آیا دنیا روی ماهی و شاخ گاو سوار است!؟ابان بن تغلب می‌گوید: از امام صادق(ع) پرسیدم: زمین بر چه چیزی استوار است؟ امام(ع) فرمود: بر ماهى، گفتم: ماهى بر چه چیزی استوار است؟ فرمود: بر آب، پرسیدم آب بر چه چیز؟ فرمود: بر صخره (سنگ سخت) پرسیدم: صخره بر چه چیز؟ فرمود بر شاخ گاوى راهوار، گفتم گاو بر چه استوار است؟ فرمود: بر خاک نمناک، گفتم: خاک نمناک بر چه چیز؟ فرمود: هیهات، که در این‌جا دانش دانشمندان گم گشته است.‏

نکاتی پیرامون اصل حدیث

حدیث مورد بحث، از جهت سندی صحیح است.
مشابه این حدیث، روایت طولانی دیگری از امام صادق(ع) است که معروف به حدیث «زینب عطر فروش» می‌باشد. زینب عطر فروش از پیامبر اکرم(ص) دربارهٔ عظمت و جلالت خداوند می‌پرسد و آن‌حضرت در بخشی از سخن خویش به طبقات آسمان و زمین اشاره می‌فرماید که از جهت دلالت شباهت زیادی به حدیث مورد پرسش دارد. همچنین در برخی از منابع اهل سنت نیز شبیه این احادیث با اندک تفاوتی از محمد بن کعب، سدی و جابر بن عبدالله انصاری نقل شده است.
برخی از مفسّران در ذیل تفسیر آیهٔ شریفهٔ «لَهُ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی الْأَرْضِ وَ ما بَیْنَهُما وَ ما تَحْتَ الثَّرى»، حدیث مورد بحث و نیز حدیث زینب عطر فروش را آورده‌اند، و تا حدودی به یکی از این دو حدیث استناد کرده‌اند.‏
شرح و بررسی حدیث  

برخی از علما روایت مزبور را شرح داده‌اند و به زوایای مختلف آن پرداخته که فشرده‌ای از آن در ذیل بیان می‌شود. واژه‌های کلیدی این حدیث به ترتیب عبارت‌اند از:

زمین
ماهى (حوت)
آب
صخره
شاخ گاو
خاک نمناک
چیزی که دانشمندان از درک آن عاجزند.
پرسش‌های ابان بن تغلب از امام صادق(ع) و پاسخ‌های آن‌حضرت، یک مصاحبهٔ علمی و اعتقادی است که می‌توان از چند جهت به آن نگریست: 

 جهت اول: از نظر ساختمانى و ساختاری؛ یعنی این‌که ساختمان و ساختار زمین و پایه‌هاى آن تا هرجا که باشد به عنوان یک ساختمان هفت طبقه تنظیم و روى هم چیده شده است.

جهت دوم: از نظر عمرانى و آبادی و نیز دوره‌هاى زندگى تاریخى بشر بر روى زمین؛ یعنی عمران و آبادى زمین از روز اول تکوین و اجتماع بشرى بر چه پایه‌ای بوده و بر چه عواملى استوار شده است. در این صورت، ماهی بیان‌گر زندگى آبرومندانه بشر است؛ زیرا در ابتدای آفرینش، تشکیل اجتماع‏ و عمران و آبادی در کنار نهرها و دریاها بوده و اولین خوراک معمولى او از شکار ماهى تأمین می‌شده است. پس می‌توان ماهى را رمزی برای دوران ابتدایى زندگى بشر دانست. ممکن است منظور ابان بن تغلب، پرسش از آغاز شروع این‌گونه زندگانى بشر باشد و منظور امام صادق(ع) این باشد که، زندگى بشر با خوراک ماهى و شکار از نهر و دریا همراه با دوران زندگانى حجرى او بوده و هزارها سال طول کشیده است. سپس زندگانى دوران حجرى بشر در سیر تکامل به دوران زراعت و کشت گندم و حبوبات منتقل شده است که به وسیله گاو و آهن انجام می‌گرفت. بنابراین، گردش عمران و آبادی زمین و زندگانى بشر بر پایهٔ کشت و زراعت است که به نیروى شاخ گاو از دوران بسیار قدیم تا حتی عصر حاضر در برخی مناطق اداره می‌شود؛ هر چند امروزه بیشتر کشت و زرع به وسیله مکانیزه و تراکتور انجام می‌گیرد. و گاو که کار زراعت را انجام می‌دهد بر خاک نمناک و با رطوبت استوار است. مقصود این است که زندگى زراعتى که روى شاخ گاو نر می‌چرخد بر زمین خاکى و آب کافى استوار است و گاو ابزارى است که در زمین نمناک و با رطوبت می‌تواند تولید زراعت کند.

اما این‌که زمین با رطوبت بر چه چیزی استوار می‌شود؛ ممکن است مقصود پرسش از سر انجام زمین و پایان زندگانى بشر باشد، و ممکن هم است مقصود پرسش از چگونگی زراعت به صورت نوین باشد که جانشین زراعت با گاو می‌شود؛ مانند زراعت با ابزار صنعتى امروزه. پاسخ امام صادق(ع) به این پرسش به هر دو معنا می‌تواند نظر داشته باشد که دوران پایان عمر زمین که به رستاخیز می‌کشد یا دوران تبدیل وضع‏ زراعت با گاو به زراعت با ماشین با علم دانشمندان آن زمان بسیار دور است و هنوز بدان راه پیدا نکرده و در وادى فهم دانشمندان آن زمان گم است. از این‌رو، در آن زمان، میسّر نبوده است که امام صادق(ع) در پاسخ چیزی غیر از این پاسخ بفرماید.

جهت سوم: طرح سؤالات از نظر علمى و فیزیکى و فهم رموز نظم زمین و مواد شیمیایى آن؛ یعنى به چه وسیله‌ای زمین در قرارگاه معیّن خود در بخش ثابتى از فضا برقرار است و از مدار مقرّر خود این طرف و آن طرف نمی‌رود؟ که امام(ع) در پاسخ می فرماید: بر ماهى؛ یعنى زمین بر طبیعت سرد و آبگون خود استوار است. این معنا، رمز قوّهٔ دافعه است که بر اثر برودت و سردى در نهاد زمین به وجود آمده و آن را در فاصله معیّنى از مرکز خورشید و سیّارات دیگر مستقر و ثابت نگه‌داشته است. این قوّهٔ دافعه، به واسطهٔ واژه «حوت» (ماهی) –به صورت رمزی- بیان شده است.

و این قوّهٔ دافعه -که به کلمه حوت تعبیر شده است- بر آب که مایه برودت و سردی است. و آب بر مواد سخت و سنگین زمین که سرد شده و به صورت کوه و لنگر دریاها در آمده است. این معنا، موافق با آیاتی از قرآن کریم است که کوه‌ها را به عنوان صخره‌هاى کره زمین تعبیر کرده است، از آن جمله: «و در زمین، کوه‏هاى ثابت و پابرجایى قرار دادیم، مبادا آنها را بلرزاند! و در آن، درّه‏ها و راه‏هایى قرار دادیم تا هدایت شوند». همچنین می‌خوانیم: «و زمین را بعد از آن گسترش داد، و از آن آب و چراگاهش را بیرون آورد، و کوه‌ها را ثابت و محکم نمود».

و صخره بر روى شراره‌هاى شاخ که به شکل مایع است. توضیح این‌که در حقیقت این صخره‌هاى سخت قشر زمین بمانند درپوش محکمى است که روى شرارهٔ مایع مذاب درون آن قرار دارد و همچون شاخ گاو نر جهش می‌زنند تا سر برآورند. اگر کوه‌هاى آتش‌فشان خاموش را در نظر بگیریم که چگونه در هنگام آتش‌فشانى شعله‌هایى از دهانهٔ آن بیرون می‌آید. و پس از صخره شدن این مواد، بمانند درپوشى در روى این شاخ قرار گرفته و آن را نگه می‌دارد. و واژهٔ «أملس» هم این معنا را تأیید می‌کند؛ چرا که ملاست به معنای نرمی و ضد خشونت است. در این صورت تعبیر از مایع مذاب قسمت درونى زمین که قشر جامد و صخره‌مآبى بر آن احاطه دارد به «ثور أملس» تعبیر شده است. و اگر تعبیر «ثور املس» را به معناى جهنده نرمى بدانیم، مقصود مایع درونى زمین است که به‌طور استعاره کلمهٔ «قرن» بدان اضافه شده است. و یا این‌که «ثور املس» به معناى گاو نرم اندام و هموار پشت است که به طور استعاره و تشبیه در معنای گفته شده بکار رفته است.

این مایع درونى زمین دارای خاک با رطوبت و نمناک است؛ یعنى ماده‌اى که آب را تشکیل می‌دهند عبارت‌اند از: اکسیژن و هیدروژن؛ یا منظور امام صادق(ع)، ذرّات اصلى ماده است که داراى قوّه و نیروى جنبش است که از نظر طبیعى مبدأ پیدایش همه موجودات مادى است و به ناچار ماده و نیرویى حرکتى باشد تا موجودى مادى پدید آید. این ماده و قوّه نخستین از مشکل‌ترین مسائل علوم طبیعى امروزه است و بزرگ‌ترین دانشمندان در تصویر حقیقت آن حیران و عاجز مانده‌اند و هنوز نتوانسته‌اند پی ببرند که آیا دو چیز هستند یا یک چیز و آن یک چیز ماده است یا قوّه! و کلمهٔ «الثرى» که در پاسخ امام است، به معنای «اثر» باشد که در اصطلاح دانشمندان طبیعى عرب زبان امروزه یک بطن عمیقی از ماده و یا اثر عمیق آن ماده است.

اما «ثرى»؛ یعنى مادهٔ اولیه و یا گازى که در درون زمین است، به چه چیزی تجزیه و تحلیل می‌شود، این‌جا است که دانش دانشمندان به آن نرسیده و از فهم آن عاجز مانده‌اند. بنابراین، اگر پرسش بر وجه اول (ماده اولیه) حمل شود، مقصود امام صادق(ع)، فهم نهان ماده نخستین خواهد بود که حقیقت این ماده بسیار دور از فهم دانشمندان است. و اگر پرسش بر وجه دوم (گاز در درون زمین) معنا شود، منظور از سخن آن حضرت این است که هنوز قرنها –نسبت به زمان ابان بن تغلب- باید بگذرد تا دانش بشر به پایه‌اى برسد که بتواند حقیقت گاز و اجزاء درونى آن را تشخیص دهد و آن را تجزیه و تحلیل نماید.

 اکنون باید یادآور شد که طرح این مصاحبه از دیدگاه اول که پرسش از طبقات و پایه‏هاى ساختمانى زمین است معقول به نظر نمی‌آید، نه از نظر پرسش و نه از نظر پاسخ و نمی‌توان آن را منسوب به اصحاب دانشمند امام صادق(ع) دانست و به شخصیتى‏ مانند ابان بن تغلب که یکی از دانشمندان بنام دوران خود بوده است نسبت داد. با مدح‌های بلیغ و فضل و دانش شگرفى که رجال‏شناسان اسلام -از موافق و مخالف- دربارهٔ ابان بن تغلب بیان کرده‌اند نمی‌توان گفت که او به یک مسأله مسلّم آگاهی نداشته و جاهل بوده است؛ چرا که زمین کره‌ای است در فضا و از همه طرف به هوا برخورد دارد و روى پایه‏اى ساخته نشده است؛ و این مسأله هزارها سال پیش از دوران ابان بن تغلب مسلّم شده بود و کوچک‌ترین دانشمندان آن را می‌دانستند، به ویژه این‌که در زمان امام صادق(ع) که اسلام در محیط جهان گسترش پیدا کرده بود، و دانشمندان یونان، ایران، مصر و کشورهاى دیگر جزو سازمان فرهنگى اسلام شده بودند و در محیط کوفه که محل نشو و نماى ابان بود و به دانشگاه جندی شاپور نزدیک بود و در کنار مدائن پایتخت علمى و فلسفى دولت ساسانیان ساخته شده بود، هرگز نمی‌توان گفت ابان بن تغلب از ساختمان‏هاى طبقاتی زیر زمین خبر و آگاهی نداشته و از امام صادق(ع) پرسش کرده و آن حضرت نیز روى این دیدگاه به او پاسخ داده است.

نارواتر این که، امام صادق(ع) با این‌گونه پرسش موافقت کرده و براى زمین و پایه‏هاى آن، این اطلاعات را تحویل ابان بن تغلب داده است، چنانچه نمی‌توان تصوّر کرد که کسى چنین مضمونى را به نام مصاحبه‌اى میان ابان بن تغلب و امام صادق(ع) جعل کرده باشد؛ زیرا دربارهٔ ساختمان زمین چنین عقیده‌اى از خرافى‏سرایان هم در هیچ کجا به نظر نرسیده است تا این خرافه را درباره امام جعل کرده باشند؛ زیرا همان‌طور که گفتیم مسأله کروى بودن زمین و معلّق بودن آن در فضا به اعتبار مرکز ثقل جهان مادى که یک اصل فلسفه یونانى است در این دوره معروف و مسلّم بوده است و در محافل نیمه علمى هم به چنین سخن‌ها دم زدن میسّر نبوده تا برسد به محفل علمى کشّاف حقایق امام جعفر صادق(ع) و دانشمندى چون ابان بن‏ تغلب.

به هر حال، با ملاحظه این که سند این روایت هم صحیح است، نمی‌توان آن را کنار گذاشت.
اما به طور کلی؛ حدیث مورد بحث در بیان حقایقى دربارهٔ عالم هستی است؛ لذا برخی از علما از توضیح و شرح آن دوری کرده و آن را به اهلش واگذار کرده‌اند. و برخی دیگر غیر از آنچه گفته شد، تفاسیر دیگری از این حدیث نیز ارائه داده‌اند.
منبع:آسمونی
ممکن است تا به حال شنیده باشید که کرهٔ زمین بر ماهی و ماهی بر شاخ گاو نر بنا شده است. اما آیا این نقل قول واقعیت دارد؟