معین شرافتی- کارشناس حوزه/ بخش تاریخ و سیره معصومین تبیان

آخرین وداعفردای عاشورا عمر سعد کشته‌های لشگر خویش را دفن کرد، کشته‌های کاروان حسینی را در بیابان رها نمود و بازماندگان کاروان حسینی را به بند اسارت کشاند. او فرمان حرکت داد. حرکتی که از کنار بدن‌های مطهر و قطعه قطعه شهدای کربلا می‌گذشت.
وقتی حضرت زینب(سلام‌الله‌علیها) به بدن بی سر برادر رسید؛ خود را به برادر شهیدش رساند و عرضه داشت:«یَا مُحَمَّدَاهْ صَلَّی اللهُ عَلَیکَ مَلائِکَةُ السَماءِ هَذَا حُسَیْنٌ بِالْعَرَاءِ مُرَمَّلٌ بِالدِّماءِ مُقَطَّعُ الاَعضاءِ یَا مُحَمَّدَاهْ وَ بَنَاتُكَ سَبَایَا وَ ذُرِّیَّتُكَ‏ مَقْتَلَةً تَسْفِی عَلَیْهِمْ رِیحُ الصَّبَا؛ یامحمد، یامحمد، فرشتگان آسمان بر تو صلوات گویند، این حسین است در دشت افتاده، آغشته به خون اعضاء بریده! یا محمد، دخترانت اسیرند، ذریه‌ات کشته شده‌اند که باد بر آنها می‎‌وزد.»(ارشاد شیخ مفید،ج2،ص114) راوی می‌‎‌گوید بعد از بیان این نجواها بود که دوست و دشمن به گریه افتاد. آری این آخرین وداع حضرت زینب با امام حسین بود.
اشک‌های بی فایدهحضرت زینب(سلام‌الله‌علیها) وقتی با اشک‌های کوفیان روبرو شدند؛ شروع به بیان خطبه‌ای کرده و فرمودند:«یَا أَهْلَ الْكُوفَةِ یَا أَهْلَ الْخَتْلِ وَالْغَدْرِ وَالْخَذْلِ أَلَا فَلَا رَقَأَتِ الْعَبْرَةُ وَلَا هَدَأَتِ الزَّفْرَةُ... ای مردم کوفه،‌ای مردمان حیله گر و خیانت کار! گریه می‌کنید؟ اشک چشمانتان خشک نشود و ناله هایتان آرام نگیرد.» 
واقعاً این نوع اشک چه فایده‌ای دارد؟ از این رو حضرت زینب در ادامه می‌فرمایند:«أتَبْكُونَ أَخِی؟! أَجَلْ، وَاللَّهِ فَابْكُوا فَإِنَّكُمْ أَحْرَى بِالْبُكَاءِ فَابْكُوا كَثِیراً وَاضْحَكُوا قَلِیلًا فَقَدْ أَبْلَیْتُمْ بِعَارِهَا وَمَنَیْتُمْ بِشَنَارِهَا وَلَنْ تَرْحَضُوهَا أَبَداً وَأَنَّى تَرْحَضُونَ قُتِلَ سَلِیلُ خَاتَمِ النُّبُوَّةِ؛ گریه می‌کنید؟ زار می‌زنید؟ آری به خدا سوگند که باید گریه کنید، پس بسیار بگریید و کمتر بخندید. چرا که دامان خود را به ننگ و عار جنایتی آلوده اید که ننگ و پلیدی آن را از دامان خود تا ابد نتوانید شست.چگونه می‌توانید ننگ حاصل از کشتن فرزند رسول خدا را از گردن خود باز کنید؟» آری این گریه دیگر فایده ندارد.
حضرت زینب و معرفی اهل کوفهدر ادامه خطبه حضرت زینب مردم کوفه را مانند آن زنی عنوان کردند که پنبه‌ها را تبدیل به ریسمان و نخ کرده، اما دوباره آن نخ‌ها را به پنبه تبدیل می‌کند. کاری بسیار غلط و مثالی برگرفته از قرآن کریم. کاری که قرآن سفارش به دوری از آن کرده بود!: «وَلَا تَكُونُوا كَالَّتِی نَقَضَتْ غَزْلَهَا مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ أَنْكَاثًا[نحل/92 ] و همانند زنى مباشید كه پشم هایى را كه مى ‏بافت، پس از محكم داشتنش، رشته رشته‌ کرده را دوباره باز می‌کند.» کار خیلی‌ها اینگونه است. تصمیمی درست می‌گیرند یا کاری صحیح را آغاز می‌کنند؛ اما بعد از چندی دوباره به نقطه اولیه بر می‌گردند.
در ادامه حضرت کوفیان را اینگونه معرفی کردند:«هَلْ فِیكُمْ إِلَّا الصَّلَفُ وَالْعُجْبُ وَالشَّنَفُ وَالْكَذِبُ وَمَلَقُ الْإِمَاءِ وَغَمْزُ الْأَعْدَاءِ أَوْ كَمَرْعًى عَلَى دِمْنَةٍ أَوْ كَفِضَّةٍ عَلَى مَلْحُودَةٍ أَلَا بِئْسَ مَا قَدَّمَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَنْ سَخِطَ اللَّهُ عَلَیْكُمْ وَفِی الْعَذَابِ أَنْتُمْ خَالِدُونَ؛ آیا در میان شما جز رسوایی، سینه‌های آکنده از کینه، ریاء و تملق و ذلت در برابر دشمنان چیز دیگری نیز یافت می‌شود؟ یا همچون سبزه‌هایی هستید که ریشه در فضولات حیوانی داشته . همچون جنازۀ دفن شده‌ای هستید که روی قبرش را با نقره تزیین نموده باشند؟ چه بد توشه‌ای برای آخرت فرستادید؛ توشه‌ای که همان خشم و غضب خدا است و در عذاب جاویدان خواهید بود.» در این فراز ترس، ذلت در برابر دشمن، حقارت و ریاکاری به همراه تملق گویی از صفات زشت کوفیان شمرده شده؛ صفاتی که نتیجه آن چیزی جز به قتلگاه کشاندن امام زمانشان نشد.
با امامِ زمان خود بد کردیدحضرت زینب در ادامه پرده از نتیجه رها گذاشتن امام حسین(علیه‌السلام) برداشته و عاقبت کار آنها را اینگونه بازگو کردند:«أَ تَدْرُونَ وَیْلَكُمْ أَیَّ كَبِدٍ لِمُحَمَّدٍ ص فَرَثْتُمْ وَأَیَّ عَهْدٍ نَكَثْتُمْ وَأَیَّ كَرِیمَةٍ لَهُ أَبْرَزْتُمْ وَأَیَّ حُرْمَةٍ لَهُ هَتَكْتُمْ وَأَیَّ دَمٍ لَهُ سَفَكْتُمْ أَ فَعَجِبْتُمْ أَنْ تُمْطِرَ السَّمَاءُ دَماً وَلَعَذابُ الْآخِرَةِ أَخْزى‏ وَهُمْ لا یُنْصَرُونَ؛ وای بر شما‌ ای مردم کوفه! آیا می‌دانید چه جگری از رسول خدا دریده‌اید؟ چه زنان و دختران با عفت و وقاری را از خاندان او به کوچه و بازار کشانده‌اید؟! چه خونی از آن حضرت بر زمین ریخته‌اید؟! و چه حرمتی از او شکسته‌اید؟! شما این جنایت فجیع را بی‌پرده و آشکار به انجام رسانید؛ جنایتی که سر آغاز جنایات دیگری در تاریخ گشته، سیاه، تاریک و جبران ناپذیر بوده، تمام سطح زمین و وسعت آسمان را پر کرده است. آیا از اینکه آسمان خون باریده تعجب می‌کنید؟ در حالی که عذاب آخرت در مقایسه با این امر، بسیار شدیدتر و خوار کننده‌تر است و در آن روز کسی به یاری شما نخواهد آمد.» آری رها کردن امام زمان چیزی جز عذاب سخت الهی را به دنبال نخواهد داشت. سپس حضرت در قالب شعری خطب را اینگونه ادامه دادند: 
 مَا ذَا تَقُولُونَ إِذْ قَالَ النَّبِیُّ لَكُمْ مَا ذَا صَنَعْتُمْ وَأَنْتُمْ آخِرُ الْأُمَمِ‏ 
 بِأَهْلِ بَیْتِی وَأَوْلَادِی وَتَكْرِمَتِی مِنْهُمْ أُسَارَى وَمِنْهُمْ ضُرِّجُوا بِدَمٍ‏
 مَا كَانَ ذَاكَ جَزَائِی إِذْ نَصَحْتُ لَكُمْ أَنْ تَخْلُفُونِی بِسُوءٍ فِی ذَوِی رَحِمِی‏ 
 إِنِّی لَأَخْشَى عَلَیْكُمْ أَنْ یَحُلَّ بِكُمْ مِثْلُ الْعَذَابِ الَّذِی أَوْدَى عَلَى إِرَمٍ‏
اگر پیامبر از شما بپرسد، این چه كارى بود كه كردید با آنكه شما امت آخر الزمان بودید؛ چه پاسخ خواهید داد؟ شما چه كردید با اهل بیت و فرزندان و عزیزان من؟! جمعى را به اسارت بردید و گروهى را به خون آغشته كردید. این پاداش من نبود که شما حق خویشاوندانم این‌گونه به من جفا كنید. من مى ترسم همان عذابى كه قوم «اِرَم» را به نابودى كشاند، بر شما نیز فرود آید.
کلام نهاییدر این خطبه حضرت زینب علاوه بر آنکه برخی ظلم‌های صورت گرفته در کربلا را بیان کردند؛ به ریشه یابی تنها گذاشتن امام توسط کوفیان پرداخته و صفات زشت آنها و عاقبت کارشان را یادآوری نمودند.
 این خطبه بیش از آنکه برای اهل کوفه مثمر ثمر باشد باید برای ما نتیجه بخش باشد، زیرا آنها از بدی کردار و کارشان با خبر بودند و از ریاکاری‌ها و تملق‌های خویش آگاهی داشتند. مهم این است که دوباره دیگران راه آنها را انتخاب نکند.
منبع:
متن کامل خطبه در: لهوف سید بن طاووس، ص ۱۷۴تا ۱۷۹- مقتل الحسین خوارزمی، ص۴۵ تا۴۷- نفس المهموم شیخ عباس قمی، ص۲۱۵ آمده است.
بعداز شهادت امام حسین(علیه‌السلام) قیام حسینی پایان نپذیرفت؛ بلکه پرچم قیام را حضرت زینب و امام سجاد علیهماالسلام بر دوش گرفتند. در این یادداشت به بخش‌هایی از فعالیت‌ها و خطبه‌های حضرت زینب پس از شهادت برادر بزرگوارشان می‌پردازی. بخش‌‍هایی که برای ما درسآموز بوده و علت تنها ماندن امام زمانِ کوفیان را بیان می‌سازد.