توحید، یگانگی باری تعالی و خداوند را به یكتایی شناختن و تنها او را پرستیدن است. در اهمیت توحید همین بس كه اولین شرط تشرف انسان به آیین حیات‏ بخش اسلام و ورود به ‏آستانه سعادت و رستگاری است. توحید ریشه درخت اسلام است و دیگر تعالیم اعتقادی، اخلاقی و عملی شاخ و برگ و میوه‏ های آن‏ هستند. قلمرو توحید به مرزهای عقاید اسلامی‏ محدود نمی ‏شود، بلکه در دیگر مرزهای تعالیم اسلامی مانند اخلاق و فقه هم نقش اساسی دارد. شالوده نظام اخلاقی بر اصل توحید است و بسیاری از احكام دینی از روح توحیدی اسلام‏ سرچشمه می‏ گیرد. توحید، حیات آدمی را چه در ساحت اندیشه و چه در عرصه كردار و عمل دگرگون می‏ سازد و به آن رنگ و بوی خدایی می‏ بخشد. شعار توحید و یگانگی باری تعالی با تعابیر گوناگونی در قرآن مطرح شده است. به چند نمونه اشاره می‏ شود:«لاَ إِلهَ إِلَّا اللَّه؛ هیچ خدایی جز اللَّه نیست»(صافات،آیه 35)، «لاَ إِلهَ إِلاَّ هُو؛هیچ خدایی جز او نیست».(بقره،آیه163) و «اللّهُ لاَ إِلهَ إِلَّا هُوَ الْحَیُّ الْقَیُّوم؛ خدا، جز او كه زنده پا برجا است، خدایی نمی‏ باشد».(بقره،آیه255) پیامبر اعظم(‏ص) نیز به فرمان الهی اعلام می كند كه سرلوحه رسالت او دعوت مردمان به ‏توحید است:«قُلْ إِنَّمَا أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اللَّهَ وَلاَ أُشْرِكَ بِهِ إِلَیْهِ أَدْعُوا وَإِلَیْهِ مَآبِ. ؛ بگو جز این نیست كه من مأمورم خدا را بپرستم و به او شرك نورزم. به سوی خدا می‏ خوانم وبازگشتم به سوی اوست.»(رعد،آیه36) در یك نگاه كلی توحید به دو قسم نظری و عملی تقسیم می‏ شود. توحید نظری اعتقاد به ‏یكتایی خداوند در ذات، صفات و افعال است. این اعتقاد هرگاه در اعماق جان آدمی ریشه‏ بدواند، به اعمال و رفتار او صبغه الهی می بخشد و كردار او را موحدانه می ‏گرداند. بنابراین‏توحید عملی آن است كه انسان باورهای توحیدی خویش را در صحنه عمل حاكمیت بخشد و به گونه‏ ای عمل كند كه مقتضای اندیشه توحیدی اوست.(18) مهم‏ ترین اقسام توحید نظری عبارتند از: 1. ذاتی، 2. صفاتی، 3. افعالی و مهم ‏ترین جلوه‏ توحید عملی، توحید عبادی است.

1. توحید ذاتی‏توحید ذاتی بدین معناست كه ذات خداوند یكتا بوده و هیچ همتایی ندارد. براساس این ‏توحید ذاتی شامل دو اصل ذیل است.
1. نفی تركیب یا كثرت‏ درون ذاتی: خدا از هر جهت بسیط است و هیچ‏ گونه تركیبی در آن راه ندارد.
2. نفی تعدد یا كثرت برون ذاتی: ذات خدا بی ‏همتا است و هیچ نظیر و شریكی ندارد.
بدین‏ سان توحید ذاتی مبین آن است كه ذات خداوند نه تنها مركب و متعدد نمی‏ باشد، بلكه‏اساساً تركیب یا تعدد ذات الهی محال است. دلیل بر بساطت ذاتی الهی آن است كه قرآن، خداوند را به صفت غنا و بی‏ نیازی توصیف ‏می ‏كند:«یَا أَیُّهَا النَّاسُ أَنتُمُ الْفُقَرَاءُ إِلَی اللَّهِ وَاللَّهُ هُوَ الْغَنِیُّ الْحَمِید؛ ای مردم همه شما نیازمند به خدا هستید و خدا بی ‏نیاز و ستوده شده است».(فاطر،آیه15) از لوازم این صفت آن است كه او در وجود و هستی خود به غیر ذات خویش نیازی ندارد و تركیب ذات او ملازم با نیاز آن ذات به اجزاست و این با غنی مطلق بودن خداوند سازگاری‏ ندارد. دلیل بر بی ‏همتایی خدا آن است كه فرض تعدد واجب الوجود مستلزم مركب بودن ذات ‏واجب الوجود است و چون مركب بودنِ واجب، محال است، تعدد واجب نیز كه مستلزم آن ‏است، محال خواهد بود. قرآن كریم یكتایی و بی‏ همتایی خدا را اعلام می ‏كند:«لَیْسَ كَمِثْلِهِ شَیْ‏ءٌ؛ چیزی كه مانند او نیست»(شوری،آیه11)، «قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَد؛ ای پیامبر بگو كه خدا یكتا و بی ‏همتاست» (توحید،آیه1) و «وَهُوَ الْوَاحِدُ الْقَهَّار؛ و او یگانه و مقتدر است» (رعد،آیه16)

2. توحید صفاتی‏توحید صفاتی یعنی اعتقاد به این اصل كه ذات خدا و صفات او هر چه با یكدیگر تغایر مفهومی دارند، ولی در خارج به وجود واحدی كه همان مطلق است موجودند. بنابراین‏ می ‏توان توحید صفاتی را در قالب سه اصل ذیل بیان نمود:
1. ذات و اوصاف ثبوتی و ذاتی خداوند تنها از نظر مفهوم مغایرند.
2. بین ذات و هر یك از صفات خداوند وحدت عینی و خارجی برقرار است.
3. بین هر یك از اوصاف با سایر اوصاف خداوند وحدت عینی و خارجی برقرار است.
اختلاف ذات با صفات و اختلاف صفات با یكدیگر لازمه محدودیت وجود است. برای‏ وجود لایتناهی هم چنان كه دومی قابل تصور نمی ‏باشد، كثرت و تركیب و اختلاف ذات و صفات نیز متصور نمی‏باشد. حضرت علی‏(ع) می ‏فرماید:«كمال الاخلاص له نفی الصفات عنه لشهادة كل صنعة انها غیر الموصوف و شهادة كل موصوف‏انه غیرالصفة فمن وصف‏اللَّه سبحانه فقد قرنه؛ (كمال توحید)اخلاص برای اوست و كمال اخلاص، سلب صفات از اوست چرا كه هر صفتی ‏گواهی می ‏دهد كه غیر از موصوف است و هر موصوفی گواهی می ‏دهد كه با صفت مغایرت دارد و هر كس خداوند را به صفتی توصیف كند ذات او را مقارن چیزی قرار داده و...» (19) عبارات مولای موحدان علی‏(ع) بیان می ‏كند كه آن دسته از صفاتی كه زائد بر ذات خدا و عارض بر آن باشد منتفی است؛ چرا كه چنین با موصوف خود مغایرت دارد و تلویحاً صفاتی ‏را كه با ذات عینیت داشته و همانند ذات نامحدود و غیرمتناهی است اثبات می‏ كند(الذی ‏لیس لصفته حد محدود)

3. توحید افعالی‏در نگرش اسلامی تنها مؤثر تحقیقی و مستقل در عالم ذات مقدس خداوند است و جز او هیچ موجود دیگری فاعلیت تام و مستقل ندارد. بنابراین توحید افعالی عبارت از اعتقاد به دواصل ذیل است:
1. خدا در انجام افعال خویش یكتا است و هیچ‏ گونه شریك و باوری ندارد، بلكه اساساً وجود یاور برای او محال است.
2. هیچ موجودی غیر از خداوند در فعل خود مستقل و بی ‏نیاز از او نمی‏ باشد و هیچ كاری ‏در عالم صورت نمی ‏گیرد، مگر آنكه با اراده و خواست او باشد.
در نگاه كسی كه اعتقاد به توحید افعالی دارد، تحولات عالم همگی تحت سیطره اراده ‏الهی و با اذن و مشیت خداوند رخ می ‏دهد. پر واضح است این امر منافاتی با اختیاری بودن ‏افعال انسان ندارد؛ زیرا از جمله مقدمات فعل اختیاری، خود اختیار است كه خدا این اختیاررا به انسان تملیك كرده و اراده او بر فعل اختیاری انسان تعلق گرفته است. افزون بر این رهآورد، ایمان به توحید افعالی ترسیم الگوی خاصی برای رابطه انسان با خدای خویش است؛ چرا كه همواره بر خدا توكل می ‏كند و از او یاری می ‏جوید و تحقق هیچ‏ امری را در صورتی كه خدا آن را بخواهد محال نمی ‏بیند. قرآن می ‏فرماید:«قُلِ اللَّهُ خَالِقُ كُلِّ شَیْ‏ءٍ وَهُوَ الْوَاحِدُ الْقَهَّار؛ بگو خداست آفریننده همه چیز و اوست یگانه قاهر» (رعد،آیه16)دلیل اصلی بر توحید افعالی آن است كه تنها موجودی كه قائم به ذات خویش می‏ باشد، خداوند بوده و قوام همه موجودات به اوست و ممكن نیست كه او نیازمند كسانی باشد، كه‏ تمام شئون وجود آنها قائم به اوست. می ‏توان توحید افعالی را بر دو گونه دانست: گونه اول، توحید در خالقیت و گونه دوم توحید در ربوبیت؛ زیرا همان‏ گونه كه خدا تنها خالق مستقل ‏است و هر خلق و ایجادی در طول خالقیت خداوند جای دارد؛ تنها مدبّر مستقل جهان نیز همان است و تدبیر و اراده جهان هم به دست اوست.

4. توحید عملی‏باورهای توحیدی انسان آنگاه كه فعلیّت پیدا كند، در انگیزه‏ ها، منش‏ ها و رفتار او مؤثر می ‏افتد و رنگ و بوی توحیدی به آن می ‏بخشد. چنین انسانی تنها خدا را می ‏پرستد و تنها از او یاری می‏جوید. بدین ‏سان درخت پر بار توحید بر اعمال انسان سایه می ‏گسترد و حیات او را موحدانه می‏گرداند و این همان توحید عملی است. بی‏ گمان جلوه فهم توحید عملی، همان یكتاپرستی یا توحید در عبادت است، چرا كه اگر انواع توحید نظری را در حوزه یكتاشناسی جای دهیم، توحید عبادی همان یكتاپرستی‏ خواهد بود. روشن است كه عبادت آن‏ گونه خضوع و اظهار خاكساری است كه باور خاصی ‏همراه باشد، باور به این كه موجودی كه در برابر او هستیم شایسته الوهیت است. از این ‏رو سجود فرشتگان در برابر آدم عبادت انسان به شمار نمی‏ رود، بلكه فرمانبری از امر خداست و در حقیقت باز هم به عبادت خداوند باز می‏ گردد. برنامه اصلی تمامی فرستادگان الهی دعوت به پرستش خدای یگانه و مبارزه با شرك در عبادت بوده است:«وَلَقَدْ بَعَثْنَا فِی كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولاً أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَاجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ؛ ما در هر امتی پیامبری فرستادیم كه خدای یگانه را بپرستید و از طاغوت اجتناب كنی».(نحل،آیه36)

جمع‏ بندی و نتیجه‏ گیری‏- توحید مهم ‏ترین اصل دین و اساسی ‏ترین اصل دین‏داری است.
- زیربنای تعالیم انبیاء و روح تعالیم كتاب آسمانی قرآن همان توحید است.
- توحید در اصطلاح عبارت است از اعتقاد به یگانگی باری تعالی و یگانه ‏پرستی و قائل ‏شدن به هیچ ‏گونه شریك، مثل، شبیه و مانند برای خداوند در اندیشه و عمل.
- توحید اولین شرط برای تشرف انسان به اسلام است.
- شالوده نظام اخلاقی را بر اصل توحید استوار كرده ‏اند.
- در یك نگاه كلی توحید به دو قسم نظری و عملی تقسیم می‏ شود: اقسام توحید نظری عبارتند از: 1. ذاتی، 2. صفاتی، 3. افعالی، و مهم‏ ترین جلوه توحیدعملی، توحید عبادی است.
- توحید ذاتی یعنی ذات خدا یكتا بود، هیچ همتایی ندارد.
- توحید صفاتی یعنی ذات خدا و صفات او در خارج به وجود واحدی كه همان مطلق ‏است موجودند.
- توحید افعالی بدین معنی است كه تنها مؤثر و مستقل حقیقی در عالم خداوند است.
- وقتی درخت پر بار توحید بر تمام اعمال انسان سایه گسترد و حیات او را موحدانه ‏گرداند، توحید عملی تحقق پیدا می‏ كند و مهم‏ ترین جلوه توحید عملی، یكتاپرستی یا توحید در عبادت است.
_______________________________________________
پی نوشت ها:
18. معارف اسلامی، جمع از نویسندگان، نشر نهاد رهبری، قم، 78، ص 73.
19. نهج ‏البلاغه، خطبه اول، ص 2.
منبع:سراج نت
در نگاه كسی كه اعتقاد به توحید افعالی دارد، تحولات عالم همگی تحت سیطره اراده ‏الهی و با اذن و مشیت خداوند رخ می ‏دهد.