
در روایتی امام صادق(ع) می‌فرماید:

«سُئِلَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ(ع) عَنِ الْإِیمَانِ، فَقَالَ: إِنَّ اللهَ عَزَّ وَ جَلَّ جَعَلَ الْإِیمَانَ عَلی أَرْبَعِ دَعَائِم: عَلی الصَّبْرِ وَ الْیَقِینِ وَ الْعَدْلِ وَ الْجِهَادِ، فَالصَّبْرُ مِنْ ذَلِك عَلی أَرْبَعِ شُعَبٍ: عَلی الشَّوْقِ وَ الْإِشْفَاقِ وَ الزُّهْدِ وَ التَّرَقُّبِ، فَمَنِ اشْتَاقَ إِلی الْجَنَّةِ سَلَا عَنِ الشَّهَوَاتِ وَ مَنْ أَشْفَقَ مِنَ النَّارِ رَجَعَ عَنِ الْمُحَرَّمَاتِ وَ مَنْ زَهِدَ فِی الدُّنْیَا هَانَتْ عَلَیْهِ الْمُصِیبَاتُ وَ مَنْ رَاقَبَ الْمَوْتَ سَارَعَ إِلی الْخَیْرَات»[3]؛

از امیرمؤمنان علی(ع) درباره ایمان سؤال کردند، حضرت فرمود: خداوند عزوجل ایمان را بر چهار پایه قرار داده است: ۱. صبر ۲. یقین ۳. عدالت ۴. جهاد.

و صبر چهار شعبه دارد: اشتیاق و ترس و زهد و مراقبت (انتظار). پس هر که اشتیاق بهشت داشته باشد، هوس‌رانی‌ها را کنارگذارد و هر که از دوزخ بیم دارد، از چیزهای حرام روی گرداند و هر که در دنیا زهد ورزد (و بی‌رغبت شود)، مصیبت‌ها بر او آسان شود و هر که منتظر مرگ باشد، با انجام دادن نیکی‌ها شتاب کند.

این فرمایش حضرت، حاکی از نگاهی جامع و همه‌جانبه به صبر و شکیبایی در حیات دینی و دنیوی انسان است. در حدیث ارزش‌مند دیگری از ایشان چنین آمده است:

«الْحَقُّ ثَقِیلٌ؛ وَقَدْ یخَفِّفُهُ اللهُ عَلی اقْوامٍ طَلَبُوا الْعاقِبَةَ فَصَبَرُوا نُفُوسَهُمْ وَ وَثِقُوا بِصِدْقِ مَوْعُودِ اللهِ لِمَنْ صَبَرُوا، احْتَسِبْ فَکنْ مِنْهُمْ وَاسْتَعِنْ بِاللهِ»[4]؛

حق سنگین است؛ اما خداوند آن را بر اقوامی که به دنبال عاقبت به خیری هستند و خود را به صبر و شکیبایی وامی‌دارند، سبک می‌نماید. آری، حق را برای آنان که اعتماد به درستی وعدۀ خدا برای صبرکنندگان دارند، خفیف و آسان می‌گرداند. برای خداوند کار نیک انجام بده . . . و در نتیجه از صابران باش و از خدا کمک بخواه.

جابربن عبداللَّه انصاری نیز از امیرمؤمنان علی(ع) چنین نقل می‌کند:

«مِنْ کنُوزِ الجَنَّةِ الْبَرُّ وَ إِخْفاءُ الْعَمَلِ وَ الصَّبْرُ عَلَی الرَّزایا وَ کتْمانُ الْمَصائِبِ»[5]؛

نیکی و پنهان داشتن عمل برای دوری از ریا و صبر بر ناراحتی‌ها و کتمان مصیبت‌ها از گنج‌های بهشت است.

امیرمؤمنان علی(ع) ضمن دعای کمیل در مواجهه با مصایب و بلاها و صبر در مقابل تلخی‌ها و ناگواری‌ها می‌فرمایند:

«أَنَّ ذَلِك بَلاَءٌ وَ مَکرُوهٌ قَلیلٌ مَکثُه وَ یسیرٌ بَقائُه»[6]؛

غم و اندوه و ناگواری درنگش کم، بقایش اندک و مدتش کوتاه است.

و در فرازی دیگر از سخنان خود فرمودند:

«اصْبِرْ عَلی مَرارَةِ الْحَقِّ وَایاك انْ تَنْخَدِعَ بِحَلاوَةِ الْباطِلِ»[7]؛

بر تلخی حق صبر کن و بر حذر باش از این‌که تن به فریب شیرینی باطل دهی.

 شاهد مطلب حدیث ارزش‌مندی از امام صادق(ع) درباره این مهم است:

«اصْبِرُوا عَلَی الدُّنْیا فَإِنَّمَا هِی سَاعَةٌ فَمَا مَضَی مِنْهُ فَلَا تَجِدُ لَهُ أَلَماً وَ لَا سُرُوراً وَ مَا لَمْ یجِئْ فَلَا تَدْرِی مَا هُوَ وَ إِنَّمَا هِی سَاعَتُك الَّتِی أَنْتَ فِیهَا فَاصْبِرْ فِیهَا عَلَی طَاعَةِ اللهِ وَ اصْبِرْ فِیهَا عَنْ مَعْصِیةِ اللهِ»[8]؛

در این مدت زمانی که در دنیا هستید، بر حوادث و بلاها و طوفان‌ها و پیش‌آمدهایش صبر کنید، که دنیا ساعتی بیش نیست. زیرا از گذشته آن رنج و درد و سرور و خوشحالی نمی‌یابی، چون گذشته و اکنون رابطه‌ای با آن نداری، نیامده را هم از آن بی‌خبری. این تویی و ساعتی که در آن به سر می‌بری، در این ساعت بر انجام طاعات و ترک محرّمات صبر کن.

     صبرِ صبرت گر دهد تلخی به کام   کــام جان یابی از او شیرین مدام (جمالی دهلوی)

 

در کلام سایر انبیاء عظام و ائمة معصومین(ع) نیز از مقام و جایگاه نعمت صبر بر انسان بسیار سخن گفته شده و این فضیلت و موهبت الهی، همواره مورد توجه و تعمق قرار گرفته است؛ آن‌چنان‌که امام محمد باقر(ع) فرمودند:

«الْجَنَّةُ مَحْفُوفَةٌ بِالْمَکارِهِ وَالصَّبْرِ فَمَنْ صَبَرَ عَلَی الْمَکارِهِ فِی الدُّنْیا دَخَلَ الْجَنَّةَ وَجَهَنَّمُ مَحْفوفَةٌ بِاللَّذّاتِ وَالشَّهَواتِ، فَمَنْ اعْطی نَفْسَهُ لَذَّتها وَشَهْوَتَها دَخَلَ النّار»[9]؛

بهشت محاصره به ناگواری‌ها و صبر است. کسی که در دنیا بر ناگواری‌ها شکیبایی ورزد، وارد بهشت می‌شود و جهنّم محاصره به خوشی‌ها و شهوات حیوانی است. پس هر کس به دنبال لذات و شهوات باشد، وارد آتش می‌شود.

 پی نوشت:
[1]. الکافی: 2/ 91، حدیث 15؛ بحارالأنوار: 79/ 139، باب 18، حدیث 23؛ الدرالمنثور: 1/ 159.
[2]. کنزالعمال: 3/275، حدیث 6522 .
[3]. الخصال:‌ 1/ 231، حدیث74؛ بحارالأنوار: 69/ 89، باب 98، حدیث1.
[4]. نهج البلاغه: نامه 53؛ تحف العقول: 142؛ بحارالأنوار: 74/ 259، باب10، حدیث1.
[5]. تحف العقول: 200؛ بحارالأنوار: 68/ 95، باب 62، حدیث 59.
[6]. إقبال الأعمال: 708.
[7]. غرر الحکم:70، حدیث 993. در حدیث مشابهی از امام باقر(ع) چنین نقل شده است: «لَمّا حَضَرَتْ عَلِی بْنَ الْحُسَینِ الْوَفاةُ ضَمَّنِی إلی صَدْرِهِ وَ قالَ: یا بُنَی، اوصیك بِما أوْصانی بِهِ أبی حینَ حَضَرَتْهُ الْوَفاةُ وَ بِما ذَکرَ أنَّ أباهُ أوْصاهُ بِهِ: یا بُنَی، إصْبِرْ عَلَی الْحَقِّ وَ إنْ کانَ مُرّاً». زمانی که حضرت علی بن الحسین(ع) را وقت وفات رسید، مرا به سینه گرفت و فرمود: پسرم، تو را به آن‌چه که پدرم حضرت سیدالشهداء(ع) به وقت رسیدن شهادت وصیت کرد، سفارش می‌کنم و بدانچه یادآور شد که پدرش به او وصیت کرده و آن این است: فرزندم بر آن‌چه حق است، صبرکن؛ گرچه تلخ باشد. (الکافی: 2/ 91، حدیث 13؛ وسائل الشیعه: 15/ 237، باب 19، حدیث 20370).
[8]. الکافی: 2/ 454، حدیث4؛ وسائل الشیعه: 15/237، باب 19، حدیث 20372.
[9]. الکافی: 2/ 89، حدیث 7؛ بحارالأنوار: 68/ 72، باب62، حدیث 4.
منبع: کتاب گوهر شکیبایی، استاد حسین انصاریان


در کلام سایر انبیاء عظام و ائمة معصومین(ع) نیز از مقام و جایگاه نعمت صبر بر انسان بسیار سخن گفته شده و این فضیلت و موهبت الهی، همواره مورد توجه و تعمق قرار گرفته است.