 او كیست؟!
آری او زینب همان خاتون دو سراست. همان كه زنان كوفه صف اندر صف منتظر لقایش می¬نشستند تا در درس تفسیرش شركت نمایند.([2])
او شیرازه¬ی قرآن ورق ورق شده¬ در كربلاست كه تاریخ در مقابلش زانو زد و خود را به دست آن بانو سپرد تا آن را، شریعت محمدی9 را، همه و همه را از نو بسازد ...
زینب و برجسته¬ترین صفات؛
بزرگی هر كس را می¬توان از بزرگی مسؤولیت¬هایش بازشناخت و آن مسؤولیتی كه به عهده¬ی عقیله¬ی هاشمین بود؛ نسخه¬ی بدل رسالت و پیام¬آوری بود. تمام شامات دین¬ورزی خود را مدیون زینب¬اند. همچنان كه روح مودت آل رسول9 و رواج مكتب تشیع در آن بلاد بر اساس روشنگری¬های اوست.
این مسؤولیت سنگین ویژگی¬های فوق¬العاده¬ای می¬طلبد كه همه¬ی آن¬ها به تمام معنا در اقالیم وجود زینب كبری؛ حضور دارند. بدون این خصایص به دوش گرفتن رسالت و پیام¬آوری كه فقراتی به صلابت كوه می-طلبد، امكان¬پذیر نیست.
ساغر محبت (جذبه¬ی عشق)؛
اولین و مهم¬ترین این صفات محبت و عشقی وافر و بی¬كرانه به ذات احدیت حق است كه بتواند همه كس و همه چیز را در محضر او ذوب كند و حتی خویشتن خویش را هم نبیند تا در مقام نفوذ و خرج ساختن خود سخاوت بی¬حدی نشان دهد. این مقام كه در قدیسین عالم و واصلین؛ همان مقام فنای فی¬الله است، آن توانمندی است كه در همه¬ی لحظات ایشان را مهیای فداكاری و ایثار می¬نماید.
بدیهی است كه این مقام یعنی محبت به حق جز از طریق معرفت و شناخت شهودی نسبت به خداوند سبحان میسر نیست. رؤیت جمال حق است كه این شیدایی را با جان آنان در می¬آمیزد و سبویشان را لبریز از شوق می¬كند، اما در مكتب رسولان الهی این محبت علایمی دارد كه مهم¬ترین آن¬ها اطاعت از فرامین الهی است؛ )قل ان كنتم تحبون الله فاتبعونی(([3])
مسلمانی و اظهار ایمان كه پس از اعتقاد قلبی و اقرار به زبان در اعضا و جوارح خود را نشان می¬دهد، موجب تقرب است. به عبارت دیگر؛ شریعت دینی را چراغ گفتار و رفتار خود نموده و تن به واجبات الهی و ترك حرام می¬دهد. در این میان كسانی اهل نافله¬اند یعنی آنچه را كه برایشان فرض و واجب نیست، با اعمالشان در هم آمیخته و انگیزه¬ی الهی مضاعفی آنان را به راه¬های زیباتر تقرب می¬خواند.
نوافل و مقام ولایت؛
نافله در فرهنگ قرآنی آن چیزی است كه زیاده بر واجب است([4]) و از روی تفضل و تبرع انجام می¬شود )ومن اللیل فتهجد به نافلة لك(([5]) از این روی خداوند اعطای یعقوب را نافله می¬نامد )ووهبنا له اسحاق و یعقوب نافلةً(([6]) دین سرشار به ترغیب از نوافل فردی و اجتماعی است وزینب؛ تمام این كمالات را یك¬جا دارد. كدامین انسان را می¬توان یافت كه بیش از این «بانوی گرامی» برای خدا نافله انجام داده باشد؟ چه كس تا آن¬جا كه رمق به تن و سو به چشم و قدرت در كام دارد، دین خداوند را رصد كرده و برای حفظ آن پایمردی نموده است؟
او همان نیست كه خود، طفلان را به قربانگاه فرستاد؟ و مواساة را در حق امام عصر خویش تا بدان¬جا تمام كرد كه تمام لحظات خود را صرف حفاظت از حریم وی قرار داد؟ او همان نیست كه شب مبارزه، به سان یك فرمانده¬ی حازم و دوراندیش حتی در اندیشه¬ی امتحان سربازان هم به سر می¬برد؟ و در تمام مسیر سفر سایه¬ی سنگین و پر ابهت خود را بر دشمن افكنده تا چكاچك شمشیرهایشان كودكان مصیبت زده را نلرزاند؟
آری اوست كه پسر تمام تازیانه¬ها و زخم خورده¬ی تمام شماتت¬هاست. و آیا با هزار و یك عذر موجه نمی¬توان از هجمه¬ی این همه وظیفه¬ی توان سوز رهایی یافت؟
این همه¬ نافله¬ی فردی و اجتماعی فقط با جاری محبت و خلوص الهی تفسیر می¬شود و دیگر هیچ. آن همه محبت كه از زلال معرفت سرچشمه گرفته و این همه نافله است كه زینب(س) را «ولیة الله» كرده است.
مقام ولایت كه از آن انسان كامل و تحفه¬ی باریافتگان ساحت یقین است در مراتبی از جلوه¬های خود امكان تصرف در تكوین را به ولی خدا می¬دهد. از این گونه تصرفات در جریان حادثه، بسیار از حضرتش دیده شد.
گاهی دست ملكوتی¬اش تسلای امامی می¬شود([7]) و گاه فرمان سكوتش نفس¬ها را از شماره می-اندازد.([8]) و گاهی دیگر به زمین مأموریتی می¬دهد كه ضربه شصتی به دشمن قداره¬بند نشان دهد.([9]) در زمانی دیگر سامعه¬ی آسمانی¬اش ندای صبر از سر بی¬پیكر می¬شنود.([10]) و تمام این¬ها حاكی از مقامات بلند ولایت بی¬بی است.
در مرحله¬ی ولایت باطنی شعاع نور وجود اوست كه زمان را در نوردیده و همه را به تطهیر در كوثر حسینی دعوت می¬كند و صلابت گفتار اوست كه پژواكش در فراز و نشیب تاریخ، پرده از رخسار نفاق برگرفته است.
همه كس در جاذبه¬ی هدایت باطنی¬اش قرار دارند و ناقص گفتار و رفتار در راه مانده¬ها به كمال گفتار و رفتار او تكمیل و تتمیم شده است.
امانت¬های خداوند در دست زینب(س) ؛
زینب كبری(س) صاحب ودایع بیشماری شد و ذخایر عظیمی از ناحیه¬ی امام عصر او بدو سپرده شد كه تا به آخر رسالتِ خود، می¬بایست در حفظ آن¬ها بكوشد. ودایعی كه جان مایه¬ی آدمی هم باید در مسیر حفا‌ظت از آن¬ها سپر گردد.
گوهر لازم این امر به تشخیص ولی¬عصر او در زینب وجود داشت. اولین و مهم¬ترین این ودایع امام سجاد7 و مروارید دریای امامت بود.
خبرنگاران عاشورایی آن مقداری كه در توان داشتند از این پاسداری برای آیندگان نقل نموده¬اند. از جمله می¬توان به گزارش حمیدبن مسلم ازدی از به آتش كشیدن خیمه¬ی امام7 استناد جست.([11])
غارتگران پس از آن¬كه شاهد ذبحی عظیم بوده¬اند، دیگر هیچ منكری برایشان ناشدنی نمی¬نمود و كشتن امامی در بستر و زنی كه محافظ وی بود؛ برایشان ابداً ناگوار نمی¬آمد.
حفظ این ودیعه است كه زینب(س) داغدار را از قتلگاه به سمت خیمه¬ها می¬كشاند و از او كه غرق در اشك و آه و ماتم است، شیری می¬سازد كه فقط با آتشین كلام خود می¬شورد و می¬خروشد.
راوی نتوانسته از تنگنای كلماتش برهد و تمام آنچه شد را به تمام ویژگی¬هایش به ما منتقل سازد ولی هر چه بود و هر چه آن بانو بر زبان راند به گونه¬ای بود كه همه¬ی نامردان شمشیر به دست وقیح را از كرده پشیمان ساخت، تمام شمشیرها را به غلاف¬ها برگرداند؛ آن¬چنان¬كه مأمور شدند زینت¬آلات دختركان را نیز به ایشان بازگردانند.
در كوفه اما زینب یك آشناست. خاطرات پرشكوه حضور امام بلافصل به او هیمنه¬ای علوی داده است؛ آن¬چنان كه بدون هیچ¬گونه مصلحت¬اندیشی دشمن حقیر را با خواری بر زمین كوفته است.
منطق بی¬نظیر امام7 دشمن سرسخت را آشفته ساخته و او عزم آن دارد كه انتقام همه¬ی خواری خود را یك جا از امام 7 بستاند. آن هیمنه¬ی علوی كه ذكرش برفت قامت رسای زینب را برپا داشت تا بار دیگر ودیعه¬ی رسالت را حفظ نماید.([12])
ودیعه¬ا¬ی دیگر؛
ودیعه¬ی دیگر >عزت خاندان رسالت< است. مطالعه¬ی تاریخ به خوبی نشان می¬دهد كه یكی از نگرانی¬های حضرت سیدالشهدا7 صحنه¬های پس از شهادت و وضعیت اهل بیت: و مواجهه¬ی آن¬ها با مصیبت¬های بعدی است.
از این رو پس از شهادت قمربنی¬هاشم7 خواهر را به حضور خواست و در پیشاروی وی همه¬ی زنان و دختران را به حفظ عزت و مرتبه¬ی ایمانی خود سفارش نمود: «استعدوا للبلاء ... ولاتقولن بالسنتكم ماینقص من قدركم»([13])
حافظ این عزت زینب است. تجلیات این معنا در صحنه¬های پرشور سفر تاریخی شام نمایان است كه به گوشه¬هایی از آن می¬توان اشاره نمود:
صاحب خصایص زینبیه می¬نویسد: امام سجاد7و زینب(س) در تمام طول سفر كلمه¬ای با دژخیمان صحبت نكرده و كلمات آن¬ها را جواب نمی¬فرمودند. اهل بیت: نیز با تأسی به حضرتش چنین كرده و حتی به بهانه¬ی كام¬های خشك خود این عزت را به درخواست جرعه¬ای آب نیالودند.
گاه آدمی در این اندیشه فرو می¬رود كه آن ناقه و بلكه آن كاروان و اصلاً آن قطعه زمین این همه ابهت و شكوه را چگونه بر گرده¬ی خود می¬كشانید و خرامیدن اساطیری او را چگونه دوام می¬آورد!
در كوفه زنی را می¬بینی كه آن¬چنان عزت حق را مثال است كه تا فرمان او رسید كه «صدقه بر ما حرام است»؛ كودكان و زنان خرما از حلقوم خود بیرون كشیدند. و باز او را می¬بینی كه بی¬اعتنا وارد جلسه¬ای می¬شود كه رعب حاكم بر آن مردان را لغزانده و عنان شجاعت را از كفشان ربوده است. بی¬اعتنای آن¬قدر مشهود است كه یك¬باره حیثیت پوشالی¬شان را به باد داده است:
_ من هذه المتنكره؟ جوابی نمی¬شنود _ من هذه المتكبره؟ جوابی نمی¬شنود. كیست به این ندا كه از قعر تاریخ هر سال شنیده می¬شود، پاسخ دهد؟ او بی¬مانندی است كه خدایش ردای كبریایی بر قامتش پوشانده تا خون خود را در شریان حق¬طلبان جاری سازد.
مواریث نبوت؛
ودایع دیگر هم این¬ها نیز همه در مواریث نبوت و اموال اختصاصی اهل بیت: مانند مقنعه و گردنبند حضرت فاطمه¬ی زهرا(س) است كه علایم صراط مستقیم در خاندان نبوتند. حیطه-ی پاسداری زینب(س) هستند.
صبر؛
خداوند برای خصوصیات و ویژگی¬¬های اخلاقی الگوهایی در عالم تعبیه فرموده كه هر كس، در هر كجا با نظر به افق بلند الگو، بتواند خود را در مسیر جاذبیت آن قرار دهد و به طور مداوم و به عشق رسیدن به سرحدات الگو از تكاپو و تلاش باز نایستد.
صبر در متون دینی دارای سه شعبه می¬باشد: صبر در مصیبت، صبر در طاعت و صبر بر معصیت.
جهان آدمیزادگان بدون درد و رنج متصور نیست. پیمانه¬ی هر كسی تا بدان¬جا كه گنجایش و وسع داشته باشد، با گرفتاری¬ها در هم آمیخته است؛ )لقد خلقنا الانسان فی كبد(([14])
مصیبت¬ها كیمیاصفت، مس وجود آدمیان را به طلا مبدل می¬كنند، ولی اگر مقیاس كربلا نبود و اگر زینب(س) نبود چه بسیار مردان و زنانی كه در نیمه¬ی راه باز می¬ماندند. كربلا تا قیامت مقیاس همگان است تا گرفتاری¬ها و مشقات خود را با آن توزین كرده و از فشار روحی بر خود بكاهند.
اما صبر چیست؟ صبر در چنان موضعی نشستن حالتی در آدمی است كه در اولین مواجهه¬اش با گرفتاری بتواند تعادل روحی خود را بازیابد و آن¬گاه واكنش مناسب و به جا اتخاذ نماید.
بسیاری از مردم در دو حالت فرصت¬های گرانبها را از كف داده¬اند؛ یكی در هیجانات شادی¬آور مفرط و دیگری در اوج غم¬های جان فزا. صبر بهترین وسیله برای رسیدن به موازنه¬ی روانی و استفاده از فرصت¬ها در این دو حالت است ولی زینب به بهترین شكل از فرصت¬ها بهره جست. برای بیان این منظور كلام خود را با استمداد از تاریخ توسعه می¬دهیم:
كربلا در دو نگاه؛ زینب(س) و دو مخاطب؛
حضرت زینب(س) دو نگاه به كربلا دارد. در یك نگاه، كربلا دریای خون و لخته¬ی مصیبت است: أتدَرون أیَّ كبد لمحمّد فریتم وأیَّ دم له سفكتم، وأیَّ ...؟ آیا می¬دانید چه جگری از پیغمبر9 پاره¬پاره كردید و چه خونی از او ریختید؟ ([15])
مصیبت آن¬قدر بزرگ است كه رگ و پی ستون دیانت را از هم گسیخته و افلاك و زمین بر اساس شعور باطنی خود كه نور وجودشان را از نور وجود او ستانده¬اند، نزدیك است كه عنان وجود از كف بدهند.([16])
در این نگاه دل دریایی زینب سخت طوفانی است و كلام جانگداز او در پاسخ عبیدالله ملعون از ژرفای غم او حكایت دارد:
_ «لقد قتلت كهلی وقطعت فرعی واجتثثت اصلی فان یشفك هذا فقد اشتفیت یابن مرجانه([17])؛ به¬راستی كه بزرگم را كشتی و شاخه¬ام را قطع كردی و ریشه¬ام را كندی اگر این تو را شفا می¬دهد شفا بگیر ای پسر مرجانه»
این¬جا او به صبر نیاز دارد چرا كه تنها رسول توانای دیار ثارالله است. او صبر پیشه می¬كند و بعد بهترین كلام را بر زبان می¬راند، بهترین سكوت را عملی می¬سازد، بهترین نگاه، بهترین گریه، بهترین فریاد و بهترین مرثیه را شیوه¬ی خود می¬سازد.
این درس صبر زینب(س) است. نه آن¬كه در بایگانی عواطف خود، از زینب صبور سپیدموی غصه داری بسازیم كه در گوشه¬ی تاریخ كز كرده، بر برادران و فرزندان ... مویه می¬كند.
صبر زینب یك شورش بر اساس حیاتی معقول است كه همواره در بحرانی¬ترین شرایط، بهترین جهت را برای تاریخ و زمانه ساخته و پرداخته كرده و عالمی را درس داده است.
ولی این صبر چگونه ممكن است؟ چگونه آن دل طوفان زده را می¬توان به اختیار عقل و خرد درآورد؟
چرا دستگاه ادراك ما از چشم و گوش و دل و عقل، همه و همه در مواقعی نه این¬چنین كه مواقعی نازل-تر، دیگر در اختیار هیچ فرماندهی نیست: «من عشق شیئاً اعشی بصره و اعمی قلبه فهو ینظر بعین غیر صحیحة ویسمع باذن غیر سمیعة قد خرقت الشهوات وعقله …»([18])
سرّ این صبوری در نگاه دیگر زینب به كربلاست كه مخاطبی دیگر دارد. بانویی كه وقتی بر عمرسعد خطابه می¬خواند مصیبت را بزرگ¬تر از فهم و عقل او می¬شمرد. اویی كه وقتی ندبه می¬كند و مویه می¬سازد، اسبان نیز طاقت شنیدن ناله¬اش را ندارند...([19])
زمانی كه فقط خود اوست و خدا و كشته¬ی غرقه به خونش، دستان خود را به زیر آن پاره پاره تن می¬برد و تمام وجودش غرق در محبت و معرفت به خداوند التماس می¬كند: «ربنا تقبل منا هذا القربان»([20])
حضرت زینب(س) شاگرد كلاس خطابه¬ی امام علی7 است. او شاگرد زیرك و فطن مكتب امام علی7، كه از الف الفبای آن كلاس احدیت را فهمیده است. او بارها و بارها از پدر شنیده و از رفتارش خوانده و حتی فكر و اندیشه¬ی علی را گمانه زده كه: «عظم الخالق فی أنفسهم فصغر مادونه فی أعینهم»([21]) اگر خدا در جان كسی بزرگ شد؛ غیر خدا هر آنچه كه هست در مشاعر او كوچك است. و خداوند در جان زینب(س) بسی بزرگ است. در مقیاس با خداست كه حجت او كم است. دیده¬ی خدابین زینب است كه در جوار خداوند هیچ بزرگی را نمی¬بیند این ایمان و باور است كه زینب را به چنان صبوری فرامی¬خواند و صبوری او عین علم اوست، نه به مانند كسی كه از روی جهل و عدم آگاهی از عمق مصیبت، صبوری به خرج دهد.
در این بین توجه به این مهم، اساسی است كه زینب آن¬چنان در بستر تربیت فاطمی و علوی به تعادل قوا رسیده كه همه¬ی ظرفیت¬های انسانی و زنانگی او یك¬جا و متوازن رشد نموده است.
آن بی¬بی دو عالم زنی است كه در اوج مستوریت و عفت و حیا رشد كرده و در مدار تعالی، ویژگی¬های زنانگی¬اش بالیده است. در عین حال تعلیم حیا و عفت و پوشش در فرهنگ تربیتی خانه¬ی فاطمه(س) به هیچ وجه به معنای انزوا، بی¬توجهی به مصالح اجتماعی اسلام، عدم شكوفایی خصایص انسانی و روحیه¬ی شهامت و رشادت نیست. چه این¬كه زینب كبری(س) در عین حركت تام در مسیر زنانگی و رعایت همه¬ی حریم¬ها، به دقت مقتضی آن¬چنان شهامت از خود نشان داده و با درایت و تدبیرش نظم مورد نظر فرهنگ عاشورا را در پی¬گرفته كه همگان را متعجب كرده است. از نظر ما این ویژگی، خصیصه¬ی تربیت فاطمی و علوی است.
در بیان صبر بر معصیت كلام را طولانی نمی¬كنیم كه زینب سرشار از شراب طهور محبت و صاحب ولایت است و این مقام با هیچ گناهی جمع نمی¬گردد كه فرمود: )لاینال عهدی الظالمین(([22])
در صبر بر طاعت نیز به ذكر این مورد بسنده می¬كنیم كه آن بانویی كه مصیبات كمر او را خمیده كرده و سختی بار رسالت او را آزرده، سفر پر خطر و سهمگین شام را پشت سر گذارده، مجالس میگساری و سرمستی را نظاره كرده و تمام این¬ها هر كدام بر جام بلایش افزوده وقتی در شام مستقر می¬شود، در آن خرابه مشغول عبادت می¬گردد و امام سجاد7 بر حضرتش وارد شده، دیدند آن بی¬بی باز هم نشسته نماز می-خوانند:
_ عمه جان نشسته نماز می¬خوانید؟
_ ای عزیز برادرم از فرط گرسنگی بر قدم¬هایم راست نمی¬گردم.([23])
نمی¬توان خامه را از نگارش این نكته بازداشت كه شاید خاطره¬ی این نمازهای نشسته¬ی زینب(س) است كه امام سجاد7 را زین¬العابدین كرده و این سوز دل زینب است كه از صحیفه¬ی سجادیه به گوش می¬رسد، سخن خود را در بخش اوصاف ملكوتی مخدره زینب (س) با شعر رسای مرحوم كمپانی محقق اصفهانی به پایان می¬بریم:
ملیكة الدنیا عقیلة النساء عدیلة الخامس من اهل الكساء
منبع : پرسمان/ حقوق زن
قسمت اول؛
تاریخ¬ مرهون شخصیت¬های بزرگی است كه در هنگامه¬ی نیاز، توانسته¬اند نظام تغییر([1]) را به دست گرفته و حیات اجتماعی را به پویایی و حركت واداشته و در واقع آن را بازسازی نمایند.
یكی از مهم¬ترین این برهه¬ها؛ سال 61 هجری¬ است كه تاریخ بانویی را در می¬یابد و یك سال صفحات خود را به سر انگشتان ماهر او می¬سپارد تا به هر صورت كه می¬خواهد سطورش را پر كند و آنچه او نگاشت همانا بهترین و بی¬نظیر بود. هیچ مورخ اندیشه¬ورز و اسلام¬شناس خردمندی پای بر صفحه¬ی هستی نگذارد، كه به گمانه¬زنی او بهتر از اندیشه، گفتار و رفتار آن بانو خطور كرده باشد.