بهترین و بدترین‌ها از دیدگاه نهج البلاغه
مبغوض‏ترین انسان نزد خداوند متعال (قسمت ششم)‏‏[1]

اختلاف و انحراف در شناخت حق

بسم الله الرحمن الرحیم‏
در جلسات گذشته بیان شد كه مبغوض‏ ترین مخلوقات نزد خدا كسانی هستند كه عالم حقیقی نیستند و به علم تظاهر می‏ كنند و گاهی علاوه بر این تظاهر، بر مسند قضاوت تكیه می‏زنند و بدون آگاهی از احكام قضایی یا جزایی اسلام به قضاوت در میان مردم می‏ پردازند: «تَصْرُخُ مِنْ جَوْرِ قَضَائِهِ الدِّمَاءُ»؛[2] خون‏های‏؛ ناحقی كه در اثر قضاوت نادرست آن‏ها ریخته شده از ستم این قضاوتها فریاد می‏زند. 

«وَ تَعَجُّ مِنْهُ الْمَوَارِیث»؛ در اثر این نوع قضاوت حق ورثه درست ادا نمی‏ شود و ناله آن‏ها هم بلند می‏شود. نزد چنین اشخاصی قرآن اگر درست معنا و تفسیر شود بی ارزش‏ترین كالاست و اگر تحریف شود، معنایش تغییر داده شود و قرائتی جدید برای آن ارائه شود خیلی گران‏بها است. حضرت در یكی از خطبه‌ها می‏ فرمایند: «إِنَّهُ سَیَأْتِی عَلَیْكُمْ مِنْ بَعْدِی زَمَانٌ لَیْسَ فِیهِ شَیْ‏ءٌ أَخْفَی مِنَ الْحَقِّ وَ لَا أَظْهَرَ مِنَ الْبَاطِلِ»؛[3]زمانی خواهد آمد كه در آن زمان چیزی مخفی‏تر از حق و آشكارتر از باطل نیست. «وَ لَا أَكْثَرَ مِنَ الْكَذِبِ عَلَی اللَّهِ وَ رَسُولِه»؛ هیچ چیزی بیشتر از دروغ بستن بر خدا و پیامبر او نیست.

 آن قدر دروغ بر خدا و پیغمبر می‏بندند كه از خبرهای راست شایع‏تر می‏شود. «وَ لَیْسَ عِنْدَ أَهْلِ ذَلِكَ الزَّمَانِ سِلْعَةٌ أَبْوَرَ مِنَ الْكِتَابِ إِذَا تُلِیَ حَقَّ تِلَاوَتِهِ»؛ نزد اهل آن زمان‏؛ هیچ چیز كسادتر از قرآن نیست در صورتی كه درست تلاوت و تفسیر شود، «وَ لَا أَنْفَقَ مِنْهُ إِذَا حُرِّفَ عَنْ مَوَاضِعِه»؛ اما اگر تحریف شود خیلی پرمشتری و پر قیمت است. «وَ لَا فِی الْبِلَادِ شَیْ‏ءٌ أَنْكَرَ مِنَ الْمَعْرُوف»؛ در میان مردم هیچ چیز ناشناخته‏تر از معروف و كار خوب نیست، «وَ لَا أَعْرَفَ مِنَ الْمُنْكَر»؛ و با هیچ چیز چون منكرات آشنا نیستند. «فَقَدْ نَبَذَ الْكِتَابَ حَمَلَتُه»؛ حاملین قرآن كه باید قرآن را حفظ و نگهداری كنند، قرآن را رها می‏كنند و آن را به فراموشی می‏سپارند.

 «فَالْكِتَابُ یَوْمَئِذٍ وَ أَهْلُهُ طَرِیدَانِ مَنْفِیَّان»؛ در چنین جامعه‏ای قرآن و اهل قرآن دو چیز تبعید شده هستند، یعنی از جامعه رخت بربسته‏اند و در میان جامعه جایی ندارند. هیچ كس به این‏ها پناه نمی‏دهد. «لَا یُؤْوِیهِمَا مُؤْوٍ فَالْكِتَابُ وَ أَهْلُهُ فِی ذَلِكَ الزَّمَانِ فِی النَّاسِ وَ لَیْسَا فِیهِم»؛ قرآن همراه مردم است اما مردم همراه آن نیستند. آن‏ها قرآن را در جیب و خانه خود نگه می‏دارند، اما از نظر اعتقادی و عملی همراه قرآن نیستند. «فَاجْتَمَعَ الْقَوْمُ عَلَی الْفُرْقَة»؛ چنین جامعه‏ای بر اختلاف اجماع كرده‏اند، یعنی گویا توافق كرده‏اند كه با هم اختلاف داشته باشند. «وَ افْتَرَقُوا عَلَی الْجَمَاعَة»؛ این‏ها از جماعتی كه حق هستند، و اندكند، پراكنده شده و جدا افتاده‏اند. «كَأَنَّهُمْ أَئِمَّةُ الْكِتَابِ وَ لَیْسَ الْكِتَابُ إِمَامَهُم»؛ رفتار این‏ها با قرآن طوری است كه گویا این‏ها امام و پیشوای قرآن هستند و كتاب دنباله‏رو آن‏هاست. هر چه آن‏ها می‏گویند، قرآن باید آن را تصدیق كند نه این كه قرآن هر چه می‏گوید، آن‏ها باید تأیید كنند! «فَلَمْ یَبْقَ عِنْدَهُمْ مِنْهُ إِلَّا اسْمُه»؛ از قرآن جز نامی نزد آن‏ها باقی نمانده است. 

«وَ لَا یَعْرِفُونَ إِلَّا خَطَّهُ وَ زَبْرَهُ»؛ آن‏ها قرآن را خوب خطاطی و تزیین می‏كنند، اما از محتوای قرآن خبری نیست. «وَ اعْلَمُوا أَنَّكُمْ لَنْ تَعْرِفُوا الرُّشْدَ حَتَّی تَعْرِفُوا الَّذِی تَرَكَه»؛ بدانید هرگز راه درست را نخواهید شناخت مگر این كه ترك كنندگان آن و كج‏راهان را بشناسید. اگر می‏خواهید بدانید راه صحیح و حق كدام است باید اهل باطل را بشناسید. این تعبیر خیلی عجیب است كه تنها راه شناخت رشد، شناخت كج‌روان است. «وَ لَنْ تَأْخُذُوا بِمِیثَاقِ الْكِتَابِ حَتَّی تَعْرِفُوا الَّذِی نَقَضَه»؛ هرگز شما به پیمانی كه با قرآن دارید وفا نمی‏ كنید مگر كسانی را كه پیمانشان را با قرآن شكستند، بشناسید. اگر شناختید كه چه كسانی نسبت به قرآن پیمان‏ شكنی كردند آن وقت می‏ توانید پیمان خود را با قرآن حفظ كنید و نسبت به آن وفادار باشید. 

«فَالْتَمِسُوا ذَلِكَ مِنْ عِنْدِ أَهْلِه»؛ اگر می‏خواهید حق را بشناسید به سراغ اهل آن بروید و از آن‏ها جویا شوید «فَإِنَّهُمْ عَیْشُ الْعِلْمِ وَ مَوْتُ الْجَهْل»؛ كسانی كه اهل رشد و هدایت هستند زندگی علم هستند، یعنی علم با آن‏ها زنده است. اگر آن‏ها نباشند علم مرده است و با وجود آن‏ها جهل می‏میرد. «هُمُ الَّذِینَ یُخْبِرُكُمْ حُكْمُهُمْ عَنْ عِلْمِهِم»؛ آن‏ها وقتی قضاوت می‏كنند و حكمی صادر می‏كنند گویای آن است كه سرمایه هنگفتی از علم و معنویت دارند. سكوت آن‏ها دلیل منطق آن‏هاست. ظاهرشان از باطن‏شان حكایت می‏كند. «لَا یُخَالِفُونَ الدِّینَ وَ لَا یَخْتَلِفُونَ فِیه»؛ نه رفتارشان مخالفتی با دین دارد و نه خودشان با هم اختلافی دارند.

یكی از نكاتی كه در كلام حضرت روی آن تكیه شده، این است كه عالم نمایان خودشان با هم اختلاف پیدا می‏كنند و وجه اشتراكشان این است كه همه اهل اختلاف هستند. آنها معیار صحیحی برای شناختن حق ندارند تا همه دور آن جمع شوند. هر كس تمایلات خاصی دارد. وقتی اختلاف پدید آمد حق گم می‏شود. «فَماذا بَعْدَ الْحَقِّ إِلاَّ الضَّلال». در كلمات قصار حضرت امیرعلیه‏ السلام آمده است كه هیچ جا دو سخن با هم اختلاف ندارند مگر این كه یا یكی یا هر دو سخن باطل باشد. وقتی آرای مختلف پدید آمد نشانه این است كه همه دیدگاه‏ها بر حق نیستند.

توجه به این نكته نیز حایز اهمیت است كه مسائل نقلی متد خاصی دارد. اصول فقه كه به معنای روش‏ شناسی تفقه است، نحوه استفاده از متون دینی را به ما یاد می‏دهد. تجربه نشان می‏دهد كه رسیدن به جواب قطعی در همه مسائل دینی میسر نیست، البته این نكته به مسائل دینی اختصاصی ندارد. امروزه علومی كه با روش‏های تجربی اثبات می‏شود و بعضی به آن می‏بالند و مدعی هستند علم حقیقی آن است كه با تجربه اثبات شود. 

در حالی كه یك نظریه تجربی اثبات می‏شود و پس از چندی همان نظریه ابطال می‏شود. اگر ما در علوم تعبّدی با یك منبع موثقی كه معصوم است حضوراً ارتباط پیدا كنیم و از او حكمی را بشنویم و یقین داشته باشیم كه آن معنایی كه او اراده كرده است فهمیده‏ ایم، می‏توانیم یقین پیدا كنیم كه حكم خدا همان است كه از معصوم شنیده‏ ایم.

 همچنین اگر حكمی به تواتر ثابت شد در آن شكّی نداریم، اما اگر در سند احتمال ضعفی وجود داشت یا دلالت كاملاً روشن نبود فقها باید زحمت بكشند و تشخیص دهند كه كدام یك از روایت‏ها معتبرتر است و كدام یك دلالتش عقلایی‏ تر است. در چنین جایی ممكن است فقیهی دیگر نظرش متفاوت باشد و خواه ناخواه اختلاف فتوا پیدا شود. از چنین اختلافی گریزی نیست. تا دسترسی به امام معصوم‏؛ علیهم‏ السلام نداشته باشیم چاره‏ ای جز پیمودن این راه نیست. 

فقها باید ده‏ها سال زحمت بكشند تا فتوای قوی‏تر را انتخاب كنند و این تلاش ثواب جهاد فی سبیل الله دارد. این جا دیگر توقع نیست كه همه فقها فتوایشان یكی شود. امیرالمؤمنین‏ علیه‏ السلام نیز قطعاً از چنین اختلافی شكایت نمی‏كند آنجا كه می‏فرماید: ای مردم چرا اختلاف دارید، بلكه جایی است كه به خاطر حضور معصوم می‏توان رفع اختلاف كرد. در چنین جایی اختلاف مورد نكوهش قرار می‏گیرد.

نكته دیگری كه در سخنان حضرت قابل تأمل بیشتر است این است كه می‏ فرماید هرگز حق را نمی‏ شناسید تا تاركان حق را بشناسید. البته جایی كه مطلبی برهان عقلی دارد لزومی ندارد انسان نظریات باطل را بشناسد و ببیند چه كسانی حرفهای باطل می‏زنند تا به درستی برهان عقلی پی ببرد. به عنوان مثال دانش آموزی كه راه حلّ یك مسأله ریاضی ساده را می‏خواهد به درستی بشناسد لزومی ندارد ببیند كسانی كه مسأله را غلط حل كرده‏ اند چه كار كرده‏ اند. 

اما در مسائلی كه باطل به زبان و لباس حق تجسم می‏یابد و افرادی حق و باطل را مخلوط می‏كنند و باطل را با لباس زیبا حق جلوه می‏دهند. این جاها باید دقت كرد تا فریب ظاهر را نخورد. كسانی كه اهل فن نیستند درست نمی‏توانند حقیقت را تشخیص دهند. برای مقابله با لغزش باید كسانی را كه راه باطل می‏روند، شناسایی كرد آن وقت است كه می‏توان فهمید دیدگاه صحیح كدام است. امام خمینی (رضوان الله علیه) می‏فرمودند[4] وقتی سیاستمداران و رادیوهای خارجی روی مسئله‏ ای اصرار می‏كنند، درست باید عكس آن را عمل كرد چون آن‏ها دل‌سوز ما نیستند. اگر راهی را به ما ارائه می‏ دهند پیداست كه می‏خواهند ما را فریب دهند. 

وقتی اهل باطل چیزی را تأیید می‏كنند، انسان باید بفهمد حق بر خلاف آنست؛ اگر استدلالی می‏كنند باید در صحت استدلالشان شك كرد. اگر این‏ها اهل استدلال صحیح بودند خودشان این همه انحرافات نداشتند و این همه به فساد مبتلا نمی‏ شدند. به همین جهت حضرت می‏فرمایند: ما باید اهل باطل را بشناسیم، چون اگر تاركان حق شناخته نشوند امور برای كسانی كه متخصص نیستند، مشتبه می‏شود. باید بدانیم كسانی كه تابع علی نیستند، دروغ می‏گویند تا بتوانیم راه حق، راهی را كه علی پسند است پیدا كنیم.

 

ــــــــــــــــ
 منابع: 
[1] - گزیده‏ای از سخنان حضرت آیت اللّه مصباح یزدی(دامت بركاته): تاریخ 12/ 2/ 86
[2] - نهج البلاغه. شریف رضی. تصحیح: صبحی صالح. دارالکتاب. بیروت. ص 60. خطبه 17.
[3] - این فقره و فقرات بعدی  منقول است از: نهج البلاغه. خطبه 147، ص 205-204.  
[4] - صحیفه امام خمینی. مرکز تنظیم و نشر آثار امام خمینی تهران. ج ۱۸. ص ۲۴۲


گروه حوزه علمیه تبیان _ علی محمد سرلک

«إِنَّهُ سَیَأْتِی عَلَیْكُمْ مِنْ بَعْدِی زَمَانٌ لَیْسَ فِیهِ شَیْ‏ءٌ أَخْفَی مِنَ الْحَقِّ وَ لَا أَظْهَرَ مِنَ الْبَاطِلِ وَ لَا أَكْثَرَ مِنَ الْكَذِبِ عَلَی اللَّهِ وَ رَسُولِه وَ لَیْسَ عِنْدَ أَهْلِ ذَلِكَ الزَّمَانِ سِلْعَةٌ أَبْوَرَ مِنَ الْكِتَابِ إِذَا تُلِیَ حَقَّ تِلَاوَتِهِ»...