 سیر افزایش قیمت نفت هیچگاه منجر به افزایش رضامندی عمومی و ترقی مملكت نشد.سیاست‌های غلط اقتصادی رژیم پهلوی كه با یك حكومت تمامت‌خواهِ تجددگرا همراه شده بود، هیچگاه از سوی مردم ایران پذیرفتنی نبود.خاطره‌بازان نوستالژی حكومت خانواده‌ها و پادشاه‌ها، بهتر است قدری به كتاب‌های تاریخ انقلاب اسلامی و نظریه‌های انقلاب رجوع كنند، تا ببینند اتفاقا تعلیل انقلاب اسلامی به شرایط اقتصادی رژیم مخلوع پهلوی، یكی از رایج‌ترین نظرات است و به جای غصه خوردن بر گوری كه در آن مرده‌ای نیست، به فكر راه‌های تازه‌تر و سودمندتری برای بنگاه‌های خبرپراكنی و برنامه‌پراكنی خود باشند./strong>
با سلام و احترام خدمت شما ، این مسأله با واقعیات تاریخی مطابقت ندارد و تلاشی است كه برای تقدیس شاه و سرپوش گذاشتن به خیانت های وی و نمایش چهره وطن دوستانه ای از او توسط طرفداران شاه و رسانه های وابسته به آنها صورت می گیرد برای روشن شدن حقیقت و زوایای مختلف این ماجرا به توضیحی در این مورد می پردازیم . بحران نفتی دهه 70 میلادی، در دسامبر 1973 با توافق كشورهای عربی مبنی بر تحریم نفتی كشورهای حامی اسرائیل وارد مرحله جدیدی شد. این تحریم سراسری باعث حذف نزدیك به 5/4 میلیون بشكه نفت خام، در هر روز از بازار مبادلات نفتی شود. در همین هنگام، محمدرضا پهلوی، شاه ایرانِ پهلوی، بدون اینكه بخواهد در این تحریم نفتی شركت كند، از بحث بر سر تغییر و افزایش قیمت نفت استقبال كرد. محمدرضا، قلاب ماهیگیری‌اش را در آبی انداخت كه اعراب می‌خواستند در آن آب، اسرائیل و حامیانش را گرفتار كنند. برای همین، شاه پهلوی، با دعوت از سران اوپك در نشست دسامبر 73 در تهران، توانست طرح افزایش قیمت را به تصویب رساند. طرحی كه خیلی زود، یك «پیروزی» و موفقیت بزرگ دانسته شد و بازار بحث و جنجال پیرامون آن رونق گرفت. محمدرضا هرجا كه می‌رفت و هر مصاحبه تلویزیونی كه می‌كرد باید به پرسش‌های متعددی كه درباره این افزایش قیمت بود پاسخ می‌داد. از سوی دیگر، شاه و اطرافیانش این پیروزی را نشانه‌ای از استقلال‌طلبی و خیرخواهی شاهِ پهلوی دانستند و حتی این مطلب را شاه، پس از سقوطش، در آن پاسخ معروفی كه به تاریخ داد هم ادعا كرد. شاه حتی علت سقوطش را هم كینه آمریكایی‌ها از این تُركتازی‌اش معرفی كرد و احتمالا انقلاب را هم، انقلابی آمریكایی می‌دانست. اما هنوز هم و همین حالا، خاطره‌بازهای نوستالژی طاغوت، به آن ادعاها دل خوش كرده‌اند و چندتای جدید هم بر آن افزوده‌اند؛ مثلا: «شاه، ضدآمریكایی بود.» اما واقعیت از چه قرار بود؟ آیا محمدرضا پهلوی، حقیقتا یك رهبر ملی ضدغرب بود كه می‌خواست برای سعادت كشورش رودرروی بزرگترین قدرت‌های آن روز جهان بایستد؟ آیا آمریكا داشت در باتلاق تدابیر محمدرضا و یارانش در اوپك دست و پا می‌زد؟ برخی اسناد و اقوال، به‌خوبی شهادت می‌دهند كه سیر واقعی حوادث به سویی دیگر جریان داشت. این شواهد مشخص می‌كند كه در پازل تعریف‌شده آمریكایی‌ها، قرار بود كه شاه ژست یك رهبر ملی و استقلال‌طلب را باز كند و آمریكا در پشت صحنه، برنامه خود درباره اقتصاد نفت را عملی سازد. یكی از این رازها هنگامی فاش شد كه «جیمز اكینز»، كارشناس انرژی كه به عنوان مشاور نیكسون در عربستان سعودی به دولت آمریكا خدمت می‌كرد، اعلام كرد كه سعودی‌ها بسیار تلاش می‌كردند تا كسینجر را وادار كنند برای تغییر نظر شاه درباره افزایش قیمت نفت بر ایران فشار بیاورد اما كسینجر خواسته‌ آن‌ها را رد كرد. شواهد گوناگون دیگری هم وجود دارد كه نشان می‌دهد، كسینجر برنامه خاصی از «ماجراهای نفت» را تدارك دیده بود كه مثل همیشه، ظاهر سیاست خارجی آمریكا را متفاوت از باطن و واقعیت آن می‌ساخت. بر همین اساس بود كه «سعودی‌ها، كه ابتدا موضوع جهش ناگهانی قیمت نفت را معلول ابتكار شاه ایران و همبستگی اعضای اوپك كه خود عضو آن بودند می‌پنداشتند بی‌درنگ پیام محرمانه و فوری به واشینگتن فرستادند و پیشنهاد كردند آماده‌اند برای مقابله با شكستن قیمت نفت، تولید خود را به طور نامحدود بالا ببرند، مشروط بر اینكه واشینگتن شاه را «مهار» كند و تهدیدهای سیاسی علیه خانواده سلطنتی سعودی‌ها، كاهش یابد.» واشینگتن نه تنها به این پیام پاسخ نداد بلكه وزارت خارجه آمریكا، به كمپانی‌های بزرگ نفت توصیه كرد كه در برابر جهش قیمت نفت، با منافع ایالات متحده همسویی دارد. در این موقع، شیخ زكی یمانی، وزیر نفت عربستان سعودی كه نسبت به روش آمریكایی‌ها بدگمان شده بود، تلگرامی به این مضمون به واشینگتن فرستاد: «در اینجا، در میان ما كسانی هستند كه گمان دارند ایلات متحده آمریكا به طور جدی، مخالف افزایش بهای نفت نیست. حتی كسانی هم بر این عقیده‌اند كه شما به علل و جهات سیاسی این كار را ترغیب می‌كنید و روش و اعمال ضد و نقیضتان، صرفا به منظور سرپوش نهادن روی حقیقت است.» در همان اوان، زكی یمانی در دیدار با جیمز اكینز، سفیر ایالات متحده در حجاز، از روش هنری كیسینجر وزیر خارجه گله كرد و گفت، «كسینجر از پایین آمدن بهای نفت سخن می‌گوید ولی در خفا به هر اقدامی برای بالارفتن قیمت‌ها متوسل می‌شود.» سفیر آمریكا رد گزارش محرمانه‌ای كه به واشینگتن فرستاد و سال‌ها بعد مفاد آن فاش شد، احساس و نظریه زكی یمانی را تایید كرده است. جروم لووینسون مشاور كمیته فرعی شركت‌های چندملیتی در سنای آمریكا، پس از بررسی اسناد طبقه‌بندی شده مربوط به بالارفتن بهای نفت، نظریه مشابهی ابراز داشت و گفت «تعهدی كه ایران به عهده گرفت، اساسی‌ترین تعهدی بود كه دیگران را به متابعت واداشت.» (تاریخ سیاسی بیست و پنج ساله ایران، سرهنگ غلامرضا نجاتی، موسسه خدمات فرهنگی رسا، ج1، ص 529 و 530) با همه این‌ها، این افزایش قیمت در چه وضعیتی اتفاق افتاده بود؟ تحقیقات نشان می‌داد كه قدرت خرید نفت به حدی پایین آمده بود كه فروشندگان آن ناچار بودند كه قدری بر تولید و قیمت نفت خود بیفزایند. بنی‌صدر در كتاب «نفت و سلطه»اش، همان موقع نوشت كه «با وجود تورمی به میزان ده درصد، اثر خود را از دست خواهد داد و فاصله قیمت اسمی نفت خام و قیمت واقعی آن دستكم از 4 تا 5 دلار خواهد شد. به سخن دیگر با بازی قیمت‌ها، غرب دزدی را به همان میزان سابق ادامه خواهد داد: آش همان، كاسه همان.» بنی‌صدر در پاورقی به نقل از جمشید آموزگار می‌نویسد: «بر اثر تورم و كاهش ارز دلار، 33 درصد قدرت خرید درآمدهای نفتی كاسته شده است و تدابیر اوپك تنها ده درصد آن را جبران كرده است!» (نفت و سلطه، ابوالحسن بنی‌صدر، انتشارات مصدق، 1356، ص221) بنی‌صدر كه آن هنگام در پوشش یك نویسنده ملی-مذهبی و ضداستعمار قلم می‌زد و هنوز رودروی دوربین بی‌بی‌سی و صدای آمریكا ننشسته بود، در ادامه می‌نویسد: «پرهزینه‌ترین چاه‌ها، چاه‌های نفت آمریكا و كم‌هزینه‌ترین چاه‌ها، چاه‌های نفت ایران و خاورمیانه است... این امر سرمایه‌گذاری در منابع انرژی موجود در آمریكا را غیرممكن می‌ساخت و سرمایه‌گذاری‌های انجام‌گرفته در این بخش را در خطر نابودی قرار می‌داد... و تفاوت هزینه تولید موجب می‌شد كه محصولات آمریكایی در مقایسه با محصولات اروپایی گران‌تر تمام شوند و نتوانند در آِنده با آن‌ها رقابت كنند، چراكه به علت ارزانی نفت و كاهش ارزش دلار نسبت به پول‌های اروپایی كه موجب می‌شد نفت را كه به دلار می‌خریدند ارزان‌تر بخرند، هزینه تولید اروپا و ژاپن پایین‌تر بود. همه این الزامات ایجاب می‌كرد كه قیمت‌های نفتی تا حدی كه استراتژی آمریكا می‌طلبد افزایش یابد.» ( همان ، ص 208) با این وجود، روند حوادث، با روی كار آمدن «جیمی كارتر»، از ظاهر به باطن آمد. محمدرضا پهلوی، كه در دنیا چیزی را مهم‌تر و ضروری‌تر از تاج و تخت خود نمی‌دانست، خیلی زود رنگ عوض كرد و تمام فریادها و جنجال‌های شاه قهرمان، به‌ناگه خاموش شد. دیگر از «عَلَم‌كشی»ها و آن مصاحبه‌های تلویزیونی قهرمانانه خبری نبود. با روی كار آمدن كارتر، «باتوجه به تغییر سیاست آمریكا در جهت تثبیت قیمت نفت، محمدرضاشاه مجبور شد سیاست نفتی خود را با سیاست خارجی آمریكا هماهنگ سازد. تثبیت قیمت نفت كه برای دولت به معنی كاهش قیمت نفت تلقی می‌شد، به طور مستقیم در طرح‌های پیش‌بینی‌شده تاثیر گذارد و باعث شد بسیاری از آن‌ها متوقف شود. از سوی دیگر كاهش درآمد دولت از فروش نفت، سبب كاهش و در برخی موارد حذف تسهیلات دولتی شد. این دگرگونی‌ها مشكلات جدیدی برای دولت فراهم آورد و باعث به وجود آمدن نارضایتی در میان مردم شد.» (روابط خارجی ایران (1320-1357)، علیرضا ازغندی، نشر قومس، 1391، صص316 و 317) محمدرضا پهلوی در آبان 1356، «اعلام كرد كه‌ در كنفرانس آتى اوپك بر افزایش قیمت نفت اصرار نخواهد وزرید.» محمدعلی كاتوزیان معتقد است كه این تغییر مشی ناگهانی محمدرضا دو دلیل داشت كه هر دو، ساده‌اندیشی و ساده‌لوحی شاه مخلوع را نشان می‌دهد: «الف) وى گرچه‌ خیلى دیر دریافته‌ بود كه‌ افزایش هزینه‌ها درداخل كشور بیش از آنكه‌ براى او سودآور باشد ضرر دارد؛ ب) این را كه‌ آیا خود شاه‌ هم واقعا باور داشت انقلاب مردم ایران چیزى جز توطئه‌اى امریكایى به‌ دلیل سیاست نفتى وى نیست نمى دانیم اما با توجه‌ به‌ شرایط موجود مى پنداشته‌ كه‌ ارائه‌ برگ زیتونى به‌ غرب مى تواند به‌ حال وى مفید افتد...» (اقتصاد سیاسى ایران از مشروطیت تا پایان سلسله پهلوی، محمدعلی كاتوزیان، نشر مركز، ص366) این گونه بود كه «در سفر وزیر امور خارجه آمریكا به ایران در اردیبهشت 1356 (مه 1977)، وی محمدرضاشاه را از ادامه حمایت دولت متبوع خود از او مطمئن ساخت. محمدرضاشاه نیز با طرح تعدیل قیمت نفت، سایر كشورهای عضو اوپك را به حیرت انداخت. موضوع ضرورت ثابت نگه داشتن بهای نفت در ملاقات محمدرضاشاه با كارتر در 1356 از جمله مهمترین مسائل مورد بررسی این دو بود. محمدرضاشاه ضمن كنفرانسی مطبوعاتی كه در پایان مذاكرات با كارتر تشكیل شد، رسما اعلام كرد ایران در كنرانس آینده اوپك در كاراكاس از تثبیت قیمت نفت برای یك سال آینده پشتیبانی خواهد كرد.» ( ازغندی ، ص 316) اما بد نیست كه رویابین‌های نوستالژی رژیم شاهنشاهی، به چند پرسش كوتاه و ساده هم پاسخ بگویند. پرسش‌هایی از این قبیل كه چرا ایستادن شاه در برابر غرب (بر فرض آن كه ایستاد)، فقط در قضیه نفت بود؟ چرا شاه در مورد دیگری در برابر غرب قرار ندارد؟ چرا هواداران بهشت گمشده شاهنشاهی در ایران، هیچ مورد دیگری از تقابل شاه و غرب پیدا نمی‌كنند؟ چرا شاه در بحران ویتنام در برابر آمریكا نایستاد؟ چرا شاه می‌پذیرفت كه ژاندارم آمریكا در منطقه باشد؟ چرا شاه حتی اگر آزادی بیان هم می‌خواست بدهد با اشاره آمریكا می‌داد؟ چرا شاه در راستای سیاست‌های استعماری آمریكا، به عمان و ویتنام، نیرو و تجهیزات نظامی فرستاد و در آفریقا و شوروی، با سیا همكاریِ جاسوسی كرد؟ اما همه این اتفاقات تنها یك سوی ماجرا بود. آنچه باید بیش از ادعاهای شاه و دعواهای دهه 70 میلادی بر سر نفت به آن پرداخت، و احتمالا، خیلی اتفاقی (!)، از نظر مستندسازهای آن ورآبی پنهان مانده، این است كه به سر آن ثروت بدآورده ناشی از فروش فراوان نفت با قیمت‌های بالا چه آمد؟ آیا مركب آن ثروت فراوان، ما را در ورای دروازه‌های تمدن نشاند یا مشكلی بر مشكلات موجود افزود؟ ثروت به دست آمده از فروش بی‌رویه نفت، در دو چاه بی‌پایان سرریز شد و اتفاقاتی افتاد كه اگرچه برای مردم، كالاهای خارجی و وارداتی به ارمغان آورد، جیب دو گروه را هم پر و سرشار كرد: پهلوی‌ها و غرب. محمدرضا، اگرچه از درآمد بیشتر بدش نمی‌آمد، اما حاضر هم نبود كه به متحد آمریكایی‌اش آسیبی وارد شود. برای همین، به طرق مختلف، دلارهای نفتی به آمریكا بازگردانده می‌شد تا هم پرستیژ قهرمان باقی بماند و هم دوست و متحد، در مضیقه قرار نگیرد. این برگرداندن گاهی در قالب اوراق قرضه انجام می‌شد. محمدرضا «قبول كرد بخش عمده درآمد نفت را در مقابل اوراق قرضه طویل‌المدت دولت آمریكا، به بانك‌های آمریكا برگرداند. همچنین به موجب توافقی كه با وزارت خزانه‌داری آمریكا به عمل آمد، قرار شد میزان این سرمایه‌گذاری محرمانه باشد.» (نجاتی، ص 531) خرید تسلیحات بی‌رویه، یكی دیگر از راه‌های بازگرداندن درآمدهای نفتی بود. براین اساس، «با بازگشت دلارهای نفتی به كشورهای غربی و با فشار ایالات متحده به كشورهای عربی و ایران برای خرید تسلیحات و كالای مصرفی، اروپائیان به بخش صنایع خود رونق بخشیدند و به‌ویژه ایالات متحده آمریكا توانست در حد قابل توجهی‌تر از تجارت خارجی خود را متوازن سازد.» ( ازغندی ف ص 313) در همین رابطه، مسعود بهنود می‌نویسد: ««آمار نشان می‌دهد كه‌ وقتى قیمت نفت بالا رفت، در عرض یك سال فروش‌هاى نظامى آمریكا از 3/9 میلیارد دلار به‌ 8/3 میلیارد رسید. نیمى از این میزان (نزدیك چهار میلیارد) را فقط شاه‌ خرید كرده‌بود! به‌ این ترتیب بلندپروازی‌هاى جنون‌آساى شاه‌ موجب شده‌ بود كه‌ او در سال 1974، به‌ اندازه‌ تمام دنیا در سال 1973، از آمریكا اسلحه‌ بخرد... خلاصه‌ آن كه‌ در سال 1354 او 10/4 میلیارد دلار خرج مصارف نظامى خود كرده‌ بود كه‌ به‌ اندازه‌ تمام خریدهاى نظامى جهان غیركمونیست در دو سال پیش از آن بود.» (دولت‌های ایران، از سیدضیاء تا بختیار، مسعود بهنود، انتشارات جاویدان، ص 572) این روند تنها به ایرانِ شاهنشاهی هم محدود نمی‌شد. همه هم‌‎پیمانان غرب در منطقه به بیماری «استثقای اسلحه» دچار بودند. از این رو، «دیگر كشورهای صادركننده نفت در خاورمیانه نیز میلیاردها دلار درآمد نفت خود را برای خرید اسلحه، انجام پروژه‌های جیدید به ایالات متحده و متحدان غربی‌اش پرداختند. از جمله شركت آمریكایی بیچتل قرارداد 50 میلیارد دلاری برای احداث تاسیسات مختلف، با دولت عربستان سعودی امضا كرد.» (نجاتی، ص 529) از سوی دیگر، در داخل كشور هم، سرمایه حاصل از فروش نفت، به دو دلیل حیف و میل می‌شد: نخست؛ بی‌تدبیری و برنامه‌ریزی غلط مسئولان رژیم و به‌ویژه دولت هویدا و دیگر، دست‌های آلوده‌ای كه درآمدهای شخصی‌شان را به توفیق و ترقی مملكت ترجیح می‌دادند. اردشیر زاهدی، وزیر خارجه و سفیر آمریكایِ شاه، كه هم دستی بزرگ در سیاست خارجی رژیم سابق داشت و هم از نزدیكان خانوادگی محمدرضا بود، درباره این دست‌های آلوده می‌نویسد:«موقعی كه جنگ اعراب و اسرائیل پیش آمد و تحریم نفتی اعراب موجب افزایش قیمت نفت گردید آمریكا، ژاپن و اروپا مجبور به خرید نفت به چهار برابر قیمت قبلی شدند و پول زیادی به كشورهای تولیدكننده نفت سرازیر شد. این افزایش قیمت نفت به جای آنكه باعث رونق اقتصادی كشورهای صادركننده نفت شود موجب رونق اقتصاد غرب گردید. كشورهای تولیدكننده نفت دلارهای نفتی را به اقتصاد غرب بازگرداندند و دست به خریدهای عظیم از كشورهای صنعتی زدند. وزرای فاسد كابینه ضعیف هویدا به منظور دریافت پورسانت به خریدهای غیرضروری می‌پرداختند. مثلا در حالیكه بازار قند و شكر در كشور اشباع بود ده‌ها كشتی حامل شكر در آب‌های خلیج‌فارس منتظر نوبت پهلوگیری در اسكله و تخلیه‌بار خود بودند و گاهی این نوبت انتظار دو سال طول می‌كشید و كشتی‌ها چندین برابر ارزش محموله خود دمورانژ (خسارت دیر كرد تاخیر) دریافت می‌كردند.... بدین ترتیب آقای هویدا پول‌های كلان نفتی را دور ریخت و آوار سنگینی را بر اقتصاد كشور وارد آورد. پول بى‌جا وقتی بیاید اینجوری است. از آن طرف فرماندهان فاسد ارتش هم به خاطر گرفتن پورسانت‌های كلان از كمپانی‌های تسلیحاتی شروع كردند به خریدهای كلان اسلحه از خارج و بدین ترتیب پول نفت كه باید صرف امور زیربنای مملكت شود باعث هرج و مرج اقتصادی در مملكت شد. یادم هست یك روز با ارتشبد محمد خاتمی كه برای خرید سلاح به آمریكا آمده بود صحبت می‌كردیم. خاتمی خیلی از دست ارتشبد حسن طوفانیان عصبانی بود و می‌گفت در خرید اسلحه هرج و مرج پیش آمده و او همینطور اسلحه می‌خرد و می‌ریزد روی زمین! بدون اینكه معلوم باشد این سلاح‌ها چه كاربردی دارند و آیا اصولا به درد ارتش ایران می‌خورند یا نه؟!» (25 سال در كنار پادشاه: خاطرات اردشیر زاهدی، انتشارات عطایی، ص291) این روند تنها به مسئولان و دست اندركاران رژیم محدود نبود، رفقای خارجی گرمابه و گلستان شاه كه از مملكت خودشان بیرون انداخته شده بودند هم به مدد لطف و مهربانی محمدرضا، به شغل شریف دلالی و قاچاق روی آورده بودند. به نقل از زاهدی، «پادشاه سابق یونان اعلی‌حضرت كنستانتین و پادشاه سابق آلبانی و شاه سابق یوگسلاوی و پادشاه سابق ایتالیا هم دلال اسلحه ایران شده بودند و همه و همه به اعلی‌حضرت محمدرضاشاه دروغ می‌گفتند و از درآمد نفتی ایران دزدی می‌كردند!» ( همان) این چپاول و غارت اموال مردم ایران حتی از چشم ناظران خارجی هم پنهان نماند. یرواند آبراهامیان در كتاب ایران بین دو انقلاب می‌نویسد كه «بنا به نوشته یك اقتصاددان معتبر غربی، در سال‌‎های پایانی عمر رژیم، پول‌های هنگفتی -شاید 2 میلیارد دلار- مستقیما از محل درآمدهای نفتی به حساب‌های مخفی اعضای خانواده سلطنتی در بانك‌های خارجی منتقل شد. گرچه هیچ نسانی از این انتقال‌ها در حساب‌های خزانه دولتی باقی نمی‌ماند، تمام مبالغ پرداختی به ایران توسط شركت‌های نفتی و مبالغ دریبافتی دولت ایران از شركت‌های نفتی، تفاوت‌های آماری به وجود می‌آمد.» (ایران بین دو انقلاب، یرواند آبراهامیان، نشرنی، ص538) سیر افزایش قیمت نفت هیچگاه منجر به افزایش رضامندی عمومی و ترقی مملكت نشد. سیاست‌های غلط اقتصادی رژیم پهلوی كه با یك حكومت تمامت‌خواهِ تجددگرا همراه شده بود، هیچگاه از سوی مردم ایران پذیرفتنی نبود. خاطره‌بازان نوستالژی حكومت خانواده‌ها و پادشاه‌ها، بهتر است قدری به كتاب‌های تاریخ انقلاب اسلامی و نظریه‌های انقلاب رجوع كنند، تا ببینند اتفاقا تعلیل انقلاب اسلامی به شرایط اقتصادی رژیم مخلوع پهلوی، یكی از رایج‌ترین نظرات است و به جای غصه خوردن بر گوری كه در آن مرده‌ای نیست، به فكر راه‌های تازه‌تر و سودمندتری برای بنگاه‌های خبرپراكنی و برنامه‌پراكنی خود باشند. نام سایت:پرسمان/اندیشه سیاسی



سلام. شاه و طرفدارانش می گویند كه شاه قیمت نفت را بالا برد و با اینكار به قیمت كسب دشمنی غرب، وضع اقتصاد كشور را بهبود بخشید. ایا این نگرش صحیح است؟
