 با توجه به سه گرایش در ارتباط با ساز و كار فهم متن و هرمنوتیك كه عبارت است از: 1. اصل با مؤلف متن است، 2. اصل با متن بوده و متن مستقل از مؤلف است، 3. اصل با مفسّر متن است، هرمنوتیك شلایرماخر مربوط به كدام یك از این سه گرایش است؟
درباره هرمنوتیك جدید؛ یعنى اسناد ماهیتى تفسیرى به همه تجربه‏هاى بشرى- اعم از دین، فرهنگ و ...- به طور كلى چهار دیدگاه مهم مطرح است كه یكى مربوط به شلایرماخر است. وى را بنیان‏گذار هرمنوتیك نوین مى‏شناسند. «1»
از میان گرایش‏هاى برشمرده در پرسش، هرمنوتیك شلایر ماخر مربوط به گرایش نخست؛ یعنى، محور بودن مؤلف متن است. ادعاى مزبور را مى‏توان در تبیینى كه وى از هرمنوتیك ارایه كرده است، دریافت.
شلایر ماخر در بیان هرمنوتیك مورد نظر خود، ابتدا این پرسش را مطرح مى‏كند كه چگونه هر گفته‏اى- اعم از ملفوظ و مكتوب- واقعاً فهمیده مى‏شود؟ آن گاه‏ در پاسخ مى‏گوید: موقعیت فهم، موقعیت نسبى هم سخنانه است. در هر نسبتى از این گونه، گوینده‏اى هست كه جمله‏اى را براى بیان معناى مورد نظرش مى‏سازد.
شنونده‏اى نیز وجود دارد. شنونده مجموعه‏اى از كلمات صِرف را مى‏شنود و ناگهان طى فرآیندى اسرار آمیز، مى‏تواند معناى آنها را به طور حدسى كشف كند.
این عمل اسرار آمیز و حتى حدسى، عمل هرمنوتیكى بوده و جایگاه حقیقى هرمنوتیك نیز همین جا است. پس علم هرمنوتیك، فن شنیدن است.
از نظر شلایرماخر، فهم عبارت است از: دوباره تجربه كردن اعمال ذهنى مؤلف متن. عمل فهم، عكس تصنیف است؛ زیرا فهم از بیان پایان یافته و ثابت آغاز شده و به آن حیات ذهنى باز مى‏گردد كه بیان، از آن برخاسته است.
گوینده یا مؤلف جمله مى‏سازد و شنونده در ساختارهاى آن جمله و آن تفكر رسوخ مى‏كند؛ یعنى، زبان واسطه رسوخ در ذهنیت و نیت مؤلف مى‏شود. بنابراین تفسیر، عبارت از دو سویه در هم كنش است: سویه نحوى و سویه روان شناختى.
جنبه نحوى با زبان سر و كار دارد و جنبه روان شناختى با تفكر گوینده.
بنابراین نظریه هرمنوتیكى شلایرماخر، حول دو محور مى‏چرخد:
الف. فهم دستورى انواع عبارات و صورت‏هاى زبانى- فرهنگى كه مؤلف در آن زندگى مى‏كند و تفكر او را مشروط ساخته است.
ب. فهم روان شناختى یا فن ذهنیت خاص یا نبوغ خلّاق مؤلف.
مفسر باید آگاهى مؤلف را از خاطر خود گذرانده یا آن را مجسّم سازد.
براى دستیابى به معناى متن از نظر شلایر ماخر، باید دید مؤلف از آن متن، چه قصد كرده و این متن براى شنونده و مخاطب چه معنایى مى‏دهد؟ براى درك مقاصد مؤلف، از متن یا حتى روح عصر و زمان او، بهره جسته و نیز براى دست یابى به معناى مورد نظر براى شنونده و مخاطب- چنانچه وى از مخاطبان‏
معاصر مؤلف باشد- با بازسازى معناى لفظى متن و در صورت غیر معاصر بودن او، از طریق بازسازى فكر مؤلف باید وارد شد. «1»
با توجه به آنچه گفته شد، آشكار مى‏شود كه شلایر ماخر، اصالت را به مؤلف متن مى‏دهد؛ هر چند با ارایه راه‏كارهایى، شنونده و خواننده را در دریافت معناى آن، راهنمایى مى‏كند. شاید بتوان گفت: به همین دلیل است كه پیش از هایدگر، هرمنوتیك چالش جدى را در حوزه تفكر دینى پدید نیاورد، زیرا اصالت را به مفسر نداده است تا امكان قرائت‏هاى مختلف از متون دینى و سایر پیامدهاى نامطلوب را به دنبال داشته باشد.
هرمنوتیك شلایر ماخر در عین توجه و تفطن به پاره‏اى از نكات مهم در باب تفسیر و تأویل متن، كارى نیمه تمام بود. او خود مایل به انتشار فرآورده‏هاى خویش نبود. پس از مرگ وى «كیمرله» شاگرد او به تصحیح و ویرایش آثار استادش پرداخت و آنها را به چاپ رساند. نظریه هرمنوتیكى شلایر ماخر از سوى متفكران غربى مانند آلبریخت، ریچلى و آدولف هارتناك، دالامر، دیوید فریدریش، اشتراوس، پل ریكور، گادامر و هابرماس و ... مورد نقد قرار گرفت.
در نگاه اندیشمندان مسلمان نیز- كه از دیرباز در بحث‏هاى هرمنوتیكى، تأویلى، زبان‏شناختى و معناشناختى در عرفان، فلسفه، كلام، علم اصول و روش‏شناسى تفسیر قرآن و دیگر نصوص اسلامى سابقه‏اى دیرینه و تأملاتى ژرف دارند- اشكالات چندى بر نظریه شلایر ماخر وارد است.
در نقد دیدگاه شلایر ماخر مى‏توان نكاتى را یادآور شد، از جمله:
1. تأكید شلایر ماخر بر فهم و درك روح عصر و زمان مؤلف از سوى شنونده، حاكى از تأثیرپذیرى وى از متفكران رمانتیك است؛ چرا كه آنان بر آن بودند كه حالت خاصى‏
از بیان- هر چند منحصر به فرد- ضرورتاً بازتاب روح فرهنگى وسیع‏تر است.
یك تفسیر صحیح، نه تنها نیازمند فهم بافت فرهنگى و تاریخى مؤلف است؛ بلكه به فهم ذهنیت خاص مؤلف نیز نیازمند است و این عمل از طریق پیشگویى؛ یعنى، یك جهش شهودى صورت مى‏گیرد كه از طریق آن مفسّر مى‏تواند آگاهى مؤلف را از خاطر گذرانده یا آن را مجسّم سازد. چنین رویكردى در فهم متن اشكالات متعددى دارد. در این باره مى‏گوید: «تردیدى نیست كه بازسازى شرایطى كه اثرى منقول در آن شرایط، خصوصیات اصلى خود را نشان داده، براى فهم آن اثر، كمك شایانى است. اما آیا چیزى كه بدین ترتیب دریافت مى‏شود واقعاً همان چیزى است كه ما تحت عنوان یك اثر، در جستجوى آن بودیم؟». «1»
2. بازسازى گذشته و شرایط عصرى مؤلف اگر در مورد متون و آثار بشرى ممكن و كارا باشد به هیچ وجه در مورد تفسیر و فهم كتاب الهى كه حقیقتى فراتاریخى است موضوع ندارد. آنچه در این‏جا حائز اهمیت است شناخت گوینده و حكمت و علم و دیگر ویژگى‏هاى او و سپس جستجوى مراد استعمالى از طریق قواعد زبان‏شناختى و دریافت مراد استعمالى به كمك قراین مختلف از جمله شأن نزول است. این مسأله در روش‏شناسى فهم زبان دین توسط عالمان مسلمان به تفصیل بسط داده شده است. «2»
3. با اصالت دادن به متن و داورى درباره آن، با ابزارهاى شناخت بشرى، دیگر تفكیك میان شنوندگان و مخاطبان معاصر و غیر معاصر بى‏معنا است؛ چرا كه در دریافت متن، میان مخاطب معاصر و غیر معاصر مؤلف، تفاوتى اساسى وجود ندارد.
(2). جهت آگاهى بیشتر بنگرید: تحلیل زبان قرآن و روش فهم آن، دكتر محمد سعیدى روشن، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامى و پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
4. مى‏توان گفت: شلایر ماخر با مطرح كردن این نكته- كه هر مخاطبى باید تلاش كند تا با قرار گرفتن در فضاى ذهنى مؤلّف، پیام متن او را دریابد- گونه‏اى نسبیت گرایى را در این باره تجویز كرده است؛ چرا كه ممكن است هر مخاطبى، تلقّى خاصى از فضاى مزبور به دست دهد. بى‏گمان، تحلیل جنبه‏هاى گوناگون شخصیتى و روانى مؤلف از سوى مخاطب، دستخوش فراز و فرودهاى فراوانى قرار مى‏گیرد.
منبع : پرسمان/ معارف
هرمنوتیك و نظریه فهم دینِ شلایرماخر را نقد فرمایید؟