 اگر خداوند عادل است راز این همه تفاوت‏ها و تبعیض‏ها چیست؟ چرا یكى را زن و دیگرى را مرد، یكى را كور یا كر و لال مى‏آفریند و دیگرى را سالم، چرا همه را به یك نقش نیافرید؟
براى فهم دقیق این اشكال و جواب آن در ابتدا به معناى «عدل و ظلم» اشاره مى‏شود:
1. مفهوم عدل: معناى لغوى عدل، برابرى و برابر كردن است و در عرف به معناى رعایت حقوق دیگران در برابر ظلم(تجاوز به حقوق مردم) است.
در تعریف عدل آمده است: «اعطاء كل ذى حق حقه». معانى دیگرى نیز براى عدل ذكر شده است؛ لیكن معنایى از عدل كه به خداوند نسبت مى‏دهیم عبارت است از: «رعایت استحقاق‏ها در افاضه وجود و امتناع نكردن از افاضه رحمت به آنچه امكان وجود یا كمال وجود دارد». بنابراین عدل خداوند عبارت است از فیض عام و بخشش گسترده در مورد همه موجوداتى كه امكان هستى یا كمال معینى را دارند؛ بدون هیچ‏گونه امساك و خوددارى. به عبارت دیگر عدل الهى بیان دیگرى از حكمت و عنایت اوست.
2. اكنون باز سؤال مى‏شود: چرا در جهان تبعیض وجود دارد؛ چرا یكى سفید است و دیگرى سیاه؟ یكى زشت است و دیگرى زیبا؟ یكى سالم است و دیگرى ناقص؟ آیا نمى‏شد همه یكسان آفریده شوند؟ اگر خداوند به هر چیزى كمال ممكنش را عطا مى‏كند، چرا زشت رویان از كمال زیبایى محروم‏اند و موجودات ناقص از كمال موجودات بى‏نقص؟
در پاسخ گفتنى است: آنچه در نظام خلقت وجود دارد، تفاوت است؛ نه تبعیض. و آنچه مذموم و ناعادلانه مى‏باشد، تبعیض است نه هرگونه تفاوت و چندگونگى.
لازمه عدل، برابر قرار دادن همه انسان‏ها یا همه اشیا نیست. در مَثَل معلم عادل كسى نیست كه همه شاگردان را - خواه كوشا باشند و خواه تنبل - یكسان امتیاز دهد. قاضى عادل كسى نیست كه مال مورد نزاع را به طور مساوى بین طرفین دعوا تقسیم كند. معلم عادل، كسى است كه هر یك از شاگردان را به اندازه استحقاقشان ستایش یا نكوهش كند و قاضى عادل اوست كه مال مورد نزاع را به صاحبش بدهد.
پس مقتضاى حكمت و عدل الهى این نیست كه همه مخلوقات را یكسان بیافریند. اقتضاى حكمت این است كه جهان را به گونه‏اى بیافریند كه موجودات مختلف متناسب با هدف نهایى باشند. در این رابطه اجزاى عالم را نباید گسسته و جدا از یكدیگر در نظر گرفت، بلكه باید آنها را به صورت مجموعه‏اى نظام‏مند كه هر عضو جزئى از یك كل است ارزیابى كرد.
در یك مجموعه، هر جزء موقعیت خاصى دارد كه برحسب آن، كیفیت خاصى را دارا مى‏شود.
جهان چون چشم و خط و خال و ابروست‏
كه هر چیزش به جاى خویش نیكوست‏
اساساً اگر تفاوت وجود نداشته باشد، كثرت و تنوع نیز نخواهد بود و اگر كثرت و تنوع نباشد، دیگر مجموعه و نظام، مفهومى نخواهد داشت. اگر همه انسانها مرد باشند و یا همه موجودات از یك نوع باشد و همه اجزاء یك نوع مشابه باشند و یكنواختى محض حاكم باشد، دیگر جهانى به این نظم و زیبایى وجود نخواهد داشت.
3. تفاوت موجودات ذاتى آنها و لازمه نظام على و معلولى عالم است.
توضیح: در حكمت الهى این بحث مطرح است كه آیا اراده خدا به طور جداگانه، مستقل و مستقیم به آفرینش هر یك از موجودات تعلق مى‏گیرد؛ مثلاً اراده مى‏كند «الف» را مى‏آفریند و اراده دیگرى مى‏كند «ب» را مى‏آفریند و... یا آن كه همه اینها را با یك اراده واحد و بسیط ایجاد مى‏نماید؟
دلایل عقلى - فلسفى و شواهدى از قرآن، بر درستى نظریه دوم دلالت دارد. به موجب این نظریه - همه جهان - از آغاز تا انجام - با یك اراده الهى به وجود آمده است - قرآن مى‏فرماید: «إِنَّا كُلَّ شَیْ‏ءٍ خَلَقْناهُ بِقَدَرٍ. وَ ما أَمْرُنا إِلاَّ واحِدَةٌ كَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ»(1)؛ «ما همه چیز را با اندازه و قدر مشخصى آفریده‏ایم و امر ما جز یكى نیست همچون چشم برهم زدنى».
به موجب این عقیده، براى آفرینش نظام خاص و قانون و ترتیب معینى است و اراده خدا به وجود اشیاء عین اراده نظام است. از همین‏جاست كه قانون علت و معلول و یا نظام اسباب و مسببات به وجود مى‏آید. بدین معنا كه هر معلولى، علتى خاص و هر علتى، معلول مخصوص دارد. در حقیقت هر موجودى در نظام علت و معلول، جاى مشخص و مقامى معلوم دارد؛ یعنى، آن معلول، معلول شى‏ء معین و آن علت، علت شى‏ء معین است.
نبودن نظام معین در بین موجودات، مستلزم این است كه هر موجودى بتواند منشأ ایجاد هر چیزى بشود و هر چیزى از هر چیز دیگر به وجود آید؛ مثلاً اثر یك شعله كبریت با اثر خورشید برابرى كند. بنابراین ارتباط هر علت با معلول خود و ارتباط هر معلول با علتش، از ذات علت و معلول برمى‏خیزد.
در نظام على و معلولى، معلول به تمام ذات، با علت مرتبط است و علت نیز با تمام ذات خود، منشأ صدور معلول است. پس مرتبه هر موجودى متأخر و فروتر از علتش مى‏باشد و این تأخر و فروترى در كمالات وجودى، عین ذات اوست. یعنى همانطور كه وجود معلول از وجود علت تامه‏اش تخلف‏ناپذیر است، تنزل مرتبه وجودى و تأخر مرتبه آن از علت هم تخلف‏ناپذیر است و ویژگى‏هاى وجودى‏اش بدینسان بدیل‏ناپذیر. به تعبیر دیگر هر موجودى در مرتبه خود مانند سلسله اعداد است كه نفى مرتبه هر عدد مساوى با نفى وجود آن است. در مثل اگر خواسته باشیم عدد پنج بر مقدارى بیش از شش دلالت كند، آن دیگر عدد پنج نیست. همینطور پیدایش علولى برتر از كمالات علت تامه‏اش، مساوى فقدان آن معلول و حتى فقدان آن علت است.
4. در جهان ماده، بر پایه اسباب و مسببات ویژه‏اش، اصطكاك و تزاحم در ذات آن نهفته است و تصویر ماده منهاى این ویژگى، نفى وجود آن است. آتش در هر كجا باشد، اثر ویژه‏اش سوزاندن است؛ خواه در كلبه و مسجد باشد خواه در خانه و مغازه. بنابراین نمى‏توان انتظار داشت كه جهان ماده - خارج از نظام علیت - كارى را صورت دهد؛ مثلاً الكل فقط در فرد الكلى اثر بگذارد، نه در نسل او. یا بیمارى سل شخص مبتلا را از پاى درآورد و در محیط پیشگیرى نشده اثر نگذارد. چنین انتظارى از جهان طبیعت، انتظارى بى‏جا است. معناى نفى تزاحم در عالم ماده این است كه خداوند تنها به آفرینش مجردات اكتفا ورزد و طومار ماده را در هم پیچد. نتیجه این گمانه نادیده گرفتن خیرات عظیمى است كه در این بخش از هستى وجود دارد.
5. با توجه به نظام ضرورى على و معلولى و اصطكاك و تزاحمات عالم ماده وجود تفاوت‏ها و نقص و ضعف‏ها هر یك در جاى خود ضرورى و اجتناب‏ناپذیر است و هر تغییرى در آنها مستلزم تغییر در سلسله طولى نظام عالم و بر هم زدن كل هندسه عالم است. در عین حال تفاوت‏هاى طبیعى موجود دوگونه‏اند:
5-1. تفاوت‏هاى ناوابسته به دانش و آگاهى و اراده بشرى اینگونه تفاوت‏ها تغییر ناپذیرند.
5-2. تفاوت‏ها و نقصان‏هاى وابسته به جهل و دانش و اراده بشر.
بسیارى از ناگوارى‏هایى كه در محیط زندگى - به خصوص در بستگان و فرزندان به وجود مى‏آید - معلول ناآگاهى انسان از قوانین طبیعت و یا احكام الهى است. طبق تحقیقات به عمل آمده، قسمت عظیمى از معلولیت‏هاى جسمى و روانى فرزندان، معلول ناآگاهى و احیاناً بى‏مبالاتى والدین است. معمولاً انسان آگاه و مقید به اصول زندگى، از اولاد سالم‏ترى برخوردار مى‏شود. اینگونه از ضعف و نقصان‏ها با رشد آگاهى و عملكرد صحیح انسان قابل رفع و اصلاح است.
6. در برابر پاره‏اى از نقصان‏ها و رنج‏ها، رحمت واسعه الهى ایجاب مى‏كند كه گرفتاران و رنجدیدگان بى‏گناه را از طریق پاداش‏هاى اخروى(2) و یا تخفیف در مسئولیت‏ها و احكام(3) و مكلف ساختن دیگران در اعانت و همكارى با آنان جبران سازد.
افزون بر آنچه گذشت رازهاى دیگرى در تفاوت موجودات هست كه رعایت اختصار ما را از ذكر آنها معاف مى‏دارد.(4)

پرسش 2 . معمولاً گفته مى‏شود تفاوت موجودات ذاتى آنها و یا ناشى از قابلیت آنهاست؛ مگر قابلیت‏ها را خدا نداده، پس چرا همه را یكسان نداده است؟
دقت در پاسخ‏هاى پیشین تا حدود زیادى پاسخگوى این پرسش است، در عین حال دشوراى بحث ایجاب مى‏كند قدرى با توضیح بیشتر مسأله را بكاویم. آنچه در این جا مهم است این است كه تصور شده هر گونه قابلیت یا ویژگى امرى بیرونى است و علتى خارجى - كه آن هم خداست - پدیدآورنده این قابلیت‏ها بوده و به لحاظ قدرت مطلقه‏اش امكان داشته است كه همه ظرفیت‏ها و استعدادها را به گونه‏اى دیگر رقم زند. این تصور خام ناشى از عدم درك ژرف فلسفى از نظام ضرورى عالم و ذاتى بودن پاره‏اى از قابلیت‏ها و ویژگى‏هاست. دفع این توهم و دستیابى به نگرشى معقول در این زمینه نیازمند توجه به مقدمات زیر است:
یك. قابلیت‏ها و استعدادها و یا فقدان آنها سه گونه‏اند: وابسته به علت خارجى دو وجهى و ناوابسته.
1. قابلیت‏هاى وابسته به علت خارجى: ظرفى كه حجم داخلى آن برابر با هزارCC است را در نظر گیرید. این ظرف تنها گنجایش یك لیتر آب دارد و بیش از آن گنجایش ندارد. آن مقدار ظرفیت ناشى از علل پدیدآورنده آن ظرف است و اگر علت به گونه‏اى دیگر بود ظرفیت آن هم به تناسب قابل تغییر بود.
اما چرا علل پدیدآورنده ظرف چنین حجمى را پدیدآورده است؟ اگر به درستى علل چهارگانه مادى، صورى، فاعلى و غایى این ظرف را بشناسیم به خوبى در مى‏یابیم كه از این مجموعه ظرفى غیر از این پدید آمدنى نیست. یعنى مواد به كار رفته (علت مادى)، شكل و چیدمان داده شده به آن مواد(علت صورى)، نوع فعالیت‏هایى كه فاعل روى مواد انجام داده (علت فاعلى)، و طرح و تصویر و هدفى كه از تولید آن ظرف در نظر داشته (علت غایى)، محصولى جز این ندارد. از این رو هر تغییرى در آن ظرف تنها در صورتى ممكن است كه حداقل در بخشى از آن علل تغییرى پدید آید. سراغ آن علت‏ها هم كه برویم مسأله از همین قرار است و هر تغییرى در هر جزئى از مجموعه علل یادشده تابع تغییراتى در علل فراتر از آنهاست تا برسد به علت نخستین.
2. قابلیت‏هاى دو وجهى: منظور از قابلیتهاى دو وجهى امورى هستند كه از جهتى وابسته به علت خارجى هستند و از جهتى وابسته نیستند. به مثال قبل برمى گردیم. براى روشن شدن مطلب به تماشاى گفتگوى حسن و رضا در این باره مى‏پردازیم:
- حسن: چه اشكالى دارد ظرفى كه حجم داخلى آن هزارCC است قابلیت و گنجایش دو یا ده یا صد لیتر آب داشته باشد؟
- رضا: چنین چیزى نمى‏شود؟
- حسن: چرا؟
- رضا: خوب این ظرف براى آن حجم از آب كوچك است.
- حسن: این كوچكى از كجا آمده؟
- رضا: از ناحیه علت پدیدآورنده. اگر آن حجم بزرگترى ایجاد كرده بود، الان هم این ظرف گنجایش بیشترى داشت.
- حسن: سؤال من این است كه چه كسى باعث شده است تا ظرفى كه پدیدآورنده‏اش آن را در حجم هزارCC ساخته است، گنجایش دو هزارCC آب نداشته باشد؟
- رضا: خوب این دیگه كسى رو نمى‏خواد؛ معلومه دیگه، ظرف یك لیترى یعنى یك لیترى، یعنى بیش از یك لیتر جا ندارد، اگر دو لیتر جا داشت كه ظرف دو لیترى بود، نه یك لیترى.
- حسن: چه كسى باعث شده كه ظرف یك لیترى فقط یك لیترى باشد، بلكه بیشتر نباشد و گنجایش بیشترى نداشته باشد؟
- رضا: این دیگه سر از تناقض در مى‏یاره. آخه چطور مى‏شه ظرفیتى هم یك لیترى باشد و هم غیر یك لیترى؟ چنین چیزى ممكن نیست، هیچ كس هم نمى‏تونه یه همچه كارى رو انجام بده.
- حسن: چرا ممكن نیست؟ چه كسى آن را ناممكن كرده است؟
- رضا: گفتم و هیچ كس هم نمى‏تونه اونو تغییر بده این دیگه كسى رو نمى‏خواد؛ این خود به خود ممكن نیست؛ واقعیت اینه كه بعضى چیزها خودبه خود ممكن نیست كه نیست، والسلام.
بلى! بعضى چیزها خودبه خود و به تعبیر فلسفى ذاتا ممكن است، برخى ذاتاً واجب و برخى ذاتا محال. این امور مستند به علت خارجى نیستند. یعنى:
الف) اینكه ظرف یك لیترى گنجایش یك لیتر داره امرى ضرورى و حتمى است. یعنى بدون برو برگرد این ظرف این مقدار گنجایش دارد و تا این ظرف هست این گنجایش هم هست.
ب. این رابطه ضرورى بین حجم داخلى از طرفى وابسته به علت است؛ از این رو كه چنین ظرفى را تولید كرده و از طرفى وابسته وابسته به او نیست؛ زیرا ظرف یك لیترى چه علت تولید ظرف بخواهد چه نخواهد، چنین گنجایشى دارد. این گنجایش ضرورى است یعنى هیچ كس نمى‏تواند با وجود این ظرف آن ظرفیت را از بین ببرد.
ج. معناى دیگر سخن فوق این است كه گنجایش بیشتر براى این ظرف محال است و این استحاله هم ذاتى است و هیچ كس نمى‏تواند ظرفیت بیشترى در این حجم ایجاد كند.
3. قابلیت‏هاى ناوابسته: این دسته از قابلیت‏ها در قسمت دوم فرازهاى پیشین گذشت و روشن شد كه اینها امورى هستند ذاتى، یعنى معلول هیچ علت خارجى نیستند، بلكه اساسا معلول نیستند. اگر گفته مى‏شود «اجتماع و ارتفاع نقضین ذاتاً محال است» یعنى به خودى خود چنین چیزى امكان ندارد. صریح‏تر بگوییم یعنى حتى نمى‏شود كه خدا هم اجتماع یا ارتفاع نقیضین كند؛ چنین چیزى ذاتاً و به خودى خود ممكن نیست تا قابل تعلق جعل و قدرت الهى باشد.
اكنون برگردیم سر اصل مطلب. سؤال نخست این بود كه مگر همه قابلیتها را خدا نداده؟ پس چرا به همه یكسان نداد؟ جواب آن است كه:
اولاً همه قابلیت‏ها افاضى نیستند؛ بلكه برخى از آنها ذاتى‏اند. مثلاً ماهیات خارجى همه داراى امكان ذاتى(Contingency)اند. و چیزى كه داراى امكان ذاتى است، ذاتاً قابلیت‏هاى محدودى دارد و هرگز نمى‏تواند همچون واجب الوجود داراى كمالات مطلق باشد.
ثانیاً قابلیت‏هاى افاضى نیز آن سان كه در سؤال آمده همسطح و یكسان نمى‏تواند باشد، زیرا از هر علتى معلولى خاص صادر مى‏شود و هر معلولى از علتى خاص صادر شدنى است. اولین معلول حق تعالى نمى‏تواند كمال مطلق باشد و گرنه با علت خود هم عرض است و این محال است، ولى مى‏تواند داراى همه كمالات ممكن‏الافاضه باشد. معلول مستقیم چنین مخلوقى نیز نمى‏تواند هم عرض او باشد و لاجرم در رتبه فروتر از آن خواهد بود و به همین ترتیب سلسله معلولات سیر نزولى خواهد داشت و در نظام طولى عالم هر موجود متأخرى در رتبه فروتر از علت خویش است و از همین‏جا نظام كثرت طولى در عالم پدید مى‏آید. در این نظام هر موجودى ضرورتاً جایگاه و رتبه معینى دارد و متناسب با آن مرتبه قابلیت‏ها و ظرفیت‏هایى دارد كه هر گونه تغییر و دگرگونى در آن از نظر فلسفى باطل و مغایر با اصول تغییرناپذیر قانون علیت است.
افزون بر آن در این عالم نوعى نظام كثرت عرضى نیز حكمفرماست و علاوه بر سیر نزولى، نوعى سیر صعودى نیز وجود دارد كه همه و همه مبتنى بر قوانین ضرورى و تخلف‏ناپذیر حاكم بر هستى است.
دو. اگر همه قابلیتها را افاضى انگاشته و بنا باشد كه هر مخلوقى به تساوى و به یكسان مورد افاضه و عنایت الهى قرار گیرد، دیگر چیزى به نام نظام جهان نخواهیم داشت. در این صورت مراتب هستى و كثرت طولى و عرضى همه كنار مى‏رود؛ نه دیگر از انسان خبرى خواهد بود، نه حیوان، نه طبیعت، نه كرات و ستارگان و منظومه‏ها و كهكشان‏ها، نه گل‏هاى رنگارنگ و بوستان‏هاى زیبا، نه كوه و دشت و صحرا. آنچه بود فقط یكسانى بود و بس و این دقیقاً به معناى خوددارى خداوند از آفرینش بى‏نهایت ممكن‏الوجودهاى گوناگون است.
منبع :پرسمان/معارف
اگر خداوند عادل است وجود افراد ناقص الخلقه - مستکبرین قدرتمند و مستضعفین گرفتار - وقوع سیل و زلزله و کشته شدن افراد بیگناه عدل خداوند را نقض نمی کند؟