 
پاسخ: حضرت سكینه، دختر امام حسین(ع) كه ما معمولاً وی را به صورت شخصی خردسال می شناسیم. افزون بر حضور در نهضت كربلا از آغاز تا پایان، تلاش های زیادی در صحنه های اجتماعی، فرهنگی و سیاسی سال های بعد نیز داشته است كه در این مقاله بدان می پردازیم.نگاهی به زندگانی وی این نكته را روشن خواهد كرد كه دستگاه خلافت اموی تا آنجا كه توان داشته نسبت به خاندان علوی سختگیر و مشكل آفرین بوده است. مناسب می دانم قبل از ذكر برخی فضائل و سیره این بانوی گرامی سخن مرحوم نمازی را كه در حدیث و رجال تحقیقاتی دارد و كلامی است جامع در معرفی سكینه نقل می كنیم.وی می نویسد: سكینه عقیله بنی هاشم و دارای سیره ای نیكو بود، او صاحب فضل و دانش و فضیلت و كرم فراوان و عقل كامل و مكارم اخلاق بزرگوارانه و مناقب عالی و افتخارآمیز بوده است. او سرور زنان عصر خویش و زیباترین، ظریفترین و با اخلاق ترین آنان بود. سكینه در واقعه كربلا پانزده یا دوازده سال داشت كه با پسر عمویش عبداللّه بن حسن(ع) كه در كربلا شهید شد ازدواج كرده بود....(1)موقعیت علمی جناب سكینهجناب سكینه نه تنها در زمینه شعر و ادب توانمند بود بلكه جزو راویان حدیث و ناقلان اخبار نیز بوده است گرچه اندكی از روایت های وی را ذكر كرده اند اما اخبار نشان می دهد كه او توجه زیادی به قرآن و فقه داشته است. و به عنوان راوی حدیث در كتاب های رجالی و حدیثی مطرح است. برابر نقل طبرانی وی حدیثی را كه عبارت آن در مجامع روائی با سندهای دیگر نیز گزارش شده از سكینه نقل كرده است. فائده غلام عبیداللّه بن ابی رافع نقل كرده كه سكینه دختر امام حسین بن علی(ع) از پدرش نقل می كرد كه رسول خدا(ص) فرمود: «حملة القرآن عرفاء اهل الجنة یوم القیامة؛ حاملان قرآن(2) سروران اهل بهشتند در روز قیامت.»اگر عرفاء را به معنای مصطلح بدانیم كار آنان نمایندگی مردم نزد حاكمان بوده است و حاكمان دستورات خود را از طریق آنان به مردم می رساندند در نتیجه حاملان قرآن واسطه بین مردم و خداوند در روز قیامت خواهند بود. در مجمع البحرین آمده است كه عرفاء جمع عریف است و او مسئول قبیله یا جماعتی است. همچنین از ابن عباس نقل شده كه در معنای حدیث گفته است یعنی آنان رئیسان اهل بهشت هستند.(3)ابن حیان در كتاب ثقات خود به معرفی جناب سكینه پرداخته و می نویسد: او از اهل بیت خود روایت می كند و از او اهل كوفه روایت می نمایند.(4)در كتاب های فقهی از جمله در كتاب های علامه حلی گزارشی از سیره جناب سكینه در رمی جمرات نقل شده و مورد بررسی قرار گرفته است.(5)موقعیت ادبی سكینهگزارش های حضرت سكینه از واقعه كربلا كه نقل شده در موارد متعدد همراه با شعر بوده است و این به جهت قریحه ادبی وی بوده است و همچنین از جناب سكینه در زمینه های گوناگون اشعاری نقل شده است كه بیانگر توانمندی وی در عرصه ادبیات است. موقعیت ادبی سكینه به آنجا رسید كه شاعران برای ارزش گزاری اشعار خود نزد او می آمدند و او را به عنوان ادیبی توانا و داوری منصف می شناختند و این موضوعی است كه نمی توان آن را انكار كرد، گرچه برخی گزارش ها در اینباره ممكن است از برساخته های دستگاه اموی باشد كه در ادامه به كینه توزی آنان نسبت به اهل بیت(ع) و سكینه و دفاع وی از امام علی(ع) اشاره خواهیم كرد.شاعران توانمند و مشهور آن زمان به خبرویت وی در شعر معترف بودند و او را حكم قرار می دادند تا درباره اشعار آنان داوری كند زیرا به عقل و هوش و آگاهی های وی از شعر اعتماد داشتند.(6)ابن جوزی در منتظم می نویسد: در مهمانی سكینه دختر امام حسین(ع) جریر، فرزدق، كُثیَر، جمیل و نصیب از شاعران شركت می نمودند، آنان چند روز در مدینه توقف كردند تا به آنها اجازه ورود داده شد و آنها بر سكینه وارد شدند سكینه در جائی نشست كه آنها را می دید ولی آنان او را نمی دیدند، سكینه سخنان آنان را شنید، سپس خدمت كار وی كه اشعار و احادیث را روایت می كرد آمد، و نظر سكینه را درباره اشعار آنان اعلام كرد.(7) این گزارش به خوبی موقعیت ادبی و علمی سكینه و توانایی ها و دقت هائی كه درباره شعر و شیوه داوری داشته است را نشان می دهد.بخشندگی سكینهسخاوت و بخشندگی از ویژگی های خاندان اهل بیت عصمت و طهارت بود امام سجاد(ع) در خطبه خود در شام یكی از خصوصیات برجسته خاندان علوی را بخشش آنان ذكر كرده است. آنچه نقل می شود این مطلب را نشان می دهد.بخشش به دیگران از ویژگی های جناب سكینه بود او در هنگام داوری درباره اشعار به شعرا صله می داد در نقلی وی یك میلیون صله داده است.(8) افزون بر این درباره بخشش وی نوشته اند برادرش علی بن الحسین امام سجاد(ع) قصد سفر حج و عمره داشت او هزینه سفر را به مقدار هزار درهم برای امام(ع) ارسال كرد حضرت وقتی كه به حدود حره رسید و از مركز شهر مدینه فاصله گرفت دستور داد آن پول ها را بین فقراء و مساكین حاشیه شهر تقسیم كنند.(9)ازدواج های سكینهاكثر مورخان ازدواج های مكرر سكینه را ذكر كرده اند و شوهران وی عبارتند از: 1. عبداللّه بن حسن كه در كربلا شهید شد 2. مصعب بن زبیر 3. عبداللّه بن عثمان حزامی 4. زید بن عمرو بن عثمان بن عفان 5. اصبغ بن عبدالعزیز بن مروان 6. ابراهیم بن عبدالرحمن بن ابی عوف كه دو نفر اخیر با وی همبستر نشدند و سخن درباره عبداللّه بن حسن گذشت.شاید برای بسیاری جای این پرسش باشد كه چگونه ازدواج های مكرر رخ داده است پیش از شرح این ازدواج ها توجه به چند نكته لازم است:1. از زمان پیامبر و در صدر اسلام رسم و سنت بر آن بوده كه زنان، بی شوهر نمی ماندند. زنانی كه به هر دلیل شوهران خود را از دست می دادند چه آنان شهید می شدند و چه از دنیا می رفتند و چه شوهرانشان آنها را طلاق می دادند ازدواج مجدد می كردند و فرزندان و اقوام زن نسبت به آنان حساس نمی شدند و ازدواج مجدد مردان نیز برای زنان امری طبیعی بوده است. مثلاً اسماء دختر عمیس پس از شهادت جعفر طیار در سال هشتم هجری با ابوبكر كه ازدواج كرد و محمد بن ابوبكر از او متولد شد، پس از مرگ ابوبكر در سال سیزدهم هجری با علی(ع) ازدواج نمود و نتیجه آن فرزندی به نام یحیی بود.(10) با اینكه از امام باقر(ع) نقل شده كه اسماء از زنان بهشتی است.(11) همچنین بسیاری از همسران پیامبر اكرم(ص) زنانی بودند كه شوهر خود را از دست داده بودند و حضرت همسر دوم آنها بود.2. نسب و موقعیت اجتماعی افرادی مانند سكینه كه دارای كمال و زیبایی نیز بودند باعث می شد كه برابر فرهنگ حاكم بر آن زمان و سنت پیامبر(ص) عده ای از آنان خواستگاری كنند به ویژه كه آنان نسب به پیامبر(ص) می بردند. از این رو می بینیم خاندان پیامبر زنان و مردان خود را به ازدواج همسران خویش پس از مرگ توصیه می كردند و در مواردی افراد خاصی را برای آنان در نظر می گرفتند. مثلاً فاطمه زهرا(س) به حضرت علی(ع) توصیه كرد پس از درگذشت وی با امامه دختر خواهرش زینب، ازدواج نماید. حضرت علی براساس وصیت حضرت فاطمه زهرا(س) نیز پس از شهادت آن بزرگوار(12) با امامه ازدواج كرد.(13)بعد از شهادت حضرت علی(ع) امامه به توصیه آن حضرت با مغیرة بن نوفل بن حارث بن عبدالمطلب ازدواج كرد(14) - و این مطلب در روایت صحیح و منابع معتبر آمده است(15)- چون حضرت می دانست كه ممكن است معاویه به خواستگاری وی بیاید. گفته اند این نكته را حضرت به مغیره هم فرموده است .پس از اتمام عده امامه معاویه از او خواستگاری كرد و در نامه ای كه به مروان نوشت هزار دینار برای وی فرستاد. امامه به مغیره پیام داد كه اگر نیازی به ما داری اقدام كن وی نیز امامه را از امام حسن(ع) خواستگاری كرد.(16)3. از گزارش های مورخان استفاده می شود كه دختران امام حسین(ع) پس از درگذشت شوهرانشان از سوی حاكمان بنی امیه خواستگاری شده اند و چون پاسخ منفی داده اند مورد اذیت و آزار قرار گرفته اند این موضوع را راجع به سكینه و فاطمه نوشته اند. چند سال پس از درگذشت حسن بن حسن شوهر فاطمه، عبدالرحمان بن ضحاك حاكم مدینه از اوخواستگاری كرد و فاطمه به وی پاسخ منفی داد حاكم بر نظر خود اصرار می كرد و می گفت: اگر خواستگاری مرا رد كنی عبداللّه پسرت را به اتهام شركت در مجلس شراب خواری دستگیر و در جمع مردم گردن می زنم و آبروی تو را می برم از این رو فاطمه به خلیفه كه در آن زمان یزید بن عبدالملك بود شكایت كرد و او حاكم مدینه را عزل كرد عزل وی را در سال 104 دانسته اند (17) به همین جهت فاطمه پس از حسن بن حسن با عبداللّه بن عمرو بن عثمان بن عفان ازدواج كرد.(18)ازدواج دوم سكینهاینك به بیان ازدواج های سكینه می پردازیم اولین شوهر سكینه عبداللّه بن حسن پسر عموی آن بزرگوار بود كه در كربلا شهید شد كه شرح آن گذشت. دومین شوهر سكینه مصعب بن زبیر بوده است وی مهریه سكینه را یك میلیون درهم قرار داد و امام سجاد(ع) او را نزد شوهر برد سكینه دختری از وی به نام فاطمه داشت(19) برخی نام وی را رباب دانسته اند.(20) در سفر حجی همراه مادرش بوده است(21) و در خردسالی از دنیا رفت.مصعب بن زبیر حاكم كوفه بود و همو بود كه با مختار جنگید و گرفتار جنگ با عبدالملك مروان شد قبل از جنگ كه احساس می كرد كشته خواهد شد نامه ای به سكینه نوشت.(22) وقتی كه در جنگ كشته شد، مردم كوفه از سكینه خواستند كه در كوفه بماند و بر او درود فرستادند پاسخ داد: خداوند می داند كه من شما را دشمن دارم شما جدم علی و پدرم حسین و برادرم علی و همسرم مصعب را كشتید پس چگونه به دیدار من آمده اید(23) و گفت:«لعنكم اللّه یا اهل الكوفه ایتمتمونی صغیرة و ارملتمونی كبیرة؛ ای اهل كوفه خداوند شما را لعنت كند شما مرا در كودكی یتیم و در بزرگسالی بیوه كردید.»و حالا از من می خواهید در میان شما باشم.پس از مدتی عبدالملك مروان از سكینه خواستگاری كرد ولی وی نپذیرفت و این باعث كینه دستگاه خلافت مروانی با سكینه شد.(24)مسئله ای فقهی:فقها شیعه از این ازدواج های سكینه استفاده فقهی كرده اند چون این ازدواج سكینه جزو مسلمات تاریخ است و اعتقادات مصعب نیز روشن كه امامت را باور نداشته است. از این رو گفته اند: این نشان می دهد كه ازدواج زنان شیعه با مردان غیر شیعه از مسلمانان جایز است و باطل نمی باشد.مرحوم خوانساری در جامع المدارك می نویسد:آیا می بینی كه ازدواج سكینه دختر امام حسین(ع) با مصعب بن زبیر كه حالش معلوم است باطل باشد.(25)یعنی اشكال در صحت چنین ازدواج هایی نیست بنابراین اگر در زمانی از این موضوع نهی شده است و به نفی آن فتوا داده اند به جهت مسائل خاص آن مقطع بوده است.مرحوم تهرانی هم در كتاب امام شناسی در این ارتباط می نویسد:«ازدواج سكینه بنت الحسین(ع) با مصعب بن زبیر از مسلمات تاریخیه است، چرا ما باید به واسطه انحراف مصعب آن را رد كنیم؟ در حالی كه روی قرائن تاریخیه شاید حال مصعب در آن وقت خراب نبوده است و شاید مسائل جنبی به قدری قوی بوده است كه ما اینك نتوانیم درست آن را تجزیه و تحلیل بنمائیم.»البته واقعیت این است كه ازدواج سكینه تا آخرین لحظات زندگی مصعب ادامه داشته است.(26) در كتاب فقه الصادق نیز این ازدواج ها را دلیل بر جواز ازدواج زنان شیعه با مردان عامه می داند.(27)ازدواج های دیگر سكینهپس از مصعب، سكینه با عبداللّه بن عثمان بن عبداللّه بن حكیم بن حزام ازدواج كرد و سه فرزند از وی متولد شد عثمان، كه لقبش قرین بود و فرزندانی از وی باقی ماند و حكیم و ربیحه.(28)ازدواج بعدی سكینه با اصبغ بن عبدالعزیز بن مروان برادر عمر بن عبدالعزیز(29) و حاكم مصر بود سكینه گفت مصر آب و هوای خوبی ندارد اصبغ، شهركی برای وی ایجاد كرد كه به آن شهر اصبغ می گفتند ، عبدالملك مروان وقتی متوجه این ازدواج شد به او دستور داد كه یا مصر را انتخاب كند یا سكینه را او سكینه را طلاق داد و بیست هزار درهم برای وی فرستاد.(30) برابر نقلی سكینه به طرف مصر حركت كرد به دمشق كه رسید اصبغ از دنیا رفت(31) اصبغ در جوانی در سال 86 درگذشت.(32) شاید دستگاه خلافت در مرگ وی بی تأثیر نبوده است.از منابع تاریخی استفاده می شود كه دستگاه خلافت نقش مهمی در جدائی های سكینه داشته است و كینه توزانه نمی خواسته وی دارای زندگی آرامی باشد.سكینه و مبارزه با خلافت امویاناو در طول زندگی اش با دستگاه خلافت اموی مخالفت می كرد و كینه ای خاص نسبت به شامیان داشت زیرا بسیاری از مشكلات را از ناحیه آنان می دانست. نوشته اند روزی به رئیس شهربانی مدینه خبر داد كه یك مرد شامی به خانه ما وارد شده است پاسبان ها را بفرست تا از ما حمایت كنند او نیز جمعی را فرستاد وقتی آمدند، سكینه در را گشود و رو به كنیزان خود دستور داد كه یك حشره ای را كه در خانه بود بیاورند و گفت: این مرد شامی است كه از او شكایت داریم! آنها خندیدند و رفتند.(33)در دوره سخت و سیاه بنی امیه كه سب علی(ع) در سرتاسر جهان اسلام رایج بود وی با كسانی كه در مدینه در حضور وی علی(ع) را سب می كردند به مبارزه می پرداخت. نوشته اند وقتی مروان بن حكم علی(ع) را سب می كرد سكینه هم او را و پدرش را دشنام می داد.(34) در زمانی كه در روزهای جمعه ابن مطیر حاكم اموی در خطبه های جمعه علی(ع) را شتم می كرد سكینه و كنیزانش در پیش حاكم، او را شماست و سرزنش می كردند. ابن مطیر نیز به محافظان خود می گفت: كنیزان سكینه را كتك بزنند.(35)درگذشت سكینه و مزار ایشانسكینه در پنجم ماه ربیع الاول سال 117 در مدینه درگذشت خلیفه در شام هشام بن عبدالملك بود و حاكم مدینه ابن مطیر، خالد بن عبدالملك بن الحارث بن حكم. پس از درگذشت سكینه حاكم مدینه پیام داد كه او را دفن نكنید تا بر او نماز بخوانم و پیش از ظهر از مدینه خارج و به جنگل های اطراف رفت نماز ظهر خوانده شد نیامد، نماز مغرب را خواندن، وی نیامد جنازه را در بقیع قرار داده بودند كه بر اثر گرما نگران بودند كه جسد دچار بوی بد شود از این رو خواسته شد كه عود و بخور در كنار جنازه او دود كنند. محمد بن عبداللّه پسر خواهرش فاطمه دختر امام حسین(ع)، سی دینار بخور خرید و در كنار نعش دود كردند بعد از نماز عشا حاكم مدینه آمد و به شیبة بن نصاح دستور داد بر جنازه نماز بخواند.(36) این نشانه كینه وی نسبت به جناب سكینه است كه به عمد این گونه عمل كرد تا از وی انتقام بگیرد. زیرا در برابر سب علی(ع)، با شجاعت و بدون ترس و هراس از حكام ستمگر اموی مروانی او را سب می كرد.مورخین اتفاق نظر دارند كه آن بانوی بزرگ در مدینه به خاك سپرده شده است. البته تصریح نشده كه قبر او در بقیع است ولی طبع قضیه همین را اقتضا می‏‌كندوقبری كه امروزه در قبرستان باب‌الصغیر دمشق سوریه واقع است و در گمان برخی، منسوب به سكینه(س) می‏‌باشد همان گونه كه مرحوم سیدمحسن امین تصریح و تأكید كرده است هیچ ارتباطی به حضرت سكینه(س) جز تشابه اسمی ندارد و بی‏‌شك مربوط به سكینه دیگری است كه دختر یكی از ملوك بوده است. چنان كه بر صندوقی كه بر این قبر نهاده بودند به خط كوفی مشجّر عنوان «سكینه بنت الملك ...» نوشته شده بوده و مرحوم حاج شیخ عباس قمی نیز آن را دیده و برای مرحوم سیدمحسن امین بازگو نموده است. خود مرحوم امین نیز آن را دیده و تصریح می‏‌كند كه مربوط به دختر یكی از ملوك است كه نام سكینه را داشته و چون صندوق از كلمه «الملك» به بعد دچار شكستگی شده است معلوم نیست كه كدام شاه و حاكم مراد است.بنابراین آن گونه كه همه مورخین نوشته‏‌اند سكینه(س) در مدینه مقیم بوده و در آنجا نیز رحلت نموده است و طبعا قبر او نیز باید در بقیع باشد. (37).برخی نیز گفته اند وقتی كه سكینه با اصبغ بن عبدالعزیز بن مروان كه در مصر بود ازدواج كرد و از مدینه به طرف مصر حركت كرد و در دمشق درگذشت.(38) از این رو در قبرستان باب الصغیر، قبری منسوب به سكینه است ولی قول اول درست می باشد. درود خداوند و اولیاء الهی و همه پاكان عالم بر روح بلند بانوی بزرگ ما حضرت سكینه سلام الله علیها.پی نوشتها:1.مستدركات علم الرجال، ج8، ص580، شماره 18091.2. معجم الكبیر، طبرانی، ج3، ص132، ح2899.3.مجمع البحرین، واژه عرف.4.ثقات، ج4، ص352.5.تذكرة الفقهاء، ج8، 215؛ چاپ قدیم، ج1،ص 376؛ منتهی المطلب، ج2، ص 730؛ المغنی، ابن قدامه، ج3، ص 446.6. عیون الاخبار، ابن قتیبه، ج 1، ص 312، تاریخ مدینه دمشق، ج 69، ص 218.7.المنتظم، ج7، ص178.8.الوافی بالوفیات، ج15، ص183؛ اعیان الشیعه، ج3، ص493.9.الوافی بالوفیات، ج15، ص183؛ اعیان الشیعه، ج3، ص493.10.ر.ك: سیمای كارگزاران علی بن ابی طالب امیرالؤمنین(ع)، ج2، ص247.11.همان، ص243.12.بحارالانوار، ج 42، ص92؛ قوت القلوب، ابوطالب مكی، ج1، ص471، دارصادر، بیروت؛ مناقب آل ابی طالب، ج3، ص38.13.منتهی الآمال، محدث قمی، ج1، ص231؛ منتخب التواریخ، ملاهاشم، ص143.14.بحارالانوار، ج22، ص166.15.تهذیب الاحكام، ج 8، ص258، ح169 و ج9، ص241، ح28؛ من لا یحضره الفقیه، ج4، ص198، ح 5455؛ مستدرك الوسائل، ج14، ص126 و ج15، ص474؛ بحارالانوار، ج22، ص200؛ دعائم الاسلام، ج2، ص362.16.الاصابه، ج 8، ص25؛ انساب الاشراف ،ج2،ص 68؛ الاستیعاب،ج4،ص 1448 و 1789؛ المعارف، ص127.17.الكامل، ابن اثیر، ج5، ص113.18.انساب الاشراف، ج2، ص 47 و ج 8، ص245، البدایه و النهایه، ج9، ص256.19.المنتظم، ابن جوزی، ج7، ص176؛ انساب الاشراف، ج2 ،ص415.20.اعیان الشیعه، ج3، ص491؛ مستدركات علم الرجال، ج8، ص580.21.طرطوسی، سراج الملوك، ص232.22.شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید، ج 3، ص296.23.اعیان الشیعه، ج3، ص492.24.انساب الاشراف، ج2، ص 415.25.جامع المدارك، ج4، ص25926.امام شناسی، ج15، ص339.27.فقه الصادق، روحانی، ج21، ص477.28.جمهرة انساب العرب، ص54.29.تذكره الخواص، سبط بن جوزی، ج2، ص244.30.اعلام النساء، ج2، ص221.31.مختصر تاریخ دمشق، ج1، ص112.32. الاعلام، ج1، ص333.33.اعلام النساء، ج2، ص222.34.الوافی بالوفیات، ج15، ص 183.35.اعلام النساء، ج2، ص223.36.انساب الاشراف، ج1، ص298.37.امین عاملی‏، سید محسن، أعیان الشیعه، ج ۳، ص ۴۹۲٫38.مختصر تاریخ دمشق، ج1، ص112.منبع : پرسمان



سلام میخواستم اطلاعات تكمیلی در مورد حضرت سكینه (س) بدونم. اكثر روایات میگن ایشون در مدینه وفات كردن پس چرا قبر گرامیشون در سوریه است و ایا ازدواج های متعدد ایشون درسته یا دروغ؟ و اگه درسته چرا؟ ایا درسته كه با مصعب بن زبیر ازدواج كرده بودن؟ اگه درسته ایا از روی اجبار بوده یا مورد رضایت خودشونم بوده؟؟ كلا یه اطلاعات تكمیلی از این بانوی گرامی میخوام با تشكر از زحمات بسیار زیادتون.