكه انسان از هر راه ممكن، جسم خود را به مشقّت بیندازد تا مهارت ها و توانمندى هایى را در بعد روحى به دست آورد؛ قطع نظر از اینكه آیا چنین عملى از نظر احكام شرعى و مبانى دینى صحیح است یا نه. از این رو مرتاضانى كه بدون در نظر گرفتن شریعت الهى، ریاضت مى كشند، براى رسیدن به هدف خود، هر عملى را انجام مى دهند! حال فرقى نمى كند این كار از نظر شرعى حرام باشد، یا با كرامت انسانى سازگار نباشد؛ زیرا آنان بر این باورند كه فلان عمل، موجب تقویت روح یا اراده شان مى شود. حال آنكه در ریاضت هاى دینى (مانند روزه)، هرگز فرد از چارچوب شریعت خارج نمى شود و هر قدرت و نیرویى براى او مطلوب نیست. او براساس احكام الهى روزه مى گیرد؛ زیرا اعمال احكام دینى، براى این است كه انسان را در حوزه عبودیت خدا قرار دهد و او را به مقام قرب الهى برساند. پس نتیجه واثر ریاضت هاى شرعى و غیرشرعى كاملاً با هم متفاوت است.
 دوم. فرق دیگر ریاضت دینى با ریاضت غیردینى، این است كه دین، به انسان اجازه ضرر زدن به خود یا به دیگرى را نمى دهد و اعمال او همواره باید فایده عقلایى داشته باشد. براى مثال روزه عمل واجبى است كه افراد مكلّف، باید آن را بگیرند. اما همین روزه اگر در جایى موجب آسیب شدید جسمانى، یا بیمارى و یا تشدید آن گردد، حكم آن لغو مى شود و چنین فردى نباید روزه بگیرد.
 در حالى كه مرتاض، ممكن است عملى را به این جهت انجام دهد كه موجب تقویت اراده شود و كارى ندارد به اینكه این عمل ممكن است براى او ضرر داشته باشد یا نه. به عبارت دیگر بر اساس قاعده كلى «لاضرر و لا ضرار فى الاسلام»، ضرر رساندن و ضرر دیدن در اسلام و احكام آن، قرار داده نشده است. همچنین بر اساس قاعده «لا یُكَلِّفُ اللّهُ نَفْساً إِلاّ وُسْعَها»[2]، خداوند براى هیچ كس بیشتر از توانایى اش تكلیف نمى كند. مرتاض این قواعد و اصول را نه تنها مد نظر ندارد؛ بلكه ممكن است برخلاف آن عمل كند؛ به این جهت كه مى خواهد با ریاضت، ابعاد روحى و روانى خود را تقویت كند. از همین رو بسیارى از احكام اولیه، ممكن است در مورد عده اى، تغییر كند یا آن تكلیف اولیه از دوش آنان برداشته شود. براى مثال اگر كسى بیمار است و روزه گرفتن براى او ضرر دارد، یا درمان او را به تأخیر مى اندازد و نیز افرادى كه مسافر هستند، نباید روزه بگیرند.
 سوّم. فرق دیگر مربوط به انگیزه و هدفى است كه مرتاض دنبال مى كند. اگر از مرتاض سؤال شود انگیزه و هدف تو از این عمل چیست، ممكن است بگوید: براى تقویت روح، یا به جهت تقویت اراده، یا به دلیل اینكه بتوانم توانایى به دست آورم. اما نخستین شرط روزه این است كه روزه دار، باید نیت و قصد «قربت» كند: «انما الاعمال بالنیات»[3]. البته روزه دار نیز ممكن است انگیزه اش دستیابى به بهشت و نعمت هاى بهشتى باشد؛ اما باید قصد «قربة الى الله» كند. او مى خواهد در قالب بندگى، رضایت خدا را به دست آورد و به دنبال آن، از نعمت هاى مادى و معنوى نیز بهره بگیرد. پس در ریاضت هاى الهى، قصد و انگیزه الهى است؛ ولى معلوم نیست مرتاض چنین هدفى را دنبال كند.
 چهارم. یكى دیگر از فرق هایى كه بین ریاضت هاى غیر دینى و ریاضت هاى دینى وجود دارد، به كارگیرى محصولات و نتایج ریاضت است. یك انسان مؤمن ـ كه در قالب عمل به احكام الهى به كمالاتى دست مى یابد ـ هرگز حاضر نیست از این كمالى كه به دست آورده، سوء استفاده كند و در راه حرام، آن را به كار گیرد. اما مرتاض ممكن است در اثر ریاضت، توانمندى هایى به دست آورد و در راه غیرصحیح و غیرمشروع از آن استفاده كند. حال ممكن است سؤال شود: مگر مى شود انسانى از طریق ریاضت هاى غیر دینى، به جایى برسد؟
 جواب آرى است؛ زیرا ریاضت و نتایج آن، تحت نظام علّى و معلولى قرار دارد؛ یعنى، اگر علت (به مشقّت انداختن جسم) ایجاد شد، معلول (تقویت روح در بعدى از ابعاد) نیز حاصل مى شود. حال این علّت و معلول، ممكن است در قالب یك نظام ارزشى و الهى شكل بگیرد و یا ممكن است خارج از این نظام باشد. درست مثل یك چاقوى تیز كه مى توانیم در راه صحیح و یا غلط از آن بهره بردارى كنیم و ممكن است این چاقو از طریق صحیح تیز شده باشد و یا از راه غصبى. بنابراین تقویت روح چیزى شبیه تیز كردن چاقو است. پس در سایه ریاضت هاى دینى، علاوه بر اینكه نفس انسان قدرتمند مى شود و او به كمالاتى مى رسد؛ به سعادت واقعى و جاودان نیز دست مى یابد. این امرى است كه با ریاضت هاى غیر دینى حاصل نمى شود.

پی نوشت:
 [1]. فرهنگ معین.
 [2]. بقره 2، آیه 286.
 [3]. مستدرك الوسائل، ج 1، ص 90.
منبع : پرسمان دانشجویی
آیا روزه نوعى ریاضت نیست؟ اگر چنین است تفاوت آن با ریاضت هاى غیردینى در چیست؟