 از نظر اخلاقی، وجود این میل‏ها و كشش‏ها نه خوب است و نه بد، بله از نظر فلسفی خیر است ولی آن خیر به اصطلاح دیگری است غیر از آنچه در اخلاق مطرح می ‏شود. پس مدعای ما یكی این است كه این میل فطری خود به خود دارای ارزش مثبت و منفی نیست.
 دومین مدعا این است كه كیفیت، كمیت و نیز جهت اعمال این میل است كه متعلق ارزش‏ های اخلاقی قرار می ‏گیرد؛ یعنی چگونه به چه مقدار و با چه نیتی، انسان این میل را ارضا كند؟ آنهاست كه موضوع اخلاق قرار می‏گیرد.
 * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * *
 كسانی كه فكر می ‏كنند ازدواج خود به خود یك عمل بد و پلید شیطانی و دارای ارزش منفی است چنین فكری از نظر قرآن مطرود است. چیزی كه به اقتضای حكمت الهی در آفرینش انسان لحاظ شده و تدبیر الهی اقتضا كرده كه تكثیر افراد انسان به این وسیله تحقق پیدا كند نمی ‏تواند خود به خود دارای ارزش منفی باشد.
 * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * *
ازدواج در قرآندر قرآن كریم آیاتی داریم كه دلالت می ‏كند بر این كه میل جنسی در متن انسان ملحوظ است، البته این مطلب احتیاج به تعبد ندارد. هر كس كه تأملی در كیفیت آفرینش انسان كند متوجه می‏ شود كه وجود افراد این نوع، از راه توالد و تناسل است و ناچار می ‏بایست در متن آفرینش انسان این جهت رعایت شده باشد؛ یعنی انسان طوری آفریده شده باشد كه در اثر آمیزش با همسر، نسلش باقی بماند و در این عالم ادامه پیدا كند. قرآن كریم هم روی این مطلب تكیه می‏ فرماید و چندین آیه داریم كه همسر انسان از جنس خود انسان قرار داده شده و این یك تدبیر تكوینی الهی برای بقای نوع انسانی است. شاید از همه این آیات روشن ‏تر آیه اول سوره نساء باشد: «یا ایّها النّاس اتّقوا ربّكم الّذی خلقكم من نفس واحدة و خلق منها زوجها و بثّ منهما رجالاً كثیرا و نساءً».
 جمله «بث منهما رجالاً كثیرا و نساءً» به خوبی دلالت دارد بر این كه تكثیر افراد انسان بر اثر رابطه دو همسر است و این در متن خلقت، ملحوظ است. آیات دیگری هم به همین مضمون هست از جمله
 آیه189 سوره اعراف، آیه 6 سوره زمر، آیه72 سوره نحل، آیه21 سوره روم، آیه11 سوره شوری، مضمون این آیات هم تقریبا مشابه همین آیه ‏ای است كه گفته شد، منتها در این جا (در آیه سوره نساء) صحیح ‏تر و روشن ‏تر بیان شده است. بنابر این كسانی كه فكر می ‏كنند ازدواج خود به خود یك عمل بد و پلید شیطانی و دارای ارزش منفی است چنین فكری از نظر قرآن مطرود است. چیزی كه به اقتضای حكمت الهی در آفرینش انسان لحاظ شده و تدبیر الهی اقتضا كرده كه تكثیر افراد انسان به این وسیله تحقق پیدا كند نمی‏ تواند خود به خود دارای ارزش منفی باشد این در واقع یك نوع تناقضی است بین تكوین و تشریع و بین نظام هستی و نظام اخلاقی! نظام اخلاقی هیچ تنافی با نظام تكوینی ندارد بلكه مكمل آن است. پس با توجه به این آیات این فرضیه ابطال می ‏شود كه ازدواج و به دنبال آن، آمیزش زن و مرد فی حدّ نفسه یك عمل زشت و پلیدی است .
ارزش‏های مثبت و منفی در میل جنسیاما ارزش‏ها (مثبت یا منفی) از كجا پیدا می‏شود؟ از آیات شریفه قرآن استفاده می‏ شود كه این دو جنس مخالف برای یكدیگر و مكمل همدیگر آفریده شده ‏اند و آنچه مقتضای فطرت انسان است گرایش هر یك از این دو جنس به جنس مخالفش می‏ باشد. بنابراین گرایش به هم جنس خلاف فطرت و نظام آفرینش است.
 پس اگر كسانی در مقام ارضای غریزه جنسی از این مسیر طبیعی و تكوینی منحرف بشوند و به جای آنچه در اصل خلقت برای تأمین این غریزه ملحوظ شده راه دیگری را در پیش بگیرند این مسلما دارای ارزش منفی خواهد بود.
 این مطلب به خصوص درباره داستان قوم لوط در قرآن كریم در چند مورد تأكید شده است كه آنان از مسیر طبیعی و فطری خود منحرف شده بودند و به واسطه همین امر مورد مذمت و عذاب قرار گرفتند. آیه ‏ای كه از این جهت روشن‏ تر از سایر آیات است آیه166 سوره شعراء است كه می‏ فرماید: «وتذرون ما خلق لكم ربكم من أزواجكم» همسرانی را كه خدا برای شما قرار داده رها می‏ كنید و به راهی كه خدا قرار نداده است می‏ روید؟ یعنی راهی كه خلاف فطرت و خلاف طبیعت شماست.
 این نكته به خصوص از این جهت برای ما مفید است كه غیر از این راه (خلق لكم ربكم) نیست. آنچه را كه خدا قرار داده است و آفرینش الهی اقتضا می كند گرایش هر یك از این دو جنس به جنس مخالفش می‏ باشد اگر زن با زن و یا مرد با مرد بخواهد ارضای غریزه جنسی كند یك راه انحرافی است. این مطلب در دو آیه دیگر هم هست: یكی آیه 81 سوره اعراف و دیگری آیه55 سوره نمل.
 * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * *
 اگر كسانی در مقام ارضای غریزه جنسی از مسیر طبیعی و تكوینی منحرف بشوند و به جای آنچه در اصل خلقت برای تأمین این غریزه ملحوظ شده راه دیگری را در پیش بگیرند این مسلما دارای ارزش منفی خواهد بود.
 * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * *
 پس اولین چیزی كه باید در مقام ارضای غریزه، مراعات بشود همان مقتضای فطرت و خلقت الهی است ولی مطلب به این جا ختم نمی ‏شود؛ یعنی از این جا یك نوع ارزش منفی شناخته می‏شود یعنی انحراف از خلقت فطری و هم جنس‏گرایی. علاوه بر این یك نكته دیگری هم باید رعایت بشود كه اگر رعایت نشود باز ارزش منفی ایجاد می ‏كند و آن، تزاحم مصالح انسان است، آنچه موجب ارزش‏های منفی در ارضای خواسته ‏های فطری می‏شود تزاحماتی است كه بین  خواسته‏ ها حاصل می‏ شود و كسر و انكسار این خواسته ‏ها است كه حد و مرزی برای هر یك از اینها تعیین می‏ كند.
 منتها گاهی ما هم می‏ توانیم آن فرمول را درست كشف كنیم و مرز دقیق هر كدام از آنها را بشناسیم و گاهی هست كه نمی ‏توانیم دقیقا مواردش را تعیین كنیم به خاطر این كه احاطه‏ای بر موارد تزاحم و تأثیرات سوء یا نامطلوبی كه می ‏تواند داشته باشد نداریم این جاست كه وحی تعیین می ‏فرماید، ولی به هر حال سرّ مطلب، همان تزاحمات است.
 در این جا مصالح اجتماعی انسان لحاظ می‏ شود كه باید انسان زندگی ‏اش به صورت خانواده‏ای تشكیل بشود و مرد و زن باید با یكدیگر رابطه خاصی داشته باشند همسر باید اختصاصی باشد و مصالح زیادی بر این مترتب می‏ شود، از جمله آن كه نسل باید به این طریق حفظ بشود. سپس مسائل اجتماعی و حقوقی مطرح می‏ شود، مانند مسائل ارث و مسؤولیت ‏هایی كه پدر و مادر نسبت به فرزند دارند یا هر یك از دو همسر نسبت به یكدیگر دارند، اینها می ‏بایست دقیقا رعایت بشود.
 قالب كلی این محدودیت عبارت است از ازدواج قانونی و شرعی، و باید این رابطه در این چهارچوب محدود بشود تا با دیگر مصالح انسان اصطكاك پیدا نكند. اما شرایط ازدواج شرعی مثل سن و شرایط را قانون الهی تعیین می‏كند، زیرا ما طبق اصول كلی كه از قرآن كریم استفاده كردیم ارزش مثبت در فعل اخلاقی تابع انگیزه‏ هایی است كه انسان را وادار به انجام دادن آن می ‏كند. این انگیزه ‏ها هر قدر ارتباط بیشتری با خدا داشته باشد مطلوب‏ تر و دارای ارزش بالاتری خواهد بود و بر عكس هر قدر بیشتر به طرف نفس و هوای نفسانی میل بكند ارزش كمتری خواهد داشت.
 فرمول‏های دقیقش را نمی ‏توانیم بفهمیم. ولی اجمالاً آن جا كه ارضای این میل طبیعی با مصالح اجتماعی انسان اصطكاك پیدا كند باید در چهار چوبه‏ای كه با آن مصالح منافات نداشته باشد محدود شود، اسم آن چهارچوبه، ازدواج قانونی است. اگر از این مرز تجاوز كرد ارزش منفی پیدا می‏ كند و اتفاقا تعبیر قرآن هم در این جا همین تعبیر تجاوز است، می‏ فرماید: «فمن ابتغی وراء ذلك فاولئك هم العادون». كسانی كه مرز ازدواج قانونی و آمیزش مشروع را رعایت نكنند تجاوزگرند.
 گاهی ممكن است كه یك ارزش‏های منفی عَرَضی هم پیدا بشود چه در اصل ازدواج و چه در كیفیت بهره‏برداری و تمتّع و روابط زناشویی و برای اطلاع از تفصیل این موارد باید به كتاب‏های فقهی مراجعه كرد.
 پس برای این كه اعمال این غریزه، ارزش منفی نداشته باشد باید در واقع سه نوع محدودیت را رعایت كرد: یكی محدودیتی كه خود فطرت نشان می‏ دهد و آن این است كه این رابطه باید با جنس مخالف باشد. دوم محدودیتی كه در مصالح اجتماعی به طور كلی برای همه افراد در همه شرایط اقتضا می‏كند و آن چیزهایی است كه در قوانین زناشویی و نكاح در شرع مقدس تعیین شده است. اگر این سه دسته از حدود و مقررات رعایت شد ازدواج و اشباع غریزه جنسی ارزش منفی نخواهد داشت: «فانهم غیر ملومین» چنین كسانی مورد ملامت قرار نمی ‏گیرند. این تعبیر در دو آیه شریفه آمده است: آیه 5و 6 سوره مؤمنون «والّذین هم لفروجهم حافظون * الاّ علی ازواجهم أو ما ملكت ایمانهم فانّهم غیر ملومین» یكی هم آیه 29 و 30 سوره معارج، كه عینا همین عبارت تكرار شده است.
 از آیات دیگری هم فی الجمله استفاده می‏شود كه نكاح و ازدواج، ممنوعیتی ندارد و ارزش اخلاقی منفی ندارد. مثل آیه سوم سوره نساء: «فانكحوا ما طاب لكم من النساء مثنی و ثلاث و رباع» نیز از موارد دیگری در قرآن كریم كه احكام نكاح و طلاق به مناسبت‏های مختلفی ذكر شده به دست می ‏آید كه از نظر شرع مقدس اصل ازدواج هیچ نوع ممنوعیت و مرجوحیتی ندارد.
 و اما ارزش مثبت: می ‏دانید كه طبق اصول كلی كه از قرآن كریم استفاده كردیم ارزش مثبت در فعل اخلاقی تابع انگیزه ‏هایی است كه انسان را وادار به انجام دادن آن می‏ كند. این انگیزه ‏ها هر قدر ارتباط بیشتری با خدا داشته باشد مطلوب‏ تر و دارای ارزش بالاتری خواهد بود و بر عكس هر قدر بیشتر به طرف نفس و هوای نفسانی میل بكند ارزش كمتری خواهد داشت. اگر كسی بیندیشد كه حكمت الهی اقتضا كرده كه بقای نوع انسان به وسیله ازدواج باشد و همین اندیشه موجب اختیار همسر شود مسلما دارای ارزش مثبت خواهد بود، زیرا اراده خود را تابع اراده خدا كرده است و چون خدا خواسته او هم اقدام می ‏كند.
 البته قصد اطاعت و تبعیت از اراده الهی مراتب زیادی دارد و تابع این است كه انگیزه اصلی و نیت شخصی چه اندازه خالص باشد: آیا صرف «ابتغاء رضوان الله» انگیزه اوست یا اجر و ثواب اخروی هم ملحوظ است یا اساسا انگیزه ‏اش اجر و ثواب اخروی است. و می ‏رسد به آن جایی كه انگیزه انسان خوف از عقاب باشد و ترس از آلوده شدن به گناه او را وادار كند كه ازدواج قانونی انجام بدهد. البته در غالب افراد، چنان نیست كه تبعیت از اراده الهی انگیزه منحصر به فرد باشد به گونه‏ای كه به هیچ وجه التذاذات خودشان را در نظر نداشته باشند ولی همین كه حدود قانونی را رعایت و خودشان را در این چهارچوبه محدود می‏ كنند و از این مرز فراتر نمی‏روند. این محدود كردن، یك انگیزه الهی می‏ خواهد، اما پایه ارزش، بستگی به كیفیت خلوص نیت دارد.
 اگر كسی بتواند نیت خود را خالص كند به گونه‏ای كه تنها انگیزه ‏اش كسب رضای الهی باشد و لذت‏ های دنیوی برایش مطرح نباشد مرتبه بسیار عالیی از ارزش اخلاقی را خواهد داشت و این مرتبه، مخصوص اولیای خدا و كسانی است كه به مراتب عالی معرفت و توحید رسیده باشند. اما معمولاً مؤمنین متوسط این طور نیستند.
 اگر رعایت حدود الهی به خاطر رسیدن به ثواب باشد باز ارزش نسبتا بالایی از ارزش‏های اخلاقی دارد و حداقل آن این است كه به خاطر خوف از عقاب و ترس از مبتلا شدن به معصیت باشد، معصیتی كه به دنبالش عقاب الهی خواهد بود چه در اصل ازدواج باشد و چه در شؤون و مراتب تمتعات، در تمتعات هم اگر این انگیزه وجود داشته باشد كه برای تحفظ از گناه باشد دارای ارزش مثبت خواهد بود ولی اگر انگیزه انسان صرف التذاذ باشد ارزش مثبت ندارد ولی ارزش منفی هم نخواهد داشت مگر به حسب مراتب بالاتر، كسانی كه در مراتب بالایی از معرفت و توحید هستند توجه به لذایذ مشخصی برای آنها كسر شأن است و مرتبه ‏شان را پایین می ‏آورد ولی از نظر قانونی و آنچه برای عموم مردم مطرح می‏ شود اگر رعایت احكام الهی بشود ارزش منفی نخواهد داشت.
 اما اگر انسان بتواند تمایلات خود را كنترل كند به طوری كه ارضای آنها با انگیزه صحیحی انجام بگیرد آن وقت هر لحظه ‏اش عبادت می‏ شود مانند این كه به خاطر تحفظ از معصیت باشد یا به انگیزه رسیدن به ثواب‏ های الهی. اما كسانی كه مراتب عالی معرفت دارند، فقط به خاطر رضای الهی انجام می ‏دهند بدون این كه لذت خودشان انگیزه این كارها باشد.
 * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * *
 اگر كسی بتواند نیت خود را خالص كند به گونه ‏ای كه تنها انگیزه ‏اش كسب رضای الهی باشد و لذت‏های دنیوی برایش مطرح نباشد مرتبه بسیار عالیی از ارزش اخلاقی را خواهد داشت و این مرتبه، مخصوص اولیای خدا و كسانی است كه به مراتب عالی معرفت و توحید رسیده باشند.
 * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * *
 از طرفی در بعضی از آیات به تعبیراتی برمی‏ خوریم كه كمابیش از آنها استشعار مذمومیت می‏ شود؛ مثلاً در آیه 14 سوره آل عمران می‏فرماید: «زیّن للناس حبّ الشّهوات من النّساء والبنین والقناطیر المقنطرة من الذّهب والفضّة والخیل المسوّمة و الانعام و الحرث ذلك متاع الحیوة الدّنیا و الله عنده حسن المآب» این تعبیر «زیّن للناس حبّ الشّهوات» تعبیر مدح آمیزی نیست بلكه شاید بتوان گفت كه این لسان، نكوهش خفیفی را در بردارد، و در بعضی از آیات هست كه از همسران شما كسانی هستند كه دشمن شما هستند: «ان من أزواجكم و أولادكم عدوا لكم».
 البته با دقت در این آیات روشن می‏ شود كه اینها هیچ منافاتی با آن مسائلی كه گفته شد ندارند. اما تعبیر «زیّن للناس حبّ الشّهوات» در مقام بیان شؤون زندگی دنیا و التذاذاتی است كه در این عالم موجب توجه مردم به زینت‏های دنیا می شود، تا التذاذات دنیا را با آخرت مقایسه بفرماید و لذا در آیه بعد می‏فرماید: «قل ءانبئكم بخیر من ذلكم...» در دنیا شما این‏گونه خوشی ‏ها را دارید ولی آیا می ‏خواهید شما را راهنمایی كنم به چیزی كه بهتر از اینهاست؟
 آن گاه می‏ فرماید: كسانی كه ایمان و تقوا داشته باشند در آخرت مقامات ارجمند و سعادت ابدی و حسن مآب دارند: «والله عنده حسن المآب» پس این آیه در مقام این نیست كه بفرماید مطلقا ارضای شهوات یا نزدیك شدن با همسران چیز نامطلوبی است بلكه از آن جهت كه این میل مطلق و نامحدود مرز ناشناس در انسان وجود دارد می‏تواند دام بزرگی برای شیطان باشد: انسان را به گناه بكشاند و آخرت را از یاد او ببرد این زمینه وجود دارد و این چیزها دامی است كه شیطان برای انسان می‏ گستراند و از این راه‏ هاست كه انسان را گول می ‏زند ولی نه این كه مطلق این ها نامطلوب است و هیچ مجرای صحیحی هم ندارد، در مقام بیان چنین مطلبی نیست.
 و اما آن آیه ‏ای كه می ‏فرماید بعضی از همسران شما دشمنان شما هستند یا نباید علاقه شما به همسرانتان یا چیزهای دیگر بیش از محبت به خدا باشد ناظر به مورد تعارض است. در آیه 24 سوره توبه می‏فرماید: «قل ان كان آباؤكم و ابناؤكم و اخوانكم و ازواجكم و عشیرتكم و اموال اقترفتموها و تجارة تخشون كسادها و مساكن ترضونها احبّ الیكم من الله و رسوله و جهاد فی سبیله فتربّصوا حتّی یأتی الله بأمره» در این آیه از كسانی یاد می ‏كند كه روابط عاطفی ‏شان با همسران و فرزندان و پدران و افراد خانواده و فامیل و دلبستگی به متعلقات زندگی دنیا چنان مستحكم می ‏گردد كه مصالح دیگر تحت الشعاع واقع می‏ شود یعنی این محبت ‏ها بر محبت خدا غالب می‏شود و ایشان را از انجام وظایف واجب باز می ‏دارد. این همان تزاحمی است كه گفتیم ملاك ارزش منفی می‏ شود. درست است كه این عاطفه یك امر طبیعی است و مثلاً عاطفه بین زن و شوهر نعمتی است كه خدای متعال در آیه21 سوره روم به آن اشاره می‏ فرماید: «و جعل بینكم مودّة و رحمة» ولی نباید از مرز خود تجاوز كند به طوری كه مسائل دیگر را تحت الشعاع قرار اگر كسی بیندیشد كه حكمت الهی اقتضا كرده كه بقای نوع انسان به وسیله ازدواج باشد و همین اندیشه موجب اختیار همسر شود مسلما دارای ارزش مثبت خواهد بود، زیرا اراده خود را تابع اراده خدا كرده است و چون خدا خواسته او هم اقدام می‏ كند.
 بدهد. بالاترین رابطه عاطفی باید بین انسان و خدا باشد و محبت خدا باید بر همه‏ چیز غالب باشد. كسانی كه به مقام توحید رسیده‏ اند و تنها محبت خدا در دلشان هست و همه محبت‏ های دیگر فرعی و شعاعی از محبت خداست افراد خاصی هستند كه خدا دلهایشان را برای خودش خالص كرده است افراد متوسط و مؤمنین متعارف باید طوری باشند كه محبت‏ های دیگر بر محبت خدا غالب نشود.
 و اما آیه «انّ من ازواجكم و اولادكم عدوا لكم فاحذروهم» ناظر به همسران و فرزندانی است كه آن ایمان لازم را ندارند، و آن وقت كه شما می‏ خواهید به انجام وظایف بپردازید، در جهاد شركت كنید، جانبازی كنید یا اموالتان را در راه خدا صرف كنید مزاحمتان می‏ شوند. در چنین حالات و شرایطی است كه آنها حكم دشمن شما را خواهند داشت. زیرا شما را از راه خیر و كمال باز می ‏دارند. این جاست كه باید حواستان را جمع كنید «فاحذروهم» و طوری نباشد كه دلبستگی شما به آنان مانع از انجام وظایف واجبتان بشود.
 یكی از بهترین مظاهر تعارض و غلبه و یكی از این محبت‏ها جهاد است در این جا معلوم می ‏شود كه چه كسی دلبستگی بیشتری دارد. آن جایی كه جهاد واجبی باشد آیا دلبستگی به زن و فرزند مانع از شركت در آن می‏ شود یا نه؟ اگر شد معلوم می‏ شود كه آن عاطفه غلبه دارد و دلبستگی به آنها بیشتر است و این خطرناك است: «فتربّصوا حتی یأتی الله بأمره» منتظر امر خدا باشید، زیرا شما در موقع خطرناكی قرار گرفته‏ اید!
 بنابراین این گونه آیات هم دلالت ندارند بر این كه اصل ازدواج یا ارضای غریزه جنسی یا همسر گرفتن امر نامطلوبی است و ارزش منفی دارد، این نكوهش ‏ها مربوط به حالات عارضی است و به واسطه غلبه بر محبت خدا و رسول و انجام وظایف است اگر چنین چیزی نباشد آن جا هم نامطلوب نخواهد بود.
 آیات زیادی هست تحت عناوین مختلفی كه به این بحث مربوط می‏ شود از جمله آیاتی است كه عنوان «نكاح» یا عنوان «احصان» (محصنات و محصنین) را مطرح كرده است در مقابل عنوان زنا، فحشاء، فاحشه، سفاح و اتخاذ اخدان (دوست‏گیری).
 «خدن» اصطلاحا دوستی است كه غیر از همسر قانونی باشد. امروز هم چنین تعبیرهایی در زبان‏های اروپایی در مورد روابط نامشروعی كه بین مرد و زنی برقرار می ‏شود و برای مدتی طولانی ادامه می‏ یابد هست در جاهلیت هم چنین چیزی مرسوم بوده كه كسانی غیر از همسرشان با زن دیگری روابط جنسی داشته باشند چنان كه امروز در كشورهای غربی وجود دارد. قرآن كریم به خصوص روی این موضوع تكیه می‏كند و در آیه 25 سوره نساء درباره زن‏ها می‏فرماید: «محصنات غیر مسافحات و لامتخذات اخدان» و در آیه 5 سوره مائده درباره مردها می‏ فرماید: «محصنین غیر مسافحین و لامتخذی اخدان».
 وقتی دقت می ‏كنیم همه این ها به یكی از آن سه جهتی كه عرض كردم برمی‏ گردد: یا رابطه با جنس موافق كه خلاف فطرت است، یا بر خلاف مصالح اجتماعی است كه با یك قراردادهای اجتماعی تضمین می‏ شود و قانون حدود آن را تعیین می‏كند از جمله این كه زن از محارم و خویشان نزدیك مانند خواهر و عمه و خاله نباشد، مادرزن و خواهر زن نباشد و سوم آن كه كیفیت تمتع بر طبق مقررات شرعی و در جهت مطلوب باشد. همه آنچه مذمت شده در این زمینه به یكی از این سه نوع حدودی كه باید رعایت بشود برمی‏ گردد، اگر اینها رعایت نشد نه تنها مذمتی ندارد بلكه برعكس مورد مدح و تشویق است: «وانحكوا الایامی منكم و الصالحین من عبادكم و امائكم» به خاطر این كه باید این نیاز فطری به گونه‏ای كه موافق مصالح فردی و اجتماعی باشد تأمین گردد تا اغراض تكوینی الهی حاصل بشود و نسل بشر ادامه یابد.
 تا این جا ما این میل را از نظر قرآن بررسی كردیم و دانستیم كه میل پلیدی نیست آن طوری كه بعضی از ادیان یا بعضی از نحله‏ها چنین تلقی می‏كنند كه اصلاً زن شیطان است یا روابط جنسی اساسا یك كار پلیدی است. اینها در اسلام مطرح نیست ما هیچ جا نداریم كه آمیزش با زن فی حد نفسه یك چیز پلید و نامطلوبی است اما هر چیزی حدودی دارد كه باید آن حدود رعایت بشود.
میل جنسی در آخرتدر این جا ممكن است تصور بشود كه این میل جنسی مخصوص این عالم دنیاست، و وجود آن فقط به خاطر این است كه مصالح این عالم تأمین بشود یعنی بقای نوع انسان در گرو آن است. اگر این میل وجود نداشته باشد كسی داعی بر ازدواج ندارد و نسل بشر منقرض می‏ شود این یك تدبیر الهی است كه این میل را در وجود انسان قرار داده تا مصالح تكوینی تأمین بشود. و چون در عالم آخرت توالد و تناسل نیست ممكن است كسی فكر كند در آن جا دیگر این میل وجود نخواهد داشت. ولی آیات زیادی داریم كه دست كم ظاهر آنها ـ اگر نگوییم صریح آنها ـ این است كه این میل در آن جا هم وجود دارد. البته می ‏دانیم كه زندگی این دنیا و زندگی آخرت و نظام این دو جهان بسیار با هم تفاوت دارد، نمی‏توان گفت كه دقیقا آنچه در دنیا هست در آخرت هم وجود دارد و آنچه در آخرت هست عینا همان چیزی است كه در دنیاست. یك نوع شباهت‏ هایی بین اینهاست و مفاهیم عامش بر هم منطبق می‏ شود، اما دقایق و خصوصیاتش را نمی‏توان گفت كه حتما عین هم هست، ولی تعبیراتی كه به كار می‏ رود تعبیراتی است كه به حسب مفاهیم عامش دو مصداق می ‏تواند داشته باشد: یك مصداق دنیوی و یك مصداق اخروی، چنان كه در خوردن و آشامیدن هم همین طور است. اكل و شرب در دنیا هست در آخرت هم هست، در بهشت هست در جهنم هم هست، ولی آیا عینا همین اكل و شربی است كه ما در این جا داریم یا گونه دیگری است كه فعلاً عقل ما نمی‏رسد؟ آن را خدا می‏داند. ولی به هر حال طوری است كه مفهوم اكل و شرب به هر دو صادق است .
* * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * *
 كسانی كه در مراتب بالایی از معرفت و توحید هستند توجه به لذایذ مشخصی برای آنها كسر شأن است و مرتبه ‏شان را پایین می ‏آورد ولی از نظر قانونی و آنچه برای عموم مردم مطرح می‏ شود اگر رعایت احكام الهی بشود ارزش منفی نخواهد داشت.
 * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * *
 عین همین مطلب در مورد ازدواج و میل جنسی هم هست. تعبیراتی در قرآن كریم داریم كه مؤمنین را به «ازواج مطهّره» بشارت می ‏دهد، پس معلوم می‏ شود كه در آن عالم هم التذاذ از همسر وجود دارد. در این زمینه تعبیرات تقریبا به سه دسته تقسیم می‏شود:
 یك دسته تعبیراتی است كه به طور كلی می‏فرماید: «مؤمنین همسران پاكیزه ‏ای در بهشت خواهند داشت» اما به دست نمی ‏آید كه آیا همین همسران دنیویشان هستند یا كسانی از همین قبیل یعنی انسان‏هایی هستند كه در بهشت همسر مؤمنین هستند یا مردهای مؤمنی هستند كه همسر زنان مؤمنه هستند، یا این كه منظور همسران دیگری است. عنوان «أزواج مطهرة» در سه آیه آمده است: آیه25 سوره بقره، آیه15 سوره آل عمران و آیه 57 سوره نساء.
 در بعضی از آیات هست كه راجع به همسران همین عالم صحبت می‏فرماید كه در بهشت با همسرانشان هستند تا آن جا كه بنده برخورد كردم چهار آیه به این مطلب دلالت می‏كند: یكی آیه 23 سوره رعد: «جنّات عدن یدخلونها و من صلح من آبائهم و أزواجهم» همسران صالح هم با همسرانشان در بهشت خواهند بود. نظیر این تعبیر «و من صلح من ابائهم و ازواجهم و ذریاتهم» در آیه 8 سوره غافر هم آمده است.
 دیگری هم آیه 56 سوره یس است: «هم و أزواجهم فی ضلال علی الارائك متكئون»  مؤمنین با همسرانشان در بهشت بر روی تخت ‏ها تكیه می ‏كنند.
  و چهارمی هم آیه 70 سوره زخرف: «ادخلوا الجنّة انتم و ازواجكم».
 پس یكی از نویدهایی كه قرآن به مردان و زنان مؤمن و صالح می‏ دهد این است كه در بهشت هم با همسرانشان خواهند بود.
 و بالأخره از آیات دیگری استفاده می‏شود كه منحصر به این همسران دنیوی نیستند بلكه از مخلوقات الهی در بهشت هستند كه برای مؤمنین آفریده می ‏شود، در این زمینه هم حدود ده آیه داریم: یكی آیه 48 ـ 49 سوره صافات: «و عندهم قاصرات الطرف كانهنّ بیض مكنون»، آیه 52 سوره ص: «و عندهم قاصرات الطرف اتراب»، آیه 54 سوره دخان «كذلك و زوّجناهم بحور عین»، آیه 20 سوره طور: «و زوّجناهم بحور عین» و آیا ت56 تا 58 و 70 تا 74 سوره الرحمن. در دو مورد «فیهن قاصرات الطرف...» و «فیهن خیرات حسان...»، آیه22 سوره واقعه: «و حور عین كامثال اللؤلؤ المكنون». و آیه 34 تا 38 از همین سوره: «عربا اترابا لاصحاب الیمین»، آیه 33 از سوره نبا: «و كواعب اترابا». البته در بعضی از این آیات احتمال دارد كه شامل همسران دنیا هم بشود.
 به هر حال مجموعا استفاده می‏شود كه التذاذ اهل بهشت هم از همسران مؤمنشان هست و هم از حورالعین. پس این میل در آن جا هم وجود دارد و اختصاص به این عالم ندارد. پس می‏توان گفت كه یك میل ثابت انسانی و یكی از ابعاد وجود انسان است، منتها در دنیا به خاطر تأمین مصالح و بقای نسل است چنان كه خوردنی‏ ها و آشامیدنی ‏ها در دنیا برای حفظ وجود انسان و بقای او در این عالم است ولی در آن عالم، اصل التذاذش مطلوب است دیگر برای رشد بدن یا بقای نسل نیست.
 است، و چنین خصلتی وقتی به دست می ‏آید كه انسان در برابر نفس سركش ایستادگی كند، تا آن را به مرحله «نفس مطمئنّه» برساند، امیرمؤمنان علی(ع) در شمارش خصال پرهیزكاران، گفتاری دارد، از جمله می‏فرماید: «اِنْ اِسْتَصْعَبَتْ عَلَیْهِ نَفْسُهُ فی ما تَكْرَهُ لَمْ یُؤتِها سُؤلَها فی ما تُحِبُّ؛ هرگاه نفس او در انجام وظایفی كه خوش ندارد، سركشی كند (و به راه گناه برود) او هم از آن چه نفس دوست دارد، محرومش می‏سازد.»1
 و از این طریق نفس سركش را مجازات می‏كند، و نیز فرمود: «إذا صَعُبَتْ عَلَیك نَفْسُكَ فَاصْعَبْ لَها تَذِلُّ لَكَ؛ هنگامی كه نفس تو سخت گیرد (و در برابر اطاعت فرمان حق، به آسانی تسلیم نگردد) تو هم بر او سخت بگیر (و خواسته ‏هایش را بر او دریغ دار) تا در برابر تو تسلیم گردد.»2
------------------------------------------------------------------------------------
 پاورقی ها:
 1 ) شیخ صدوق، كمال الدین، طبق نقل علامه مجلسی، بحارالانوار، ج52، ص125.
 2 ) همان، ص128.
 3 ) شیخ صدوق، خصال، طبق نقل علامه مجلسی، بحارالانوار، ج52، ص123.
 4 )مجلسی، بحارالانوار، ج52، ص125.
 5 ) همان، ص146.
 6 ) محدث نعمانی، غیبة النّعمانی، ص172.
 7 ) همان، مطابق نقل علامه مجلسی، بحارالانوار، ج52، ص358.
 8 ) همان.
 9 ) مجلسی، بحارالانوار، ج88، ص18.
 10 ) همان، ج52، ص123، 128.
 11 ) محمد بن یعقوب كلینی، اصول كافی، ج1، ص197.
 12 ) محقّق قزوینی، الامام المهدی من المهد الی الظّهور، ص515.
 13 ) محمد بن یعقوب كلینی، اصول كافی، ج2، ص74.
 14 ) همان، ص169.
 15 ) شیخ حرّ عاملی، اثباة الهداة، ج7، ص24.
 16 ) سید ابوالقاسم دهكردی، نورالابصار فی فضیلة الانتظار، ص67.
 17 ) نهج البلاغه، خطبه 193 (خطبه متّقین).
 18 ) علامه آمِدی، غرر الحكم، طبق نقل میزان الحكمة، (چاپ جدید) ج4، ص3323.  نام سایت: سراج نت/خانواده


یكی از ابعاد روح انسان، لذت‏ جویی و سعادت طلبی است یعنی هر انسانی بالفطره طالب خوشی و راحتی و التذاذ است و التذاذ انسان از راه‏ های مختلفی حاصل می‏شود، این كثرت مجاری لذت، مربوط به جهازات مختلف بدن و قوای مختلف روح است. هرچه از مقام بساطت نفس به طرف مقام كثرت و تفصیل بیاییم دارای قوا و شؤون مختلفی می‏شود از جمله وسایل یا مجاری و راه‏های التذاذ مربوط به علاقه به همسر و غریزه جنسی است وجود این میل‏ها و كشش‏های درونی لازمه ساختمان روح انسان است و خود به خود نه ارزش اخلاقی مثبت دارد نه منفی.