اختیار به معنای برگزیدن یا قدرت انجام دادن كاری با اراده خویش در مقابل اجبار واضطرار است.(199) در اصطلاح متكلمان، اختیار به این معنا است كه انسان دارای جاذبه ‏های ‏درونی مختلفی است كه می‏تواند با فعالیت درونی خود یكی را بر دیگری ترجیح دهد و آن راانتخاب كند و این اختیار ملاك تكلیف است.(200) پس مختار به كسی می‏گویند كه اگر بخواهد،فعلی را انجام می‏دهد و اگر نخواهد انجام نمی‏دهد.(201)

- قلمرو بحث‏قلمرو بحث، افعال اراده بندگان است.(202) از نظر متكلمان شیعی انسان در افعال خود مختاراست و هیچ‏گونه اجباری از طرف خدا برای پذیرش راه صواب یا خطا بر او نیست.(203) البته این‏ اختیار توسط خداوند به او داده شده است.

- تبیین نظریه شیعه‏برای تبیین نظریه شیعه، لازم است به‏ طور اختصار بیان داریم كه متكلمین اسلامی درمباحث الهیات آنجا كه از عموم و شمول اراده ذات باری تعالی نسبت به همه حوادث جهان‏سخن می‏گویند نظریه ‏های متفاوتی را طرح كرده‏اند:
الف. اشاعره:
آنان معتقدند اراده ذات حق شامل جمیع حوادث است و هر حادثه‏ای كه فرض شودمستقیماً صادر از ذات باری تعالی است و هیچ چیز دیگر در وجود این حادثه دخالت ندارد.از جمله افعال انسان نیز كه جزء حوادث این جهان است همین حكم را دارد. پس انسان هیچ‏ دخالتی در افعال خود ندارد، بلكه فعل انسانی مستقیماً ناشی از اراده حق است. این قول‏ اشاعره را جبر می‏نامند.(204)
ب. معتزله:
آنان معتقدند اراده خداوند دخالتی در حوادث جهان ندارد. دخالت اراده خداوند صرفاًجایی است كه این جهان را آفرید. پس از آن جهان به سبب طبع خود در جریان است و هرحادثه‏ای در آن رخ می‏نماید، مقتضای طبع خود جهان است. انسان نیز یكی از این موجودات‏است و افعال او به خودش واگذاشته شده است. افعال انسان كاملاً از دخالت اراده ذات باری‏تعالی آزاد است. این قول معتزله را كه نقطه مقابل نظریه اشاعره می‏باشد تفویض می‏نامند.(205)
ج. شیعه:
در مقابل دو نظریه قبل، نظریه شیعه قرار دارد كه براساس آن حوادث جهان نه مستقیماً وبلاواسطه ناشی از اراده ذات باری تعالی است و نه جهان به خود واگذاشته شده است؛ بلكه درحوادث جهان و از جمله افعال انسان، هم علل و اسباب دخالت دارند و هم اراده ذات باری‏تعالی.(206)
این نظریه (امر بین امرین) نامیده شد و از حدیث معروف امام صادق ‏علیه السلام اخذ شده است:
لاجَبَر و لاتفویضَ وَلكنْ امرٌ بینَ امرَین.(207)
نه جبری است نه اختیاری تام، بلكه امری بین جبر و اختیار تام است.
در این نظریه، خداوند نه انسان را به فعل ارادی‏اش مجبور می‏كند، به گونه‏ ای كه او راقدرت امتناع نباشد و نه او را به كلی به حال خود وامی‏گذارد، به گونه‏ ای كه هر كاری برای اوروا باشد؛ بلكه به او قدرت و استطاعتی بخشیده كه به وسیله آن و به اراده و اختیار خود كاری‏را انجام دهد یا از آن خودداری كند و در عین حال برای انسان حدود و رسومی تعیین كرده ‏است.(208)
بدین ترتیب اگر فعل به قوت و قدرتی نسبت داده شود كه مخلوق خدا و مباشر فعل‏است، فعل از خداست، زیرا خدا آن قدرت را خلق كرده و قادر است از انسان سلب كند تا درنتیجه او توانایی انجام فعل را نداشته باشد.
همچنین خدا قادر است قدرت انسان را حفظ كند و راه را برای انسان باز گذارد تا او فعل‏را به اختیار خود انجام دهد. اما اگر فعل به اراده و اختیار انسان نسبت داده شود، فعل از انسان‏است؛ یعنی او خود فاعل است، زیرا اوست كه اراده و اختیار كرده و در نتیجه فعل واقع شده‏است و اگر او اراده و اختیار نمی‏كرد واقع نمی‏شود.
بنابراین، خداوند اراده را از انسان سلب نكرده تا انسان به فعل یا ترك آن مجبور باشد به‏گونه‏ای كه افعال ارادی او به افعال غیرارادی تحول یابد. در عین حال، انسان در وجود وحدوث اراده در تكوین و آفرینش خود مدخلیتی ندارد. با اینكه فعل از انسان طبق اراده واختیار خودش سر می‏زند، اما این بدان معنی نیست كه خداوند انسان را رها كرده و به حال‏ خود واگذاشته و هیچ‏گونه دخالتی، حتی به اراده تشریعی، در افعال انسان ندارد.
همان‏طور كه افعال غیرارادی انسان (مانند نشو و نما و جوانی و پیری و حركات طبیعی)تابع اراده و امر تشریعی خداوند است، افعال ارادی انسان نیز متعلق اراده و امر تشریعی ‏خداوند است و هر فعلی برای انسان مباح نیست.
فرق میان این دو اراده در تأثیر و ایجاد فعل است. اراده تكوینی علت تامه وقوع فعل‏است؛ هنگامی كه اراده و شرط ایجاد و تأثیر موجود باشد و مانعی در كار نباشد، فعل حتماًواقع می‏شود، چون تخلفِ معلول از علت تامه محال است. اما اراده تشریعی علت تامه وقوع‏فعل نیست، بلكه جزئی از اجزای آن است.
البته جزء اخیر هم نیست كه علت به واسطه آن تام و كامل باشد و فعل واقع گردد. جز اخیراراده انسان است كه با وجود آن علت تام می‏شود و فعل واقع می‏گردد و با عدم آن، فعل واقع ‏نمی‏ گردد.
به بیان دیگر، خداوند وقوع فعلی را كه به آن امر كرده و عدم وقوع فعلی را كه از آن نهی‏كرده است، اراده می‏كند، ولی اراده او تشریعی است نه تكوینی و او تمامیت علت را به اراده واختیار انسان واگذاشته است. از این‏رو، انسان در افعال ارادیش مختار خوانده می‏شود، یعنی‏چیزی بین اجبار و تفویض، چون عامل اختیار در تحقق مثل ارادی اراده انسان است كه‏ توسط خداوند چنین اختیاری به او داده شده است.(209)

دلایل متكلمان شیعی‏متكلمان شیعی ادله عقلی و نقلی فراوان برای نظریه خود آورده‏ اند.(210) به جهت اختصار یك دلیل از عقل و یك دلیل از نقل ذكر می‏شود:
الف. دلیل عقلی:
علاوه بر علم حضوری انسان بر مختار بودن،(211) عقل حكم می‏كند كه هر كسی كه از دیگری‏فعلی طلب می‏كند، بالضروره می‏داند كه آن فعل از وی می‏تواند صادر شود و الّا از او طلب‏ نمی‏كرد؛ از این‏رو، در مقام استدعای فعل از دیگری به انحای ممكن تلطف می‏كند، اگر این‏ علم ضروری به اینكه ما خود موجِد افعالمان هستیم حاصل نبود، آن طلب كردن هم نادرست‏بود.(212)
ب. دلیل نقلی:
قرآن كریم می‏فرماید:
»وَقُلِ الْحَقُّ مِن رَبِّكُمْ فَمَن شَاءَ فَلْیُوْمِن وَمَن شَاءَ فَلْیَكُفُرْ(كهف: 29)
و بگو: حق از پروردگارتان رسیده است. پس هر كه بخواهد بگرود و هر كه بخواهد انكار كند.

- فایده اعتقاد به اختیاراعتقاد به اختیار آن‏گونه كه در تفكر شیعی است، ثمرات و نیز لوازمی دارد. از جمله بالارفتن سطح معرفت انسان نسبت به تدبیر الهی و آمادگی برای درك توحید افعالی به معنای‏ توحید در افاضه وجود و توبه به حضور الهی در مقام تدبیر همه شؤون جهان و انسان است.این سطح معرفت از آنجا ناشی می‏شود كه در اعتقاد به اختیار، خدا را عطاكننده اختیارمی‏دانیم و او را ناظر و حاضر بر اعمال خود برمی‏شماریم. اوست قادر مطلق كه اراده كرده‏است بخشی از قدرت و اختیار خود را به انسان دهد. چنین معرفتی، تأثیر بالایی در كمال‏نفس در بُعد عقلانی دارد.
اثر دیگر اعتقاد به اختیار انسان، آن است كه تمام حوادث جهان را تحت اراده الهی‏می‏داند، پس تحمل سختی و ناگواری زندگی بر او آسان می‏گردد. انسان با چنین اعتقادی‏ می‏تواند ملكات فاضله‏ای مانند صبر، توكل، رضا و تسلیم را كسب نماید.
از سوی دیگر، خوشی‏ها و شادی‏های زندگی او را مغرور نمی‏كند. می‏داند كه سعادت‏ بشر در گرو استفاده صحیح از اختیاری است كه خداوند به او داده است. چنین انسانی‏تكلیف‏گرا، ملتزم به دستورات الهی و انتخابگری شایسته است. از این ‏رو، تلاش می‏كند تادرست زندگی كند. قرآن كریم می‏فرماید:
»وَأَن لَّیْسَ لِلاِْنسَانِ إِلَّا مَا سَعَی‏(نجم: 39)
و اینكه برای انسان هیچ چیز نیست مگر آنچه كوشیده است.
در مقابل، اعتقاد به جبر موجب سستی، زبونی، ستم‏پذیری و تكلیف ‏گریزی است.همچنین اعتقاد به تفویض موجب نادیده گرفتن قدرت و اراده خداوند در جهان هستی و درنهایت سركشی نسبت به او می‏شود.

- قضا و قدراز جمله مباحث مرتبط با اختیار انسان، موضوع قضا و قَدَر است. واژه قضا به معنای‏ حكم و فرمان است و واژه قَدر به معنای اندازه گرفتن.(213)
قرآن كریم، قضا را با معانی متعددی به كار برده است:
امر و فرمان؛(214) اِعلام؛(215) حكم؛(216) آفریدن و ابداع؛(217) پایان دادن.(218)
در اصطلاح متكلمان، منظور از تقدیر الهی آن است كه خدای متعال برای هر پدیده ‏ای ‏اندازه و حدود كمّی و كیفی و زمانی و مكانی خاصّی قرار داده است كه تحت تأثیر علل وعوامل تدریجی، تحقق می‏یابد. همچنین منظور از قضای الهی آن است كه پس از فراهم شدن‏ مقدمات و اسباب و شرایط یك پدیده، آن را به مرحله نهایی و حتمی می‏رساند.(219)
طبق این تعریف، مرحله تقدیر، قبل از مرحله قضاء و دارای مراتب تدریجی است وشامل مقدمات بعید و متوسط و قریب می‏شود و با تغییر بعضی از اسباب و شرایط، تغییرمی‏ یابد. مثلاً مسیر تدریجی جنین از نطفه و علقه و مضغه تا حد یك جنین كامل، مراحل‏مختلف تقدیر است كه شامل مشخصات زمانی و مكانی نیز می‏شود، و سقوط آن در یكی ازمراحل، تغییر در تقدیر آن به شمار می‏رود. ولی مرحله قضاء، دفعی و مربوط به فراهم شدن‏همه اسباب و شرایط و نیز حتمی و غیرقابل تغییر است. چنانكه قرآن كریم می‏فرماید:
»إِذَا قَضَی‏ أَمْراً فَإِنَّمَا یَقُولُ لَهُ كُنْ فَیَكُون(آل عمران: 47)
خدا هر چه بخواهد می‏آفریند؛ آنگاه كه به كاری فرمان دهد، فقط به آن می‏گوید(باش) پس‏می‏شود.

- رابطه قضا و قدر الهی با اختیار انسان‏براساس تعریفی كه برای قضا و قدر بیان شده این شبهه پیش می‏آید كه قضا و قدر الهی بااختیار انسان سازگار نیست؛ چرا كه اگر كار انسان، واقعاً اختیاری و مستند به اراده خودش می‏باشد، چگونه می‏توان آن را به اراده و قضاء الهی مستند كرد؟
در پاسخ می‏گویم استناد وجودِ افعال اختیاری انسان به خدای متعال منافاتی با استناد آنهابه خود وی ندارد، زیرا این استنادها در طول یكدیگرند و تزاحمی با هم ندارند.
به عبارت دیگر، استناد فعل به خدای متعال در سطحی بالاتر و استناد فعل به فاعل انسانی،در سطحی پایین ‏تر است.
تأثیر اراده انسان به عنوان جزء اخیر از علت تامه در كار خودش منافاتی با استناد وجودهمه اجزاء علت تامه به خدای متعال ندارد.
وجود تمام هستی در ید قدرت خدا است و هیچ موجودی در هیچ حالی و هیچ زمانی،بی‏ نیاز از او نیست و استقلالی از او ندارد. بنابراین، كارهای اختیاری انسان هم بی‏نیاز ازخدای متعال، و خارج از قلمرو اراده او نخواهد بود و همه صفات و ویژگی‏ها و حدود ومشخصات آنها نیز به تقدیر و قضاء الهی وابسته است. پس اراده انسان مانند اصل وجودش به‏اراده الهی بستگی تام دارد.

جمع‏ بندی و نتیجه‏ گیری‏اختیار یعنی برگزیده یا قدرت بر انجام دادن كار و در اصطلاح كلامی یعنی برخورداری‏ انسان از جاذبه ‏های درونی برای انتخاب عمل خود. از نظر متكلمان شیعی، انسان نه مجبوراست و نه مختارِ تام، بلكه امری است بین جبر و تفویض. دلایل عقلی و نقلی بر این ادعا اقامه‏شده است. قضا و قدر از مسائل مرتبط با اختیار است كه براساس اعتقاد شیعی استناد افعال‏ اختیاری انسان به خدای متعال با استناد آنها به انسان منافاتی ندارد، چون اراده خداوند درسطحی بالاتر و در طول اراده انسان است./ح
ماخذ:
199) لغت‏نامه دهخدا، ج 1، ص 1276.
200) معارف قرآن، ص 380.
201) دانشنامه جهان اسلام، ج 9، ص 566.
202) بنابراین، مسائل ذیل از بحث ما خارج است:
الف. امور تكوینی مانند بلندی یا كوتاهی قد؛
ب. افعال طبیعی بدن مانند ضربان قلب؛
ج. افعال اضطراری مانند نوشیدن آب بدون اراده؛
د. مسئله آزادی كه مربوط به علم اخلاق است.
203) كشف المراد، ص 332 و 333.
204) مجموعه آثار شهید مطهری، ج 6، ص 627 و 628.
205) همان.
206) همان.
207) بحارالانوار، ج 5، ص 17.
208) الالهیات، ج 1، ص 342.
209) دانشنامه جهان اسلام، ج 9، ص 572.
210) ر.ك. دانشنامه جهان اسلام، ج 9، ص 574؛ تجرید الاعتقاد، ص 199.
211) معارف قرآن، ص 375.
212) دانشنامه جهان اسلام،ج 9، ص 574.
213) معجم مقائیس اللّغة، ج 5، ص 62 و 99.
214) سوره اسراء(17)، آیه 23.
215) همان، آیه 4.
216) سوره مؤمن(40)، آیه 20.
217) سوره فصّلت(41)، آیه 12.
218) سوره الحاقه(69)، آیه 27
219) آموزش عقاید، ص 152.منبع:سراج نت
خداوند نه انسان را به فعل ارادی‏ اش مجبور می‏كند، به گونه‏ ی كه او راقدرت امتناع نباشد و نه او را به كلی به حال خود وامی‏گذارد، به گونه ‏ای كه هر كاری برای اوروا باشد؛ بلكه به او قدرت و استطاعتی بخشیده كه به وسیله آن و به اراده و اختیار خود كاری‏ را انجام دهد یا از آن خودداری كند و در عین حال برای انسان حدود و رسومی تعیین كرده‏ است.