 جوانان عزیز بدانند که معارف دین را باید از عالمان راستگو و امین فراگیرند.چنانچه در روایات متعددی به این مهم اشاره شده است.نه کسانی که با جعل و تحریف در واقعیات به دنبال رسیدن به اغراض شخصی یا گروهی خود هستند و حتی از دروغ بستن به سرور شهیدان سلام الله علیه و مخدوش کردن آرمانهای عزتمند عاشورا نیز ابایی ندارند
 مدتی است مطلبی از سوی یک سخنران[1] در ایام محرم امسال بر سر زبان‌ها می‌گردد که لازم است در نقد آن، چند سطری نوشته شود. این احساس وظیفه نگارنده صرفا به جهت سستی و کذب بودن مطالب مطروحه نیست، و تنها به این علت هم نیست که سخنران مذکور مانند نگارنده در کسوت مبلغ و صیانت کننده از دین و معارف دین است. بلکه آنچه نگارنده را موظف به نوشتن کرد این بود که اولا مطالب مذکور دروغی بزرگ و تحریفی خطرناک در رابطه با حماسه عظیم حضرت اباعبدالله الحسین علیه السلام است، و ثانیا این مطالب از سوی جریانی خاص و با اهدافی مشخص در رسانه ها برجسته شده است.

به ناچار و به عنوان مقدمه­ای برای نقد، گزارشی از مطالب این سخنران را بدون دخل و تصرف در محتوا ذکر میکنیم:

1- « طولانی بودن صحبتها نشان میدهد بحثها جدّی بوده و ابعاد مختلفی داشته»
 2- «همه منابع بر اینکه پیش دستی در مذاکرات با امام حسین(ع) بود، توافق دارند»

نقد:

گرچه این دو مطلب دارای اهمیت نیست اما به جهت تکمیل بحث و روشن شدن گستره­ی وارونه جلوه دادن واقعیت، توجه می‌دهم که بیان این دو مطلب از سوی سخنران مذکور، به جهت القاء این ذهنیت است که آنچه رخ داده، مذاکره مصطلح (بده بستان) و توافق بوده[2]، در حالی که اولا طولانی بودن صحبت به هیچ وجه چنین دلالتی ندارد و با این مطلب که سخنان حضرت به شکل موعظه بوده نه توافق، سازگار است. ثانیا وجهِ صِدقِ عنوان مذاکره[3] بر یک مصداق خاص، بده بستان و گفتگو در رابطه با گرفتن برخی امتیازات و دادن امتیازات دیگر است. در حالی که چنین چیزی در سخنان امام علیه السلام وجود ندارد[4].

ثالثا این ادعا که به گواهی تمامی نقلهای تاریخی، در تمام مذاکرات، آنکه ابتدا درخواست مذاکره داشته، امام (ع) بوده، ادعایی ست دروغ و بی اساس.
 شیخ مفید (ره) و طبری نامه­­ای از عمرسعد به ابن زیاد را از قول ابی مخنف نقل کرده­اند که: «فإنّى حیث نزلتُ بالحسین بعثتُ الیه رسولی، فسألتُه عمّا أقدمه و ماذا یطلب‏...»[5]در نتیجه این عمرسعد بوده که گفتگو را شروع کرده است.

3- سخنران مذکور، در ایام عزای سالار شهیدان که سعی بر آن است واقعیت های قیام اباعبد الله الحسین بیان شود، می­گوید: «در تاریخ طبری نوشته شده که بعد از ملاقات حسین(ع) و عمرسعد، حدس‌هایی درباره محتوای ملاقات‌ها زده شد که از جمله آن‌ها این بود که حسین(ع) به عمرسعد گفته با هم نزد یزید برویم و مشکل را حل کنیم، (حدس من این است که حضرت از او چنین خواسته زیرا عمرسعد اختیارات کافی برای تصمیم گیری نداشته) اما عمرسعد گفته اگر سپاه را‌‌ رها کنم خانه و زندگی من را در کوفه خراب می‌کنند و من چنین اجازه‌ای از طرف عبیدالله ندارم و حضرت نیز در پاسخ گفته‌اند من این خسارات را جبران می‌کنم.

نقد:

این سخن بسیار عجیب است و با یک پژوهش علمی فاصله بسیار دارد. عجیب این است که وی بر مبنای یک نقل که حتی خود ناقل (طبری) هم آنها را مبتنی بر شایعاتی ظنی و بدون مستند می­داند، مطلبی را به امام علیه السلام انتساب می­دهد و سعی دارد آن را با سخنان و سلیقه همفکران سیاسی خود تطبیق دهد! و با وجودی که خود، کلام طبری در شایعه بودن این خبر را نقل می­کند، اما باز مطلبی سخیف را برای بهره برداری سیاسی، به امام ع نسبت می­دهد. کذب و باطل بودن این شایعه‌ی ظنی در ادامه این نوشته و در نقد مطالب بعدی، به خوبی روشن خواهد شد.

اما نقل گزارش الفتوح (اثر ابن اعثم) در این زمینه خالی از لطف نیست. وی حتی همان شایعه و حدس رایج در بین مردم را نیز کاملا متفاوت و دقیقا بر خلاف نقل طبری، نقل کرده است:

حضرت فرمود: وای بر تو اى عمر! آیا با من خواهی جنگید؟! از خداى تعالى که بازگشتت به سوی اوست نمی‌ترسی حال آنکه مى‏دانى که من کیستم؟! به نزد من آى و آنان را رها کن. من تو را به قرب الهی می­رسانم. عمر سعد گفت: ای ابا عبدالله! از آن مى‏ترسم که چون به نزد تو آیم، سراى من را خراب کنند....[6]

4- سخنران در ادامه می‌گوید: در تاریخ طبری به نقل از ابی مخنف چنین آمده: «پس از ملاقات‌ها نتیجه این شد که عمر به عبیدالله نامه نوشت. (از مضمون آن می‌توان حدس زد که محور گفت‌و‌گو‌ها چه بوده است) در این نامه او نوشته که خدا را شکر آتش جنگ خاموش و اختلاف نظر‌ها حل شد و خدا با لطفش کار امت را سامان داد. حسین (ع) پذیرفته که یکی از این چند کار را انجام دهد؛ ۱- به‌‌ همان جا که آمده بازگردد.۲-حسین (ع) را به یکی از نقاط مرزی بفرستیم.۳-به شام برود و به طور مستقیم با یزید ملاقات کند و با رفاقت! مسئله را بین خودشان حل کنند.

ابن زیاد در جواب نوشت: «تو نماینده سیاسی ما برای حل و فصل اختلاف با حسین (ع) نیستی. یا باید بجنگیم و یا حسین (ع) باید خود را تسلیم ما کند»

نقد:

این سخن تحریفی بزرگ در تاریخ است. برای روشن شدن صحت ادعای خود، ترجمه دقیق مطلبی که در ارشاد شیخ مفید (ره) و تاریخ طبری آمده است را می آوریم:

«حسین (ع) و عمر بن سعد شبانه یک دیگر را دیدار کرده و در پنهانى، زمانى طولانی با هم گفتگو کردند، سپس عمر بن سعد به جاى خویش بازگشت و به عبید اللَّه بن زیاد چنین نوشت: اما بعد، همانا خداوند آتش را خاموش ساخت و پریشانى را برطرف نموده کار این امت را اصلاح کرد، و حسین با من پیمان بست که یا به همانجایی که از آنجا آمده بازگردد، یا به یکى از نقاط مرزی رود (تبعید شود) و مانند یکی از مسلمانان باشد (و کارى به کار کسى نداشته باشد) در هر چه به سود مسلمانان است شریک خیر خواهی ای که به تو کردم گوش ندادی؟ عمر سعد غیر از این نامه­ای که برای جلوگیری از کشته شدن امام (ع) به ابن زیاد نوشت و به دروغ هم متوسل شد، چه خیر خواهی­ای داشته؟ هیچ نکته دیگری نقل نشده است. [15]

· ‏خود طبری آورده که هیچ فردی از مضمون سخنان حسین (ع) و عمر سعد مطلع نشد و آنچه گفته می‌شود صرفا شایعاتی است غیر معلوم. و عقبة بن سمعان (غلام حضرت رباب س) نیز می‌گوید من در تمام مدت با حضرت بودم و تمام سخنان حضرت را شنیده ام، والله آنچه برخی تصور می‌کنند که حسین (ع) گفته حاضر است دستش را در دست یزید بگذارد و یا به یکی از نقاط مرزی تبعید شود واقعیت ندارد.[16]

هرچند سخنران مذکور به این مطلب اشاره­ای کرده اما در نقل این مطلب هم دست به تحریف زده است. وی گوید: «عقبه بن سمعان صرفا گفته که چنین سخنانی را از امام (ع) نشنیده است. در عین حال تکذیب هم نکرده است». در حالی که عقبه صراحتا و با تأکید و قسَم، تکذیب کرده است.

به گواه تاریخ نیز در هیچ کجا این مطالب از امام علیه السلام شنیده نشده است.

· جملات و احوال حضرت در طول سفر بهترین قرینه بر کذب مطالب سخنران مذکور و کذب بودن نامه عمرسعد است:
 - خطاب به ابن زبیر فرمود: آیا تصور می‌کنی من با یزید بیعت خواهم کرد؟! در حالی که یزید مردی است فاسق که آشکارا فسق کرده و در انظار شرب خمر می‌کند ... نه به خدا قسم هرگز و ابداً چنین نخواهد شد.[17]
 - در جواب برادرش محمد حنفیه فرمود: ... والله حتی اگر در دنیا ملجأ و پناهگاهی برایم نباشد، والله هرگز و ابداً با یزید بیعت نخواهم کرد... [18]

- جمله ای از حضرت که تمام شیعیان لا­اقل بخشی از آن را حفظ هستند:

بدانید حرام زاده پسر حرام زاده مرا بین یکى از دو چیز مجبور کرده است، بین مرگ و ذلّت (تسلیم شدن و بیعت) و هیهات که ما ذلّت و خوارى را بپذیریم، خداوند و پیامبر او هرگز براى ما ذلّت و زبونى نمى‏پسندند و نیاکان پاک سرشت و دامن‏هاى پاکى که ما را پرورانده‏اند و بزرگ مردان غیرتمند و انسان‏هاى با شرافت این را از ما نمى‏پذیرند[19]. هرگز! ما هیچگاه فرمانبردارىِ فرومایگان را بر مرگ شرافتمندانه ترجیح نخواهیم داد. بدانید من با شما اتمام حجّت کردم و شما را از عاقبت کارتان بیم دادم. به هوش باشید! من با همین یاران اندک، و بسیارى دشمن و پیمان‏شکنى و کارشکنى یاران و دوستان، راه خود را انتخاب کرده‏ام وآماده شهادتم....[20]

- آیا نمى‏نگرید که به حق عمل نمى‏شود، و از باطل جلوگیرى نمى‏گردد؟ با این وضع مؤمن باید به لقاى خدایش (شهادت) اشتیاق یابد، همانا من مرگ (در راه حق) را جز سعادت، و زندگى با ستمگران را جز رنج و تحمل حقارت نمى‏نگرم‏.[21]
 - والله هرگز دست بیعت و ذلت به شما نخواهم داد و مانند برده ها از دست شما فرار نخواهم کرد.[22]
 قرینه روشن دیگر این است که قطعا و به دلائل متقن تاریخی، حضرت سیدالشهدا سلام الله علیه، قبل از حرکت از مدینه از کشته شدن قطعی خود در کربلا خبر دادند. بلکه افراد متعدد دیگری نیز به واسطه حدیث پیامبر صلوات الله علیه و آله خبر داشتند
 قرینه روشن دیگر این است که قطعا و به دلائل متقن تاریخی، حضرت سیدالشهدا سلام الله علیه، قبل از حرکت از مدینه از کشته شدن قطعی خود در کربلا خبر دادند.[23] بلکه افراد متعدد دیگری نیز به واسطه حدیث پیامبر صلوات الله علیه و آله خبر داشتند[24]. حتی زمانی که در مسیر کوفه[25] به حضرت خبر شهادت سفیرانش و اینکه در کوفه یاوری ندارد را رساندند، به همراهانش فرمود: هرکس برای شهادت آماده است بیاید و الا برگردد،[26]در منزل بعد فرمود: هر که میخواهد برگردد، از ما بر او بیعتی نیست، مردم از چپ و راست پراکنده شدند و رفتند[27].

حال چگونه ممکن است با این وجود، حضرت ادامه مسیر دهد و بعد چنین ذلتی که این سخنران، مدعی شده را بپذیرند؟! هر انسان فهیمی درک می‌کند که حضرت به دنبال هدفی ست که برای نیل به آن چاره­ای جز شهادت خویش و اسارت اهل و عیالش نیست.
 قرائن و دلائل، بسیار بیش از این است. اما برای فرد حق طلب این مقدار کافی ست. تاریخ حماسه سیدالشهدا علیه السلام مملوّ از افعال و اقوالی ست که اوج عزت و ذلت ناپذیری حضرت و نیز علم حضرت به سرانجام کار را بیان می‌کند. از آغاز حرکت از مدینه و حرکت از مکه، در بین مسیر، نزول در کربلا و در خطبه ها و رجزهای حضرت.

5- پنجمین سخنی که قصد نقد آن را داریم، این است: « در دهه‌های اخیر گویا علمای ما خجالت می‌کشند بگویند که امام (ع) قصد مذاکره داشت. آن‌ها سعی کرده‌اند تاریخی را روایت کنند که اینگونه نباشد.»

نقد:

پاسخ این سخن از مطالب فوق روشن شد. از آنجا که علمای دین یقین به کذب مفاد این نامه­ی عمرسعد داشته­اند، لذا از انتساب این مطالب به حضرت سیدالشهدا علیه السلام خودداری کرده­اند.
 6- شیخ مفید در کتاب الارشاد موضع خود را مشخص کرده که این روایات از نظر او قابل قبول است.

نقد:

شیخ مفید (ره) هر چند در کتاب ارشاد نامه­ی عمرسعد را نقل کرده اما این نقل او اگر دلالت بر تأیید باشد، دلالت بر تأیید نوشته شدن چنین نامه­ای از سوی ابن سعد است نه اینکه انتساب مفاد این نامه به حضرت (ع) را پذیرفته باشد.
 7- امام (ع) گفتند: «این نامه‌های مردم شهر شماست و من به خاطر دعوت آن‌ها آمده‌ام. اگر مردم نمی‌خواهند و یا پشیمان شده‌اند برمی گردم.»[28]

نقد:

این‌که حضرت در پاسخ فرستاده ابن سعد فرمود: «شما به من نامه نوشته و مرا دعوت کرده­اید، اگر پشیمان شده­اید، برمی‌گردم»[29] از متشابهات است.[30] اما محکمات حماسه عاشورا مطلبی ست که در فوق در مورد مطلع بودن امام (ع) از کشته شدن قطعی خود و یارانش در انتهای این سفر و در سرزمین کربلا گفتیم. خصوصا تأکید مکرر حضرت بر اینکه ما کشته خواهیم شد، هر کس به قصد دیگری آمده برگردد، نشان از این دارد که حضرت خود را موظف به قیامی می‌داند که بدون شهادتش و اسارت خاندانش، نتیجه نخواهد داد. [31] بلکه حضرت خود به این مطلب تصریح کرده­اند[32]. برای همین است که در جواب افراد متعددی از زن و مرد که در مدینه، مکه و در طول مسیر به سمت کوفه، به حضرت گفته‌اند که به این سفر نرو که کشته خواهی شد، فرموده است: می‌دانم اما باید بروم.[33]

حتی اگر بپذیریم که حضرت این سخن را فرموده باشد، باید آن را با توجه به مطالبی که گفتیم معنا کرد. حضرت که قبل از حرکت از مدینه، یقین دارد که در کربلا گرفتار شده و کشته خواهد شد و خاندانش به اسارت خواهند رفت، پس چرا چنان فرموده باشد؟ چنانچه گفتیم افراد متعددی از زن و مرد وقایع را پیش­بینی کرده بودند و یا از احادیث پیامبر (ص) خبر داشتند و به حضرت توصیه می‌کردند که نرود.

بنابراین باید گفت این جمله حضرت که حاضر به بازگشت است،[34] نه کوتاه آمدن است و نه امتیاز­ دهی. بلکه می‌فرماید من برای جنگ با شما نیامده­ام. اگر نزد شما، لازمه رفتن به مسیر کوفه یا ماندن در اینجا، جنگیدن با من است، نمی‌خواهم شمایی که غافل و فریب خورده و یا اجیر شده دستگاه ظلم و کفر هستید، با ریختن خون من به هلاکت ابدی دچار شوید. بنابرین حاضرم برگردم اما دست از قیام با سرکردگان و رؤسای دستگاه ظلم و فساد نخواهم کشید. به قول شهید مطهری (ره) مخاطب این جمله فقط مردم کوفه­اند، نه حکومت یزید.[35]چرا که خود در خطابه­اش در مقابل لشکر حرّ فرمود وظیفه ما قیام علیه یزید است هرچند به شهادت بیانجامد.[36]

خون مطهّر و به ناحق ریخته شده­ی مولای مظلوم ما و فرزندان و اصحابش سرمایه عظیمی ست برای هدایت بشر تا سرآمد تاریخ و به لطف الهی تحریف حقائق این حماسه، نخواهد توانست در این سرمایه نورانی خدشه‌ای وارد کند.
 جوانان عزیز بدانند که معارف دین را باید از عالمان راستگو و امین فراگیرند. چنانچه در روایات متعددی به این مهم اشاره شده است.[37] نه کسانی که حاضرند برای اهداف سیاسی خویش، آرمانهای عزتمند عاشورا را مخدوش کنند.

محرم الحرام 1438*

پی‌نوشت‌ها

[1]- سروش محلاتی- سخنرانی مذکور در محرم 1438 ( 1395 ش) در برنامه انجمن اسلامی دانشجویان دانشگاه علامه طباطبایی (ره) انجام شده است.
 [2] از توجه به ابتدا و انتهای سخنان وی این نکته به خوبی روشن میشود، بلکه در انتها به آن تصریح شده است.
 [3]مذاکره مصطلح (نه لغوی)
 [4] نسبت به یکی از سخنان امام (ع) نیاز به توضیح بیشتر هست که در نقد مطلب شماره 7 خواهد آمد.
 [5] الارشاد 2/ 86- تاریخ طبری 5/ 411. من همان زمان که به محلی که حسین فرود آمده ( کربلا) رسیدم قاصدم را به سوی او فرستادم تا بپرسم که برای چه آمده و چه میخواهد. [آدرسهای این نوشته بر اساس نرم افزار حماسه عاشورا، اثر مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی (نور) است]
 [6]الفتوح 5/92
 [7]الارشاد 2/87 – تاریخ طبری 5/ 414
 [8]مشروح مطالب را در تاریخ طبری 5/ 410، الکامل 4/ 53 و الفتوح 5/ 85 مطالعه کنید.
 [9] چنانچه گفتیم اولین گفتگو با پیش دستی عمر سعد و فرستادن پیغام برای امام (ع) بود.
 [10]الارشاد 2/ 86- تاریخ طبری 5/ 411- اخبار الطوال 254
 [11]فاقبل شمر بن ذی الجوشن بکتاب عبید الله بن زیاد الى عمر ابن سعد، فلما قدم به علیه فقراه قال له عمر: ما لک ویلک! لا قرب الله دارک، و قبح الله ما قدمت به علىّ! و الله انى لأظنک أنت نهیته ان یقبل ما کتبت به الیه، افسدت علینا امرا کنا رجونا ان یصلح، لا یستسلم و الله حسین، ان نفسا أبیّه لبَین جنبَیه.
 الارشاد2/89- تاریخ طبری5/415
 [12]این تعبیر وی شاهدی است بر دلیل و قرینه اول که بیان شد.
 [13]اخبار الطوال 254
 [14]کَتَبَ إِلَى عُمَرَ بْنِ سَعْدٍ أَنِّی لَمْ أَبْعَثْکَ إِلَى الْحُسَیْنِ لِتَکُفَّ عَنْهُ وَ لَا لِتُطَاوِلَهُ وَ لَا لِتُمَنِّیهِ السَّلَامَةَ وَ الْبَقَاءَ وَ لَا لِتَعْتَذِرَ لَهُ وَ لَا لِتَکُونَ لَهُ عِنْدِی شَافِعا. الارشاد2/88- تاریخ طبری 5/415
 [15]اما و الله لقد نصحتُک فی حسین نصیحة لو نصحتها ابى سعد ابن ابى وقاص کنت قد أدیت حقه. تاریخ طبری 5/ 467
 [16] تاریخ طبری 5/414
 [17] الفتوح 5/ 12- شبیه این فرمایش متعددا نقل شده است. مثلی لا یبایع بمثله ( لهوف23و...) لَا أُعْطِی الدَّنِیَّةَ مِنْ نَفْسِی أَبَدا ( لهوف27 و...)
 [18] الفتوح 5/ 21- در این سخن و سخن قبل حضرت قسم جلاله خورده­اند و جالب اینکه در این سخن حضرت دوبار قسم خورده­اند./ شبیه این فرمایش را به ابن عمر فرموده است: أبدا ما دامت السماوات و الأرض‏. الفتوح 5/25
 [19]سخنران مذکور باید به خود بنگرد که چگونه بر امام (ع) چنین پسندیده!
 [20]أَلَا وَ إِنَّ الدَّعِیَّ ابْنَ الدَّعِیِّ قَدْ رَکَزَ بَیْنَ اثْنَتَیْنِ بَیْنَ السَّلَّةِ وَ الذِّلَّةِ وَ هَیْهَاتَ مِنَّا الذِّلَّةُ یَأْبَى اللَّهُ ذَلِکَ لَنَا وَ رَسُولُهُ وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ حُجُورٌ طَابَتْ وَ طَهُرَتْ وَ أُنُوفٌ حَمِیَّةٌ وَ نُفُوسٌ أَبِیَّةٌ مِنْ أَنْ نُؤْثِرَ طَاعَةَ اللِّئَامِ عَلَى مَصَارِعِ الْکِرَامِ أَلَا وَ إِنِّی زَاحِفٌ بِهَذِهِ الْأُسْرَةِ مَعَ قِلَّةِ الْعَدَدِ وَ خِذْلَةِ النَّاصِر. لهوف 97- مثیرالاحزان 55 و...
 [21] ألا ترون أن الحق لا یعمل به، و ان الباطل لا یتناهى عنه! لیرغب المؤمن فی لقاء الله محقا، فانى لا ارى الموت الا سعادة (شهاده)، و لا الحیاه مع الظالمین الا برماً تاریخ طبری 5/ 404- لهوف 79- مثیرالاحزان 44 و...
 [22]الارشاد 2/ 98 و....
 [23] الفتوح 5/ 19- و نیز 5 /84- لهوف 27، 62، 65 ، 66 – الخرائج و الجرائح 1/ 253 و بحارالانوار 44/ 331- . دلائل الامامه 182- نوادر المعجزات: 107- بحار الأنوار: 44/ 364- اسدالغابة 1/147 و استیعاب 1/113 و مثیرالاحزان 17- و....
 [24]الارشاد2/ 130- الکامل4/ 93- الفتوح 4/324- الخرائج و الجرائح 1/ 253 و بحارالانوار 44/ 331 - اسدالغابة 1/147 و استیعاب 1/113 و مثیرالاحزان 17- بحارالانوار 45 / ص 85
 [25]در منزل ثعلبیه و بعد مجددا در منزل زباله. یعنی چندین منزل قبل از اینکه با لشکر حرّ مواجه شوند. تاریخ طبری 5/ 397
 [26] ینابیع الموده 406
 [27] تاریخ طبری 5/ 399- الکامل 4/ 43
 [28]سخنران مذکور این مطلب را به دفعات تکرار کرده است.
 [29]تاریخ طبری 5/425- الفتوح 5/19- لهوف 62- [الطبقات الکبرى‏ لابن سعد- 6/ 426- سیر أعلام النبلاء 3/ 297- مختصر تاریخ دمشق 7/ 140- البدایة والنهایة 8/ 131- بغیة الطلب 6/ 2609] به نقل از کتاب «من قتله الحسین...» 274
 [30] آل‏عمران : 7 فَأَمَّا الَّذینَ فی‏ قُلُوبِهِمْ زَیْغٌ فَیَتَّبِعُونَ ما تَشابَهَ مِنْهُ ابْتِغاءَ الْفِتْنَةِ وَ ابْتِغاءَ تَأْویلِهِ وَ ما یَعْلَمُ تَأْویلَهُ إِلاَّ اللَّهُ وَ الرَّاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ یَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ کُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنا وَ ما یَذَّکَّرُ إِلاَّ أُولُوا الْأَلْبابِ
 [31]همان 5/ 399
 [32]لهوف 61 و 65- الفتوح 5/ 19
 [33] رجوع شود به کتاب فرهنگ جامع سخنان امام حسین علیه السلام، از صفحه 324 تا صفحه 394- تاریخ طبری 5/384- تاریخ ابن خلدون3/29 – کامل الزیارات 75
 [34] این جمله هم در خطابه های حضرت در برابر لشکر حرّ نقل شده و هم در پاسخ امام (ع) به فرستاده عمرسعد. تاریخ طبری 5/ 401 و 402- 5/426- الارشاد 2/85
 [35]مجموعه آثار17/548
 [36]من راى سلطانا جائرا مستحلا لحرم الله، ناکثا لعهد الله، مخالفا لسنه رسول الله، یعمل فی عباد الله بالإثم و العدوان، فلم یغیر علیه بفعل و لا قول، کان حقا على الله ان یدخله مدخله‏.... الا ترون ان الحق لا یعمل به، و ان البا� 387 �ل لا یتناهى عنه! لیرغب المؤمن فی لقاء الله محقا، فانى لا ارى الموت الا شهاده، و لا الحیاه مع الظالمین الا برما. تاریخ طبری 5/403
 [37] وسائل الشیعه 27/ 146/ حدیث 27- و نیز 27/ 147/ حدیث 33

*محمد جعفری، استاد سطح عالی حوزه علمیهنام سایت:پرسمان/اندیشه سیاسی



آیا سرور و سالار شهیدان، خواستار توافق با یزیدیان بودند؟!
