یکی از محورهایی که در کلام رهبری به عنوان پایگاه معنویت معرفی شده و ابعاد آن از نقطه نظر رشد روحی و معنوی مورد توجه واقع شده موضوع خانواده است. از قضا این کانون در بعضی از مکاتب انحرافی که شعارهای معنوی سرداده اند، مورد هجمه واقع شده و حتی این کانون عاطفی در تعارض با عشق و شادمانگی معرفی شده است. مکتب اشو که در کشور ایران چند سالی است به عنوان یک عرفان ترویج میشود، چنین نگرشی را تعقیب میکند.
نگاهی به بخش هایی از کلمات رهبری در باب خانواده جایگاه معنوی خانواده را در رشد اخلاقی و تربیت معنوی افراد روشن میسازد.

تحول معنوی خانواده مبنای پیشرفتاگر شما مى‏شنوید كه در برخى از كشورهاى غربى، فرزند و پدر در یك شهر زندگى مى‏كنند، اما فرزند از پدرش سال به سال احوالى نمى‏پرسد، خانواده‏ها دور هم جمع نمى‏شوند، كودكان از عطوفتهاى پدرانه و مادرانه برخوردار نمى‏شوند، زن و شوهرها جز به موجب یك قرارداد موقت- یك قرارداد قانونى بسته شده است- كنار هم نمى‏نشینند؛ زن یكجا كار دارد، مرد یكجا كار دارد، آخرِ كارِ این، ساعت هشت شب است، آخر كار آن، ساعت ده شب است، بعد یك قرار این با یك دوستى دارد، او قرار با یك همكارى دارد؛ اگر این‏ها را شما مى‏شنوید كه در جایى هست و اگر این‏ها واقعیت دارد، این‏ها دیگر نشانه‏هاى پسرفت است. آن تحولى كه به این چیزها بینجامد، مورد تأیید ما نیست. ما تحولى مى‏خواهیم كه بین پدرها، مادرها، خانواده‏ها، فرزندان، دوستان و همسایگان الفت و محبت بیشتر به وجود آورد؛ تا چهل خانه آن طرف‏تر را شما همسایه‏ى خود بدانید؛ این خوب است. محیط، محیط تراحم و تعاطف باشد؛ همه‏ى افراد جامعه نسبت به همدیگر احساس مسئولیت كنند: «كلكم راع و كلكم مسئول عن رعیته»؛ همه‏ى شما راعى هستید؛ یعنى رعایت‏كننده. همه‏ى شما مسئول از رعیتتان هستید؛ یعنى آن كسى كه مورد رعایت شما باید قرار بگیرد. آن تحولى كه در پیوندها و نظامات اجتماعى به یك چنین حقایقى منتهى بشود، آن پیشرفت است؛ پیشرفت مورد نظر اسلام و جمهورى اسلامى، این است. پیشرفتى كه بر فردمحورى و اباحه‏ى لذاتى كه انسان به طور مطلق دوست مى‏دارد، مبتنى باشد، پیشرفت نیست. دنیاى صنعتى غرب‏ امروز بر این پایه استوار است: اباحه‏ى لذات؛ هر لذتى كه شرطش فقط این است كه تعدى به دیگرى نباشد. هر چیزى كه دوست مى‏دارى، مباح است؛ لذت‏جویى كن. براى همین هم است كه مى‏بینید دیگر این تعبیرات شرم‏آورى كه امروز وجود دارد، حتّى به سطح كلیساهاى آن‏ها هم كشیده شده است! هم‏جنس‏بازیها و كارهاى زشتى كه این‏ها مى‏كنند، ارتباط و اختلاطهاى نامشروع و مستجهن جنسى كه بین این‏ها رایج است، یك روز مخفى بود، همین‏طور بتدریج طورى شده كه امروز یك چیز رایج شده است. دو، سه سال پیش از این، كشیش یك كلیسایى در امریكا اعلام كرد كه من حاضرم دوتا هم‏جنس را كه مى‏خواهند باهم زندگى كنند، عقدشان را بخوانم! این همان لذت‏گرایى است. مى‏گوید از این خوشم مى‏آید، پس باید انجام بدهم. این ممنوع و مطرود است. ما این را پیشرفت نمى‏دانیم.(18/8/85)
مسأله‏ى مادرى، مسأله‏ى همسرى، مسأله‏ى خانه و خانواده‏، مسائل بسیار اساسى و حیاتى است. در همه‏ى طرحهایى كه ما داریم، بایستى «خانواده‏» مبنا باشد. یعنى شما اگر بزرگترین متخصص پزشكى یا هر رشته‏ى دیگرى بشوید، چنانچه زن خانه نباشید، این براى شما یك نقص است. كدبانوى خانه شما باید باشید؛ اصلًا محور این است. اگر بخواهیم تشبیه ناقصى بكنیم، باید به ملكه‏ى زنبور عسل تشبیه كنیم.
كانون خانواده، جایى است كه عواطف و احساسات باید در آنجا رشد و بالندگى پیدا كند؛ بچه‏ها محبت و نوازش ببینند؛ شوهر كه مرد است و طبیعت مرد، طبیعت خام‏ترى نسبت به زن است و در میدان خاصى، شكننده‏تر است و مرهم زخم او، فقط و فقط نوازش همسر است حتّى نه نوازش مادر باید نوازش ببیند. براى یك مرد بزرگ، این همسر كارى را مى‏كند كه مادر براى یك بچه‏ى كوچك آن كار را مى‏كند؛ و زنان دقیق و ظریف، به این نكته آشنا هستند. اگر این احساسات و این عواطفِ محتاج وجود یك محور اصلى در خانه كه آن، خانم و كدبانوى خانه است نباشد، خانواده یك شكل بدون معنا خواهد بود.(14/10/70)
چنین شده است كه امروز در دنیاى سیاه و تلخى كه این بار شامل خود ملتهاى متعلق به قدرتهاى بزرگ نیز مى‏شود ارزشهاى اخلاقى بربادرفته، بنیان خانواده‏ سست و لرزان، دیو الكلیسم و اعتیاد به مواد مخدر از همیشه مسلطتر و جاذبه‏ى معنویت و اخلاق از همیشه كمتر است. ما باید در كشورهاى خود با فساد مبارزه‏اى جدى آغاز كنیم؛ باید بنیان خانواده‏ را محكم و نخستین و اصلى‏ترین پرورشگاه آدمى را كانون محبت، صفا، عاطفه و معنویت سازیم.( 31/ 06/ 1366)
زن محور خانوادهدر این دو، سه دهه‏ى قبل از انقلاب، به خاطر ورود فرهنگهاى اروپایى، بنیان خانواده‏ متزلزل شده بود؛ یعنى حقیقتاً خانواده‏، آن اصالت و ارزش و عظمتى را كه در اسلام و فرهنگ سنتى ما دارد، دیگر نداشت. وقتى خانواده‏ هست، همسر و مادر عضو اصلى است. زن در این مجموعه، جاى بسیار اساسى و رفیعى دارد. به همین خاطر، وقتى اصل خانواده‏ یعنى زن زیر سؤال و متزلزل است، در آنجا هیچ‏چیزى در جاى خودش قرار ندارد. این‏ها بحثهایى است كه واقعاً باید روى آن‏ها خیلى تأمل و تدقیق بشود.(16/10/69)

خانواده محافظ اخلاق جنسیهنر ادیان و بیشتر از همه اسلام در این است كه غرایز جنسى و غریزه‏ى زوج‏طلبى انسان را كه غیر از غریزه‏ى جنسى است در خدمت تشكیل خانواده‏ قرار داده و كارى كرده‏اند كه كانون خانواده‏، با پشتوانه‏ى غریزه‏ى جنسى، یا با پشتوانه‏ى آن غریزه‏ى دیگر كه از غریزه‏ى جنسى عمومیتش بیشتر است تحقق پیدا كند و باقى بماند. بعضیها ممكن است در سنین خاصى نیاز جنسى هم نداشته باشند، اما نیاز به زوج‏طلبى را دارند و مى‏باید زوجى از جنس مخالف را داشته باشند؛ زن و مرد فرقى نمى‏كند. سكن، مایه‏ى آرامش است. ادیان و بیش از همه اسلام این‏ها را پشتوانه‏ى تشكیل خانواده‏ قرار داده‏اند.
اگر انسانها رها بودند كه غریزه‏ى جنسى را هرطور مى‏خواهند، اشباع كنند، یا خانواده تشكیل نمى‏شد، یا یك چیز سست و پوچ و تهدیدپذیر و ویرانى‏پذیر مى‏شد و هر نسیمى او را به هم مى‏زد. لذا در هرجاى دنیا كه مى‏بینید آزادیهاى جنسى هست، در آنجا به همان نسبت خانواده ضعیف است؛ چون مرد و زن براى اشباع این غریزه، احتیاجى به این كانون ندارند. اما در آنجایى كه دین حاكم است و آزادى جنسى نیست، اینجا همه چیز براى مرد و زن هست؛ لذا این، حفظ و نگهداشته مى‏شود.
اصل قضیه این است كه باید كانون خانواده به وجود بیاید؛ اسلام این را خواسته است. شما یك دختر از جایى و یك پسر از جاى دیگرى مى‏آیید و با یكدیگر آشنا و متصل مى‏شوید؛ یك خانواده به وجود مى‏آید. این خانواده، منشأ خیراتى است. در اداره‏ى كشور و اداره‏ى انسانیت، كارهاى عظیمى به عهده‏ى این خانواده است. این، چیز بسیار مهمى است. شما باید این را مواظب باشید و حفظ كنید.(20/4/70)
خانواده مأمور تربیت نسل بالندهاما اگر زن از خانواده‏اى گرفته شد، مرد نمى‏تواند خانواده را حفظ كند. بنابراین، خانواده را زن حفظ مى‏كند.
علّت اینكه اسلام این قدر به نقش زن در داخل خانواده اهمیت مى‏دهد، همین است كه زن اگر به خانواده پایبند شد، علاقه نشان داد، به تربیت فرزند اهمیت داد، به بچه‏هاى خود رسید، آن‏ها را شیر داد، آن‏ها را در آغوش خود بزرگ كرد، براى آن‏ها آذوقه‏هاى فرهنگى- قصص، احكام، حكایتهاى قرآنى، ماجراهاى آموزنده- فراهم كرد و در هر فرصتى به فرزندان خود مثل غذاى جسمانى چشانید، نسلها در آن جامعه، بالنده و رشید خواهند شد. این، هنر زن است‏.(20/12/75)
من دعا و مناجات را از مادرم یاد گرفتم!
آنچه كه آن وقت براى من مطرح بود و عملًا وجود داشت، این بود كه اهل دعا و ذكر و دعاهاى مأثور و اعمالى كه وارد شده بود، بودم. مثلًا یادم است هنوز بالغ نبودم كه اعمال روز عرفه را بجا آوردم. اعمال آن روز، طولانى هم هست لا بد آشنا هستید؛ خیلى از جوانان با آن اعمال آشنا هستند چند ساعت طول مى‏كشد. اعمال، از بعد از نماز ظهر و عصر شروع مى‏شود و اگر انسان بخواهد به همه آن اعمال برسد، شاید تا نزدیك غروب روزهاى نه‏جندان بلند به طول مى‏انجامد.
آن وقت من یادم است كه با مادرم چون مادرم هم خیلى اهل دعا و توجّه و اعمال مستحبّى بود مى‏رفتیم یك‏گوشه حیاط كه سایه بود منزل ما حیاط كوچكى داشت آنجا فرش پهن مى‏كردیم چون مستحب است كه زیر آسمان باشد هوا گرم بود؛ آن سالهایى كه الآن در ذهنم مانده، یا تابستان بود، یا شاید پاییز بود، روزها نسبتاً بلند بود. در آن سایه مى‏نشستیم و ساعتهاى متمادى، اعمال روز عرفه را انجام مى‏دادیم. هم دعا داشت، هم ذكر و هم نماز. مادرم مى‏خواند، من و بعضى از برادر و خواهرها هم بودند، مى‏خواندیم. دوره جوانى و نوجوانى من این‏گونه بود؛ دوره انس با معنویات و با دعا و نیایش.(4/11/76)
خانواده مکان ایجاد معرفت ایمانی
پرسشگر: سؤالم را طور دیگرى مطرح مى‏كنم: شما خدا را چگونه شناختید؟
رهبری: البته من به صورت ایمانى، از خانواده‏ گرفتم و به صورت معرفتى، بعدها با فكر و با مطالعه كتابهاى استدلالى، توانستم به معرفت استدلالى دست پیدا كنم. عزیزان من! مى‏توانم به شما بگویم كه معرفت استدلالى لازم است؛ اما آن چیزى كه انسان را نجات مى‏دهد و به حركت وامى‏دارد، همان معرفت ایمانى است. یعنى وقتى‏كه ابوذر مسلمان شد، پیامبر اسلام نرفته بود برهان نظم و برهان خلف و برهان علّت اولى را براى او بیان كند و بگوید به این دلیل خدایى هست و خدا یكى است و این بتها خدا نیستند. نخیر؛ با آن بیان پُرجاذبه خودش، ایمانى را در دل ابوذر انداخته بود. مى‏دانید، آن بیانى كه بر اثر نورانیّتِ ایمان در دل انسان به وجود مى‏آید چقدر ارزشمند است! حالا چه آن را پدر و مادر به انسان بدهند، چه یك بزرگتر دیگر، چه یك حادثه كه گاهى آن ایمان ناب را به انسان مى‏بخشد كه آن براى انسان، خیلى بیشتر به كار مى‏آید، تا آن استدلالها. اگرچه آن استدلالها حتماً لازم است؛ زیرا در آن ایمانى كه گفتم، ممكن است گاهى وسوسه بشود، بعضى بیایند و خدشه كنند. انسان براى اینكه خودش را از آن وسوسه‏ها به جاى امنى برساند، به آن استدلال احتیاج دارد. آن استدلال، مثل ستون و دیوارى است كه انسان به آن تكیه مى‏دهد و خیالش آسوده است كه جاى وسوسه و دغدغه نیست؛ یعنى كسى نمى‏تواند در انسان، تردید ایجاد كند. اما آن چیزى كه انسان را به كار مى‏آید، به حركت وادار مى‏كند و در میدانهاى زندگى كمك مى‏كند، همان اعتقادى است كه از ایمان، از محبّت، از جاذبه و از شور و عشق، حاصل مى‏شود. (4/11/76)
اعضای خانواده همه پاسبان همند!
من جداً از خانمهاى عزیز این مطلب را مى‏خواهم. مردها در میدان سیاست، در میدان اصطكاكهاى گوناگون، با حوادث مختلفى مواجه مى‏شوند و تأثرات گوناگونى براى آن‏ها پیش مى‏آید كه همسران آن‏ها ضمن اینكه خودشان نقشهاى درخور و قابل توجهى را مى‏توانند در هر عرصه‏یى نشان دهند، این نقش مهم را هم بر عهده دارند كه همسران خود را كه در این صف مقدم مشغول مجاهدت و مبارزه هستند، تقویت و آن‏ها را حفظ كنند. یك مجموعه‏ى به هم‏پیوسته‏ى متواصىِ به حق و متواصىِ به صبر در درون خانواده‏ى مسلمان وجود دارد؛ لذا قرآن مى‏فرماید كه: «قوا انفسكم و اهلیكم نارا وقودها النّاس و الحجارة»؛ هم خودتان را حفظ كنید، هم اهلتان را. این خطاب به مردها و زن‏ها، هر دو، است. اهلِ هر انسانى عبارت است از خانواده‏ و نزدیكان او. زنِ شما، اهلِ شما مردها و مردِ شما، اهلِ شما زنهاست. هم خودتان را از غلتیدن در آتش حفظ كنید، هم اهلتان را حفظ كنید. علاوه بر این، حفظ عناصر اصلى داخل كانون خانواده‏، به حفظ خودِ انسان هم كمك مى‏كند. همسران؛ زن‏ها، مردها را و مردها، زن‏ها را مى‏توانند از لبه‏ى پرتگاه دوزخ نجات دهند و به بهشت بكشانند.(25/5/89)
به فرزندان خود برسید!
نكته‏ى دیگرى كه همین‏جا اضافه مى‏كنم، مسأله‏ى فرزندان ماست. به فرزندانتان برسید؛ «قوا انفسكم و اهلیكم نارا وقودها النّاس و الحجارة». حق نداریم فرزندان را رها كنیم. سعى‏تان این باشد كه ایمانشان را حفظ كنید. كارى نكنید كه ایمان جوانتان، دختر و پسرتان- اگر دانشجوست، اگر كاسب است، اگر مشغول كار دیگر است- به مبانىِ شما متزلزل شود. گاهى انسان با دست و زبانِ بى‏مهار و بیرون از كنترل و با عمل غلطِ خودش كارى مى‏كند كه جوانِ خود را از دین و مبانى دینى و اعتقادات و اصول دور مى‏كند؛ او را بى‏اعتقاد مى‏كند. ما چنین كسانى را داشتیم؛ از هر دو طرف هم ممكن است. گاهى با سخت‏گیرى‏هاى بیجا- كه بنده به سخت‏گیرى‏هاى بیجا اصلًا توصیه نمى‏كنم- و گاهى هم با برخورد تند و تلخ و ترش، بعضى‏ها بچه‏ها را زده مى‏كنند؛ بعضى هم از آن طرف با بى‏مبالاتى‏ها و لاابالى‏گرى‏ها و امكانات بى‏حساب در اختیار بچه‏ها گذاشتن و از هر غلطِ آن‏ها با اغماض چشم‏پوشى كردن، بچه‏ها را با دست خود طرد مى‏كنند؛ در نتیجه بچه فاسد و خراب مى‏شود. باید با منطق و برخورد صحیح و مهربانانه با فرزندان برخورد كرد. «قوا انفسكم و اهلیكم»؛ جوان و همسرتان را باید حفظ كنید؛ این جزو وظایف شماست. این، اثر تشدیدكننده دارد؛ یعنى وقتى در خانواده‏اى، جوان یا یك عضو خانواده‏ خداى نكرده نقطه‏ى ضعفى پیدا كرد؛ مثل لكه‏ى سیاهى شد روى دندان، و میناى دندان در این نقطه خراب شد، بتدریج روى ذهن مخاطبهاى خودش و پدر و مادرش اثر مى‏گذارد و همین‏طور اثرهاى متقابلِ تشدیدكننده دارد؛ در نتیجه آن حقیقت و معنویت را از دست مى‏دهد.
این آیه‏ى شریفه براى من همیشه جالب بوده است: «الّذین آمنوا و اتّبعتهم ذرّیتهم بأیمان الحقنا بهم ذرّیتهم و ما ألتناهم من عملهم من شی‏ء»؛ كسانى كه توانسته‏اند ایمان ذریه‏ى خود را حفظ كنند- و لو عمل ذریه، آن‏چنان برجسته نیست- ما در درجات عالىِ معنوى، ذریه را به آن‏ها ملحق مى‏كنیم. در روایت دارد: «لتقرّ عیونهم»؛ تا چشمهایشان روشن شود. مؤمن كه شما باشید، اگر توانستید بچه‏ى خود را مؤمن بار بیاورید، خداى متعال كمبودهاى این بچه را در قیامت، در بهشت و در عرصات دشوارى كه در برابر شماست، جبران مى‏كند؛ او را به شما مى‏رساند تا چشم و دل شما روشن شود. خدا براى یك مؤمن خیلى ارزش قائل است.
حرف اصلى ما همین‏هایى بود كه عرض كردیم. من و شما اگر بخواهیم راه خود را درست برویم و این كشور از وجود من و شما سود ببرد، راهش این است كه عرض كردیم: باید به فكر دل خودمان، به فكر قیامت خودمان، به فكر فرداى خودمان و به فكر محاسبه‏ى الهى از خودمان باشیم و در این زمینه نسبت به خودمان اغماض نكنیم.(6/8/83)
زن ترویج گر معنویت
همه‏ى ارزشهاى معنوى را مى‏توان از درون كانون گرم خانواده‏- كه محور آن، زن خانواده‏ است؛ كدخداى این مجموعه، آن مجسمه‏ى عاطفه است- بیرون كشید و معنویات را در سطح جامعه گستراند.(25/3/84)
بگذارند ازدواج اسلامى انجام بگیرد. بگذارند ازدواج براى دختر مسلمان و زن جوانى كه در محیط اسلامى است، مثل ازدواج فاطمه‏ى زهرا (س) باشد؛ ازدواجى با پیوند عشقى معنوى‏ و الهى و جوششى بى‏نظیر میان زن و مرد مؤمن و مسلمان و همكارى و همسرى به معناى واقعى بین دو عنصر الهى و شریف، اما بیگانه از همه‏ى تشریفات و زروزیورهاى پوچ و بى‏محتواى ظاهرى. این است ازدواج درست زن مسلمان و تربیت فرزند و اداره‏ى محیط خانه‏ و البته اندیشیدن و پرداختن به همه چیز جامعه و دین و دانش و فعالیت اجتماعى و سیاسى. اسلام، این است.)26/10/68)
حمزه شریفی دوست
صحبت های رهبری از نرم افزار حدیث ولایت استخراج شده و آدرس به شکل درج تاریخ ذکر شده است.
منبع:پرسمان
مسأله‏ى مادرى، مسأله‏ى همسرى، مسأله‏ى خانه و خانواده‏، مسائل بسیار اساسى و حیاتى است. در همه‏ى طرحهایى كه ما داریم، بایستى «خانواده‏» مبنا باشد. یعنى شما اگر بزرگترین متخصص پزشكى یا هر رشته‏ى دیگرى بشوید، چنانچه زن خانه نباشید، این براى شما یك نقص است. كدبانوى خانه شما باید باشید؛ اصلًا محور این است. اگر بخواهیم تشبیه ناقصى بكنیم، باید به ملكه‏ى زنبور عسل تشبیه كنیم.