 در محضر خورشیددرسهاى تفسیر سوره نور((و إنكحوا الایامى منكم و الصالحین من عبادكم و امائكم ان یكونوا فقرإ یغنهم الله من فضله و الله واسع علیم ولیستعفف الذین لا یجدون نكاحا حتى یغنیهم الله من فضله و الذین یبتغون الكتاب مما ملكت إیمانكم فكاتبوهم ان علمتم فیهم خیرا و آتوهم من مال الله الذى آتاكم و لا تكرهوا فتیاتكم على البغإ ان اردن تحصنا لتبتغوا عرض الحیاه الدنیا و من یكرههن فان الله من بعد اكراههن غفور رحیم و لقد إنزلنا الیكم آیات مبینات و مثلا من الذین خلوا من قبلكم و موعظه للمتقین)). ((آیات 34 ـ 32))
نخست جامعه اسلامى و مسلمانان به ازدواج و تشكیل خانواده براى زنان و مردان مجرد فرا خوانده مى شوند, آن گاه به آن دسته از كسانى كه امكان ازدواج ندارند, گوشزد مى شود كه باید پاكدامنى خود را در آن دوران حفظ كنند تا شرایط مساعد ازدواجشان فراهم گردد. در همین جاست كه قرآن منطق خویش را در برخورد با پدیده تنگدستى و دشوارىهاى مالى تشكیل خانواده, به صراحت بیان مى كند, و به جاى بازداشتن مردان و زنان تنگدست از ازدواج, اساسا تشكیل خانواده را زمینه اى براى فائق آمدن بر دشوارىها و كاستن از بار فقر مى شمارد و مایه امید و كاهش نگرانى را در دل آنان زنده مى كند. علاوه, آیه دوم به برخى مسائل متناسب با همین موضوع در خصوص بردگان مى پردازد. آیه سوم تصویرى كلى از عنایت الهى در فرستادن آیات و بازگویى سرنوشت پیشینیان را یادآور مى شود, آیاتى كه قرآن را پندنامه اى براى پرهیزكاران ساخته است.
 شرح و تفسیر آیات یادشده هر چند در این قسمت به پایان نخواهد رسید اما ارتباط نزدیك و تناسب آنها به ویژه دو آیه اول, باعث گردید به صورت پیوسته و یكجا ارائه شود. و این شیوه اى است كه در تقسیم بندى آیات پیش نیز عمل شده است.
نكات ادبى:فعل ((نكح)) كه در اصطلاح ادبى, فعل متعدى و داراى مفعول است, براى افزودن مفعولى دیگر, به باب ((افعال)) برده مى شود. بنابراین ((انكاح)) كه مصدر همین فعل در باب ((افعال)) است داراى دو مفعول مى باشد و معناى همسر دادن و متإهل ساختن را مى دهد. وقتى گفته مى شود ((نكح)) یعنى ازدواج كرد, ولى ((إنكح)) یعنى كسى را به همسرى دیگرى در آورد و او را همسردار كرد. از این رو دستور ((انكحوا)) متوجه خود زنان و مردان بى همسر نیست بلكه خطاب به مسلمانان فرمان مى دهد مردان و زنان بى همسر را همسر دهید. و چون نوع و مصداق همسر, در اینجا مورد نظر نیست, مفعول دوم آن نیامده است ولى در معنا وجود دارد.
 ((إیامى)) جمع ((إیم)) است و ایم, هر چند در اصل به معناى زن بى شوهر است ولى در خصوص مرد بى زن نیز به كار رفته و در این آیه معنایى عام دارد و شامل هر دو دسته, زنان بى همسر و مردان بى همسر, مى شود.
 ((امإ)) جمع ((امه)) به معناى كنیزان است; در برابر ((عباد)) كه جمع ((عبد)) است و به معناى ((غلامان)) مى باشد. ((عبید)) نیز كه در موارد دیگر به كار رفته, همین معنا را مى دهد.
 ((استعفاف)) در كلمه ((لیستعفف)) از ریشه ((عفت)) به معناى پاكدامنى است كه با توجه به قرار گرفتن در قالب باب ((استفعال)) معناى جویاى عفت شدن و در پى پاكدامنى رفتن را به خود گرفته است. كسى كه خواهان پاكدامنى و در پى آن است, او ((استعفاف)) كرده است. از این رو ((لیستعفف)) دستور به پاكدامنى صرف نیست بلكه فرمان مى دهد در پى پاكدامنى و به دنبال پاكى باشند.
 ((ابتغإ)) در جمله ((یبتغون الكتاب)) به معناى خواستار شدن و درخواست كردن است. و ((كتاب)) در اینجا به معناى رایج آن نیست. كسانى كه با ادبیات عرب آشنایى دارند مى دانند باب ((مفاعله)) كه افعالى چون ((مجاهده)), ((مشاوره)), ((مقایسه)) و ((مقاتله)) از این باب است, علاوه بر مصدر معروف خود كه با قالب ((مفاعله)) مىآید, در بسیارى موارد, مصدر دومى بر وزن ((فعال)) دارد. ((جهاد)) و ((قیاس)) و ((قتال)) در همین قالب است و در معنا فرقى با مجاهده, مقایسه و مقاتله ندارد. نوع فعل هایى كه در قالب باب مفاعله ارائه مى شود, نوعى از ((مشاركت)) فاعل و مفعول را در ریشه فعل مى رساند. تعبیر ((الكتاب)) نیز در آیه, مصدر دوم از همین باب است و به معناى ((مكاتبه)) مى باشد. مكاتبه از نظر لغت معنایى روشن دارد ولى باید توجه داشت در اینجا به عنوان یك اصطلاح حقوقى و فقهى به كار رفته است و هر نامه نگارى را شامل نمى شود. اصطلاحا ((مكاتبه)) یك نوع قراردادى است كه میان ((مولى)) و ((برده)) بسته مى شود و مولى طى قرارداد مى پذیرد كه در مقابل بهایى كه عبد پرداخت مى كند او را آزاد سازد. برخى خواسته اند مكاتبه اصطلاحى را متناسب و مرتبط با اصل معناى ((كتابت)) معرفى كنند, به این بیان كه اصل ریشه كتابت به معناى جمع كردن است و كتاب را نیز از همین رو كه شامل كلمات و حروف جمع شده, مى باشد كتاب گفته اند; در اینجا نیز چون برده اقساط پرداختى را به مرور جمع مى كند و یا به تدریج در كنار اموال مولاى خود قرار مى دهد و در واقع عهده دار یك نوع جمع كردن مى شود, تعبیر ((مكاتبه)) به كار رفته است. ولى به نظر مى رسد در شرح ((مكاتبه)) نیازى به این گونه ریشه یابى و تكلف نباشد. مكاتبه همان قرارداد بستن خاص است كه براى تحكیم و توثیق آن, آن را مى نوشتند تا مستندتر باشد.
 با این توضیح دستور ((كاتبوهم)) نیز كه به ((مكاتبه)) فرمان مى دهد روشن شد.
 ((ما ملكت إیمانكم)) را در بررسى ادبى آیه قبل در قسمت هاى پیش به تفصیل توضیح دادیم.
 ((فتیات)) جمع ((فتاه)) به معناى دختر جوان است. در برابر ((فتى)) كه به معناى پسر جوان مى باشد. فتى و فتاه هر چند در اصل به معناى مطلق پسر و دختر جوان است, ولى در موارد زیادى, از جمله در این آیه, به معناى غلام و كنیز, به كار رفته اند. از این رو منظور از فتیات در این آیه, ((كنیزكان)) مى باشد.
 ((بغإ)) نیز همانند ((كتاب)) مصدر دوم باب مفاعله و برگرفته از ریشه ((بغى)) و به معناى زنا و فحشا مى باشد.
 ((تحصن)) در اینجا معناى تحفظ و پاكدامنى و خودنگهدارى را مى دهد, لذا این تعبیر در باره ازدواج نیز به كار مى رود, چرا كه مایه پاكدامنى و پرهیز از فساد است.
 ((عرض)) به آن دسته از امورى گفته مى شود كه بى ثبات و زوال پذیر است و منظور از آن در این آیه, مال و ثروت دنیاست كه در گذر است و باقى نمى ماند.
 ((مثل)) به معناى صفت و نمونه است.
شرح تفصیلى:((و إنكحوا الایامى منكم و الصالحین من عبادكم و امإكم))
 تعاون بر نیكى و پرهیزكارى به معناى فراگیر آن, یك اصل قرآنى است كه در آیه شریفه ((تعاونوا على البر و التقوى)) بر آن تإكید شده است و آیات و روایات متعدد دیگر, هر یك به گونه اى مسلمانان را به نیكى در باره یكدیگر و رفع نیازهاى فردى و اجتماعى مومنان فرا خوانده اند. این اصل دامنه اى گسترده و بسیار فراگیر دارد. ازدواج به عنوان نیازى عمده در زندگى انسانى و شكل گیرى خانواده به عنوان گسترده ترین و اصیل ترین نهاد اجتماعى به ویژه با عنایت ویژه و نگاه پر معنایى كه اسلام به آن دارد, تردیدى باقى نمى گذارد كه یكى از مصادیق روشن و مهم ((نیكى)) و ((پرهیزكارى)) است و اسلام عزیز همان گونه كه دختران و پسران مجرد و مردان و زنان بى همسر را سخت به آن فرا مى خواند, مسلمانان را به هموار كردن راه آن و كمك به برپایى ((محبوب ترین بنیان اجتماعى)) نزد خداى متعال, فرمان مى دهد; هم در فرمان هاى عام خویش كه شامل این امر خیر حیاتى مى شود و هم با تإكیدهاى ویژه اى كه در خصوص ازدواج كرده است. این آیه فرمانى خاص و دعوتى ویژه خطاب به مسلمانان است كه زنان و مردان بى همسر, حتى غلامان و كنیزان را همسر دهند و این نیاز غریزى, انسانى و اجتماعى آنان را برآورند.
چه كسانى مخاطب این فرمانند؟یك پرسش اساسى كه در این فراز آیه, وجود دارد و باید به آن پاسخ گفت این است كه ((مخاطب)) این ((دستور)) كیست؟ به عبارت دیگر, امر ((إنكحوا)) خطاب به چه كسانى است؟ و این پرسشى است كه در باره موارد متعددى از فرمان هاى قرآن كه به گونه اى عام صادر شده وجود دارد. در مواردى چون ((اقیموا الصلوه و آتوا الزكوه))(1) و یا ((كتب علیكم الصیام))(2) و یا ((و لله على الناس حج البیت))(3) كه فرمان به نماز و زكات و روزه و حج مى هد روشن است كه مخصوص گروهى خاص نیست و خطاب به یك یك مسلمانان مى باشد; مسلمانانى كه شرایط عامه تكلیف را دارا باشند. همه باید نماز بخوانند و روزه بگیرند و زكات پرداخت كنند و به حج بروند, البته هر كس كه شرایط این تكالیف را داشته باشد. عمل كردن و یا نكردن این یا آن, وظیفه را از دوش دیگرى برنمى دارد, مگر در باره وظایف ((كفایى)) كه شرایط خاص خود را دارد. ولى فرمان هایى چون ((السارق و السارقه فاقطعوا ایدیهما))(4) یا ((الزانیه و الزانى فاجلدوا كل واحد منهما مإه جلده))(5) كه در آغاز سوره گذشت, هر چند خطاب به عموم مسلمانان است ولى روشن است كه نمى توان گفت مردم, هر یك مستقیما مى توانند به دستورهاى یادشده عمل كنند و هر كس خود, عهده دار بریدن دست دزد یا شلاق زدن زناكار شود. حكم خداوند در باره زن و مرد زناكار یا دزد با این آیات روشن است اما اینكه چه كسى عهده دار اجراى حكم خداوند شود, با توجه به ماهیت فرمان, پاسخى متفاوت با احكامى چون اقامه نماز و پرداخت زكات و گرفتن روزه دارد.
 یك پاسخ روشن و قانع كننده این است كه این دسته خطاب ها هر چند به عموم مسلمانان است ولى به تناسب حكم ناشى از خطاب, قدرت و مسئولیت جامعه در جایگاه امامت و رهبرى جامعه اسلامى تبلور مى یابد و رهبرى جامعه و دستگاه مدیریت آن به امر خداى متعال, مجرى این دسته از احكام الهى است. گویا كه جامعه اسلامى دست قدرت و خواست خویش را از آستین حكومت و رهبرى جامعه به در مىآورد و به فرمان الهى گردن مى نهد و این دسته از تكالیف دینى را عمل مى كند. از این رو هر چند در وهله اول و در نگاه نخست, این گونه اوامر متوجه آحاد مسلمانان است ولى مجرى آن, دستگاه رهبرى جامعه است كه مردم مسئولیت برپایى, تقویت و همكارى با آن را در اجراى این دسته از احكام بر عهده دارند. و این خود دلیلى مستقل و استوار بر نیاز جامعه اسلامى به حكومت صالح از یك سو و مسئولیت مردم در برپایى چنین حكومتى از سوى دیگر مى باشد. چگونه مى شود خداوند حكیم چنین فرمان هایى را كه طبیعتا مجرى خاصى مى طلبد, خطاب به عموم جامعه صادر كند و از آنان اجراى آن را بخواهد ولى همین ((عموم)) را به فراهم ساختن قدرتى صالح و دستگاهى شایسته براى انجام این فرمان ها موظف نكند; فرمان هایى كه از عهده یك فرد یا یك دسته بیرون است و حتى در صورت توان, اجراى شخصى یا گروهى آن به هیچ وجه به مصلحت جامعه نیست. و این همان است كه از آن به عنوان ضرورت وجود ((حكومت)) نام مى بریم و در دوره غیبت ولى عصر(عج) كه جامعه از مدیریت و حكومت و امامت مستقیم و مباشر امام معصوم(ع) باز مانده است, بر اساس موازین و ادله فقهى, آن را بر عهده مجتهد جامع الشرایط مى دانیم; هر چند در نحوه تحلیل و تبیین آن مبانى چندى وجود دارد ولى همه در یك نقطه مشترك است و آن اینكه این مسئولیت بر عهده فقیه جامع شرایط فتوا و مدیریت و رهبرى است و حتى اگر كسانى این عهده دارى مسئولیت را منحصر در شخص فقیه ندانند و در تعبیر رایج ((ولایت فقیه)) را نپذیرند اما همه در یك نقطه اتفاق نظر دارند كه جامعه اسلامى نیازمند حكومتى صالح است كه از عهده مدیریت و رهبرى جامعه و از جمله اجراى چنین احكام و فرمان هایى برآید. و این همان ضرورت است كه حضرت امام خمینى به تفصیل در بحث ولایت فقیه از آن سخن گفته اند و از جمله ماهیت قوانین و احكام اسلامى و شریعت را شاهد بر نیاز به حكومت شمرده و برخى را بازگو كرده اند, مثل احكام مالى, احكام دفاع ملى, و احكام قضائى و جزائى. ایشان مى نویسند:
 ((با دقت در ماهیت و كیفیت احكام شرع درمى یابیم كه اجراى آنها و عمل به آنها مستلزم حكومت است; و بدون تإسیس یك دستگاه عظیم و پهناور اجرا و اداره, نمى توان به وظیفه اجراى احكام الهى عمل كرد.))(6)
 تا اینجا روشن شد كه دستورهایى چون ((اقیموا الصلوه)) هم خطاب به ((عموم)) است و هم مسئولیت انجام آن مستقیما متوجه ((عموم)) است و خطاب فرمان هایى چون ((السارق و السارقه فاقطعوا ایدیهما)) هر چند به عموم است ولى مجرى آن دستگاه خاصى است كه ((عموم)), مسئولیت ایجاد و پشتیبانى از آن و واگذارى اجرا به آن را دارند.
 این در حالى است كه ـ به شرحى كه خواهد آمد ـ قرآن در ادامه همین آیه, با منطق خاص خود به تنگدستانى كه از ندارى و نگرانى فقر, تن به ازدواج نمى دهند یا اولیا و نزدیكانشان پیش قدم نمى شوند, تإكید مى كند ازدواج كنند و اگر هم فقیر باشند خداوند با فضل خویش آنان را بى نیاز و دارا مى كند.
 به شرحى كه گذشت, به نظر مى رسد بر خلاف گفته كسانى كه خطاب آیه را فقط متوجه اولیاى شخص دانسته اند(10), آیه عمومیت دارد و یك مسئولیت مشترك و همگانى را در سطح جامعه گوشزد مى كند. به ویژه كه آیه ناظر به ولایت شرعى در عقد ازدواج نیست و مردان بالغ عاقل و زنان بیوه اى كه پیشتر شوهر داشته اند را نیز در بر مى گیرد, در حالى كه بر اساس نظر آن دسته از فقهایى كه ولایت پدر و جد پدرى را در عقد ازدواج پذیرفته اند, به تفصیلى كه در فقه آمده, این ولایت شامل پسران بالغ و عاقل و زنان غیر باكره نمى شود. و به هر حال, همسر دادن افراد مجرد كه خواست آیه است, اختصاص به گروهى خاص ندارد, هم دختران و زنان و پسران و مردان را شامل مى شود كه تعبیر ((الایامى منكم)) مى رساند, و هم غلامان و كنیزان را كه تعبیر ((الصالحین من عبادكم و امإكم)) بیان كرده است. البته در نحوه بیان این دو گروه شاهد دو فرق هستیم كه آن را در قالب دو پرسش بازگو مى كنیم:
 1ـ ((ایامى)) با حرف ((من)) و ضمیر ((كم)) تكمیل شده ولى ((عباد)) و ((امإ)) بى واسطه به ضمیر ((كم)) اضافه گشته است; چه نكته اى در این تفاوت وجود دارد؟
 2ـ عمومیت ((عباد)) و ((امإ)) با قید ((صالحین)) محدود شده است; منظور از این قید چیست و كدام دسته از بردگان را از این فرمان بیرون مى برد؟
 در پاسخ به پرسش اول مى توان گفت بردگان به خلاف دسته اول, چون در ملكیت صاحبان خود بوده و اختیاردار امر خویش نیستند, با تعبیر ((غلامانتان و كنیزانتان)) از آنان نام برده شده است. در ضمن, اضافه شدن ((منكم)) در گروه نخست, در حالى كه جمله بدون آن نیز كامل است, این سفارش را ویژه زنان و مردان مسلمان مى كند و از مخاطبان فرمان الهى مى خواهد كه مسلمانان بى همسر را همسر دهند. البته هر چند این سفارش و تإكیدى است در حوزه جامعه اسلامى و براى مسلمانان, ولى مانع از امكان و حتى لزوم هموار ساختن ازدواج و شكل گیرى خانواده براى نامسلمانانى كه در جامعه و حكومت اسلامى به عنوان شهروندان نظام اسلامى در چارچوب شرایط اهل ذمه و یا حتى فراتر از آن زندگى مى كنند و در حمایت دولت و ملت مسلمان مى باشند, نمى باشد. غیر مسلمانانى كه در پناه جامعه اسلامى به سر مى برند, همان گونه كه از دیگر حمایت ها و خدمات مادى و معنوى مسلمانان و حكومت اسلامى برخوردارند, شایسته و در مواردى لازم است همانند مسلمانان در تشكیل خانواده یارى شوند. اسلام همواره شإنى بالاتر و دیدى وسیع تر و جایگاهى فراتر از این دارد كه پشتیبانى و خدمات خویش را همواره محدود به مومنان به خود سازد, به ویژه آن گاه كه عهده دار اداره جامعه و نظام سیاسى آن نیز باشد.
منظور از ((صالحین)) چه كسانى اند؟از سوى دیگر همین نكته پایانى در پاسخ به سوال اول, در باره بردگان نیز مطرح است. بردگانى كه در جامعه اسلامى زندگى مى كردند اجبارى به پذیرش اسلام نداشتند, البته فرزندان آنان حكم خاص خود را دارد كه در فقه به تفصیل آمده است. بنابراین برخى غلامان و كنیزان, ممكن بود همچنان در حالت كفر باقى مانده باشند. از این رو در فهم معناى آیه, هر چند اینك مصداق خارجى ندارد, این پرسش پیش مىآید كه آیا این فرمان در باره غلامان و كنیزان بى همسر, همانند افراد آزاد, ویژه كسانى است كه مسلمانند یا اختصاصى به آنان ندارد؟
 براى پاسخ به این پرسش باید دید مراد از ((صالحین)) كه محدوده فرمان قرآن در باره بردگان بى همسر است چیست؟
 در توضیح معنا و مراد ((صالحین)) دو نظر عمده وجود دارد:
 1ـ برخى آن را به معناى صلاحیت و شایستگى براى ازدواج و پذیرش مسئولیت زندگى و همسردارى شمرده اند.
 2ـ برخى گفته اند منظور, صلاحیت اعتقادى و ایمانى و شایسته بودن در رفتار و اخلاق است.
 تنها بر اساس گفته دوم است كه این سفارش قرآنى به بردگان مسلمان اختصاص مى یابد ولى بنا بر معناى نخست, همه بردگان بى همسرى كه شایستگى ازدواج و توان مدیریت زندگى را دارند, چه مسلمان و چه غیر مسلمان, مورد سفارش قرآن قرار گرفته اند. مفسر نامى شیعه, علامه طباطبایى, جزء مفسرانى است كه گفته نخست را پذیرفته اند.
 منظور از صالحین را هر كدام از دو گفته یادشده بدانیم به ویژه بر اساس احتمال اول, این سوال وجود دارد كه چرا در باره دسته اول یعنى ((ایامى)) چنین قیدى نیامده است؟
 این اشكال برخى را بر آن داشته كه به گمان خویش, احتمال سومى را در بیان قید ((صالحین)) مطرح كنند(11) كه در واقع بخشى از همان گفته نخست است زیرا وقتى سخن از صلاحیت براى ازدواج مى رود شامل احتمال یادشده نیز مى گردد.
 ضرورت حفظ شئون اسلامى و شخصیت انسانى جوانان
 در شرح زندگى امیرالمومنین(ع) و نیز دیگر امامان معصوم(ع) بارها نقل شده است كه آن بزرگواران پنهانى و حتى به صورت ناشناس به مستمندان و درماندگان كمك مى كردند. شبانه شخصا به در خانه نیازمندان مى رفتند و بىآنكه شناخته شوند كمك هاى جنسى و نقدى خود را به آنان مى رساندند تا جایى كه در موارد متعددى تنها پس از رحلت آن بزرگواران, فقرا و نیازمندان مى فهمیدند چه كسى به آنان كمك مى كرده است. علاوه, بارها در رهنمودهاى امامانه خویش تإكید كرده اند كه پنهانى به كمك نیازمندان بشتابید, و براى چنین رفتارى, پاداشى دو چندان برشمرده اند. تا جایى كه در بیانى تمثیلى و كنایى, تشویق كرده اند كه شخص اگر با دست راست خود كمك مى كند و مثلا صدقه اى مى دهد, آن را از دست چپ خود پنهان بدارد. در سخنى از امام صادق(ع) خطاب به یكى از یاران, تذكر مى دهد كه در برابر دیدگان مردم صدقه نده تا از تو تعریف و تمجید كنند. اگر چنین كنى, پاداشت همین است كه گرفته اى. بلكه چنین كن كه وقتى با دست راستت كمكى كردى, دست چپت را بر آن آگاه نساز, چرا كه آن كس كه تو به خاطر او پنهانى صدقه مى دهى, در آن روزى كه عدم آگاهى مردم از صدقه دادن تو ضررى به حالت نخواهد داشت, آشكارا در برابر دیدگان مردم به تو پاداش خواهد داد.(12)
 این در حالى است كه امام باقر(ع) در باره سیره پدر بزرگوارش فرموده است على بن حسین(ع) در شب تاریك, كیسه بر دوش از خانه خارج مى شد, در خانه هاى فقرا را یكى یكى مى زد و هر كس بیرون مىآمد, كمك مورد نظر را به او مى داد. ((و كان یغطى وجهه اذا ناول فقیرا لئلا یعرفه)); و چهره اش را مى پوشاند تا صاحب خانه او را نشناسد. (13) آن قدر چنین كرد كه پس از رحلتش, هنگام غسل دادن وى, دیدند پشت حضرت همانند زانوى شتر پینه بسته است.(14)
 نیز محمد بن اسحاق مى گوید جمعى از مردم مدینه زندگى مى گذراندند اما نمى دانستند زندگى آنان از كجا تإمین مى شود تا اینكه على بن حسین درگذشت. آن وقت فهمیدند كسى كه شب ها سراغ آنان مى رفت وى بوده است كه از دست دادند لذا یكصدا همه ناله سر دادند. تعداد چنین خانواده هایى را یكصد خانواده باجمعیت شمرده اند.(15)
 نیز گفته اند امام سجاد(ع) نقاب بر چهره مى زد تا وى را نشناسند و بسیار مى شد كه نیازمندان شبانه بر در خانه خود مى ایستادند و منتظر آمدن وى بودند ولى نمى دانستند كیست, از این رو هنگامى كه او را مى دیدند به یكدیگر بشارت مى دادند كه ((صاحب كیسه)) آمد.(16)
 هشام بن سالم در باره امام صادق(ع) براى ما روایت كرده است كه وقتى تاریكى شب فرا مى رسید و پاسى از آن مى گذشت, حضرت كیسه اى شامل نان و گوشت و پول را بر گردن خود مى انداخت و سراغ نیازمندان مدینه مى رفت و آن را میانشان قسمت مى كرد ولى آنان وى را نمى شناختند تا اینكه حضرت رحلت كرد و دیدند دیگر كسى سراغشان نیامد, آن گا فهمیدند آن فرد, امام صادق(ع) بوده است!(17)
---------------------------------------------------------------------------------
 پى نوشتها:
 1ـ آیاتى چند از جمله: بقره, آیه 43.
 2ـ بقره, آیه 183.
 3ـ آل عمران, آیه 97.
 4ـ مائده, آیه 38.
 5ـ نور, آیه 2.
 6ـ ولایت فقیه, امام خمینى, ص22, نشر موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى.
 7ـ انفال, آیه 60.
 8ـ و من آیاته إن خلق لكم من انفسكم ازواجا لتسكنوا الیها و جعل بینكم موده و رحمه, ان فى ذلك لایات لقوم یتفكرون. سوره روم, آیه 21.
 9ـ نك: كافى, ج5, ص339.
 10ـ از جمله نك: مسالك الافهام فى آیات الاحكام, ج3, ص171.
 11ـ نك: تفسیر نمونه, ج14, ص466.
 12ـ ((یابن جندب! لا تتصدق على اعین الناس لیزكوك فانك ان فعلت ذلك فقد استوفیت اجرك و لكن اذا اعطیت بیمینك فلا تطلع علیها شمالك, فان الذى تتصدق له سرا یجزیك علانیه على رووس الاشهاد فى الیوم الذى لا یضرك إن لا یطلع الناس على صدقتك ...)) بحارالانوار, ج78, ص284, و نیز نك: ج69, ص377 و 390, و ج96, ص24.
 13ـ نك: بحارالانوار, ج46, ص89.
 14ـ همان, ص90.
 15ـ همان, ص88.
 16ـ ((انه كان اذا جنه اللیل, و هدإت العیون قام الى منزله, فجمع ما یبقى فیه عن قوت إهله, و جعله فى جراب و رمى به على عاتقه و خرج الى دور الفقرإ و هو متلثم, و یفرق علیهم, و كثیرا ما كانوا قیاما على إبوابهم ینتظرونه فاذا رإوه تباشروا به, و قالوا: جإ صاحب الجراب.)), همان, ص89.
 17ـ ((كان ابوعبدالله(ع) اذا اعتم و ذهب اللیل شطره اخذ جرابا فیه خبز و لحم و الدراهم فحمله على عنقه ثم ذهب به الى اهل الحاجه من اهل المدینه فقسمه فیهم و لا یعرفونه فلما مضى ابوعبدالله(ع) فقدوا ذا فعلموا انه كان اباعبدالله(ع).)) كافى, ج4, ص8.
نویسنده:سید ضیاء مرتضوىنام سایت: سراج نت/خانواده

پس از تإكیدهایى كه در آیات پیش بر لزوم حفظ حریم دیگران صورت گرفت و مومنان, چه زن و چه مرد, نخست از اینكه سرزده وارد خانه هاى مسكونى شوند نهى شدند و آن گاه به پاسدارى از دامن خویش از نگاه دیگران و خوددارى از نگاه حرام فرا خوانده شدند, و به زنان مسلمان, ضرورت حفظ زینت و رعایت حجاب شرعى یادآورى شد, اینك در دو آیه به مسئله ازدواج, به عنوان نقطه عطف در زندگى هر فردى, و یكى از مهم ترین مسائل اجتماعى كه عنایت ویژه اسلام را معطوف به خود داشته پرداخته مى شود.