درباره كتاب تورات موسی(ع) توضیح می خواستم.تورات برگرفته از واژه «توره یا تورا» در زبان عبری است كه یهودیان آن را ناموس یا شریعت می‌دانند. تورات کتاب مقدس یهودیان است و مشتمل بر پنج کتاب یا به عبارت دیگر، پنج سِفر است.
این اسفار پنج‌گانه عبارت‌اند از:«سفر تکوین»، «سفر خروج»، «سفر اعداد»، «سفر لاویان» و «سفر تثنیه».
بررسى تورات از جهت سند:
آنچه از لابلاى تورات فعلى بر مى آید این است كه شریعت حضرت موسى (ع) به تدریج متجاوز از چهل سال از جانب خدا بر حضرت موسى نازل شده است (از زمان گوسفندچرانى وى براى كاهن مدین در حوریب تا هنگام مرگش در زمین مرآب) حضرت موسى در آخر عمرش به نوشتن و جمع آورى این مجموعه پرداخت و پس از نوشتن همه آنها، آن را به كاهنان و بزرگان بنى اسرائیل تسلیم كرد و امر كرد كه آن را در كنار تابوت عهد بگذارند و هر هفت سال آن را باز كنند و براى مردم بخوانند.
در تورات چنین مى خوانیم:
«آنگاه موسى قوانین خدا را نوشت و آن را به كاهنان لاوى كه صندوق عهد خداوند را حمل مى كردند و نیز به ریش سفیدان اسرائیل سپرد. او به ایشان فرمود: این قوانین را در پایان هر هفت سال یعنى در سالى كه قرضها بخشیده مى شود، هنگام عید خیمه ها، كه تمام قوم اسرائیل در حضور خداوند در مكانى كه او براى عبادت تعیین مى كند جمع مى شوند، براى آنها بخوانید..». (1)
«وقتى كه موسى كلیه قوانینى را كه در این كتاب ثبت شده است نوشت به لاویانى كه صندوق عهد خداوند را حمل مى كردند فرمود: این كتاب قانون را به عنوان هشدارى جدى به قوم اسرائیل، در كنار صندوق عهد خداوند، خدایتان قرار دهید چون مى دانیم این قوم چقدر یاغى و سركشند. اگر امروز كه در میان ایشان هستم نسبت به خداوند این چنین یاغى شده اند، پس بعد از مرگ من چه خواهند كرد... مى دانم كه پس از مرگ من، خود را به كلى آلوده كرده، از دستوراتى كه به شما داده ام سرپیچى خواهید كرد. در روزهاى آینده مصیبت گریبانگیر شما خواهد شد، زیرا آنچه را كه خداوند نمى پسندد همان را انجام خواهید داد و او را بسیار غضبناك خواهید كرد». (2)
به هر حال اهل كتاب، تورات را مهمترین و معتبرترین بخش عهد عتیق و آن را نوشته حضرت موسى مى دانند و كتب دیگر عهد عتیق را نوشته پیامبران دیگر و یا دانشمندانى از یهود.
برخى از اشكالات در مورد تورات از جهت سندى به قرار زیر است:
1- در استناد و انتساب تورات كنونى به حضرت موسى دلیل واضح و قاطعى وجود ندارد، و ادعاى آنها در این امر، از حد ظن و گمان تجاوز نمى كند، به همین خاطر برخى از علماى اهل كتاب در این استناد و انتساب صریحا اظهار شك و تردید نموده اند در كتاب كلام مسیحى چنین مى خوانیم:
«در قدیم مردم معتقد بودند كه موسى تورات را نوشته است، اما مطالعات جدید كتاب مقدس نشان مى دهد كه پاسخ به مساله اصل و منشا اسفار تورات از آنچه در ابتدا تصور مى شود، دشوارتر است. تورات در طول نسلها پدید آمده است. در ابتدا روایتهایى وجود داشت كه قوم یهود آنها را به طور شفاهى به یكدیگر منتقل مى كردند، سپس روایات مذكور در چند مجموعه نوشته شد كه برخى از آنها در باب تاریخ و برخى در باب احكام بود.سرانجام در قرن پنجم قبل از میلاد این مجموعه ها در یك كتاب گرد آمد. كسانى كه در این كار طولانى و پیچیده شركت كردند بسیار بودند و نام اكثریت قاطع آنها را تاریخ فراموش كرده است. به عقیده یهودیان و مسیحیان، الهام الهى در همه مراحل تالیف تورات، همراه و پشتیبان بوده است ». (3)
«پنجمین بخش تورات «سفر تثنیه » است... دانشمندان معتقدند كه این بخش از تورات به دنبال یك حركت اصلاحى میان یهودیان در عصر پادشاهى پوشیا و پیامبرى ارمیا در قرن هفتم قبل از میلاد تالیف شده است ». (4)
در مورد این ادعا - كه دانشمندان یهودى و مسیحى فراوان بر زبان مى آورند - كه نویسندگان عهد عتیق و عهد جدید (با آن كه بسیارى از آنها پیامبر نبوده اند) در موقع نوشتن این كتب تحت نظارت روح القدس و برخودار از مصونیت و عصمت بوده اند و با الهام الهى به نوشتن پرداخته اند، متاسفانه هیچ دلیلى ارائه نمى دهند. چگونه مى توان از مخاطبان خود انتظار داشت كه بدون ارائه هیچ گونه دلیلى این مدعاى بزرگ را بپذیرند، خصوصا با توجه به این كه به اعتراف خود آنها بسیارى از این نویسندگان حتى براى دانشمندان یهودى و مسیحى ناشناخته و یا مورد اختلاف اند.
2- شیوه نگارش و نوع ادبیاتى كه در تورات به كار رفته است به خوبى نشان مى دهد كه تورات نه وحى الهى است و نه نوشته حضرت موسى بلكه مضمون این كتاب گزارشاتى است از تاریخ برخى از پیامبران و نیز وقایعى كه بر بنى اسرائیل گذشته است. و پیوسته از حضرت موسى به صورت فردى غایب نام مى برد. در سراسر تورات نمى توان موردى پیدا كرد كه موسى از خودش به صورت متكلم نام برده باشد و یا حتى نمى توان موردى را یافت كه موسى به صورت مخاطب پیام خدا مستقیما به او خطاب شده باشد.
به عنوان نمونه به موارد زیر توجه كنید:
«موسى همانطور كه خداوند به او دستور داده بود پسران ارشد بنى اسرائیل را شمرد» (5)
«خداوند به موسى فرمود به قوم اسرائیل بگوید» (6)
«خداوند به موسى فرمود كه این دستورات به قوم اسرائیل بدهد» (7)
«سالها گذشت و موسى بزرگ شد...روز بعد موسى به دیدن هم نژادانش رفت..». (8)
سراسر تورات در مورد حضرت موسى همین گونه تعبیر مى كند، چنانكه كتاب یوشع در مورد حضرت یوشع و كتاب ایوب در مورد حضرت ایوب و كتب بقیه پیامبران در مورد همان پیامبران به همین صورت تعبیر مى كند.
هر خواننده اى مطمئن مى شود كه فرد و یا افراد دیگرى (غیر از این پیامبران) وقایع و حوادث مربوط به این پیامبران را جمع آورى كرده به صورت داستانى و تاریخى آنها را نقل نموده اند. حال این فرد و یا افراد چه كسى و یا كسانى بوده اند هرگز معلوم و مشخص نیست!
3- در تورات از مرگ حضرت موسى و حوادثى كه پس از آن اتفاق افتاد سخن رفته است:
«موسى، خدمتگذار خداوند، چنانكه خداوند گفته بود در سرزمین موآب درگذشت. خداوند او را در دره اى نزدیك بیت فغور در سرزمین موآب دفن نمود، ولى تا به امروز هیچكس مكان دفن او را نمى داند. موسى هنگام مرگ صد و بیست سال داشت، با وجود این هنوز نیرومند بود و چشمانش به خوبى مى دید. قوم اسرائیل سى روز در دشتهاى موآب براى او عزادارى كردند. یوشع (پسر نون) پر از روح حكمت بود، زیرا موسى دستهاى خود را بر او نهاده بود. بنابراین مردم اسرائیل از او اطاعت مى كردند و دستوراتى را كه خداوند به موسى داده بود پیروى مى نمودند. در اسرائیل پیامبرى مانند موسى نبوده است كه خداوند با او رو در رو صحبت كرده باشد... هیچكس تا به حال نتوانسته است قدرت و معجزات شگفت انگیزى را كه موسى در حضور قوم اسرائیل نشان داد ظاهر سازد». (9)
این عبارت به وضوح نشان مى دهد كه تاریخ نگارش تورات سالها پس از مرگ حضرت موسى بوده است. اینگونه عبارات در برخى از كتب دیگر عهد عتیق نیز مشاهده مى شود. كه براى جلوگیرى از اطاله مقال از ذكر آنها خوددارى مى شود.
4- از مندرجات عهد عتیق استفاده مى شود كه تورات در چندین مقطع از مقاطع تاریخى در جریان برخى از حوادث سنگین و ویرانگر سالیان طولانى بكلى مفقود شده بود و هیچكس از آن اطلاعى نداشته است تا اینكه فردى مدعى پیداكردن و یا مامور بازنویسى آن مى گردد. معلوم است در چنین شرایطى هیچگونه اعتمادى نسبت به این كتاب باقى نمى ماند.
مثلا در كتاب دوم تواریخ آمده است:
«یوشیا در سال هیجدهم سلطنت خود، بعد از پاكسازى مملكت و خانه خدا، شافان و معسیا شهردار اورشلیم و یوآخ، وقایع نگار را مامور تعمیر خانه خداوند، خداى خود، كرد. آنها براى انجام این كار به جمع آورى هدایا پرداختند. لاویانى كه در برابر درهاى خانه خدا نگهبانى مى دادند هدایایى را كه مردم قبایل منسى...مى آوردند تحویل مى گرفتند و نزد حلقیا، كاهن اعظم مى بردند... هنگامى كه هدایا را از خانه خداوند بیرون مى بردند، حلقیا، كاهن اعظم، كتاب تورات موسى را كه شریعت خداوند در آن نوشته شده بود پیدا كرد. حلقیا به شافان، منشى دربار گفت: «درخانه خداوند كتاب تورات را پیدا كرده ام!» و كتاب را به شافان داد. شافان با آن كتاب نزد پادشاه آمد و چنین گزارش داد: «ماموران تو وظیفه خود را به خوبى انجام مى دهند...» پس در باره كتابى كه حلقیا به او داده بود صحبت كرد و آن را براى پادشاه خواند. وقتى پادشاه كلمات تورات را شنید، از شدت ناراحتى لباس خود را درید... پادشاه بدنبال بزرگان یهودا و اورشلیم فرستاد تا نزد او جمع شوند. پس تمام كاهنان و لاویان، مردم یهودا و اورشلیم، كوچك و بزرگ جمع شدند و همراه پادشاه به خانه خداوند رفتند. در آنجا پادشاه تمام دستورات كتاب عهد را كه در خانه خداوند پیدا شده بود براى آنها خواند..». (10)
از این عبارات به وضوح بر مى آید كه مدت مدیدى كتاب تورات در میان بنى اسرائیل مفقود شده بود و هیچكس از آن اطلاعى نداشت. شواهد امر نیز مؤید مفقود شدن و در دسترس نبودن كتاب تورات در سالیان متوالى است. زیرا به اعتراف صریح عهد عتیق اكثریت قاطع قریب به اتفاق پادشاهان بنى اسرائیل از زمان حضرت سلیمان تا عهد یوشیا (كه بر حسب آنچه كه از عهد عتیق بر مى آید 372 سال بوده است) اهل دیندارى نبودند بلكه اهل عیش و نوش و كفر و بت پرستى بوده اند. در این مدت طولانى كفر و ارتداد و بت پرستى و عیش و نوش بر اورشلیم حاكم بوده است. بلكه از عهد عتیق بر مى آید كه چند بار در این مدت مسجد الاقصى را كه جایگاه نگهدارى تورات و صندوق عهد بوده است غارت كردند و بتهاى فراوانى را در آنجا جاسازى نمودند.
در چنین شرایطى یقینا پادشاهان بنى اسرائیل كارى با تورات و احكام خدا نداشتند و به صورت طبیعى تورات در جریان حوادث، مفقود گردیده است.صاحب كتاب انیس الاعلام (11) در اینجا طى سخن بلیغى اظهار مى دارد:
«در اواخر سلطنت حضرت سلیمان انقلاب عظیمى از براى ملت اسرائیلیه واقع گردید بنابر شهادت كتب مقدسه در نزد ایشان جناب سلیمان به وساوس و اغواى زوجات خود مرتد و بت پرست گردید و از براى اصنام، در مقابل بیت المقدس معابد بنا نهاد. چنانچه در باب یازدهم از سفر ملوك اول خصوصا آیه پنج از این باب آمده است. پس زمانى كه جناب سلیمان مرتد شد - بنابر قول ایشان - غرضى و كارى با تورات و احكام آن نداشت و بعد از وفات حضرت سلیمان، انقلاب اشد و اعظم از اول، از براى ایشان واقع گردید و اسباط بنى اسرائیل متفرق به دو فرقه گردیدند و سلطنت واحده، دو سلطنت شد. ده سبط در یك جانب، و دو سبط در جانب دیگر، واقع گردیدند...و كفر و ارتداد فى مابین این دو سلطنت شایع و آشكار گردید زیرا كه «یربعام » بعد از استقرار بر سریر سلطنت، مرتد و بت پرست گردید و به مدلول «الناس على دین ملوكهم » ده سبط او را متابعت نمودند و عبادت اصنام در میان این ده سبط شایع گردید و كسى كه از كاهنان بر ملت تورات ثابت بود از این مملكت هجرت نمود و به مملكت یهودا رفت و اسباط عشره تا دویست و پنجاه سال كافر و عابد صنم بودند... وجود نسخه تورات در این مملكت مثل وجود عنقا بود. این بود حال اسباط عشره.
و اما حال دو سبط دیگر: بعد از موت حضرت سلیمان تا سنه 372، بیست نفر سلطان بر سریر سلطنت یهودا جلوس نمود. و مرتدین سلاطین مذكوره اكثر بودند از مؤمنین ایشان. و عبادت اصنام در عهد رجعام شایع شد و بتها در زیر هر درختى گذاشته و عبادت كرده شد... پس چون یوشیا بر سریر سلطنت استقرار یافت توبه نصوح نمود. و توجه تام نمود به ترویج ملت تورات و مساعى جمیله خود را در هدم اركان كفر بكار بردند... با همه اینها كسى تورات را ندید و خبرى از او نشنید و وجود نسخه تورات تا هفده سال از سلطنت یوشیا مثل وجود عنقا بود و در سال هیجدهم از سلطنت یوشیاى خداشناس، حلقیاى كاهن گفت من نسخه تورات را در بیت المقدس پیدا كرده ام... این نسخه، محل اعتماد و اعتبار نیست یقینا. چرا كه از تقریرات سابقه ما كه همه مطابقند با مضامین كتب مقدسه، معلوم و محقق گردید كه بیت الله را دو بار قبل از عهد آخذ، نهب و غارت كرده بودند و اصنام را در خانه جا داده بودند و خدام اصنام روزى چند مرتبه بلكه على الدوام داخل بیت الله مى شدند و تا سال هفدهم از سلطنت یوشیا كسى تورات را ندید و حال آنكه سلطان و امناى او سعى بلیغ در ترویج ملت تورات داشتند و كاهنان تا سال هفدهم سلطنت یوشیا، داخل هیكل مى گردیدند، عمله و بنا و نجار و حجار در آن خانه مشغول تعمیر بودند فعلیهذا بسیار بسیار بعید و بلكه ممتنع است عادة كه با وجود كثرت تردد و طول زمان، كه نسخه تورات در خانه خدا باشد و احدى او را نبیند» (12)
از این گذشته به شهادت تاریخ و نیز عهد عتیق در حمله بخت نصر پادشاه بابل به اورشلیم و غارت، تخریب و ویرانى و احراق مسجد الاقصى همه آنچه كه در این مسجد بود بكلى غارت و یا نابود شد و با توجه به این كه تورات در این مسجد نگهدارى مى شد یا طعمه حریق شد و یا همراه اشیایى كه به غنیمت گرفته شد به بابل برده شد. و با عنایت به این كه در كتاب عهد عتیق همه اشیایى كه بعدا به دستور كوروش بر گردانده شد نام برده شده است و در عین حال نامى از تورات برده نشده است معلوم مى گردد اگر هم به فرض تورات به غنیمت برده شده بود، مجددا به اورشلیم و به مسجد الاقصى برگردانده نشده است. بنابراین، به جرات مى توان گفت كه در این حملات و ویرانیها تورات به كلى از دست رفت و نابود گردید، تا این كه بعد از برگشت بنى اسرائیل به اورشلیم شخصى به نام «عزرا» به دستور كوروش مامور تهیه و تدوین تورات مى گردد.
در كتاب مقدس در این باره چنین آمده است:
«بنى اسرائیل انبیاى خدا را مسخره كرده، به پیام آنها گوش ندادند و به ایشان اهانت نمودند تا این كه خشم خداوند بر آنها افروخته شد بحدى كه دیگر براى قوم چاره اى نماند. پس خداوند پادشاه بابل را به ضد ایشان برانگیخت و تمام مردم یهودا را به دست او تسلیم كرد. او به كشتار مردم یهودا پرداخت و به پیر و جوان، دختر و پسر، رحم نكرد و حتى وارد خانه خدا شد و جوانان آنجا را نیز كشت. پادشاه بابل، اشیاء قیمتى خانه خدا را از كوچك تا بزرگ، همه را برداشت و خزانه خانه خداوند را غارت نمود و همراه گنجهاى پادشاه و درباریان به بابل بود. سپس سپاهیان او خانه خدا را سوزاندند، حصار اورشلیم را منهدم كردند، تمام قصرها را به آتش كشیدند و همه اسباب قیمتى آنها را از بین بردند آنانى كه زنده ماندند به بابل به اسارت برده شدند و تا به قدرت رسیدن حكومت پارس، اسیر پادشاه بابل و پسرانش بودند. (13)
5- دلیل دیگرى كه بر سند متصل نداشتن تورات فعلى و عدم اعتماد به آن وجود دارد این است كه در بسیارى از موارد مضامین كتب و رساله هاى دیگر عهد عتیق با محتویات تورات سازگارى ندارد. اگر این تورات، تورات واقعى و مورد قبول بود، نویسندگان بقیه كتب عهد عتیق كه معمولا از پیامبران و تابعان حضرت موسى بودند با آن مخالفت نمى كردند. اینك به چند نمونه اشاره مى كنیم:
الف) جمهور اهل كتاب اتفاق دارند بر این كه دو كتاب اول و دوم تواریخ ایام از مصنفات عزرا است. آنچه كه در این دو كتاب در مورد تعداد اولاد «بن یامین » آمده است با آنچه كه در تورات آمده است منافات دارد.
در تورات این چنین آمده است: «پسران بن یامین، بالع، باكر، اشبیل، جیرا، نعمان، ایحى، رش، مفیم، حفیم و آرد بودند». (14)
اما در اول تواریخ اینگونه آمده است: «پسران بن یامین اینهابودند: بالع، باكر و یدى ئیل ». (15)
و در جاى دیگر اینگونه آمده است:
«فرزندان بن یامین به ترتیب سن اینها بودند: بالع، اشبیل، اخرخ، نوحه و راما». (16)
مشاهده مى شود آنچه كه در كتاب تواریخ ایام آمده است هم از جهت تعداد فرزندان و هم از جهت اسامى آنها با آنچه كه در تورات آمده است منافات دارد (صرف نظر از این كه میان دو گفته تواریخ ایام نیز منافات مشاهده مى شود.)
اگر تورات حضرت موسى همین تورات مشهور بود هرگز عذرا كه خود پیداكننده و یا گردآورنده تورات است با آن به مخالفت برنمى خاست. با این بیان روشن مى شود كه تورات فعلى نه از مصنفات حضرت موسى است و نه عزرا.
ب) در موضع عدیده اى از تورات اینگونه آمده است كه خداوند از فرزندان به خاطر مخالفت و گناه پدران مؤاخذه مى نماید. از جمله در سفر خروج در ده فرمان اینگونه آمده است:
«... من كه خداوند، خداى تو مى باشم، خداى غیورى هستم و كسانى را كه با من دشمنى كنند، مجازات مى كنم، این مجازات شامل حال فرزندان آنها تا نسل سوم و چهارم نیز مى گردد. اما بركسانى كه مرا دوست داشته باشند و دستورات مرا پیروى كنند تا هزار پشت رحمت مى كنم ». (17)
اما در كتاب خرقیال نبى، غیر از این آمده است:
«... نه پسر براى گناهان پدرش مجازات خواهد شد و نه پدر براى گناهان پسرش. انسان درستكار پاداش خوبى و نیكوكارى خود را خواهد یافت و انسان بدكار نیز به سزاى اعمال خود خواهد رسید». (18)
صرف نظر از این كه سخن تورات با عقل و منطق سازگارى ندارد از دیدگاه درون دینى هم این نكته قابل توجه است كه اگر تورات فعلى همان تورات واقعى بود قرآن كریم آنچه را كه در كتاب خرقیال نبى آمده است تصدیق نمى كرد (19) و خرقیال پیامبر هم كه خود از تابعان حضرت موسى بود با آن مخالفت نمى كرد.
از این گذشته اگر سخن تورات صحیح باشد لازمه اش این است كه حضرت ابراهیم و اسحاق و اسماعیل و یعقوب و یوسف علیهم السلام از اهل نجات و رحمت نباشند زیرا به زعم اهل كتاب پدر حضرت ابراهیم از بت پرستان بوده است. و اگر بنابراین باشد كه تا نسل سوم و چهارم به خاطر گناه پدر، مجازات شوند، باید پیامبران مزبور كه هم از پیامبران بزرگ در نزد اهل كتابند از اهل نجات نباشند و طبیعى است كه اگر چنین باشد یهودیها و مسیحیها كه خود را از تابعان آنها مى دانند اهل نجات نخواهند بود.
ج) هرگاه كسى باب 45 و 46 از كتاب خرقیال نبى را با مضامین باب 27 و 28 از سفر اعداد تورات، مقایسه كند به خوبى متوجه مى شود كه میان این دو كتاب در بیان احكام ناسازگاریهاى فراوانى مشاهده مى شود.
6- بسیارى از فقرات تورات فعلى حكایت از این دارد كه تورات مدتها بعد از مرگ حضرت موسى (ع) نوشته شده است. اینك به نمونه هایى اشاره مى شود:
الف) در سفر پیدایش تورات آمده است:
«پیش از آنكه در اسرائیل پادشاهى روى كار آید، در سرزمین ادوم این پادشاهان یكى پس از دیگرى به سلطنت رسیدند: بالع... یوباب... حوشام... حداد... سمله... شائول (طالوت) اهل رحوبوت كه در كنار رودخانه اى واقع بود». (20)
این عبارت به خوبى نشان مى دهد كه موقع نگارش تورات، زمانى بوده است كه از عصر طالوت (شائول) زمان زیادى گذشته بود و عصر پادشاهى در اسرائیل فرارسیده بود (یعنى زمان حضرت داوود و سلیمان و...) جالب این است كه بدانیم زمان حضرت طالوت و داوود، حدود سیصد و شصت سال بعد از حضرت موسى بوده است.
ب) در سفر اعداد تورات آمده است:
«مردان یائیر كه طایفه اى از قبیل منسى بودند، برخى روستاهاى جلعاد را اشغال كرده ناحیه خود را «حووت یائیر» نامیدند..». (21)
همین مضمون در سفر تثنیه تورات باب 3 آیه 41 نیز آمده است: «آنجا را همچنانكه امروز هم مشهور است حووت یائیر (یعنى دهستانهاى یائیر) نامیدند.» از برخى از كتب دیگر عهد عتیق بر مى آید «یائیر» دهها سال بعد از حضرت موسى بدنیا آمده و زندگى مى كرده است.
مثلا از كتاب داوران (قضات) به خوبى استفاده مى شود كه «یائیر» دهها سال پس از حضرت یوشع (جانشین حضرت موسى) رهبرى اسرائیل را به عهده گرفته است. (22)
بنابراین، مى توان نتیجه گرفت كه تورات، دهها سال پس از حضرت موسى نوشته شده است.
ج) در سفر تثنیه تورات آمده است:
«در روزگار پیشین «حوریها» در سعیر سكونت داشتند، ولى «ادومى ها» یعنى اعقاب عیسو آنها را بیرون رانده، جایشان را گرفتند. همانطور كه اسرائیل جاى مردم كنعان را كه خداوند سرزمینشان را به اسرائیل بخشیده بود گرفتند». (23)
این جملات دلالت بر این دارد كه زمان نگارش تورات، بعد از ورود بنى اسرائیل به سرزمین موعود یعنى كنعان بوده است. و با توجه به این كه به صراحت تورات و نیز كتاب یوشع، تا زمانى كه حضرت موسى زنده بود بنى اسرائیل به كنعان راه نیافته بودند و بعد از مرگ حضرت موسى، در زمان حضرت یوشع این كار اتفاق افتاد، روشن مى شود كه زمان نگارش تورات پس از فوت حضرت موسى بوده است. در موارد دیگرى نیز در تورات از فتح كنعان به دست اسرائیلیها سخن گفته شده است (24) و حال آنكه تا زمان حیات حضرت موسى، چنین كارى صورت نگرفته بود.
د) در سفر تثنیه در مورد درگذشت حضرت موسى در سرزمین موآب در سن صد و بیست سالگى و عزادارى بنى اسرائیل در آن سرزمین به مدت سى روز و نامعلوم بودن مكان دفن او تا به امروز سخن گفته شده است. (25)
این جملات نیز بوضوح دلالت دارد كه زمان نگارش تورات، مدتها پس از حضرت موسى بوده است.
پى نوشت ها:
1) سفر تثنیه، باب 31، آیه 9- 12.
2) همان، آیه 24- 29.
3) توماس میشل، كلام مسیحى، ترجمه حسین توفیقى، مركز مطالعات و تحقیقات ادیان و مذاهب، قم، چاپ اول، 1377ش. ، ص 32.
4) همان، ص 33.
5) سفر اعداد، باب 3، آیه 43.
6) سفر اعداد، باب 5.
7) همان، باب 6.
8) سفر خروج، باب 2.
9) سفر تثنیه، باب 34.
10) كتاب دوم تواریخ، باب 34. و نیز كتاب دوم پادشاهان، باب 22.
11) نویسنده این كتاب یك مسیحى بود كه به دین اسلام مشرف شد.
12) محمد صادق فخر الاسلام، انیس الاعلام فى نصرة الاسلام، ج 1، چاپ اول، رمضان 1315ق.(1898م). ، ص 283- 284.
13) كتاب دوم تواریخ ایام، باب 36، آیه 16- 20.
14) سفر پیدایش، باب 46، آیه 21.
15) باب 7، آیه 6.
16) باب 8، آیه 1.
17) سفر خروج، باب 20، آیه 5 و 6.
18) باب 18، آیه 19- 21.
19) قرآن در موارد متعددى مى فرماید: «لاتزر وازرة وزر اخرى »
20) باب 36، آیه 31- 39.
21) سفر اعداد، باب 32، آیه 41.
22) كتاب داوران از باب 1 الى 10 مطالعه شود.
23) سفر تثنیه، باب 2، آیه 12.
24) سفر اعداد، باب 21، آیه 1- 3 و سفر خروج باب 16، آیه 35.
25) سفر تثنیه، باب 34، آیه 5- 12.
منبع:پرسمان
در استناد و انتساب تورات كنونى به حضرت موسى دلیل واضح و قاطعى وجود ندارد، و ادعاى آنها در این امر، از حد ظن و گمان تجاوز نمى كند، به همین خاطر برخى از علماى اهل كتاب در این استناد و انتساب صریحا اظهار شك و تردید نموده اند .