پاسخ معکوس خشونتاین روزها در گوشه و کنار هر شهر و استانی، گاه شاهد درگیری‌هایی بین افراد جامعه هستیم که به کشته و زخمی شدن افراد منجر می‌شود. پس از کنکاش می گویند که دلیل اصلی این درگیری‌ها، موضوع امر به معروف و نهی از منکر بوده است. برخی دلیل درگیری‌ها را نداشتن شناخت طرفین از احکام اسلامی و برخی هم در شیوه و روش اجرای آن می‌دانند. حتی برخی مدعی هستند که این موضوع فرهنگ‌سازی نشده است؛ برای مشخص شدن ریشه این درگیری‌ها به سراغ حجت‌الاسلام والمسلمین محمود شریفی اقدم، که در این موضوع تحقیق و پژوهش کرده و سابقا ریاست پژوهشکده امر به معروف و نهی از منکر را بر عهده داشت، رفتیم.

شما مسئولیت یک پژوهشکده درباره امر به معروف را بر عهده داشتید و این خیلی جالب است. آیا در مسأله امر به معروف و نهی از منکر کمبود و مشکل تئوریک داریم؟ کارهای پژوهشی در این موضوع دقیقا به چه حوزه‌هایی پرداخته‌اند؟

آیات و روایات زیادی که در زمینه اهمیت امر به معروف و نهی از منکر در اسلام وجود دارد و بسیاری از نیازهای پژوهشی را تأمین می‌کند؛ اما به نظر من در رابطه با امر به معروف و نهی از منکر به خصوص در زمینه پژوهشی، کمبودی که احساس می‌شود این است که باید برای این مسأله فرهنگ‍‌سازی شود. نزدیک به پنجاه آیه قرآن به صورت مستقیم یا غیر مستقیم مربوط به امر به معروف و نهی از منکر است، همچنین حدود 400 الی 500 روایت در زمینه امر به معروف جمع‌آوری شده است؛ این مستندات بسیار قوی، ما را در امر پژوهش غنی کرده و درباره اهمیت و جایگاه این فریضه مهم به خوبی پرداخته شده است؛ اما در حوزه عمل نیاز به فرهنگسازی داریم تا در جامعه نهادینه شود. در قرآن به خصوص در آیه 104 سوره آل عمران «وَلتْکُنْ مِنْکُمْ أمُةٌ یَدْعُونَ إلِىَ الخْیْرِ وَ یَأْمُرُونَ باِلمْعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ المْنْکَرِ» اشاره به مسأله امر به معروف و نهى از منکر شده که در حقیقت یک پوشش اجتماعى براى محافظت جمعیت است، زیرا اگر مسأله امر به معروف و نهى از منکر در میان نباشد عوامل مختلفى که دشمن بقاى وحدت اجتماعى هستند، همچون موریانه از درون، ریشه‌هاى اجتماع را می‌خورند، و آن را از هم متلاشى می‌سازند. بنابراین حفظ وحدت اجتماعى بدون نظارت عمومى ممکن نیست! در این آیه دستور داده شده که همواره در میان مسلمانان باید امتى باشند که این دو وظیفه بزرگ اجتماعى را انجام دهند، مردم را به نیکی‌ها دعوت کنند و از بدی‌ها باز دارند. اگر امر به معروف و نهی از منکر به آن نحوی که اسلام خواسته است و پیامبر و ائمه فرموده‌اند، اجرایی شود، تمام احکام اسلام طبیعتا پیاده خواهد شد. ما معتقدیم امر به معروف و نهی از منکر به خوبی فرهنگ‌سازی نشده است، به همین دلیل برای اجرایی شدن آن در جامعه گاهی با مشکلاتی روبه رو می‌شویم. فعالیت‌های پژوهشی تا حدودی انجام شده است؛ اما نیاز است که فعالیت‌های پژوهشی و علمی بیشتری صورت بگیرد و همچنین در زمینه فرهنگ‌سازی نیز در جامعه به صورت جدی وارد شد تا به عنوان یک اصل در میان مردم شناخته و عملی شود در غیر این صورت جامعه بیش از بیش دچار خسران و زیان خواهد شد.

در پژوهشکده امر به معروف و نهی از منکر اقدامات علمی و پژوهشی خوبی صورت گرفته است که تدوین 50 جلد کتاب با موضوع فقه زندگی درباره اصناف مختلف همچون احکام آژانس تلفنی، اغذیه فروشان، انتخابات، بازی‌های رایانه، برق کاران و لوازم خانگی، پرندگان، پوشاک، رایانه و اینترنت، جشن و شادمانی، تلفن همراه، رستوران‌ها و تالارهای پذیرایی، سوپر مارکت و خواروبار فروشی‌ها، قهوه خانه‌ها، کیف و کفش چرم، میوه و تره بار، مدیریت و کارمندی، ورزش بانوان و سایر موارد اشاره کرد. امروز تنها کسی که در کشور راجع به امر به معروف جدی وارد کار شده است و به عنوان مهم‌ترین وظیفه‌ احساس تکلیف می‌کند، رهبر معظم انقلاب است که اخیرا نیز درا ین زمینه هشدار دادند که چرا به این قانون امر به معروف اهمیت داده نمی‌شود، مگرا ین دو فریضه جزو قانون اساسی نیست؟ 

پس به نظر شما در امر پژوهش کارهای خوبی انجام شده و ما در این بخش مشکلی نداریم، اما در حوزه اجرا با مشکل روبرو هستیم. دلیل اینکه در موضع اجرایی نتوانستیم موفقیتی به دست آوریم، چیست؟  گاهی به نظر می‌رسد اجرای بد و نادرست یک کار خوب، به اصل کار و نگاه مردم به آن ضربه می‌زند. شاید بتوان گفت نهی از منکر بد، نادرست و خشن اجرا شده است، موافقید؟

این مطلب هم واقعا درست است، اگر کاری انجام نشود بهترا ز این است که یک کار نادرست انجام شود، اینکه عده‌ای امر به معروف را به نحو احسن و درست انجام نمی‌دهند جای شک نیست، اما اینطور هم نیست که همه آنهایی که در رابطه با امر به معروف کار کرده‌اند و می‌کنند نادیده بگیریم و بگوییم که همه اینطور هستند. برخی افراد از احکام، اطلاعات کافی ندارند و با برخوردهای خشن و غیر استاندارد و حتی در مواقعی که شرایط فراهم نیست، امر به معروف می‌کنند. کسی که می‌خواهد امر به معروف کند هم باید شناختش قوی باشد و هم علم و آگاهی داشته باشد. در روایت هم به این موضوع تأکید شده است، روش‌های برخورد با معروف و منکر ممکن است گاهی با کنایه و اخم کردن باشد و گاهی به شیوه دیگری. شاید به راه و روش‌های درست امر به معروف و نهی از منکر پرداخته نشده است. به نظر من برخی آنطور که اسلام خواسته امر به معروف و نهی از منکر نکرده‌اند و ای کاش این کار را انجام نداده بودند. اما عده‌ای هم از راه صحیح به این فریضه پرداخته اند؛ اما متاسفانه در فضای جامعه بیشتر رفتار آن افرادی که به دلیل نداشتن آگاهی و با حالت خشونت با افراد برخورد کرده‌اند در اذهان و افکار عمومی دیده شده است؛ در حالی که همه آمران به معروف و ناهیان از منکر چنین نیستند.

الان می‌بینیم که یک قشر خاصی، مثلاً طلبه‌ها و بسیجی‌ها احساس وظیفه می کنند که به این موضوع بپردازند، گویا آحاد جامعه خودشان را از این موضوع کنار می‌دانند و نمی‌خواهند وارد شوند.

این مسأله به همه مردم مربوط می‌شود و هر مسلمانی چنین وظیفه‌ای دارد و نه فقط مسلمانان و به نظرم غیر مسلمان‌ها هم امر به معروف و نهی از منکر می‌کنند؛ ولی این مسأله در مکتب اسلامی و در فرهنگ و کشور ما به درستی نهادینه نشده است که این اصل علاوه بر اینکه یک فریضه است، از موضوعات فطری بشر هم به شمار می‌آید. گاهی مشاهد می‌کنید در کشورهایی که حتی مسلمان نیستند به این موضوع می‌پردازند. مثلا می‌بینید یک نفر در حال افتادن در چاه است یا راننده‌ای در آستانه تصادف است، فورا به او می‌گویند که مواظب باش؛ پس این یک مسأله فطری است که در کشورهای دیگر هم انجام می‌شود، اما این اصل امر به معروف در مسائل شرعی و عرفی فرهنگ سازی نشده است. امر به معروف از جهتی از امور عقلی هم به شمار می‌آید و باید به آن پرداخته شود و نمی‌توان آن را تنها یک فریضه دینی دانست؛ زیرا سایر ادیان و مردم به این مهم می‌پردازند و آن را در اولویت کارهای خود قرار می‌دهند. البته به غیر از این دلیل که مطرح شد دلیل دیگر نهادینه نشدن و فرهنگ سازی نشدن امر به معروف و نهی از منکر و بی توجهی برخی مسؤولان به این امر مهم است و ما در این زمینه با مشکل اساسی روبه رو هستیم و این فرهنگ برای مدیران و مسؤولان اجرایی در رده‌های مختلف نهادینه نشده است.

در زمان پیامبر(صلی الله علیه واله وسلم) کار به جایی رسید که خلیفه دوم صریحا گفت که من اگر راست رفتم همه حمایت کنید و اگر راست نرفتم جلوی من را بگیرید؛ یعنی جو آن روز اینطور بود و اینطور فرهنگ‌سازی شده بود که حتی مسؤولی مانند خلیفه دوم احساس می‌کرد اگر بخواهد بماند باید به احکام اسلام عمل کند. اما الان مسؤولین احساس می‌کنند اگر احکام اسلام آنطور که باید و شاید اجرا شود و عدالت همه جانبه برای همه اجرا شود شاید برای خودشان هم ضرر داشته باشد. بنابراین به نظر من یکی از دلایل عمده که باید به صراحت گفته شود این است که حاکمان و مسؤولان غیر از رهبر معظم انقلاب یا برایشان جا نیافتاده است یا اینکه بعضی مسائل شخصی اجازه نمی‌دهد و حاضر نیستند که راجع به امر به معروف کار کنند در غیر این‌صورت چه دلیلی دارد مساله مهمی که عقلی و فطری است و اسلام هم اینقدر دستور داده است اجرایی نمی شود. 

روی کلید واژه فرهنگ سازی خیلی تأکید دارید، شیوه فرهنگ سازی باید به چه شکلی باشد؟ یعنی باید چکار کنیم که این موضوع در جامعه ما نهادینه و فرهنگ شود که من طلبه یا خبرنگار یا هر شخص دیگر به این موضوع به صورت صریح بپردازد و آن را اجرایی کند؛ تا کی باید این موضوع ادامه پیدا کند و ما بگوییم که باید فرهنگ‌سازی شود ولی در مرحله اجرا با مانع رو به رو شویم؟ 

همانطور که در امر به معروف همه باید با هم حرکت کنند، در اینجا باید تمام مسؤولان، فرهنگ دوستان و ایرانیان حرکت کنند. در مرحله اول باید مسؤولان رده اول، قانون اساسی را راجع به امر به معروف اجرایی و ابلاغ کنند تا در همه بخش‌ها به‌خوبی اجرا شود و تکالیف و وظایف همه نهادها و دستگاه‌ها مشخص شود تا بدانند در حوزه اجرایی با چه موضوعاتی رو به رو هستند و در این زمینه اقدام جدی صورت بگیرد. دولت باید به صدا و سیما و حوزه علمیه بگوید که شما برای نهادینه شدن این فرهنگ چه کاری می‌توانید انجام دهید. خود حوزویان هم احساس مسؤولیت کنند و برنامه‌ریزی کنند، صدا و سیما، دانشجویان، اساتید، همه گروه‌ها و صنف‌ها در این زمینه اقدام کنند. هر صنفی بررسی کند و جلوی کارهای منکری که در این صنف وجود دارد را بگیرد و کارهای معروفی که باید انجام شود را ترویج کند.

به نظر شما دولتی کردن این موضوع به بیراهه رفتن و فرمایشی شدن این مسئله نیست؟

روحانیت، جوانان، هیأتها این کار را انجام دهند، در رأس آن هم باید دولت باشد، یعنی دولت بگوید که از امسال، یا سال آینده به این بند قانون اساسی را چه کسانی و چطور می‌توانند کمک کنند؟ همانطور که ما برای مسأله اقتصادی از همه کمک خواسته‌ایم به نظرم درا ین مسأله هم باید از همه کمک بخواهیم و هر صنف، گروه، جماعت و امتی به تعبیر قرآن خودشان برنامه‌ریزی کنند، تنها راه هم همین است؛ در قرآن هم آمده است که اگر به این فرهنگ سازی عمل شود به جایی می‌رسیم و ما هما میدوار هستیم.

برخی معتقدند ما امر به حلال و نهی از حرام نداریم و معروف با حلال و منکر با حرام کمی فرق دارد و در اینجا نظر اکثریت و عرف ملاک است. شما این نظر را قبول دارید؟

فکرمی‌کنم منظورشان این باشد که حلال و حرام مشخص است، قطعاً مصادیق حلال و حرام‌ها مصداق معروف و منکر هستند، اما معروف و منکر یک مقدار دامنه وسیع‌تری دارد، نظر من این است که اسلام

می‌گوید به هر چیزی که جا افتاده است امر به معروف و نهی از منکر کنیم؛ معروف آن حلال‌هایی است که برای مردم جا افتاده است و منکر هم آن گناه انی است که برای مردم جا افتاده است؛ لذا وظیفه ما این است که معروف‌ها را نهادینه کنیم و قبح منکرها را هم برای جامعه بیان کنیم؛ اگر این کار را کردیم خود مردم هم به آن عمل می‌کنند. ما باید زشتی گناه را طوری جا بیاندازیم و طوری در جامعه نهادینه کنیم که آنها خود به خود به سوی گناه نروند؛ وقتی به درستی، زشتی حرام و زیبایی حلال برای مردم مشخص شود مردم خود به خود از پلیدی‌ها فاصله می‌گیرند. دایره معروف و منکر وسیع‌تر از حلال و حرام است همانطور که در زیارت آل یاسین آمده است «المعروف ما امرتبه، والمنکر ما نهیتم عنه»؛ همه حلال‌ها معروف هستند، تمام حرام‌ها و گناهان هم منکر هستند، اما وقتی امر به معروف و نهی از منکر به تعبیر من واجب می‌شود که معروف شود، یعنی شما برای مردم آن را روشن کنید.

در حادثه کربلا حضرت سیدالشهدا برای نهی از منکر حکومت حرکت کردند و به شهادت رسیدند. شاید این تعریفی باشد که کمتر به آن پرداخته می شود. آیا این امکان در حال حاضر برای مسلمانان در برابر حکومت‌ها وجود دارد؟

یادم هست که قبل از انقلاب با برخی از بزرگان مانند مرحوم آقای ربانی شیرازی درباره برخی مشکلات جامعه صحبت می‌کردم که می‌توان برای حل مشکلات جامعه بعضی از کارها را انجام داد، چرا در این زمینه اقدامی نمی شود؟ ایشان می‌فرمود که بعضی از علما و طلبه‌های ما نمی‌فهمند یا توجه ندارند که ریشه فساد این حکومت است؛ به همین دلیل است که برخی از مراجع دارالتبلیغ را اداره می‌کنند تا با دولت هم مقداری کنار بیایند؛ اما امام فهمیده است که ریشه فساد حکومت شاهنشاهی است. واقعیت هم‌اینطور بود، می‌گویند که باید از سرچشمه، جلوی فساد را گرفت؛ حکومت‌ها منشاء این حرکات هستند، آن زمان هم امام حسین (علیه السلام) این موضوع را از نزدیک دیدند؛ البته امام علی (علیه السلام) وامام حسن (علیه السلام) هم دیدند ولی آن موقع شرایط آماده نبود. بنابراین ما معتقد هستیم که اگر امام حسن (علیه السلام) زمان امام حسین (علیه السلام) بود یا امام صادق (علیه السلام) زمان امام حسین (علیه السلام) بود و به تعبیر رهبر معظم انقلاب هر کدام از ائمه ما در زمان امام حسین (علیه السلام) بودند همین کار را می‌کردند که امام حسین (علیه السلام) کرد، در واقع به گفته رهبر معظم انقلاب، تمام ائمه یک شخصیت هستند که در زمان‌های مختلف به شرایط زمان هر موقع یک طور عمل کرده‌اند. امام حسین (علیه السلام) دقیقا برنامه داشت که حکومت را ساقط کند، یعنی احساس می‌کرد که با وجود یزید ابن معاویه و نشستن به جای پیامبر (صلی الله علیه واله وسلم) هیچ کاری نمی‌شود کرد، یعنی فایده ندارد؛ مانند امام که واقعا از آن وقت که از 15 خرداد قیام کرد نظرش همین بود که باید ریشه فساد ساقط شود و لذا من می‌گویم که در حال حاضر اگر بخواهیم امر به معروف و نهی از منکر جا بیفتد باید اول از مسؤولان شروع شود، آنها برنامه را بدهند، اصلاً باید ابتدا به باور برسند و بعد هم همه را در این راه بسیج کنند، چون واقعیت این است که «الناس علی دین ملوکهم»، این ثابت شده و روشن است.

وظیفه حوزه و حوزویان را در ترویج درست این موضوع چه می‌دانید؟

البته حوزه در مسائل مختلف مخصوصاً مسائل دینی همیشه پیشرو بوده است؛ در انقلاب هم فرمانده بوده است و باید در حد بالایی کار کند چون آنها هستند که بیشتر آشنا هستند، امر به معروف نه کامل ولی نسبتا برای آنها بیشتر جا افتاده است لذا حوزه هم خودش باید بیاید و برنامه‌ریزی کند، حتی اگر می‌تواند برنامه دهد، صدا و سیما وظیفه‌اش این است، دولت این وظیفه را دارد، دانشجویان، اساتید و... چون بالاخره کارش فرهنگی است و می‌تواند فرهنگ‌سازی کند؛ حتی حوزه می‌تواند حاکمیت و حاکمان را هم توجیه کند و برای آ نها هم این امر را نهادینه کند. اینکه حاکمان آنطور که باید اهمیت نمی‌دهند شاید به این خاطر باشد که برایشان جا نیافتده است؛ مسؤولان باید برنامه ای داشته باشند، بگویند که شما واقعاً معتقد به اسلام هستید و مسلمان هستید، این هم قانونی از قوانین اساسی است، شما چه برنامه ای دارید؟ اگر دارید بسم الله

و اگر ندارید ما حاضر هستیم که برنامه دهیم و حوزه می‌تواند این کار را انجام دهد. واقعا به نظر من مسؤولیت حوزه و کوتاهی‌های حوزه شاید از جاهای دیگر بیشتر باشد و می‌تواند همه را حرکت دهد، هم مسؤولان و هم دیگران را؛ چون بسیاری از مسؤولان حوزوی هستند، اگر حوزوی هم نیستند و شخصی هستند، حوزه را قبول دارند و خودشان مؤمن، مسلمان و متدین هستند. اکثریت قریب به اتفاق حوزه باید این کار را در حد امکان انجام دهند.
منبع : ماهنامه خیمه
حجت‌الاسلام شریفی اقدم معتقد است نهی از منکر نکردن بهتر از انجام نادرستش است