بی‌گمان آنچه امروزه در اختیار مسیحیان و یهودیان قرار دارد و از آن به كتاب مقدّس تعبیر می‌كنند، غیر از تورات و انجیلِ اصیلِ فرستاده شده بر دو پیامبر الاهی است.
گرداب- تحریف به معنای تغییر است. به گمان بسیاری از دانشوران شیعه و سنی، در تورات و انجیل - یا دست‌كم تنها در تورات - تحریف راه یافته است.
مستند بسیاری از اینان آیات قرآن كریم است. سخن از تحریف تورات و اناجیل موجود، امری نامعقول است؛ با این حال، تحریف تورات و انجیلِ اصیل از ظاهر برخی آیات قرآن كریم برمی‌آید.
هدف این نوشتار بررسی آیاتی است كه بسیاری از مفسّران شیعه و سنی بر پایه ظاهر آنها، به تحریف آن دو كتاب آسمانی یا یكی از آنها نظر داده‌اند. نگارنده با مراجعه به این آیات و جست‌وجو در متون تفسیری شیعه و اهل‌سنّت، به بررسی این مسئله پرداخته است. بر اساس این پژوهش اغلب آیات بر این ادعا دلالتی ندارند و تنها در یك آیه با كمك روایات شأن نزول می‌توان ادعای یادشده را ثابت كرد.
مقدّمه
قرآن كریم از نزول تورات و انجیل بر دو پیامبر بزرگ الهی، موسی و عیسی خبر می‌دهد. بی‌گمان آنچه امروزه در اختیار مسیحیان و یهودیان قرار دارد و از آن به كتاب مقدّس تعبیر می‌كنند، غیر از تورات و انجیلِ اصیلِ فرستاده شده بر این دو پیامبر است.
نگاهی كوتاه به كتاب مقدس یهودیان و مسیحیان نظریه آسمانی بودن آنها را - به گونه‌ای كه مسلمانان درباره قرآن معتقدند - رد می‌كند. ضمن اینكه بنابر اظهارات یهودیان، تورات نوشته شخص حضرت موسی بوده و به باور مسیحیان اناجیل چهارگانه را پس از وفات حضرت عیسی افراد بشری نوشته‌اند؛ بنابراین، هر دو ادعای یهودیان و مسیحیان با این اعتقاد مسلمانان كه خداوند تورات و انجیل را بر آن دو پیامبر فرو فرستاد، منافات دارد.
راه یافتن تحریف در هر كتابی حتی كتاب‌های آسمانی امری محتمل است. البته سخن از تحریف تورات و انجیل موجود، امری نادرست است، اما در اینكه آیا تورات و انجیل اصیل تحریف شده‌اند یا نه، بین دانشوران مسلمان اختلاف هست. هدف این نوشتار بررسی آیاتی است كه بسیاری از مفسّران شیعه و سنی بر پایه ظاهر آنها، تحریف آن دو كتاب آسمانی را نتیجه گرفته‌اند.
مفهوم تحریف و اقسام آن
لغت‌نویسان واژه تحریف را به معنای تغییر دانسته‌اند.2 خلیل فراهیدی نیز استعمال این واژه در قرآن را به همین معنا می‌داند.3
تحریف را می‌توان به دو بخش تقسیم كرد :
1. تحریف لفظی: كم یا زیاد كردن الفاظ.
2. تحریف معنوی: برگرداندن عبارت از معنای واقعی خود با حفظ اصل الفاظ.
تحریر محل نزاعچنان‌كه پیش‌تر بیان شد، بحث از تحریف تورات و اناجیلی كه امروزه در اختیار یهودیان و مسیحیان است، امری نامعقول است، چراكه اساسآ به اذعان پیروان این دو دین، خداوند متعال كتاب‌هایی به نام تورات و انجیل بر حضرت موسی و عیسی نازل نكرده است، بلكه به اعتقاد یهودیان، تورات نوشته حضرت موسی و اناجیل چهارگانه نوشته پیروان حضرت عیسی است.4
محور بحث ما این است كه بر اساس آیات نورانی قرآن كریم، خداوند متعال دو كتاب آسمانی به نام‌های تورات و انجیل بر این دو پیامبر بزرگ نازل كرده است. از سوی دیگر در برخی از آیات از تحریف آن دو كتاب فرستاده شده سخن به میان آمده است. بسیاری از مفسّران شیعه و اهل‌سنت نیز بر اساس ظاهر آن آیات موضوع تحریف آن دو كتاب یا دست‌كم كتاب تورات را پذیرفته و آن را به قرآن نسبت داده‌اند.
همچنین باید دانست كه وقوع تحریف معنوی در هر كتاب آسمانی و بشری محتمل است و در این نوشتار ما در پی اثبات یا رد چنین نوعی از تحریف نیستیم. آنچه موردنظر این نوشتار است بحث از تحریف لفظی تورات و انجیل است. حال پرسش این است كه آیا به راستی می‌توان با توجه به آیات قرآن كریم این ادعا را ثابت كرد كه تورات و انجیل فرستاده شده بر موسی و عیسی را پیروان آن دو پیامبر الهی تحریف كرده‌اند؟

آیات قرآنی بیانگر تحریفدر شش آیه از آیات نورانی قرآن كریم، از تحریف سخن به میان آمده است:آیه یكم. بقره: 75 «اَفَتَطْمَعُونَ أَن یُؤْمِنُواْ لَكُمْ وَقَدْ كَانَ فَرِیقٌ مِنْهُمْ یَسْمَعُونَ كَلاَمَ اللّهِ ثُمَّ یُحَرِّفُونَهُ مِن بَعْدِ مَا عَقَلُوهُ وَهُمْ یَعْلَمُونَ؛ آیا انتظار دارید به [آیین] شما ایمان بیاورند، با اینكه عده‌ای از آنان سخنان خدا را می‌شنیدند و پس از فهمیدن، آن را تحریف می‌كردند، در حالی كه آگاه بودند؟!» در این آیه خداوند متعال به مسلمانانی كه امید داشتند قوم یهود اسلام را اختیار كنند، می‌گوید: اینان هم آنان‌اند كه كلام خدا را شنیدند و پس از فهمیدن آن به تحریفش پرداختند. درباره اینكه مراد از كلام اللّه در این آیه چیست و آیا از این آیه تحریف تورات و انجیل به دست می‌آید، نظریات مختلفی ارائه شده است:
1. تغییر و تأویل در كلمات القا شده به حضرت موسی
برخی از مفسّران مقصود از كلام اللّه را در این آیه همان كلماتی دانسته‌اند كه در كوه طور به موسی القا شد و همراهان آن حضرت آن را شنیدند و پس از بازگشت از كوه طور به تغییر و تحریف آن پرداختند.5 البته قائلان به این دیدگاه خود به دو دسته تقسیم می‌شوند:
ـ شماری از آنها قائل به تغییر و تبدیل آن كلمات‌اند.6
ـ برخی دیگر نیز بر تأویل كلام اللّه به دست همراهان حضرت موسی تأكید دارند.7
بر اساس چنین برداشتی از آیه، اولا انجیل از موضع بحث خارج می‌شود؛ ثانیا دیگر نمی‌توان این آیه را دلیل بر تحریف لفظی تورات و انجیل دانست.
2. تحریف معنوی تورات
گروهی از مفسّران شیعه و اهل‌سنّت، با اذعان به اینكه مقصود از كلام اللّه همان تورات است، تحریف به كار رفته در آیه را تحریف معنوی دانسته‌اند.8
3. تحریف لفظی تورات
گروهی دیگر از مفسّران بر این باورند كه مقصود از تحریف در این آیه، تحریف تورات است. ظاهر عبارت ایشان با قول به تورات لفظی سازگارتر است. اینان تغییر صفات پیامبر و آیه رجم را مصادیق چنین تحریفی شمرده‌اند9 و برخی، جمهور مفسّران اهل‌سنّت را بر این عقیده دانسته‌اند.10
4. تحریف لفظی و معنوی تورات
برخی مفسّران نیز مقصود از تحریف را اعم از لفظی و معنوی تورات دانسته‌اند.11
بررسی و تحقیق: قطعی‌ترین نكته‌ای كه درباره این آیه می‌توان گفت این است كه از آن، تحریف انجیل برنمی‌آید؛ اما اینكه این آیه در پی بیان تحریف تورات است یا نه، خود وابسته به این است كه منظور از كلام اللّه در این آیه همان تورات باشد، آن‌گاه باید دانست كه مراد از تحریف آیا لفظی است یا معنوی.
اثبات چنین امری از دو راه ممكن است. پیش از آن، یادآوری مقدّمه‌ای كوتاه لازم می‌نماید:
قرآن كریم در سه آیه از میقات حضرت موسیبا خداوند خبر داده است:
یك. «وَ وَاعَدْنَا مُوسَی ثَلاَثِینَ لَیْلَةً وَ أَتْمَمْنَاهَا بِعَشْرٍ فَتَمَّ مِیقَاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِینَ لَیْلَةً (اعراف: 142)؛ و ما با موسی، سی شب وعده گذاشتیم، سپس آن را با ده شب [دیگر]كامل كردیم. به این ترتیب، میعاد پروردگارش [با او]، چهل شب تمام شد.
در این آیه درباره توقف چهل روزه حضرت موسی در میقات برای دریافت الواح تورات سخن به میان آمده است.
دو. «وَلَمَّا جَاء مُوسَی لِمِیقَاتِنَا وَكَلَّمَهُ رَبُّهُ قَالَ رَبِّ أَرِنِی أَنظُرْ إِلَیْکَ قَالَ لَن تَرَانِی وَلَـكِنِ انظُرْ إِلَی الْجَبَلِ (اعراف: 143)؛ و هنگامی كه موسی به وعدگاه ما آمد، و پروردگارش با او سخن گفت، عرض كرد : پروردگارا! خودت را به من نشان ده، تا تو را ببینم!»
در این آیه نیز، سخن گفتن حضرت موسی با خداوند متعال و تقاضای رؤیت الهی و برآورده نشدن این درخواست از سوی خداوند سبحان، به تصویر كشیده شده است.
سه. «وَاخْتَارَ مُوسَی قَوْمَهُ سَبْعِینَ رَجُلا لِمِیقَاتِنَا (اعراف: 155)؛ موسی از قوم خود، هفتاد تن از مردان را برای میعادگاه ما برگزید.»
این آیه نیز از انتخاب هفتاد نفر از قوم بنی‌اسرائیل برای حضور در میقات خبر داده است.
با توجه به این مقدمه، دو راه ممكن ـ البته به طور فرضی و عقلی ـ برای اثبات تحریف تورات به مدد آیه 75 سوره بقره ارائه می‌شود:
راه اولاینكه بگوییم حضرت موسی تنها یك بار به میقات خداوند رفته و در همان میقات عده‌ای از قوم خود را به همراه داشته است و آن همراهان پس از اعطای الواح تورات به آن حضرت و بازگشت به سوی قوم خود آن را تحریف كردند.
در بررسی این نظریه باید به سراغ قرآن رفت و حقیقت را جویا شد. قرآن كریم در سوره اعراف آیه 155 داستان انتخاب این هفتاد نفر را برای حضور در كوه طور با حضرت موسی به تصویر می‌كشد: «وَاخْتَارَ مُوسَی قَوْمَهُ سَبْعِینَ رَجُلا لِمِیقَاتِنَا.»
در اینكه آیا این میقات همان میقاتی بوده است كه الواح تورات به وی داده شد یا اینكه، میقات دیگری بوده است، میان مفسران اختلاف وجود دارد.12
برخی مفسران بر این باورند كه تنها یك میقات وجود داشته است كه در همان جا تقاضای رویت و اعطای الواح تورات به آن حضرت صورت گرفته است.13
آیه 143 از سوره اعراف درباره میقاتی كه تقاضای رؤیت در آن صورت گرفت سخن به میان آورده است: «وَلَمَّا جَاء مُوسَی لِمِیقَاتِنَا وَكَلَّمَهُ رَبُّهُ قَالَ رَبِّ أَرِنِی أَنظُرْ إِلَیْکَ قَالَ لَن تَرَانِی وَلَـكِنِ انظُرْ إِلَی الْجَبَلِ.»
برخی از مفسران شیعه این تقاضا را از آنِ قوم موسی دانسته‌اند14 و عده‌ای نیز آن را درخواست همراهان آن حضرت یا همان هفتاد نفر دانسته‌اند15 كه در همان جا تورات به ایشان داده شد. اما ایراد این سخن (وحدت میقات) آن است كه الواح تورات پس از چهل شبانه‌روز به آن حضرت داده شد: «وَ وَاعَدْنَا مُوسَی ثَلاَثِینَ لَیْلَةً وَأَتْمَمْنَاهَا بِعَشْرٍ فَتَمَّ مِیقَاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِینَ لَیْلَةً.»
اگر قائل به وحدت میقات شویم لازم می‌آید كه این هفتاد نفر در این چهل روز همراه موسی بوده باشند و پیش یا پس از اینكه حضرت موسی الواح تورات را گرفت، تقاضای رویت كرده باشند؛ حال آنكه دلیلی بر این ادعا اقامه نشده است. ضمن اینكه سیر آیات چنین وحدتی را رد می‌كند؛ زیرا در آیه 142 از چهل شبانه‌روز بودن میقات آن حضرت دارد. در آیه 145 اعطاء الواح تورات به آن حضرت را بیان می‌كند:
«وَكَتَبْنَا لَهُ فِی الأَلْوَاحِ مِن كُلِّ شَیْءٍ مَّوْعِظَةً وَتَفْصِیلا لِكُلِّ شَیْءٍ فَخُذْهَا بِقُوَّةٍ؛ و برای او در الواح اندرزی از هر موضوعی نوشتیم و بیانی از هر چیز كردیم. پس آن را با جدیت بگیر.»
در آیه 148 از سوره اعراف از گوساله‌پرستی قوم موسی در غیاب ایشان سخن به میان می‌آید:
«وَاتَّخَذَ قَوْمُ مُوسَی مِن بَعْدِهِ مِنْ حُلِیِّهِمْ عِجْلا جَسَدآ لَهُ خُوَارٌ؛ قوم موسی بعد از رفتن[او]به وعدگاه خدا از زیورهای خود گوساله‌ای ساختند؛ جسد بی‌جانی كه صدای گوساله داشت.»
آیه 150 از همین سوره بازگشت حضرت موسی را به سوی قوم خود بیان می‌كند:
«وَلَمَّا رَجَعَ مُوسَی إِلَی قَوْمِهِ غَضْبَانَ أَسِفآ؛ و هنگامی كه موسی خشمگین و اندوهناك به سوی قوم خود بازگشت.»
در آیه 155، از انتخاب آن هفتاد نفر از قوم آن حضرت برای آمدن به میقات و رجفه سخن به میان آمده است :
«وَاخْتَارَ مُوسَی قَوْمَهُ سَبْعِینَ رَجُلا لِمِیقَاتِنَا فَلَمَّا أَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ قَالَ رَبِّ لَوْ شِئْتَ أَهْلَكْتَهُم مِن قَبْلُ وَإِیَّایَ أَتُهْلِكُنَا بِمَا فَعَلَ السُّفَهَاء مِنَّا إِنْ هِیَ إِلاَّ فِتْنَتُکَ؛ موسی از قوم خود، هفتاد تن از مردان را برای وعدگاه ما برگزید و هنگامی كه زمین‌لرزه آنها را فرا گرفت [و هلاك شدند]، گفت: پروردگارا! اگر می‌خواستی، می‌توانستی آنان و مرا پیش از این هلاك كنی! آیا ما را به آنچه سفیهانمان انجام داده‌اند، [مجازات و] هلاك می‌كنی؟! این، جز آزمایش تو چیز دیگر نیست.»
ذیل آیه نشان از آن دارد كه مراد از فعلی كه موجب رجفه گردید همان گوساله‌پرستی آن قوم بوده است و روایتی هم از امام صادق نقل شده كه مراد از فتنه را در این آیه گوساله‌پرستی قوم یهود معرفی كرده‌اند.16
از مجموع آیات و روایات برمی‌آید كه سیر آیات با تعدد میقات سازگارتر است؛ بدین معنا كه حضرت موسی در میقات اول خود الواح تورات را دریافت می‌كند و پس از بازگشت و دیدن گوساله‌پرستی قوم خود، به همراه هفتاد نفر از قوم خود به میقات دوم می‌روند كه در آنجا قوم او تقاضای رویت می‌كنند.

راه دومراه دوم این است كه با وجود تعدد میقات، كلام اللّه در این آیه ـ كه هم بر الواح تورات و هم بر كلمات خداوند با موسی در میقات دوم اطلاق می‌شود ـ مراد همان تورات باشد كه قوم آن حضرت آن را تحریف كردند. البته باورمندان به این نظر برای اثبات ادعای خود دلیلی اقامه نكرده و احتمال دیگر را نیز نفی ننموده‌اند.
با توجه به این اشكالات بر این دو راه، نمی‌توان از این آیه، تحریف تورات را به قرآن نسبت داد.
آیه دوم. بقره: 79
«فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ یَكْتُبُونَ الْكِتَابَ بِأَیْدِیهِمْ ثُمَّ یَقُولُونَ هَـذَا مِنْ عِندِاللّهِ لِیَشْتَرُواْ بِهِ ثَمَنآ قَلِیلا فَوَیْلٌ لَّهُم مِمَّا كَتَبَتْ أَیْدِیهِمْ وَوَیْلٌ لَّهُمْ مِمَّا یَكْسِبُونَ؛ پس وای بر آنها كه نوشته‌ای ‌با دست خود می‌نویسند، سپس می‌گویند: "این، از طرف خداست" تا آن را به بهای كمی بفروشند. پس وای بر آنان از آنچه با دست خود نوشتند ووای‌برآنان‌ازآنچه‌از این‌راه به دست می‌آورند.»
خداوند متعال در این آیه از نوشتن كتاب‌هایی از سوی برخی افراد و نسبت دادن آنها به خداوند خبر می‌دهد.
تمام مفسران، افراد یادشده در این آیه را علمای یهود دانسته‌اند؛ اما درباره اینكه مقصود از كتاب در این آیه چیست، مفسران نظریات متفاوتی ارائه كرده‌اند:

1. نوشتن كتابی غیر از توراتبر اساس این دیدگاه، برخی از بنی‌اسرائیل به نوشتن كتابی غیر از تورات پرداختند و اعلام كردند كه این كتاب، كتاب خداوند است؛ حال آنكه مطالب موجود در این كتاب با آیات تورات مخالف بوده است.17

2. تحریف معنوی توراتبر اساس این دیدگاه، كتاب یاد شده در این آیه همان تورات بوده و قوم بنی‌اسرائیل به تغییر معانی آن اقدام كرده، سبب تحریف معنوی در آن شدند.18
3. تحریف لفظی توراتمفسران نخستین جهان اسلام به همراه برخی دیگر از مفسّران شیعه و سنی این آیه را دلیل بر وقوع تحریف لفظی در تورات به وسیله قوم یهود دانسته و تغییر صفت پیامبر گرامی را مصداقی از آن تحریف معرفی كرده‌اند.19
بررسی و تحقیق: نگاهِ بدون پیش‌داوری به آیه پیش‌گفته ما را به این نتیجه می‌رساند كه بر اساس این آیه، قوم یهود كتابی را نوشته بودند و می‌گفتند كه این كتاب یا مطلب در آن، از جانب خداوند است؛ حال ممكن است كه كتابی دیگر غیر از تورات بوده باشد و نیز ممكن است كه مطلبی را در كتابی نوشته بودند و در تورات وارد می‌نمودند.
نظریه تحریف لفظی تورات، شاهدی از خود آیه به همراه ندارد؛ از این‌رو، نمی‌توان با استناد به این آیه، نظریه تحریف لفظی تورات را به قرآن نسبت داد. ضمن اینكه تحریف معنوی نیز با ظاهر معنای آیه سنخیتی ندارد؛ چراكه در آیه سخن از كتابت و نوشتن است و این معنا با مفهوم تحریف ناسازگار است.
با وجود این، در برخی تفاسیر روایتی نقل می‌شود كه در آن، امام حسن عسكری(ع) ذیل همین آیه شریفه می‌فرماید:
«هذا القوم من الیهود كتبوا صفة زعموا انها صفة محمد (ص) و هی خلاف صفته و قالوا للمستضعفین منهم هذه صفة النبی المبعوث فی آخرالزمان انه طویل عظیم البدن و البطن اهدف اصهب الشعر؛20 اینان قوم یهود بودند، سرِ خود صفتی را كه پنداشته بودند مربوط به محمّد است نوشتند؛ در حالی كه آن، خلاف ویژگی‌های آن حضرت بود، و به مردم مستضعف خود گفتند: این، ویژگی پیغمبر آخرالزمان است: او فردی قد بلند، تنومند با شكمی بزرگ، گردن ستبر، ریش قرمز [یا سفیدی در موی سر] است.»
در روایت هم سخن از نوشتن صفتی است؛ حال این عمل ممكن است به شكل نوشتن آن در تورات در عصر پیامبر اكرم باشد یا در كتابی مستقل.
به هر حال اگرچه نظریه تحریف لفظی تورات بر اساس این آیه امری محتمل است، از این آیه نمی‌توان به طور قطع تحریف لفظی تورات را استنباط كرد.
آیه سوم. آل‌عمران: 78
«وَإِنَّ مِنْهُمْ لَفَرِیقآ یَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُم بِالْكِتَابِ لِتَحْسَبُوهُ مِنَ الْكِتَابِ وَمَا هُوَ مِنَ الْكِتَابِ وَیَقُولُونَ هُوَ مِنْ عِندِ اللّهِ وَمَا هُوَ مِنْ عِندِ اللّهِ وَیَقُولُونَ عَلَی اللّهِ الْكَذِبَ وَهُمْ یَعْلَمُونَ؛ در میان آنها كسانی هستند كه زبان خود را چنان می‌گردانند كه گمان كنید ]آنچه را می‌خوانند[از كتاب]خدا[است، در حالی كه از كتاب]خدا[نیست!]و با صراحت [می‌گویند: "آن از طرف خداست!" با اینكه از طرف خدا نیست، و به خدا دروغ می‌بندند، در حالی كه می‌دانند.»
خداوند متعال در این آیه، از این واقعیت خبر می‌دهد كه برخی افراد به هنگام خواندن كتاب آسمانی‌شان، زبان خود را می‌چرخاندند، آن‌گاه پس از ایجاد تغییر در آن الفاظ، آنها را همان الفاظ واقعی معرفی می‌كردند.
در اینكه اینان چه كسانی بودند، مقصود از كتاب كدام كتاب است و سرانجام آیا از این آیه تحریف كتاب آسمانی تورات یا انجیل استنباط می‌شود یا نه، نظریات گوناگونی ارائه شده است:

دیدگاه اولبر پایه این دیدگاه، چرخاندن زبان، كار برخی از بنی‌اسرائیل بوده است، اما مقصود از كتاب، كتاب تورات نیست. قائلان به این نظریه بر این باورند كه بر اساس این آیه بنی‌اسرائیل، كتابی غیر از یهود نوشته‌اند.21

دیدگاه دومبه باور قائلان به این دیدگاه مقصود از كتاب در این آیه، همان تورات است. همچنین نتیجه كلی این آیه همان تحریف تورات است؛ اگرچه برخی از مفسران تنها به اصل تحریف اشاره كرده‌اند،22 اما اغلب مفسران با معین كردن نوع تحریف، دیدگاه‌های متفاوتی ارائه كرده‌اند:
1. تحریف در قرائت تورات: گروهی بر این باورند كه بر اساس این آیه، بنی‌اسرائیل تنها مرتكب تحریف در قرائت الفاظ تورات شدند.23
2. تحریف معنوی تورات: گروهی دیگر معتقدند كه بر اساس این آیه بنی‌اسرائیل با چرخاندن زبان، در معنای الفاظ تورات تغییر ایجاد كردند و مرتكب تحریف معنوی در آیات تورات شدند.24
3. تحریف لفظی تورات: در میان كتاب‌های تفسیری شیعه و سنی، مفسرانی را می‌توان یافت كه بر پایه این آیه، تحریف لفظی تورات را به قوم یهود نسبت داده‌اند.25
بررسی و تحقیق: پیش از داوری درباره نظریات ارائه شده، لازم است برخی از واژگان آیه را بررسی لغوی كنیم.
واژه "یلوون" از ماده "لوی" به معنای "فتل الحبل" یعنی پیچاندن است26 كه در این صورت ظاهر آیه تحریف لفظی تورات را اثبات نمی‌كند، بلكه قدر متقن از معنای آیه این است كه یهود زبان را در دهان می‌پیچاندند و الفاظ را به گونه دیگری غیر از آنچه در تورات آمده بود، ادا می‌كردند و می‌خواستند آن را به تورات نسبت دهند، اما اینكه چنین كاری به الفاظ تورات هم سرایت كرد یا نه، آیه از آن ساكت است. افزون بر آن، اساسآ روشن نیست كه مقصود از كتاب همان تورات باشد؛ بنابراین از این آیه نمی‌توان تحریف لفظی تورات را ثابت كرد.
آیه چهارم. نساء: 46
«مَنَ الَّذِینَ هَادُواْ یُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَن مَوَاضِعِهِ وَیَقُولُونَ سَمِعْنَا وَعَصَیْنَا وَاسْمَعْ غَیْرَ مُسْمَعٍ وَرَاعِنَا لَیّآ بِأَلْسِنَتِهِمْ وَطَعْنآ فِی الدِّینِ؛ بعضی از یهود، سخنان را از جای خود، تحریف می‌كنند و [به جای اینكه بگویند: "شنیدیم و اطاعت كردیم"]، می‌گویند: "شنیدیم و مخالفت كردیم!" و] نیز می‌گویند: [بشنو! كه هرگز نشنوی! و] از روی تمسخر می‌گویند :"راعنا [ما را تحمیق كن!]" تا با زبان خود، حقایق را بگردانند و در آیین خدا طعنه زنند.
خداوند متعال در این آیه به صراحت از تحریف كلمات و جابه‌جا كردن آنها به وسیله قوم یهود، خبر داده است.
با وجود این، در این آیه روشن نشده است كه مقصود از كلمات، كدام كلمات‌اند؟ مفسران شیعه و سنی در این‌باره نظریات متعددی ارائه كرده‌اند:
1. القای شبهات فاسد
بر اساس این دیدگاه، مقصود از كلمات در این آیه، كلمات موجود در تورات‌نیست، بلكه مقصود القای شبهات فاسد از طریق گرداندن زبان در دهان به وسیله قوم یهود بوده است؛ بنابراین، آیه بیانگر تحریف تورات به وسیله قوم یهود نیست.27
2. به كاربردن الفاظ در غیر جای خود
قائلان این نظریه بر این باورند كه بر اساس این آیه، قوم یهود الفاظ را در غیر جای خود به كار می‌بردند.28 بر پایه این دیدگاه، تحریف تورات به وسیله قوم یهود از این آیه برنمی‌آید.
3. تغییر معانی الفاظ
برخی مفسران مقصود از تحریف را در این آیه به معنای تغییر معانی الفاظ به وسیله یهود با توجه به اختلاف لغات عبری و عربی دانسته است؛29 بر پایه این نظریه نیز، آیه بیانگر آن نیست كه یهودیان تورات را تحریف كرده‌اند.
4. تحریف معنوی تورات
برخی دیگر از مفسران، از این آیه تحریف معنوی تورات به وسیله قوم یهود را نتیجه گرفته‌اند.30
5. تحریف لفظی تورات
بر اساس این دیدگاه، مقصود از تحریف در این آیه، همان تحریف لفظی تورات است.31
6. تحریف معنوی و لفظی
برخی از مفسران بر این باورند كه این آیه به نحو مطلق از تحریف تورات سخن گفته است؛ بنابراین، مقصود از تحریف در این آیه، اعم از معنوی و لفظی است.32
7. تحریف لفظی، معنوی و تحریف كلام‌اللّه و تحریف كلام رسول‌اللّه
برخی از مفسران نیز مقصود از تحریف را در آیه اعم از لفظی و معنوی و نیز تحریف كلام اللّه و كلام رسول‌اللّه دانسته‌اند.33
بررسی و تحقیق با توجه به معنای اصلی واژه تحریف كه به معنای تغییر است، باید گفت كه این معنا، هم با تحریف لفظی و هم با تحریف معنوی هر دو سازگار است؛ برای تعیین یكی از این دو باید قرائن و شواهد را جست‌وجو كرد.
به نظر می‌رسد برای استنباط معنای درست آیه، باید مجموع آیه را ملاحظه كرد. نگاهی جامع به آیه بیانگر این حقیقت است كه جمله معطوف بر عبارت «یُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَن مَوَاضِعِهِ» می‌تواند مراد آیه را روشن سازد. عبارت معطوف كه در حقیقت مفسر عبارت یحرفون الكلم عن مواضعه است از مسخره كردن پیامبر اكرم از جانب قوم یهود در قالب تغییر معانی و جابه‌جا كردن معنای الفاظ با توجه به اختلاف لغات عبری و عربی خبر می‌دهد.
ضمن اینكه برخی مفسران روایتی را ـ هرچند به طور مرسل ـ از امام حسن عسكری نقل می‌كنند كه بر اساس آن، قوم یهود با توجه به اختلاف لغات عبری و عربی به استهزاء رسول خدا می‌پرداختند و در این هنگام این آیه كریمه نازل شد.34
بنابراین از ظاهر این آیه كریمه نمی‌توان تحریف لفظی را برداشت كرد و روایت موجود هم مؤید این مطلب است.
آیه پنجم. مائده: 13
«فَبِمَا نَقْضِهِم مِیثَاقَهُمْ لَعنَّاهُمْ وَجَعَلْنَا قُلُوبَهُمْ قَاسِیَةً یُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَن مَوَاضِعِهِ وَنَسُواْ حَظّآ مِمَّا ذُكِّرُواْ بِهِ؛ پس به سبب پیمان‌شكنی، آنها را از رحمت خویش دور ساختیم و دل‌های آنان را سخت و سنگین نمودیم. سخنان [خدا] را از موردش تحریف می‌كنند و بخشی از آنچه را به آنها گوشزد شده بود، فراموش كردند.
خداوند متعال در این آیه از پیمان‌شكنی‌های قوم یهود، تحریف و جابه‌جایی كلمات و نیز فراموش كردن آن كلمات از سوی قوم یهود خبر می‌دهد. این پیمان‌شكنی‌ها سبب دور شدن آنها از رحمت خداوند و سنگ شدن دل‌های آنها شد.
حال پرسش این است كه اولا مقصود از "كلمات"در این آیه چیست؟ ثانیآ مراد از تحریف، كدام‌نوع از تحریف است؟
مفسران شیعه و سنی در این‌باره نظریات متعددی ارائه كرده‌اند:
1. تغییر در حكم خدا
برخی از مفسران درباره این آیه تنها به این نكته اشاره كرده‌اند كه بنی‌اسرائیل در حكم خداتغییرایجاد كردند.35
2. نوشتن تورات به جای توارت مفقود شده
برخی از مفسران بر این باورند كه با توجه به گم شدن تورات در طول تاریخ ممكن است این آیه اشاره به آن باشد كه جمعی از دانشمندان یهود به نوشتن تورات اقدام كردند، در نتیجه قسمت‌های فراوانی از میان رفت و قسمتی تحریف یا به دست فراموشی سپرده شد، و آنچه به دست آنها آمد، بخشی از كتاب واقعی حضرت موسی بود كه با خرافات زیادی آمیخته شده بود و آنها همین بخش را نیز گاهی به دست فراموشی سپردند.36
3. تحریف معنوی
گروهی دیگر از مفسران مقصود از تحریف را تحریف معنوی دانسته‌اند.37
4. تحریف لفظی
برخی مفسران شیعه و سنی با توجه به این آیه، تحریف لفظی تورات را به قوم یهود نسبت داده‌اند.38
5. تحریف لفظی و معنوی
گروهی دیگر از مفسران نیز مقصود از تحریف را در این آیه اعم از لفظی و معنوی دانسته‌اند.39
بررسی و تحقیق چنان‌كه پیش‌تر بیان شد، تحریف به معنای تغییر است و این معنا هم با تحریف لفظی سازگار است و هم با تحریف معنوی. در اینجا قرینه‌ای وجود ندارد كه نوع تحریف را روشن كند.
اما در صورتی می‌توان ملتزم به تحریف لفظی تورات شد كه تغییر صورت گرفته در آیه موردنظر در آیه را اولا مربوط به تورات بدانیم؛ ثانیا این تغییر را به الفاظ مكتوب تورات نیز سرایت دهیم؛ یعنی در اینكه بر اساس این آیه، قوم یهود كلماتی را تغییر می‌دادند، تردید نیست، اما آیا مقصود، تغییر كلمات تورات بوده است؟ اگر مقصود تغییر كلمات تورات بوده، آیا این تغییر تنها در هنگام نقل‌قول بوده است یا اینكه افزون بر آن، به الفاظ مكتوب تورات نیز راه یافته است؟
از آیه كریمه نمی‌توان پاسخ این دو پرسش را به دست آورد. پس، از این آیه نیز نمی‌توان به تحریف لفظی تورات پی برد.
آیه ششم. مائده: 41
«وَمِنَ الَّذِینَ هِادُواْ سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ سَمَّاعُونَ لِقَوْمٍ آخَرِینَ لَمْ یَأْتُوکَ یُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ مِن بَعْدِ مَوَاضِعِهِ یَقُولُونَ إِنْ أُوتِیتُمْ هَـذَا فَخُذُوهُ وَإِن لَّمْ تُؤْتَوْهُ فَاحْذَرُواْ؛ و [همچنین] گروهی از یهودیان كه خوب به سخنان تو گوش می‌دهند، تا دستاویزی برای تكذیب تو بیابند، آنها جاسوسان گروه دیگری هستند كه خودشان نزد تو نیامده‌اند. آنان سخنان را از مفهوم اصلی‌اش تحریف می‌كنند، و [به یكدیگر] می‌گویند: اگر این كه ما می‌خواهیم [به شما داده شد] و محمد بر طبق خواسته شما داوری كرد،[بپذیرید، وگرنه] از او دوری كنید.»
خداوند متعال در این آیه از برخی بنی‌اسرائیل نام می‌برد كه با جاسوسی و كارشكنی در رسالت پیامبر اكرم، به تحریف كلمات می‌پردازند.
سؤال اساسی در این آیه آن است كه مقصود از كلمات و تحریف آنها چیست؟
مفسران شیعه و سنی در این‌باره دیدگاه‌های متفاوتی ارائه كرده‌اند :
1. تغییر احكام
گروهی از مفسران در مقام تبیین این آیه، سخنی از تحریف تورات به میان نیاورده و بر این باورند كه این آیه در مقام بیان آن است كه خداوند احكامی را بر قوم یهود وضع كرده بود، ولی آنها آن احكام را تغییر دادند؛ حال به گونه معنوی یا لفظی.40
2. تحریف معنوی تورات
گروهی دیگر از مفسران مقصود از كلمات را همان آیات موجود در تورات دانسته‌اند، اما تحریف را تنها تحریف معنوی تفسیر كرده‌اند.41
3. تحریف لفظی تورات
مفسران دیگری نیز مقصود از تحریف در آیه را تحریف لفظی دانسته‌اند.42
4. تحریف لفظی و معنوی تورات
برخی از مفسران با توجه به اطلاق واژه تحریف، بر پایه این آیه به رخ دادن تحریف لفظی و معنوی در تورات معتقد شده‌اند43
بررسی و تحقیق: آیه كریمه از تغییر كلمات سخن به میان آورده و روشن ننموده است كه مقصود، تغییر كلمات تورات بوده است یا تغییر كلماتی دیگر. برای روشن نمودن این وضعیت می‌توان به دیدگاه‌های مربوط به سبب نزول آیه رجوع كرد. گویا دو دسته روایت درباره سبب نزول این آیه وجود دارد:
1. بر اساس برخی اقوال، سبب نزول این آیه تغییر حكم قتل عمد بوده است كه بنی‌قریظه به دلیل كمبود مال و نفرات نسبت به بنی‌نضیر بر خود تحمیل كرده بودند؛ با این توضیح كه اگر فردی از بنی‌قریظه یكی از بنی‌نضیر را می‌كشت، افزون بر قصاص، به پرداخت نصف دیه محكوم می‌شد؛ ولی اگر كسی از بنی‌نضیر كسی از بنی‌قریظه را می‌كشت، تنها محكوم به پرداخت نصف دیه می‌شد، اما به جای قصاص، مجازات دیگری را باید متحمل می‌شد.
در یك حادثه مردی از بنی‌قریظه، مرد دیگری از بنی‌نضیر را كشت و بنی‌نضیر مطابق با پیمان مذكور، تقاضای دیه و نیز تحویل قاتل را دادند، كه بنی‌قریظه این درخواست را مخالف با تورات دانستند و پیشنهاد مراجعه به پیامبر اكرم و حاكم قرار دادن ایشان را مطرح نمودند كه آیه پیش‌گفته نازل شد.44
بر اساس این روایات اساسآ سخنی از تغییر در الفاظ تورات به میان نیامده است و حتی باقی ماندن تورات بر احكام واقعی نیز تأیید شده است.
2. بر اساس برخی دیگر از اقوال كه امامان شیعه نیز آن را تأیید كرده‌اند، سبب نزول این آیه تغییر حكم زنا از رجم به جلد بود. قوم یهود چنین كرده بودند و در گفت‌وگوی میان پیامر اكرم Œ و ابن صوریان به این امر اعتراف شد.45
روایات نوع دوم میان شیعه و سنی طرفدار بیشتری دارد، به ویژه آنكه از امامان شیعه و نیز صحابه بزرگواری همچون ابن عباس نقل شده است تا آنجا كه مرحوم امین‌الاسلام طبرسی این شأن نزول را قول امام باقر و جماعتی از مفسران شمرده46 و برخی دیگر از محققان این روایت و شأن نزول را روشن‌ترین روایت در این‌باره دانسته‌اند.47
در اینجا پرسش مهم این است كه آیا چنین تغییری به الفاظ موجود در تورات راه یافته بود تا بتوان به تحریف لفظی تورات حكم كرد یا نه؟
برای پاسخ به این پرسش لازم است كه متن گفتار پیامبر اكرم خطاب به ابن صوریا و پاسخ ابن صوریا را نقل كنیم:
«انشدك باللّه الذی لا اله الا هو الذی فلق البحر لموسی (ع) ... و الذی انزل علیكم كتابه یبین لكم حلاله و حرامه و ظلل علیكم المن و السلوی هل وجدتم فی كتابكم انّ الرجم علی من احصن؟ قال: اللهم نعم»؛48 تو را قسم می‌دهم به خدایی كه جز او خدایی نیست، كسی كه دریا را برای موسی شكافت... و آن خدایی كه كتابش را بر شما نازل كرد تا حلال و حرامش را روشن سازد و خدایی كه «من» شیره مخصوص و لذیذ درختان [و هلوی] مرغان مخصوص شبیه كبوتر [را بر شما سایه‌بان قرار داد]= فرو فرستاد [،آیا در كتاب خود دیدید كه بر خود زناكار محصن [همسردار] مجازات سنگسار است؟»
به نظر می‌رسد كه اگر در تورات آن زمان حكم زنای محصنه همان حكم اصلی یعنی رجم بود، به فرستادن پیك نزد پیامبر اكرم و ابن صوریا نیاز نبود، بلكه با مراجعه به متن تورات موجود، نزاع بین بنی‌قریظه و بنی‌نضیر رفع می‌شد و آن حضرت نیز بدون اینكه نیاز باشد از ابن صوریا سؤال كند، خود به تورات مراجعه و حكم واقعه را استخراج می‌نمود. همچنین كیفیت پرسش از ابن صوریا و سوگندهای مكرر رسول خدا برای اعتراف گرفتن از ابن صوریا و نیز پرسش به صیغه ماضی (= هل وجدتم) همگی تأییدی بر این مطلب است كه حكم زنا در الفاظ تورات از رجم به جلد تغییر و تحریف یافته بود؛ لذا رسول خدا از ابن صوریا بر آن، اعتراف گرفت.
می‌توان گفت كه اطلاق در آیه به لحاظ قسم دوم از روایات سبب نزول - كه از قوت لازم برخوردار است - انصراف به تحریف لفظی دارد. از این‌رو، می‌توان مدعی شد كه با توجه به این آیه، قرآن كریم تحریف لفظی تورات را به قوم بنی‌اسرائیل نسبت داده است.
نتیجه‌گیری
1. تحریف معنوی در هر كتاب آسمانی از جمله تورات و انجیل راه یافته است.
2. قرآن كریم در شش آیه، بنی‌اسرائیل را متهم به تحریف كرده است، اما در هیچ‌یك از این آیات، از تحریف انجیل نازل‌شده بر حضرت عیسی سخنی به میان نیامده است و در تمام آیات محور بحث، تورات است.
3. در پنج آیه از شش آیه موردنظر، می‌توان اذعان نمود كه قرآن كریم درصدد آن نیست كه بنی‌اسرائیل را تحریف‌كنندگان لفظی تورات نازل‌شده معرفی كند.
4. از آیه 41 سوره مائده با كمك روایات سبب نزول می‌توان به این نتیجه رسید كه قوم یهود به تحریف لفظی تورات پرداخته‌اند.
محمدحسین فاریاب
پى نوشت ها
1 دانشجوی دكتری كلام اسلامی، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی €. دریافت: 21/3/88ـ پذیرش: 26/5/88.
2 ـ ابن منظور، لسان العرب، ج 9، ص 43 / اسماعیل‌بن حمّادجوهری، الصحاح تاج اللغة، ج 4، ص 1343 / فخرالدین طریحی،مجمع البحرین، ج 1، ص 490 / محمّدمرتضی زبیدی، تاج العروس، ج 1، ص 28.
3 ـ خلیل‌بن احمد فراهیدی، العین، ج 3، ص 211.
4 ـ حسین توفیقی، آشنایی با ادیان بزرگ، ص 99 / توماس میشل،كلام مسیحی، ص 23 و 24.
5 ـ محمّدبن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج 1، ص 313/ سیدهاشم بحرانی، البرهان فی تفسیرالقرآن، ج 1، ص 252 /محمّد سبزواری نجفی، الجدید فی تفسیر القرآن، ج 1، ص 97 /محمّدجواد بلاغی، آلاءالرحمن فی تفسیر القرآن، ج 1، ص 102 /محمّدبن حسن شیبانی، نهج‌البیان عن كشف معانی القرآن، ص165 / ناصر مكارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج 1، ص 313.
6 ـ ابوطاهر فیروزآبادی، تنویرالمقاس من‌تفسیرابن‌عباس،ص12.
7 ـ محمّد رشیدرضا، المنار، ج 1، ص 355.
8 ـ سیدمحمود آلوسی، روح المعانی، ج 1، ص 298 / سیدمحمّدحسین فضل‌اللّه، من وحی‌القرآن، ج 2، ص 197 / محمّدصادقی تهرانی، الفرقان فی تفسیرالقرآن، ج 2، ص 28.
9 ـ عبدالرحمن‌بن احمد نسفی، تفسیر نسفی، ص 45 / محمود زمخشری، الكشّاف، ج 1، ص 156 / محمّدبن حسین قمی نیسابوری، غرائب القرآن و رغائب الفرقان، ج 1، ص 350 /طنطاوی جوهری، الجواهر فی تفسیر القرآن، ج 1، ص 90 و 91 /محمّدبن احمد قرطبی، الجامع لاحكام القرآن، ج 1، ص 352 /ابی الفرج جوزی بغدادی، الجامع لاحكام القرآن، ج 1، ص 382 /جلال‌الدین سیوطی، الدر المنثور، ج 1، ص 198 / ابن ابی‌حاتم، تفسیر القرآن العظیم، ج 1، ص 149 / فضل‌بن حسن طبرسی،جوامع الجامع، ج 1، ص 109.
10 ـ سیدمحمود آلوسی، روح المعانی، ج 1، ص 298.
11 ـ فخر رازی، مفاتیح الغیب، ج 1، ص 561. البته وی تحریف الفظی را در صورتی كه تأثیری در احتجاج خداوند با بندگان نداشته باشد، می‌پذیرد و نیز، ر.ك: محمّد صادقی تهرانی، الفرقان فی تفسیر القرآن، ج 2، ص 28 / عبداللّه‌بن عمر بیضاوی، انوارالتنزیل،ج 1، ص 89.
12 ـ ر.ك: فضل‌بن حسن طبرسی، مجمع البیان، ج 1، ص 285 /فخرالدین رازی، مفاتیح الغیب، ج 1، ص 565.
13 ـ ر.ك. سید محمّدحسین طباطبائی، المیزان، ج 1، ص 212 /ناصر مكارم شیرازی و دیگران، تفسیر نمونه، ج 1، ص 313.
14 ـ محمّدبن محمّدرضا قمی مشهدی، كنزالدقائق و بحرالغرائب،ج 5، ص 169.
15 ـ ابوالفتوح رازی، روض‌الجنان، ج 8، ص 374.
16 ـ محمّدبن مسعود عیّاشی، تفسیر عیّاشی، ج 2، ص 31.
17 ـ محمّدبن جریر طبری، جامع‌البیان، ج 1، ص 300 / ابن ابی حاتم، تفسیر القرآن العظیم، ج 1، ص 154 / سیدمحمود آلوسی،روح‌المعانی، ج 1، ص 303 / محمدبن حسن طوسی، التبیان، ج 1،ص 102 / فضل‌بن حسن طبرسی، مجمع‌البیان، ج 1، ص 292.
18 ـ سیدمحمود آلوسی، روح المعانی، ج 1، ص 303. البته آلوسی یگانه ناقل این قول است.
19 ـ ابن عباس، قتاده، ابن زید و سفیان به نقل از: ابی‌الفرج جوزی، زادالمسیر فی علم‌التفسیر، ج 1، ص 82 / ابی‌طاهر یعقوب فیروزآبادی، تنویرالمقیاس من تفسیر ابن عباس، ص 12 /طنطاوی، الجواهر فی تفسیر القرآن، ج 1، ص 91 / جلال‌الدین سیوطی، الدر المنثور، ج 1، ص 201 و 202 / ابوالفتوح رازی، روض الجنان، ج 2، ص 27 و 28 / سید عبدالحسین طیب،اطیب‌البیان، ج 2، ص 173 / محمّدبن حبیب‌اللّه سبزواری نجفی،ارشاد الاذهان، ج 1، ص 17 / همو، الجدید فی تفسیر القرآن، ج 1،ص 101 / بهاءالدین لاهیجی، تفسیر شریف لاهیجی، ج 1، ص 72/ سیدهاشم حسینی بحرانی، البرهان فی تفسیر القرآن، ج 1، ص258 / سید نصرت امین بانوی اصفهانی، مخزن العرفان در تفسیرقرآن، ج 1، 380 / سید علی‌اكبر قرشی، احسن الحدیث، ج 1، ص173ـ174 / ناصر مكارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج 1، ص 316.
20 ـ عبدعلی عروسی حویزی، نورالثقلین، ج 1، ص 92 / محمّدمشهدی قمی، كنزالدقائق، ج 2، ص 61. صاحبان این دو تفسیرروایت یادشده را از طبرسی نقل كرده‌اند. ر.ك: احمدبن علی طبرسی، الاحتجاج، ج 2، ص 264.
21 ـ احمدبن ابی‌سعد میبدی، كشف‌الاسرار و عدة‌الابرار، ص 11 /سید علی‌اكبر قرشی، احسن‌الحدیث، ج 2، ص 117 / محمّدبن حبیب‌اللّه سبزواری نجفی، ارشاد الاذهان، ج 1، ص 65 / همو،الجدید فی تفسیرالقرآن، ج 2، ص 87.
22 ـ محمّدبن جریر طبری، جامع‌البیان، ج 3، ص 232 / عتیق‌بن محمّد سورآبادی، تفسیر سورآبادی، ج 1، ص 296 / سیدمحمّدحسین فضل‌اللّه، من وحی‌القرآن، ج 6، ص 121.
23 ـ محمّدجواد بلاغی، غرائب القرآن و رغائب الفرقان، ج 3، ص232 / محمّد مشهدی قمی، كنزالدقائق، ج 3، ص 140 / ملّافتح‌اللّه كاشانی، زبدة التفاسیر، ج 1، ص 512 / محمّد صادقی تهرانی، الفرقان، ج 5، ص 208 / حسن مصطفوی، تفسیر روشن، ج4، ص 293 / سید محمّدحسین طباطبائی، المیزان، ج 3، ص 265.
24 ـ ابوطاهر فیروزآبادی، تنویر المقیاس من تفسیر ابن عباس، ص50 / عبداللّه‌بن عمر بیضاوی، انوارالتنزیل، ج 2، ص 24 / محمود زمخشری، الكشاف، ج 1، ص 377 / فخرالدین رازی، مفاتیح‌الغیب، ج 8، ص 95 / طنطاوی، الجواهر فی تفسیر القرآن،ج 2، ص 131 / محمّدبن حسین قمی نیسابوری، غرائب القرآن ورغائب الفرقان، ج 3، ص 232 / محمّدبن احمد قرطبی، الجامع الاحكام القرآن، ج 2، ص 1146 / ملّا فتح‌اللّه كاشانی، منهج الصادقین، ج 2، ص 257.
25 ـ قتادة، ابن جریح و ربیع به نقل از محمّدبن حسن طوسی،التبیان فی تفسیرالقرآن، ج 2، ص 508 و 509 / ابن عباس، به نقل از ابن ابی‌حاتم، تفسیر القرآن العظیم، ج 2، ص 684ـ689 و نیز به نقل از: محمّدبن جریر طبری، جامع‌البیان، ج 3، ص 232.
26 ـ ابن منظور، لسان العرب، ج 15، ص 262 / راغب اصفهانی، المفردات، ص 457.
27 ـ فخرالدین رازی، مفاتیح الغیب، ج 1، ص 95.
28 ـ سید محمّدحسین طباطبائی، المیزان، ج 4، ص 373.
29 ـ سید عبدالحسین طیب، اطیب البیان، ج 4، ص 93.
30 ـ محمّدبن جریر طبری، جامع‌البیان، ج 5، ص 75 / محمّدبن حسین قمی نیسابوری، غرائب القرآن و رغائب الفرقان، ج 5، ص52ـ61 / محمّدبن احمد قرطبی، الجامع لاحكام القرآن، ج 3، ص1480 / محمّدبن حسن طوسی، التبیان، ج 3، ص 213 / فضل‌بنحسن طبرسی، جوامع الجامع، ج 1، ص 604 / محمدبن حبیب‌اللّه سبزواری نجفی، الجدید فی تفسیر القرآن، ج 2، ص 295/ همو، ارشاد الاذهان، ج 1، ص 91.
31 ـ ابوطاهر فیروزآبادی، تنویر المقیاس من تفسیر ابن عباس، ص71 / عبدالرحمن‌بن احمد نسفی، تفسیر نسفی، ص 177 / محمود زمخشری، الكشاف، ج 1، ص 516 / فضل‌بن حسن طبرسی، مجمع‌البیان، ج 3، ص 85 / محمّد مشهدی قمی، كنز الدقائق، ج 3،ص 417 / ناصر مكارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج 3، ص 254.
32 ـ طنطاوی، الجواهر فی تفسیر القرآن، ج 3، ص 50 / عبداللّه‌بن عمر بیضاوی، تفسیر البیضاوی، ج 2، ص 350 / سید عبدالاعلی موسوی سبزواری، مواهب الرحمان، ج 8، ص 247 / حسن مصطفوی، تفسیر روشن، ج 5، ص 401.
33 ـ محمّد صادقی تهرانی، الفرقان، ج 7، ص 94.
34 ـ سید هاشم بحرانی، البرهان، ج 2، ص 68.
35 ـ محمّدبن‌حبیب‌اللّه‌سبزواری‌نجفی، ارشاد الاذهان، ج1، ص114.
36 ـ ناصر مكارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج 4، ص 313.
37 ـ فخرالدین رازی، مفاتیح الغیب، ج 11، ص 148 / محمّدبن احمد قرطبی، الجامع لاحكام القرآن، ج 3، ص 169 / سیدعلی‌اكبر قرشی، احسن الحدیث، ج 3، ص 237.
38 ـ ابوطاهر فیروزآبادی، تنویر المقیاس من تفسیر ابن عباس، ص90 / جلال‌الدین سیوطی، الدرالمنثور، ج 2، ص 268 / بهاءالدین الاهیجی، تفسیر شریف لاهیجی، ج 1، ص 625 / افزون بر مفسرانیادشده، عبارات مفسرانی همچون بیضاوی (انوارالتنزیل، ج 1،ص 417(، نسفی (تفسیر نسفی، ص 214)، محمود زمخشری(الكشاف، ج 1، ص 615) و طنطاوی (غرائب القرآن و رغائب الفرقان، ج 7، ص 68) نیز به تحریف لفظی نزدیك‌تر است.
39 ـ محمّد رشیدرضا، المنار، ص 12. البته برخی از مفسران نیز هردو نوع تحریف را بیان كرده‌اند، اما در این‌باره كه این تحریفات درتورات بوده یا نه؟ نكته خاصی را بیان نكرده‌اند. ر.ك. محمّدبن حسن طوسی، التبیان، ج 3، ص 470 / محمّد صادقی تهرانی، الفرقان، ج 8، ص 224 / سید محمّدحسین طباطبائی، المیزان، ج5، ص 245.
40 ـ فضل‌بن حسن طبرسی، مجمع‌البیان، ج 3، ص 301 / سیدمحمّدحسین طباطبائی، المیزان، ج 5، ص 347 / محمّدبن حبیب‌اللّه سبزواری نجفی، ارشادالاذهان، ج 1، ص 91 / سیدمحمّدتقی مدرسی، من هدی القرآن، ج 2، ص 376 / محمّدمشهدی قمی، كنزالدقائق، ج 4، ص 117 / حسن مصطفوی، تفسیرروشن، ج 7، ص 75.
41 ـ محمود زمخشری، الكشاف، ج 1، ص 633 / بهاءالدین لاهیجی، تفسیر شریف لاهیجی، ج 1، ص 655 / سید علی‌اكبرقرشی، احسن الحدیث، ج 3، ص 73.
42 ـ ابوطاهر فیروزآبادی، تنویرالمقیاس من تفسیر ابن‌عباس، ص93ـ94 / محمّدبن جریر طبری، جامع البیان، ج 6، ص 152ـ153 /فخرالدین رازی، مفاتیح الغیب، ج 11، ص 184.
43 ـ محمّدبن حسین قمی نیسابوری، غرائب القرآن و رغائب الفرقان، ج 7، ص 98 / عبداللّه‌بن عمر بیضاوی، تفسیر بیضاوی،ص 429 / طنطاوی، الجواهر فی تفسیرالقرآن، ج 3، ص 187 /محمّد رشیدرضا، المنار، ج 6، ص 389.
44 ـ علی‌بن ابراهیم قمی، تفسیر قمی، ج 1، ص 168 / عتیق‌بن محمّد سورآبادی، تفسیر سورآبادی، ج 1، ص 565.
45 ـ مقاتل‌بن سلیمان بلخی، تفسیر مقاتل‌بن سلیمان، ج 1، ص475 / محمّدبن محمّدرضا قمی مشهدی، كنزالدقائق، ج 4، ص117 / احمدبن ابی‌اسعد میبدی، كشف‌الاسرار و عدة‌الابرار، ج 3،ص 117 / سید محمّدحسین طباطبائی، المیزان، ج 5، ص 339.
46 ـ فضل‌بن حسن طبرسی، مجمع البیان، ج 3، ص 299ـ300.
47 ـ ناصر مكارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج 4، ص 381ـ382.
48 ـ مقاتل‌بن سلیمان بلخی، تفسیر مقاتل‌بن سلیمان، ج 1، ص475ـ476.
منبع:پرسمان
راه یافتن تحریف در هر كتابی حتی كتاب‌های آسمانی امری محتمل است. البته سخن از تحریف تورات و انجیل موجود، امری نادرست است، اما در اینكه آیا تورات و انجیل اصیل تحریف شده‌اند یا نه، بین دانشوران مسلمان اختلاف هست. هدف این نوشتار بررسی آیاتی است كه بسیاری از مفسّران شیعه و سنی بر پایه ظاهر آنها، تحریف آن دو كتاب آسمانی را نتیجه گرفته‌اند.