 تعریف توحید:
 شیخ مفید در تعریف توحید گوید: خداوند عز و جل در الهیت و ازلیت واحد است و هیچ موجودى شبیه او نیست , و هیچ چیز همانند او نخواهد بود, و او در معبودیت یگانه است و ثانى ندارد (اوائل المقالات , 51) و شیخ طوسى گوید: تعریف توحید این است كه صانع را واحد و پدیدآورنده ء عالم بدانیم و ماسواى او را نفى كنیم (رسالة فى الاعتقادات , در الرسائل العشر, 103).
 توضیح اینكه: از مجموع گفتار بزرگان در تعریف توحید فهمیده می شود كه توحید اعتقاد انسان است به وحدت هستی. بدین معنا كه هرآنچه در هستی مشاهده می شود از صفات و كمالات و پدیده ها و حركات و افعال همه و همه برخاسته و نشات گرفته از ذات بحت بسیط احد واحد بی نهایتی است كه دومی نمی پذیرد، زیرا كه در مقابل وجود فراگیر و بی نهایت او، تصور وجود دوم عقلا محال و خطا است .

احدیت و واحدیت ذات الهی:
 توحید مراحل و مراتبی دارد كه مؤمن تا همه این مراحل و مراتب را طی نكند، ایمان و بینش توحیدی او، اثر خود را در زندگی فردی و شخصی او نخواهد داشت.
 یكی از مراتب، توحید ذاتی است به این معنا كه خدا یگانه است و دوئی بردار و تعددپذیر نیست، هر گونه كثرت و تركیب را از ذات باری تعالی را نفی كنیم، هم نفی تعدد و كثرت برون ذاتی را كه در برابر شرك صریح و اعتقاد به چند خدایی است،هم نفی و تعدد درون ذاتی را، كه در زبان فلسفی به این نوع شناخت خدا، توحید واجب الوجود گفته میشود. و معنا و مقصود از آن این است كه خداوند در ذاتش واحد و متعالی است، چیزی با او مشاركت دارد و نه مشابهت. مسلماً چنین چیزی برتر از عقل و خیال و گمان و وهم است، چون موجودی بیحد و مطلقی است. لذا شناخت او به خصوص تصور كنه ذاتش برای غیرخودش ممكن نیست. زیرا تصور و آگاهی ذات چیزی برای ما ممكن است كه ذهن، مثل و شبیه او را دیده باشد یا آن كه بتواند آن را به اجزاء اولیهاش تحلیل كند.
 او موجودی است كه به هیچ وجه مركب از اجزاء نیست، زیرا اگر دارای اجزاء میبود، موجود نیازمند و محدودی میبودند، موجود بینهایت و بیانتها از هر نظر؛ در حالی كه خدای تعالی قائم به ذات است، مستند به غیر خودش نیست، احتیاج به غیر ندارد، بلكه دیگر موجودات مستند به او و قائم به ذات اوست. بنابراین معنای توحید و ذات این است كه خدا مثل و مانندی ندارد، چیزی در ذات و وجود شبیه خداوند تبارك و تعالی نیست.
 نفی تعدد: اعتقاد به واحدیت خدا است، یعنی خدا و ذات هستی یكی است و دومی نمی پذیرد با همان بیانی كه ذكر شد( وحدت برون ذاتی).
 نفی تركیب: اعتقاد به احدیت و یكپارچگی ذات خداوند است (وحدت درون ذاتی).

توحید نظری و عملی:
 در مقدمه عرض می‏شود كه برخی امور ممكن است به اعتبارات مختلف تقسیماتی متعدد داشته باشد كه گاهی اقسام یك تقسیم، در اقسام تقسیم دیگر داخل می‏باشند.
 در مورد توحید و اقسام آن نیز همین موضوع صادق است؛ توحید به یك اعتبار تقسیم به صفاتی، افعالی، عبادی، ذاتی، استعانی، حبی و... می‏شود و به اعتبار دیگر به نظری و عملی تقسیم می‏شود.
 توحید نظری: این بخش، ناظر به بعد معرفتی انسان نسبت به خداوند (از جهت ذات، صفات و افعال) می‏باشد و مستقیماً به وظایف عملی انسان در برابر خدا مربوط نمی‏باشد و شامل توحید ذاتی، صفاتی، افعالی، خالقی و... می‏شود.
 توحید عملی: این بخش ناظر به وظایف عملی انسان در برابر خداوند می‏باشد كه شامل توحید عبادی، اطاعتی، استعانی، حبّی و... می‏شود.
 چنانكه ملاحظه می‏كنید برخی از اقسام توحید (مثل توحید ذاتی، صفاتی و افعالی) در دایره توحید نظری و برخی دیگر (مثل توحید عبادی، استعانی و...) در دایره توحید عملی قرار می‏گیرد. و اینك به توضیح مختصری پیرامون بعضی مراحل توحید (ذاتی، صفاتی، افعالی، عبادی) می‏پردازیم. محققان اسلامی مباحث مربوط به توحید را در چهار بخش خلاصه كرده‏اند: توحید ذات، توحید صفات، توحید افعال و توحید در عبادت. لكن بعضی از این اقسام، شعبه‏های دیگری دارد. مثلاً: توحید افعالی شامل توحید در خالقیت و توحید در ربوبیّت و توحید در تقنین می‏شود(1).
 توحید ذاتی: از بارزترین صفات خداست و دارای دو شاخه است.
 الف) خداوند مثل و مانندی ندارد، یگانه و بی همتاست، از این معنا به توحید واحدی تعبیر می‏شود و ذیل سوره اخلاص به همین معنی اشاره دارد "ولم یكن له كفواً احد" خدا واحد است كه ثانی ندارد و اصلاً برای او متصور نیست.
 ب) خداوند جزء ندارد، بسیط و غیر مركب است از این معنا به توحید احدی تعبیر می‏شود. كه صدر سوره اخلاص به آن اشاره دارد "قل هو اللَّه احد" پس توحید ذاتی یعنی نفی شریك و نفی تركیب از خداوند(2).
 توحید صفاتی: یعنی خداوند هر چند صفات متعدد دارد مانند، علم، قدرت، خالقیت، رازقیت و... ولی این صفات فقط از نظر مفهوم متعددّند و از نظر مصداق و وجود خارجی عین خدایند چیزی غیر خدا و در كنار خدا نیستند، مثلاً ما معلوم خدا و مخلوق خدا هستیم كه مفهوم معلوم غیر از مخلوق است لكن در مقام تطبیق و عالم خارج وجود ما یك مصداق است سراسر، مخلوق و معلوم خداست(3). پس علم خدا و حیات خدا هر دو یكی و با خدا یكی است(4) نه اینكه صفات جدا و زاید بر خدا باشد تا موجود قدیم دیگری در كنار خدا باشد.
 توحید افعالی: در جهان، علل طبیعی، دارای آثار ویژه خود هستند مثل حرارت خورشید، تیزی شمشیر و... همانطوری كه اصل وجود آنها مخلوق خدا است آثار آنها نیز از جانب خدا است توحید افعالی یعنی در جهان یك مؤثر بالذات داریم. فقط یك وجود است كه اثر گذاری و انجام كار ذاتاً مال خود اوست و تأثیر علل مادی و طبیعی و غیر خدایی همه و همه در پرتو وجود او و به اتكاء او صورت می‏گیرد كه هو القیوم. البته این سخن به معنی انكار تأثیر علل طبیعی نیست بلكه در عین اعتراف به اینكه خورشید حرارت دارد و آتش می‏سوزاند، معتقدیم كه در جهان، یك مؤثر بالذات بیشتر نیست بقیه، همه مؤثر بالعرض و بالغیراند.
 توحید در عبادت: یعنی عبادت و پرستش فقط از آن خداست و هیچ فردی جز خدا گرچه از نظر شرف و كمال در مقام بالایی باشد شایسته پرستش نیست.
 توضیح آخر اینكه:
 توحید نظری در مقابل توحید عملی مربوط به علم بندگان می‏شود یعنی اولاً انسان مراحل توحید را بفهمد و كسب علم كند وقتی به معارف توحید و مراتب آن پی برد بدان معتقد و ملتزم باشد وقتی عقیده درست شد توحید نظری محقق شده، بعد از آن نوبت عمل است یعنی تمام رفتار و كردار و اخلاق خود را بر پایه‏ی توحید استوار سازد. "ان صلاتی و نسكی و محیای و مماتی للَّه رب العالمین(5)" اینجا توحید عملی محقق شده و این بالاترین تعالیم ادیان الهی و آسمانی است و انبیاء هم برای اقامه و دعوت انسانها به توحید (نظری و عملی) مبعوث شده‏اند چنانكه توحید، در فطرت انسانها ریشه دارد.
 منابع جهت مطالعه بیشتر
 1- توحید و شرك در قرآن، آیةاللَّه سبحانی.
 2- شناخت خدا صفات خدا، آیةاللَّه سبحانی.
 3- صفات جمال و جلال، آیةاللَّه سبحانی.
 4- ترجمه بدایة المعارف، آیةاللَّه محسن خرّازی (مترجم مرتضی متقی نژاد) ج1.
 پی نوشت ها:
 1) آیةاللَّه سبحانی، منشور جاوید، انتشارات توحید قم، جلد2، ص19 و 181.
 2) آیةاللَّه سبحانی، اللهیات، مركز جهانی چاپ قدس قم، جلد2، ص11 و علامه طباطبائی، بدایة الحكمة، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی ص168.
 3) همان، منشور جاوید، ص19.
 4) صدر الدین شیرازی، اسفار، احیاء تراث بیروت، چاپ چهارم، ص120، جلد6.
 5) انعام/162.
 http://www.andisheqom.com/page.php?pg=faq-view&id=282
 در پایان متذكر می شویم در صورتی كه درباره براهین توحید سوال داشتید، به صورت دقیق تر مطرح بنمایید، پاسخ گوی سوالات شما خواهیم بود.
 در تکمیل پاسخ به موارد زیر اشاره می کنیم:

1. توحید:
 توحید یعنی اینکه خداوند واحد و یگانه است، دارای وجودی واحد است و موجودی چون او در کار نیست. صفاتش تعدد وجودی ندارد و نهایتا به یک چیز واحد بر می گردند.
 در واقع توحید یعنی این که خداوند را در وجود و صفات، واحد و یگانه بدانیم و هر گونه تعدد و مغایرت در مورد او و صفاتش را نفی کنیم، هر چند او را به اوصاف و کمالات بسیاری متصف می کنیم اما منشا تمام این اوصاف را یک چیز واحد می دانیم و آن ذات خداوند است و هر چند که این صفات دارای مفاهیمی متفاوت اند اما این تفاوت و تغایر بر آمده از ذهن و عقل ناقض بشری است نه از خداوند، چرا که او را ذاتی است نامتناهی و کامل؛ و لذا چون عقل در مورد چنین موجودی تامل می کند او را شایسته نامیدن به صفات گوناگون می داند با این علم که او را یک ذات واحد است و این تعددها از عقل بشری و درک ناقض وی ناشی شده است.
 توحید یعنی اینکه او در وجود واحد و یگانه است. در افعالش تنهاست و شریکی ندارد و علت تمام افعال و اشیاء اوست. توحید یعنی اینکه او را جزء و اجزائی نیست، بسیط و واحد است.

2. نفی ترکیب:
 خداوند وجودی است واجب، و هیچ جهت امکانی در او راه ندارد. و این امر یعنی واجب الوجود بودن اقتضا می کند نباشد چرا که مرکب محتاج به اجزاء است، در حالی که خداوند به هیچ چیزی نیازی ندارد چون وجودش در تمام مراتب آن واجب است و جهت امکانی در آن یافت نمی شود تا در آن مورد نیازمند به چیزی باشد.
 او از هر گونه ترکیبی منزه است. چرا که آنچه در یک وجود مرکب وجود دارد این است که اجزایی در کاراند و این اجزاء با کنار هم قرار گرفتن و یا ترکیب شدن با هم، شی مرکب را پدید آورده اند، و لذا اجزاء از جهت وجودی باید قبل از شئی مرکب وجود داشته باشند و گویا آنها باید به معنای دقیق کلمه واجب الوجود باشند. و از طرفی نیز شی مرکب در پدید آمدنش نیاز به این دارد که علاوه بر وجود اجزاء قبل شی مرکب، چیزی نیز درکار باشد تا آن اجزاء او را به هم ترکیب کند و یا شرایط ترکیب آنها را فراهم سازد، که تمام اینها نشان از نیازمندی موجود مرکب به غیر خود را دارد آنچه که خداوند از آن مبری است.

3. نفی تعدد:
 چون خداوند واجب الوجود است شریک ندارد و متعدد نیست چرا که اگر شریک داشته باشد و تعدد بردار باشد باید آن نیز واجب الوجود باشد. و از طرفی لازمه دو تا بودن آن است که در چیزی با هم اشتراک داشته باشند تا آن دو را از یک نوع بدانیم و در خصوصیتی نیز با هم فرق داشته باشند یعنی یکی خصوصیتی را داشته باشد و دیگری نداشته باشد تا بتوان گفت دو تا هستند. به عبارت دیگر باید هر دو واجب الوجود باشند و هر دو نیز دارای صفات و خصوصیات اختصاصی و مختص به خود باشند. و لازمه چنین سخنی آن است که خداوند مرکب باشد. به بیان دیگر می توان گفت که: چون خداوند وجودی مطلق و نا متناهی است. چنین وجودی جا برای حضور دیگری باقی می گذارد، چرا که اگر چیز دیگر در کار باشد چیزی که دارای وجودی واجب و مستقل است آنگاه دیگر این خدا، نامتناهی نخواهد بود بلکه متناهی می گردد. در حالی که او موجودی است نامتناهی و مطلق.
 منبعی برای مطالعه:
 آموزش فلسفه، محمد تقی مصباح یزدی، ج 2
منبع :پرسمان/معارف

مطالب کاملی درباره کلمات زیر می خواستم لطفا کمکم کنید: - توحید - توحید نظری - توحید نظری ذاتی - نفی تعدد - نفی ترکیب