
سنّت‏های الهی‏قرآن كریم از ضوابط و قوانین حاكم بر زندگی بشر به سنّت تعبیر كرده و این كلمه گاه به‏ صورت مفرد و گاه جمع  بکار رفته و در مجموع شانزده بار در قرآن آمده است؛ تعابیری مانند: «سُنَّةَاللَّه، سُنَّةُ الاَوَّلین، سُنَّةَ مَنْ قَدْ اَرْسَلْنا، سُنَنُ الَّذینَ مِنْ قَبْلِكُمْ». آیات بسیاری از قرآن كریم بر حاكمیت سنت های الهی بر زندگی بشر دلالت دارند. آیات ‏زیر از آن جمله ‏اند:«قَدْ خَلَتْ مِن قَبْلِكُمْ سُنَنٌ فَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَیْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُكَذِّبِینَ؛ پیش از شما سنت‏ هایی وجود داشت و هر قوم، طبق اعمال و صفات خود سرنوشت ‏هایی ‏داشتند، كه شما نیز همانند آن را دارید،  پس در روی زمین گردش كنید و ببینید سرانجام‏تكذیب‏ كنندگان (آیات خدا) چگونه بود؟!» (آل عمران،آیه137)،«قُل سِیرُوا فِی الْأَرْضِ ثُمَّ انظُرُوا كَیْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُكَذِّبِین؛ بگو: روی زمین گردش كنید، سپس بنگرید سرانجام تكذیب‏ كنندگان آیات الهی چه شد؟!» (انعام،آیه11)  و«سُنَّةَ اللَّهِ فِی الَّذِینَ خَلَوْا مِن قَبْلُ...؛ این سنت خداوند در اقوام پیشین است.» (احزاب،آیه62)

1. ویژگی‏ های سنّت الهی‏سنّت‏ های الهی دو ویژگی بسیار مهم دارند: فراگیری و ثبات.
1 - 1. عمومیت و فراگیری‏
این ویژگی در حقیقت مقوّم سنّت الهی است؛ به گونه‏ ای كه اگر یك سنّت از آن برخوردار نباشد، سنّت نامیده نخواهد شد. مفهوم عمومیت سنتّ آن است كه امكان استثنای بعضی ازافراد و اقوام از سنتّ امكان ندارد و در زمان فراهم آمدن شرایط یك سنتّ - برای سنتّی كه درشرایط خاصی جاری می ‏شوند - اجرای آن حتمی است. برای نمونه می‏ توان از سنّت امتحان الهی یاد كرد كه همه انسان‏ ها و جوامع بشری را در برمی‏ گیرد. قرآن كریم به كسانی كه با اندیشه‏ ای واهی خود را از این سنّت الهی مستثنا می‏ دانند، می‏ فرماید:«أَمْ حَسِبْتُمْ أَن تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا یَأْتِكُمْ مَثَلُ الَّذِینَ خَلَوْا مِن قَبْلِكُمْ...؛ آیا گمان كردید داخل بهشت می‏ شوید، بی‏ آنكه حوادثی هم چون حوادث گذشتگان به شما برسد؟!»(بقره،آیه214)
1 - 2. ثبات و تغییرناپذیری‏
در مقابل حتمی بودن اجرای سنت‏ های الهی دو احتمال وجود دارد؛ نخست آنكه سنّتی به‏سنّت دیگر تبدیل گردد و دوم آنكه خداوند آن سنّت را از قومی به قوم دیگر برگرداند، برای‏ مثال عذابی را كه برای عدّه‏ ای مقرّر شده به گروهی دیگر فرود آورد. قرآن كریم هر دو احتمال را نفی كرده، و می ‏فرماید: «فَلَن تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِیلاً وَلَن تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَحْوِیل؛ هرگز برای سنت الهی تبدیل و تحویلی نخواهی یافت».(فاطر،آیه43)  علامه طباطبایی(ره) درباره تفاوت تبدیل و تحویل می‏ نویسد: تبدیل سنّت خدا به این است كه عذاب خدا را بردارند و به جایش عافیت و نعمت بگذارند و تحویل سنّتعبارت از این است كه عذاب فلان قوم را - كه مستحق آن می ‏باشند - به سوی‏ قومی دیگر برگردانند و سنّت خدا نه تبدیل می‏ پذیرد و نه تحویل؛ برای اینكه خدای تعالی برصراط مستقیم است، حكم او نه تبعیض دارد و نه استثنا.
2. سنّت‏ های الهی‏برخی از سنّت‏ های الهی حاكم بر زندگی بشر به قرار زیر هستند:
2 - 1. سنت ارسال رُسُل‏
یكی از سنن الهی این است كه خداوند متعال در میان هر امّتی رسول و پیامبری‏ بر می‏ انگیزد تا آنان را به راه راست و دین حق هدایت كند و از ضلالت و گمراهی برهاند. خداوند از این طریق،حجّت خویش را بر مردم تمام كرده تا اگر نافرمانی و ناسپاسی كردند و دچار عقوبتی شدند، ظلمی از طرف خداوند نسبت به آنها نشده باشد. بر مبنای همین سنّت است كه گفته می‏شود زمین هیچ‏ گاه از حجّت خالی نیست، همواره ‏پیغمبر و یا هادی دیگری وجود دارد كه به امر خدا مردم را به سوی حق هدایت كند و آنان را از گمراهی برهاند. آیات متعددی در قرآن كریم بر این سنت دلالت دارند، مانند:«وَلِكُلِّ أُمَّةٍ رَسُولٌ...؛ برای هر امّتی، رسولی است»(یونس،آیه47)، «وَلَقَدْ بَعَثْنَا فِی كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولاً...؛ ما در هر امتی رسولی را برانگیختیم.» (نحل،آیه36) و  «... وَلِكُلِّ قَوْمٍ هَادٍ؛ برای هر گروهی هدایت‏ كننده‏ ای است» (رعد،آیه 7)
2 - 2. سنّت هدایت و اضلال‏
هدایت و اضلال از دیگر سنّت‏ های الهی هستند؛ به این معنا كه اگر انسان ‏ها در مسیر خدا قرار گرفته و هدایت او را بپذیرند، خداوند بر هدایت آنان خواهد افزود، ولی اگر انسانی ازهدایت الهی سر باز زند و خود را در مسیری ضد رشد و تعالی قرار دهد، خداوند او را گمراه‏ خواهد ساخت و كسی را نیز كه خداوند گمراه سازد هیچ نیرویی نمی ‏تواند او را هدایت كند. برخی از آیاتی كه بر حاكمیت این سنّت در زندگی بشر دلالت دارند، این آیات هستند: «وَالَّذِینَ اهْتَدَوْا زَادَهُمْ هُدی وَآتَاهُمْ تَقْوَاهُم؛ كسانی كه هدایت یافتند (خداوند) بر هدایت آنها افزود و پاداش تقوایشان را به آنها داد» (محمد،آیه17)،«وَالَّذِینَ جَاهَدُوا فِینَا لَنَهْدِیَنَّهُمْ سُبُلَنَا وَإِنَّ اللَّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِینَ؛ كسانی را كه در مسیر ما مجاهده كنند، ما آنها را به راه‏ های خاص خویش رهنمون می سازیم وبی‏ گمان خداوند با نیكوكاران است»(عنكبوت،آیه69) و «مَن یُضْلِلِ اللّهُ فَلاَ هَادِیَ لَهُ وَیَذَرُهُمْ فِی طُغْیَانِهِمْ یَعْمَهُون؛ كسانی كه خداوند در گمراهی گذارده باشد، راهنمایی ندارند و آنان را در طغیانشان سرگشته ‏وا می ‏گذارد»(اعراف،آیه186)
روشن است كه مراد از اضلال الهی، اضلال تكوینی است نه تشریعی؛ زیرا اعمال و رفتار چنین افرادی سبب گمراهی آنان شده است، نه آنكه خداوند برنامه‏ های رشد و تكامل را ازآنها دریغ كرده و یا برنامه ‏هایی گمراه‏ كننده در اختیارشان گذاشته باشد. در آیات بسیاری به‏ این واقعیت اشاره شده است كه اعمال و رفتار انسان‏ ها موجب گمراهی آنان می ‏شود.
2 - 3. سنت امتحان و ابتلا
سنت امتحان، سنتی عمومی است كه شامل همه انسان‏ ها می‏ شود. قرآن كریم می‏ فرماید:«أَحَسِبَ النَّاسُ أَن یُتْرَكُوا أَن یَقُولُوا آمَنَّا وَهُمْ لاَیُفْتَنُون؛ آیا مردم گمان می‏ برند كه رهایشان كنند ‏[همین] كه ‏[به زبان] بگویند ایمان آورده‏ ایم و ایشان‏ را نمی‏ آزمایند؟» (عنكبوت،آیه2) براساس این سنت الهی همه انسان‏ ها در طول حیات خویش با وسایل مختلفی مورد آزمایش قرار می‏ گیرند. اموری چون: ترس، گرسنگی، زیان ‏های مالی و جانی، فرزندان، زینت‏ های دنیوی و حتی خویشاوندان وسایلی هستند كه انسان‏ها از طریق آنها مورد آزمایش قرار می‏ گیرند. در آیات قرآن كریم می‏ خوانیم:«وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَیْ‏ءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِنَ الْأَمْوَالِ وَالْأَنْفُسِ وَالَّثمَرَاتِ وَبَشِّرِ الصَّابِرِینَ؛ و همواره شما را به نوعی از ترس و گرسنگی و زیان مالی و جانی و كمبود محصول می‏ آزماییم و صابران را نوید بده»(بقره،آیه 155)، «إِنَّمَا أَمْوَالُكُمْ وَأَوْلاَدُكُمْ فِتْنَةٌ؛ همانا اموال و اولادتان وسیله آزمایش شما هستند»(تغابن،آیه15) و «وَنَبْلُوكُم بِالشَّرِّ وَالْخَیْر؛ شما را به وسیله ناگواری‏ ها و خوشی‏ ها می ‏آزماییم».(انبیاء،آیه35) سنت آزمایش برای از قوه به فعل درآوردن استعدادهای نهفته انسان‏ ها و یا خالص ‏سازی‏ شخصیت رو به رشد افراد انسانی می‏ باشد. هر بار كه انسان مورد آزمون الهی قرار می‏ گیرد، از سویی با این آزمایش به نقاط قوت و ضعف شخصیت خویش پی می ‏برد و می‏ تواند با اصلاح ‏نقاط ضعف و یا تقویت نقاط قوت خود، به سوی هدف اعلای حیات خویش گام بردارد و ازسوی دیگر با آزمایش‏ های مكرر كه پیش می‏ آید چهره زشت و یا زیبای انسان برای دیگران ‏مشخص می ‏شود و افراد از شخصیت حقیقی یكدیگر كه گاهی در زیر پرده ‏های ضخیمی ازخدعه ‏ها و نیرنگ ‏ها پنهان شده آگاه می ‏شوند.
2 - 4. سنت پیروزی حق بر باطل‏
اراده خداوند بر پیروزی حق و شكست و نابودی باطل تعلق گرفته و این اراده الهی، یكی ‏از سنت‏های اوست، از نگاه قرآن كریم حق هر اندازه هم كه مورد بی‏ توجهی و بی‏ اعتنایی قرار گیرد و یا با آن مبارزه شود، هیچ‏ گاه نیست و نابود نخواهد شد. امّا باطل هر اندازه كه مورد توجه قرار گرفته و یا تبلیغ و ترویج شود، سرانجام محو و نابود می‏ گردد. ممكن است حق‏ برای مدتی محدود، نادیده گرفته شود و به ظاهر اثری از آن نباشد و در عوض باطل جلوه‏ گری‏ كرده و افرادی را به سمت خود بكشاند، ولی سرانجام حق بر باطل پیروز خواهد شد. طبق‏ آموزه‏ های قرآن كریم: «وَیُرِیدُ اللّهُ أَن یُحِقَّ الْحَقَّ بِكَلِمَاتِهِ؛ خدا می‏ خواهد كه حق را با كلماتش پایدار سازد.» (انفال،آیه 7)، «وَیُحِقُّ اللَّهُ الْحَقَّ بِكَلِمَاتِهِ وَلَوْ كَرِهَ الْمُجْرِمُونَ؛ خداوند حق را با كلمات خود پایدار می‏ سازد، هر چند مجرمان اكراه داشته باشند.»(یونس،آیه82) و «وَیَمْحُ اللَّهُ الْبَاطِلَ وَیُحِقُّ الْحَقَّ بِكَلِمَاتِه؛ خداوند باطل را محو می‏ سازد و حق را با كلماتش پایدار می ‏سازد»(شوری،آیه24) از آیات قرآن كریم فهمیده می‏ شود كه پیروزی حق بر باطل از سنّت‏ های قطعی الهی است‏ و مؤمنان مادامی كه در ایمان خود، صادق و در نیّت خود خالص باشند، پیروز خواهند شد.قرآن كریم می‏ فرماید:«كَتَبَ اللَّهُ لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِی؛ خداوند مقرر كرده است كه حتماً من و فرستادگانم پیروز خواهیم گردید.»(مجادله،آیه21)
2 - 5. سنت نصرت الهی‏
منظور از این سنت، آن است كه هر كس خدا را یاری كند، خدا نیز او را یاری خواهد كرد. قرآن كریم می‏ فرماید:«یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِن تَنصُرُوا اللَّهَ یَنصُرْكُمْ وَیُثَبِّتْ أَقْدَامَكُم؛ ای كسانی كه ایمان آورده‏ اید، اگر خدا را یاری كنید خدا هم شما را یاری می‏ كند و گام‏ هایتان راثابت و استوار می‏ سازد»(محمد،آیه 7) یاری كردن خدا به این است كه انسان در راه خدا به مبارزه و جهاد با دشمنان خدا بپردازد و هدفش تنها برپایی پرچم توحید باشد، نه به دست آوردن غنایم جنگی و یا مباهات و فخرفروشی و انگیزه‏ های دیگر. یاری خداوند نیز به این معناست كه اسباب غلبه بر دشمنان‏ را برای مؤمنان فراهم ساخته و آنها را به روش‏ های گوناگون بر دشمنان خود پیروزمی‏ گرداند. خداوند به این جهت مؤمنان را نصرت می‏ بخشد و آنان را بر كفار پیروز می‏ گرداند كه‏ ولایت و سرپرستی آنها را بر عهده داشته و مؤمنان نیز ولایت الهی را به جان و دل پذیرفته‏ اند؛ اما كفار چون از پذیرش ولایت الهی سر باز زده ‏اند، سرپرستی برای آنان نیست تا به یاری آنها برخیزد:«ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ مَوْلَی الَّذِینَ آمَنُوا وَأَنَّ الْكَافِرِینَ لاَ مَوْلَی‏ لَهُمْ؛ این بدان جهت است كه خداوند سرپرست افراد با ایمان است و كافران هیچ سرپرستی ندارند.»(محمد،آیه11) بر پایه همین سنت الهی، نهضت‏ ها و مبارزاتی كه در مسیر خدا و برای اعتلای كلمه ‏توحید باشد و مبارزه‏ كنندگان آن در مسیر مبارزه خویش خالصانه عمل نمایند، به‏ طور قطع‏پیروز خواهند شد؛ اما اگر هدف آنها برافراشتن پرچم توحید نباشد و یا در نبرد خویش‏ انگیزه‏ های غیرالهی داشته باشند، شكست خواهند خورد.
2 - 6. سنت امداد
بر پایه این سنت، خداوند به همه انسان‏ ها مدد می‏ رساند تا راه رشد و كمال را طی كنند. ازقرآن كریم برمی ‏آید كه سنت امداد بر دو نوع عام و خاص تقسیم می‏ شود.

الف. امداد عام‏این نوع امداد، افراد مؤمن و غیرمؤمن را در برمی‏ گیرد، چنان كه خداوند در قرآن‏ می ‏فرماید:«كُلّاً نُّمِدُّ هؤُلاَءِ وَهؤُلاَءِ مِنْ عَطَاءِ رَبِّكَ وَمَا كَانَ عَطَاءُ رَبِّكَ مَحْظُور؛ هر یك از آنان [گروه دنیا طلب]‏ و اینان ‏[ گروه آخرت‏ طلب] را از عطای پروردگارت بهره‏ می‏ رسانیم و عطای پروردگارت هرگز از كسی منع نشده است.» (اسراء،آیه20) هم چنین می ‏فرماید:«مَن كَانَ یُرِیدُ حَرْثَ الْآخِرَةِ نَزِدْ لَهُ فِی حَرْثِهِ وَمَن كَانَ یُرِیدُ حَرْثَ الدُّنْیَا نُوْتِهِ مِنْهَا وَمَا لَهُ فِی‏الْآخِرَةِ مِن نَصِیبٍ؛ هر كس كه ‏[بهره] كشتِ اخروی را خواسته باشد، برای او در كشت او می‏ افزاییم و هر كس[بهره‏‏] كشتِ دنیوی را خواسته باشد، از آن به او می‏ بخشیم و برای او در آخرت بهره ‏ای نیست»(شوری،آیه20)

ب. امداد خاص‏این نوع امداد كه گاهی از آن به امدادهای غیبی یاد می‏ شود، تنها به مؤمنان اختصاص ‏دارد. امداد خاص به صورت‏ های مختلفی انجام می‏ گیرد. برخی از آنها به شرح زیر هستند:

1. آرامش دادن به مؤمنان:خداوند در سختی‏ ها و گرفتاری‏ ها - و از جمله در مصاف با كافران - آرامش را بر قلوب مؤمنان جاری می‏ سازد تا مصیبت آنها را از پای در نیاورد در قرآن‏ كریم پنج بار از« انزال سكینه » سخن رفته است. دو مورد آن درباره یاری مؤمنان در جنگ‏ حنین،  ماجرای بیعت رضوان و مقدمه فتح مكه؛ به ترتیب از این قرار است:«ثُمَّ أَنْزَلَ اللّهُ سَكِینَتَهُ عَلَی‏ رَسُولِهِ وَعَلَی الْمُؤْمِنِینَ...؛ آنگاه خدا آرامش خود را بر فرستاده خود و بر مؤمنان فرود آورد...»(توبه،آیه 26) و «لَقَدْ رَضِیَ اللَّهُ عَنِ الْمُؤْمِنِینَ إِذْ یُبَایِعُونَكَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ فَعَلِمَ مَا فِی قُلُوبِهِمْ فَأَنزَلَ السَّكِینَةَ عَلَیْهِمْ‏وَأَثَابَهُمْ فَتْحاً قَرِیب؛ به راستی خدا هنگامی كه مؤمنان در زیر آن درخت با تو بیعت می‏ كردند از آنان خشنود شد، وآنچه در دل هایشان بود باز شناخت و بر آنان آرامش فرو فرستاد و پیروزی نزدیكی به آنها پاداش ‏داد»(فتح،آیه18)
2. فرو فرستادن فرشتگان (سپاهیان نامرئی): از امدادهای غیبی یاد شده در قرآن كریم، یاری كردن مؤمنان مجاهد با فرو فرستادن فرشتگان در غزوه‏ های بدر، احزاب و حنین است. آیه ذیل نمونه ‏ای از این امداد است:«وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ اللّهُ بِبَدْرٍ وَأَنْتُمْ أَذِلَّةٌ فَاتَّقُوا اللّهَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ * إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِینَ أَلَن یَكْفِیَكُمْ‏أَن یُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ بِثَلاَثَةِ آلاَفٍ مِنَ الْمَلاَئِكَةٍ مُنزَلِین؛ و یقیناً خدا شما را در [جنگِ‏] بَدر - با آنكه ناتوان بودید - یاری كرد. پس از خدا پروا كنید، باشد كه سپاس گزاری نمایید. آنگاه كه به مؤمنان می‏ گفتی: آیا شما را بس نیست كه پروردگارتان شما را با سه هزار فرشته فرود آمده یاری كند؟» (آل عمران،آیه123 و 124)
3. زیاد نشان دادن مؤمنان و كم نشان دادن كافران: از جمله امدادهای غیبی، زیاد نشان‏ دادن مؤمنان مجاهد در چشم كافران و كم نشان دادن كافران در دیدگان مؤمنان است. این‏ امداد مؤمنان را در جنگ بدر یاری كرد كه در آیات ذیل بازتاب یافته است:«قَدْ كَانَ لَكُمْ آیَةٌ فِی فِئَتَیْنِ الْتَقَتَا فِئَةٌ تُقَاتِلُ فِی سَبِیلِ اللّهِ وَأُخْرَی‏ كَافِرَةٌ یَرَوْنَهُم مِثْلَیْهِمْ رَأْیَ الْعَیْنِ‏وَاللّهُ یُؤَیِّدُ بِنَصْرِهِ مَن یَشَاءُ...؛ قطعاً در برخورد میان دو گروه، برای شما نشانه‏ ای [و درس عبرتی‏] بود.گروهی در راه خدامی‏ جنگیدند، و دیگر[گروه] كافر بودند كه آنان‏[مؤمنان] را به چشم دو برابر خود می ‏دیدند و خدا هر كه را بخواهد به یاری خود تأیید می‏كند...»(آل عمران،آیه13) و «وَإِذْ یُرِیكُمُوهُمْ إِذِ الْتَقَیْتُمْ فِی أَعْیُنِكُمْ قَلِیلاً وَیُقَلِّلُكُمْ فِی أَعْیُنِهِمْ لِیَقْضِیَ اللّهُ أَمْراً كَانَ مَفْعُولاً...؛ و آن گاه كه چون با هم برخورد كردید، آنان را در دیدگان شما اندك جلوه داد و شما را[نیز] در دیدگان آنان كم نمودار ساخت تا خداوند كاری را كه انجام شدنی بود تحقق بخشد...»(انفال،آیه44)
4. ایجاد رعب در دل دشمن:واژه رُعب پنج بار در قرآن كریم آمده؛ كه چهار مورد آن درآیات مدنی درباره یاری مجاهدان مؤمن در غزوه‏ های بدر و احد، بنی‏ نضیر و بنی ‏قریظه است. در اینجا برای نمونه به دو آیه اشاره می‏شود: «سَنُلْقِی فِی قُلُوبِ الَّذِینَ كَفَرُوا الرُّعْبَ بِمَا أَشْرَكُوا بِاللّهِ...؛ به زودی در دل‏ های كسانی كه كفر ورزیده‏ اند، بیم خواهیم افكند، زیرا چیزی را با خدا شریك‏ گردانیده‏ اند...»(آل عمران،آیه151) و «وَأَنزَلَ الَّذِینَ ظَاهَرُوهُم مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ مِن صَیَاصِیهِمْ وَقَذَفَ فِی قُلُوبِهِمُ الْرُّعْبَ...؛ و كسانی از اهل كتاب را كه با[مشركان]‏ هم پشتی كرده بودند، از دژهایشان به زیر آورد و دردل‏ هایشان هراس افكند...»(احزاب،آیه26)
2 - 7. سنّت استخلاف‏
از دیگر سنت‏ های الهی حاكم بر حیات انسان‏ ها، سنت حاكمیت صالحان بر زمین است.بر پایه این سنت پیروزی نهایی از آن صالحان بوده و تنها آنان حاكم بر زمین خواهند شد.قرآن كریم می‏فرماید:«وَلَقَدْ كَتَبْنَا فِی الزَّبُورِ مِن بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الْأَرْضَ یَرِثُهَا عِبَادِیَ الصَّالِحُونَ؛ و به راستی در زیور، پس از تورات نوشته ‏ایم كه زمین را بندگان شایسته من به ارث می‏ برند» (انبیاء،آیه105) در آیه ‏ای دیگر می‏ فرماید:«وَعَدَ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَیَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِی الْأَرْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِینَ مِن‏قَبْلِهِمْ وَلَیُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِینَهُمُ الَّذِی ارْتَضَی‏ لَهُمْ...؛ خداوند به كسانی از شما كه ایمان آورده ‏اند و كارهای شایسته كرده‏ اند، وعده داده است كه آنان‏ را در این سرزمین جانشین گرداند، هم چنان كه كسانی را كه پیش از آنان بودند نیز ‏[جانشین‏] پیشینیان گرداند و دینشان را بر آنان می‏ پسندد و استقرار می‏ دهد.» (نور،آیه55) براساس این آیات بندگان صالح خدا سرانجام پیروز شده و حاكمیت الهی را در جامعه ‏تحقق خواهند بخشید؛ جامعه ‏ای كه همه چیز آن براساس حق بوده و باطل در آن راه پیدا نخواهد كرد. صالحان آن احكام الهی را در جامعه اجرا كرده و در اجرای حدود الهی تزلزلی به ‏خود راه نخواهند داد.
2 - 8. سنت استدراج‏
منظور از سنت استدراج این است كه خداوند درجه و مرتبه برخی از افراد را به تدریج ‏پایین می‏آورد تا جایی كه به نهایت درجه بدبختی و هلاكت می‏ رسند و دچار عذاب اخروی‏ می ‏شوند. این سنت، دامن گیر افرادی می‏ شود كه آیات الهی را تكذیب كرده، اوامر الهی رااطاعت نمی‏ كنند و به غفلت و بی‏ خبری از پروردگار خویش ادامه می ‏دهند. قرآن كریم درباره‏ اینان می‏فرماید:«وَالَّذِینَ كَذَّبُوا بِآیَاتِنَا سَنَسْتَدْرِجُهُم مِنْ حَیْثُ لاَیَعْلَمُونَ * وَأُمْلِی لَهُمْ إِنَّ كَیْدِی مَتِینٌ؛ كسانی را كه آیات ما را تكذیب كردند از راهی كه نمی ‏دانند فرو می‏ گیریم و به آنها مهلت‏ می‏ دهیم؛ چرا كه چاره‏ جویی من قوی است»(اعراف،آیه183-182) هم چنین می ‏فرماید:«فَنَذَرُ الَّذِینَ لاَیَرْجُونَ لِقَاءَنَا فِی طُغْیَانِهِمْ یَعْمَهُون؛ آنهایی را كه امیدی به لقای ما ندارند رها می ‏سازیم تا در طغیانشان سرگردان شوند»(یونس،آیه11)
2 - 9. سنت مهلت‏
بر پایه این سنّت، خداوند به همه انسان‏ ها مهلت می ‏دهد تا چنانچه در مسیر باطلی قراردارند، از آن دوری جسته و به سوی حق و حقیقت گام بردارند. این چنین نیست كه اگر انسانی‏ ظلم و ستم كرد، حق و باطل را درهم آمیخت، قوانین الهی را نادیده گرفت، دست به افساد و طغیان زد و یا با حیات انسان‏ ها بازی كرد به سرعت خداوند او را مجازات نماید، بلكه‏خداوند بر اساس این سنّت به او فرصت تجدید نظر در اعمال و رفتارش را می ‏دهد تا به سوی‏خدا بازگردد و از فرامین او اطاعت نماید. قرآن كریم می‏ فرماید:
«وَلَوْ یُؤَاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِمَا كَسَبُوا مَا تَرَكَ عَلَی‏ ظَهْرِهَا مِن دَابَّةٍ وَلكِن یُؤَخِّرُهُمْ إِلَی‏ أَجَلٍ مُّسَمّی‏فَإِذَا جاءَ أَجَلُهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِعِبَادِهِ بَصِیر؛ اگر خدا می‏ خواست مردم را به خاطر آنچه كه كسب كرده‏ اند مؤاخذه كند هیچ جنبنده‏ ای برزمین باقی نمی‏ ماند. لیكن آنها را تا زمان معینی به تأخیر می‏ اندازد. پس چون اجلشان فرا رسد (مجازات خواهند شد) و خداوند از اعمال بندگانش آگاه است.»(فاطر،آیه45) قرآن كریم، مهلت در عذاب را به صفت رحمت و مغفرت الهی منسوب كرده، می‏ فرماید:«وَرَبُّكَ الْغَفُورُ ذُو الرَّحْمَةِ لَوْ یُؤَاخِذُهُم بِمَا كَسَبُوا لَعَجَّلَ لَهُمُ الْعَذَابَ بَل لَهُم مَوْعِدٌ لَّن یَجِدُوا مِن‏دُونِهِ مَوْئِلاً * وَتِلْكَ الْقُرَی‏ أَهْلَكْنَاهُمْ لَمَّا ظَلَمُوا وَجَعَلْنَا لِمَهْلِكِهِم مَوْعِد؛ پروردگارت، آمرزنده و صاحب رحمت است، اگر می‏ خواست آنان را به خاطر اعمالشان مجازات ‏كند، عذاب را هر چه زودتر برای آنها می‏ فرستاد، ولی برای آنان موعدی است كه هرگز از آن راه ‏فراری نخواهد داشت و این‏ها آبادی‏ هایی است (كه ویرانه‏ هایش در برابر شماست) و ما آنها راهنگامی كه ستم كردند هلاك نمودیم ولی (در عین حال) بر نابودی آنها موعدی قرار دادیم.»(كهف،آیه 59 - 58) از این آیات استفاده می ‏شود اگر خداوند به افراد و حتی اقوام ستم كار مهلت داده و آنها رافوری مجازات نمی‏ نماید به این جهت است كه دارای صفت مغفرت و رحمت است ومی‏ خواهد تا آنها در فرصتی كه قبل از اجلشان دارند به خود آمده و دست از ظلم و ستم وفسق و فجور خود بردارند و با انجام اعمال صالح خود، توبه نمایند.
2 - 10. سنت مكر
بر پایه این سنت، هر كس برای ضرر و زیان به دیگران از خود حیله‏ گری نشان دهد و برای‏ صدمه زدن به دیگران نقشه‏ هایی شیطانی تدارك ببیند، باید اطمینان داشته باشد كه نتیجه عمل‏ا و روزی گریبان وی را خواهد گرفت و همان‏ گونه كه او به هم‏نوع خود آسیب رسانده، اثر زشت عمل او در دنیا و آخرت نصیب او خواهد شد. در آیات زیر می‏ خوانیم:
«وَمَكْرَ السَّیِّئِ وَلاَ یَحِیقُ الْمَكْرُ السَّیِّئُ إِلَّا بِأَهْلِه ؛ و مكر بد كردند و مكر بد جز به اهل آن باز نمی‏ گردد». (فاطر،آیه43) و «وَكَذلِكَ جَعَلْنَا فِی كُلِّ قَرْیَةٍ أَكَابِرَ مُجْرِمِیهَا لِیَمْكُرُوا فِیهَا وَمَا یَمْكُرُونَ إِلَّا بِأَنْفُسِهِمْ وَمَا یَشْعُرُونَ؛ و بدین سان در هر شهری گناه كاران بزرگش را می‏ گماریم تا (سرانجام‏) در آن مكر ورزند (وفسق و فساد كنند)؛ و جز در حق خویش مكر نمی‏ ورزند و نمی‏ دانند.» (انعام،آیه 123) در برخی آیات از این سنت با واژه  كید  یاد شده است.

جمع ‏بندی و نتیجه ‏گیری‏- سنت‏ های الهی عبارتند از: ضوابط و قوانین الهی كه بر زندگی عالم و آدم حاكمیت‏ دارند. آیات فراوانی حاكمیت سنن الهی بر زندگی بشر را اثبات می‏ كنند.
- سنت‏ های الهی دو ویژگی مهم دارند كه عبارتند از: عمومیت و تغییرناپذیری.
- برخی از سنت‏ های الهی حاكم بر زندگی انسان بدین قرارند: سنّت ارسال رسل، سنّت‏هدایت و اضلال، سنّت امتحان و ابتلا، سنّت پیروزی حق بر باطل، سنّت نصرت الهی، سنّتامداد، سنّت استخلاف، سنّت استدراج، سنّت مهلت و سنّت مكر.
منبع:سراج نت

سنّت به معنای سیره و روش، طریقه و عادت مستمر است و سنت های الهی عبارتند از: ضوابطی كه در افعال الهی وجود دارد، یا روش ‏هایی كه خداوند متعال، امور عالم و آدم را بر پایه آنها تدبیر و اداره می‏ كند.