چکیدهدائره المعارف قرآن لیدن، در مقالات متعددی گاه به صورت محوری و گاه در ضمن موضوعات دیگر، به بحث پیرامون أهل البیت(ع) ـ توسط پژوهشگران مسلمان و عمدتاً غیرمسلمان ـ پرداخته است. یكی از مقاله های مهم در این موضوع، مقاله «خانواده پیامبر» نوشته «علی آسانی» می باشد. نظریه ارایه شده در این مقاله دو ركن اساسی است:اول) گاهی منظور از «اهل بیت» و «خانواده پیامبر» دو تعبیر از یكسری افراد خانواده است که شامل همسران، دختر، داماد و نوادگان ایشان، می باشد و گاهی افراد خاصی از این گروه مدّ نظر می باشد.دوم) هدف اصلی قرآن از پرداختن به مسأله «أهل البیت»(ع)دیده نشده و تفاوتی میان ایشان و دیگر افراد خانواده پیامبر(ص) و خانواده سایر پیامبران در آیات قرآن لحاظ نشده است.از آنجا كه نظریه های ذكر شده متأثر از مبانی فكری گروهی از اهل تسنن و برگرفته از برخی روایات شاذ در كتاب های آنان بوده كه مخالف دلالت های قرآنی و احادیث قطعی صادر شده در این زمینه است، از چند جهت قابل نقد می باشد که در این نوشتار به آن پرداخته می شود.مقدمهخانواده (اهل بیت) پیامبر(ص)، هم به جهت قرابت با حضرت محمد(ص) و هم به لحاظ توجه خاصی كه در آیات قرآن به ایشان شده است، موضوع بسیاری از مقالات و پژوهش های مسلمانان و مستشرقان شده است، از جمله در دائره المعارف قرآن، دو مقاله به این بحث اختصاص یافته است،[1] و در بسیاری از مقالات دیگر نیز به آن اشاره شده است،[2] اما به علت گستردگی و حجم مسائل طرح شده، در این نوشتار فقط به بحث پیرامون مقاله «خانواده پیامبر» پرداخته می شود. در این راستا پس از بیان مفاد مقاله، مطالبی پیرامون نویسنده آن و سپس بررسی و نقد محتوای مقاله ارایه می گردد:

1ـ مفاد مقاله «خانواده پیامبر»با مطالعه دقیق مقاله، دیدگاه نویسنده آن به شرح زیر قابل استنتاج است:
ـ علت پرداختن قرآن به موضوع «خانواده پیامبر»، متمایز ساختن ایشان از سایر مسلمان ها به دلیل گرایش عمومی قرآن برای مبالغه در حق خانواده و ذریه بیشتر پیامبران است؛
ـ در آیات قرآن «خانواده پیامبر» و «أهل البیت» دو تعبیر یکسان از افرادی هستند كه اولاً در آیه 41 سوره انفال و آیه 7 سوره حشر مصادیق «ذی القربی» شمرده شده اند و ثانیاً در آیه 33 سوره احزاب به جایگاه ویژه «عصمت» آنها اشاره شده است. آیات حجاب سوره احزاب نیز كه خطاب به زنان پیامبر(ص) به جهت حفظ مقام والای آنان در جامعه نازل شده و نیز لعن شدید خائنین به خانواده پیامبر(ص) از جمله ابولهب و همسرش در قرآن، در زمره آیات مربوط به شأن اهل بیت لحاظ می شود.
ـ مصادیق ذی القربی و«أهل البیت» در سایر دیدگاه های ارایه شده در تفاسیر مسلمانان عبارتند از: «أهل قریش» ـ قبیله پیامبر ـ یا «طایفه بنی هاشم» یا به نظر شیعه «خانواده نزدیك پیامبر(ص)» شامل: فاطمه(س)، علی(ع)، حسن(ع)، حسین(ع) و نوادگان آن ها.
ـ شیعه برای این تفسیر به تعدادی روایت تاریخی در مورد «حدیث كساء» استناد می كند كه پیامبر(ص) یكبار خانواده خود را زیر عبای خود جمع كرده، آن ها را «أهل البیت» خطاب كرده و برای محفوظ ماندن آن ها دعا كردند.

2ـ درباره نویسنده مقاله [3]آقای «علی آسانی»، مستشرق مسلمان آفریقایی تبار، پروفسور در رشته زبان و فرهنگ های هنری اسلامی و عضو هیئت علمی دانشگاه هاروارد می باشد، ایشان مسلّط به زبان های «اردو، هندی، گجراتی، سندی و سواحیلی» بوده و نیز دانش خواندن كلاسیك زبان های «عربی»، «فارسی»، «فرانسوی» و «آلمانی» را داراست.
سمت های دانشگاهی او در دانشگاه هاروارد طی چند دهه اخیر عبارت است از:
الف) استاد مسلمان در فرهنگ هند در سال 1984 ـ 1983؛
ب) استادیار مسلمان فرهنگ هند در سال های 1989 ـ 1984؛
ج) دانشیار مسلمان فرهنگ هند در سال های 1992 ـ 1989؛
د) استاد تمرین زبان و فرهنگ هند در سال های 2008 ـ 1992؛
هم چنین استاد زبان و فرهنگ های اسلامی، كمیته مطالعه دین و زبان های شرق و تمدن نزدیك 2008؛ وی صاحب تألیفات فراوانی به صورت كتاب و مقاله بوده كه برخی از آن ها عبارت است از:
ـ كتاب «مطالعه اردو» آشنایی با رشته، انتشارات دانشگاه ییل، 2007م؛
ـ كتاب «مطالعه اردو» (مقدمه ای بر فیلمنامه)، انتشارات دانشگاه ییل، 2007م؛
ـ كتاب «تجلیل از محمد(ص)» (نمای پیامبر اسلام(ص) در موسیقی شعر)، همكاری نویسنده، انتشارات دانشگاه كارولینای جنوبی 1995م؛
ـ كتاب راهنما، برای توسعه برنامه هویت برای جوانان مسلمان مهاجر در شمال آمریكا، همكاری نویسنده، 1996 م.
از مقالات متعدد وی كه در دائره المعارف ها و مجلات تخصصی آمریكا از جمله دائره المعارف اسلام (آمریكانا) به چاپ رسیده است، می توان به دو مقاله «علی بن ابیطالب(ع)» و «خانواده پیامبر(ص)» در دائرهالمعارف قرآن لیدن اشاره كرد.
ایشان تاكنون غیر از مسئولیت های اصلی نامبرده، برخی مسئولیت های مرتبط را نیز دارد از جمله:
ـ مشاور علمی دانشگاه تگزاس در خصوص توسعه آموزش اسلام در چارچوب های جدید در مدارس جوامع مسلمان تگزاس و هم چنین مدارس منتخب در آفریقا و آسیا؛
ـ مشاور انجمن آسیا، در مرکز ادیان نیویورک؛
ـ عضو هیئت مدیره اجرایی مؤسسه آمریکایی مطالعات هند.
او در سال 2002 «مدال بنیاد دانشگاه هاروارد» را به خاطر سهم برجسته ای که در مطالعات و ارایه مقالات مربوطه داشته، به خود اختصاص داده است.
بر اساس آن چه از سابقه تدریس و موضوع کتاب ها و مقالات وی بر می آید، «علی آسانی» یک مستشرق «اسلام شناس» نبوده بلکه مستشرقی مسلّط به «فرهنگ» و «زبان» ملت های شرق آسیا به خصوص هند بوده و به خاطر این که خود مسلمان است، موضوع «اسلام» و برخی مفاهیم آن را در ضمن مطالعات مربوط به فرهنگ مردم شرق آسیا، پی گیری کرده و درباره آن به نگارش کتاب و مقاله پرداخته است، در حالی که پژوهش در متن قرآن کریم و فهم تفسیر آیات آن نیازمند مطالعه و تسلط بر مبانی و روش های مختلف خاص این مقوله است.

3ـ بررسی مقاله «خانواده پیامبر(ص)»
3ـ1ـ نقاط قوّت مقالهمقاله «خانواده پیامبر»، نقاط قوّتی دارد كه به آن اشاره می شود:
الف ـ از لحاظ ساختاری؛ این مقاله با مقدّمه خوب، کافی و مناسبی شروع شده و در ادامه بحث اصلی و محوری بدون حاشیه پردازی، خلاصه و مفید ارایه شده است و در نهایت پایان بحث دارای جمع بندی شایسته ای است که از نقاط قوّت مقاله به شمار می روند.
ب ـ از لحاظ محتوایی؛ اشاره به مقام عصمت و سرمشق حقیقی بودن «اهل بیت(ع)» از نظر شیعه، مطلب حقّی است كه درآثار مستشرقان سابقه زیادی ندارد.

3ـ2ـ ضعف های محتوایی مقاله و نقد آنمقاله «خانواده پیامبر(ص)» در كنار نقاط قوّتی كه به آن اشاره شد، دارای برخی اشكالات و نقاط ضعفی است كه از لحاظ اهمّیت، درجات مختلفی از شدّت و ضعف دارند، ولی در این نوشتار به همه آن ها ـ به همان ترتیبی كه در مقاله آمده است ـ پرداخته شده است:

الف) چرا قرآن كریم چندین بار از خانواده پیامبر(ص) سخن به میان آورده است؟نویسنده مقاله «خانواده پیامبر(ص)» با مطرح كردن این بحث و محدود كردن پاسخ آن به:
«1ـ متمایز كردن خانواده پیامبر از بقیه مسلمانان؛ 2ـ گرایش عمومی قرآن برای مبالغه در حق ذرّیه بیشتر پیامبران».
مطلب را عقیم گذارده و هدف متعالی قرآ ن از بحث درباره «أهل البیت»(ع)را نادیده گرفته است.
بررسی: در قرآن كریم به تناسب بحث انبیای گذشته و بیان سرگذشت اقوام آن ها، گاه به خانواده پیامبران نیز اشاره شده است، از جمله:
ـ حضرت آدم(ع) و همسرش در قصّه آغاز آفرینش آدم (بقره/30ـ37؛ اعراف/ 19ـ23؛ طه/ 115ـ122 و مریم/ 42ـ9) و دو پسر ایشان در قصه قربانی (مائده/ 27 تا 31).
ـ حضرت نوح(ع) و همسرش (تحریم/ 10) و پسرش در ماجرای طوفان (هود/ 42 ـ 47).
ـ حضرت ابراهیم(ع) و عمویش آزر در اول رسالت (انعام/ 74) و همسر و فرزندانشان (هود/ 69ـ 76 و سوره ابراهیم آیه 35 به بعد).
ـ حضرت موسی(ع)، مادر، خواهرش (قصص/7ـ13)، همسر و پدر همسرش (قصص/ 23ـ29) و... .
لازم به ذکر است که:
اولاً: آیاتی كه خانواده پیامبران در آن مطرح شده اند نسبت به پیامبرانی كه فقط نام خودشان در قرآن آمده و هیچ اشاره ای به خاندانشان نشده، بسیار كمتراند؛
ثانیاً: در همان مواردی هم كه اشاره ای به خانواده پیامبری شده است، هیچ گرایشی برای مبالغه در حق آنها در قرآن دیده نمی شود بلكه فقط به جهت هدف غایی سوره، در خلال آیاتی ماجرای برخی از انبیا و خانواده ایشان آورده شده است؛
ثالثاً: در پیشگاه خداوند متعال و در بیان قرآن كریم، هیچ امتیاز خاصّی به دلیل قرابت و خویشاوندی با انبیاء وجود ندارد، چنان كه در مواردی خانواده پیامبران مذمّت شده اند و داستان آن ها به عنوان عبرت در قرآن آورده شده است، مانند همسر حضرت نوح وحضرت لوط(ع) یا پسر حضرت نوح(ع). (تحریم/ 10 و هود/ 42 تا 47).
تنها در آیه 33 سوره آل عمران: (إِنَّ اللّهَ اصْطَفَى‏ آدَمَ وَنُوحاً وَآلَ إِبْرَاهِیمَ وَآلَ عِمْرَانَ عَلَى الْعَالَمِینَ) امتیاز خاصی درباره «آل ابراهیم(ع)» و «آل عمران» مطرح شده است كه طبق نظر مفسّران مراد از آل ابراهیم، نسل مطهر و ذریّه پاك ایشان مانند انبیاء بنی اسرائیل و نسل اسماعیل(ع) و اشرف ایشان حضرت محمد(ص) می باشند و آل عمران نیز جزو ذرّیه ابراهیم(ع) هستند و مخصوصاً بیان شده اند، پس منظور از آل ابراهیم بعضی از ذرّیه طاهر و مطهر ایشان اند نه همه آن ها. (طباطبایی، محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، 3/ 166)، لذا وقتی «أهل بیت پیامبر اسلام(ص) در قرآن در آیات متعدّدی، از سایر مسلمانان متمایز می شوند، علت را باید مهم تر دانست و درباره آن تأمّل كرد.

ب) آیات مربوط به خانواده پیامبر در قرآن و بررسی اجمالی آنـ دسته ای از آیات در قرآن كریم مربوط به همسران پیامبر(ص) می باشد که عبارتند از:
1ـ (یَا نِسَاءَ النَّبِیِّ مَن یَأْتِ مِنكُنَّ بِفَاحِشَه مُّبَیِّنَه یُضَاعَفْ لَهَا الْعَذَابُ ضِعْفَیْنِ)؛ «اى زنان پیامبر! هر كس از شما [كار] زشت آشكارى [به جا] آورد، براى او عذاب دو چندان افزوده مى‏شود»، (احزاب/ 30 ـ 31).
2ـ (یَا نِسَاءَ النَّبِیِّ لَسْتُنَّ كَأَحَدٍ مِنَ النِّسَاءِ إِنِ اتَّقَیْتُنَّ)؛ «اى زنان پیامبر! (شما) هم‏چون یكى از زنان (معمولى) نیستید»، (احزاب/ 32ـ34).
3ـ (یَا أَیُّهَا الْنَّبِیُّ قُلْ لِأَزْوَاجِكَ وَبَنَاتِكَ وَنِسَاءِ الْمُؤْمِنِینَ یُدْنِینَ عَلَیْهِنَّ مِن جَلاَلبِیبِهِنَّ)؛ «اى پیامبر! به همسرانت و دخترانت و زنان مومنان بگو: «از پوشش‏هاى بلند (چادرمانند) شان به خودشان نزدیك كنند»، (احزاب/ 59).
4ـ (یَا أَیُّهَا النَّبِیُّ قُل لِأَزْوَاجِكَ إِن كُنتُنَّ تُرِدْنَ الْحَیَاه الدُّنْیَا وَزِینَتَهَا فَتَعَالَیْنَ أُمَتِّعْكُنَّ وَ...)؛ «اى پیامبر! به همسرانت بگو: اگر زندگى دنیا و زیور آن را مى‏خواهید، پس بیایید تا شما را بهره‏مند سازم ...»، (احزاب/ 29 ـ 28).
5 ـ (یَاأَیُّهَا النَّبِیُّ إِنَّا أَحْلَلْنَا لَكَ أَزْوَاجَكَ اللَّاتِی آتَیْتَ أُجُورَهُنَ...)؛ «اى پیامبر! در واقع، ما براى تو حلال كردیم همسرانت را كه مَهرشان را پرداخته‏اى...»، (احزاب/ 50).
6ـ (یَا أَیُّهَا النَّبِیُّ لِمَ تُحَرِّمُ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكَ تَبْتَغِی مَرْضَاتَ أَزْوَاجِكَ ...)؛ «اى پیامبر! چرا چیزى را كه خدا بر تو حلال كرده (بر خود) ممنوع مى‏كنى، در حالى كه خشنودى همسرانت را مى‏طلبى؟! ...»، (تحریم/ 1).
7ـ (النَّبِیُّ أَوْلَى‏ بِالْمُؤْمِنِینَ مِنْ أَنفُسِهِمْ وَأَزْوَاجُهُ أُمَّهَاتُهُمْ...)؛ «پیامبر نسبت به مؤمنان از خودشان سزاوارتر است و همسرانش مادران ایشان هستند...»، (احزاب/ 6).
8 ـ (... وَمَا كَانَ لَكُمْ أَن تُؤْذُوا رَسُولَ اللَّهِ وَلاَ أَن تَنكِحُوا أَزْوَاجَهُ مِن بَعْدِهِ أَبَداً...)؛ «... و براى شما (جایز) نیست كه فرستاده خدا را آزار دهید و نه هرگز همسرانش را بعد از او به همسرى (خود) درآورید...»، (احزاب/ 53).
9ـ (وَإِذْ أَسَرَّ النَّبِیُّ إِلَى‏ بَعْضِ أَزْوَاجِهِ حَدِیثاً...)؛ «و (یاد كن) هنگامى را كه پیامبر با برخى از همسرانش سخنى پنهانى گفت...»، (تحریم/ 3).
10ـ (تُرْجِی مَن تَشَاءُ مِنْهُنَّ وَتُؤْوی مَن تَشَاءُ...)؛ «(نوبت) هر كدام از آن (همسر)ان را كه مى‏خواهى به تأخیر مى‏اندازى...»، (احزاب/ 51).
ـ دسته دیگری از آیات مربوط به خانواده پیامبر(ص) به حقوق و فضایل خاصّ «أهل بیت» پیامبر(ص) اشاره می كند:
1ـ (وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُم مِن شَیْ‏ءٍ فَأَنَّ لِلّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِی الْقُرْبَى...)؛ «و بدانید كه هر چیزى از غنیمت به دست آورید، پس یك پنجم آن فقط براى خدا و براى فرستاده‏[اش‏] و براى نزدیكان [او] ...»، (انفال/ 41).
2ـ (قُل لاَ أَسْأَلُكُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلَّا الْمَوَدَّه فِی الْقُرْبَى...)؛ «بگو: از شما هیچ پاداشى بر این (رسالت) نمى‏طلبم، جز دوستى در (مورد) نزدیكان»، (شوری/ 23).
3ـ (مَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى‏ رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى‏ فَلِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِی الْقُرْبَى...)؛ «آنچه از (غنایم) اهل آبادى‏ها كه خدا به فرستاده‏اش بازگردانده است، پس فقط براى خدا و براى فرستاده‏[اش‏] و براى نزدیكان [او]»، (حشر/ 7).
4ـ (قُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَكُمْ وَنِسَاءَنَا وَنِسَاءَكُمْ وَأَنْفُسَنَا وَأَنْفُسَكُمْ ...)؛ «بگو: بیایید پسرانمان و پسرانتان، و زنانمان و زنانتان، و خودمان و خودتان را دعوت كنیم»، (آل عمران/ 61).
5ـ (... إِنَّمَا یُرِیدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَیُطَهِّرَكُمْ تَطْهِیراً)؛ «خدا فقط مى‏خواهد پلیدى را از شما خاندان (پیامبر) ببرد و كاملاً شما را پاك سازد»، (احزاب/ 33). با توجه به مفهوم هر دو دسته از آیات و مقایسه اجمالی مدلول آن ها با یك دیگر می توان به این نتیجه رسید كه:
اولاً: در دسته اول فقط حرمت خاصّی برای همسران پیامبر(ص) در بحث ازدواج بعد از پیامبر(ص) مطرح شده كه این به خاطر احترام خاصّ شخص پیامبر اكرم(ص) است ـ این مطلب از متن آیات مشهود است ـ .
ثانیاً: در سایر احكام كه در دسته اول بیان شده، همسران پیامبر(ص)، به لحاظ قرار گرفتن در كانون توجه مردم (منزل پیامبر(ص)) مورد تأكید و شدّت بیشتری در خطاب قرار گرفته اند. و به عنوان نمونه آیات حجاب هیچ اختصاصی به همسران پیامبر ندارد بلكه حدود شرعی پوشش برای هر زن مسلمانی را بیان كرده و این مطلب مورد اتفاق فقها ومفسران است.
ثالثاً: همسران پیامبر(ص) هم در بعضی آیات مورد اخطار و توبیخ قرار گرفته اند و مانند سایر مردم احتمال خطا و اشتباه در اعمال و رفتار آنان داده شده است.
رابعاً: آیات دسته دوم، مشخصاً امتیازات خاصّی برای «ذوی القربی» قایل شده اند و قابل قیاس با بیان قرآن درباره خانواده سایر پیامبران و حتّی قابل قیاس با خانواده بزرگ پیامبر(ص) كه شامل همسرانشان می شود، نمی باشد.
نتیجه اینكه نباید مسأله «ذوی القربی» را با «خانواده پیامبر(ص)» و خانواده سایر پیامبران خلط كرد و یکسان دانست.

ج) علت لعن ابولهب و همسرش در قرآنسوره «تبّت» یا «مسد»، سوره كوتاهی از جزء سی ام قرآن مجید است كه «مكّی» است و در اوایل بعثت پیامبر اكرم(ص) نازل شده است.
شأن نزول این سوره، طبق نقل مشهور تفاسیر از «ابن عباس» این است که: هنگامی كه آیه (وَأَنذِرْ عَشِیرَتَكَ الْأَقْرَبِینَ) نازل شد و پیامبر(ص) مأموریّت یافت فامیل نزدیك خود را به صورت علنی و آشکارا انذار كند و به اسلام دعوت نماید، پیامبر اكرم(ص) بر فراز كوه صفا آمد و فریاد زد: یا «صباحاه»!
هنگامی كه مردم مكه این صدا را شنیدند گفتند: كیست كه فریاد می كشد؟
گفته شد «محمد است»، جمعیت به سراغ حضرتش رفتند، او قبائل عرب را با نام صدا زد که با صدای او جمع شدند، فرمود به من بگویید: اگر به شما خبر دهم كه سواران دشمن از كنار این كوه به شما حمله ور می شوند، آیا مرا تصدیق خواهید كرد؟
در پاسخ گفتند: ما هرگز از تو دروغی نشنیده ایم.
فرمود: انی نذیرلكم بین یدی عذاب شدید: «من شما را در برابر عذاب شدید الهی انذار می كنم» (شما را به توحید و ترك بت ها دعوت می نمایم).
هنگامی كه ابولهب این سخن را شنید گفت: تباًلك! أما جمعتنا الا لهذا؟! «زیان و مرگ برتو باد! آیا تو فقط برای همین سخن ما را جمع كردی»؟!
در این هنگام بود كه این سوره نازل شد: (تَبَّتْ یَدَا أَبِی لَهَبٍ وَتَبَّ) زیان و هلاكت بر دستان ابولهب باد كه زیانكار و هلاك شده است.
بعضی در اینجا افزوده اند هنگامی كه همسر ابولهب (ام جمیل) با خبر شد كه این سوره درباره او و همسرش نازل شده، به سراغ پیغمبر اكرم(ص) آمده در حالی كه آن حضرت را نمی دید، سنگی در دست داشت و گفت: شنیده ام «محمد» من را هجو كرده، به خدا سوگند اگر او را بیابم با همین سنگ بر دهانش می زنم! من خودم نیز شاعرم، سپس به اصطلاح اشعاری در مذمّت پیغمبر(ص) و اسلام بیان كرد». (مكارم شیرازی، ناصر و دیگران، تفسیرنمونه، 27/ 413؛ طباطبایی، محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، 20/ 378؛ طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، 10/ 559 و تفاسیر: «قرطبی»: «درالمنثور»؛ «رازی» و «فی ظلال القرآن» ذیل آیات مورد بحث).
در زمینه آزار و اذیت های «ابولهب و همسرش» نسبت به پیامبر(ص)، در راه دشمنی با اسلام و جلوگیری از تبلیغ آن، در كتب تفاسیر، اخبار و روایات فراوانی وجود دارد، اما نكته قابل تأمّل اینكه در هیچ كدام از منابع، دشمنی با خانواده پیامبر، مطرح نشده است، لذا این سخن نویسنده مقاله خانواده پیامبر(ص) كه ابولهب و همسرش در برابر خانواده پیامبر مورد لعن شدید قرار گرفته اند، بی اساس است.

د) تفسیر شیعه از «ذی القربی»نویسنده مقاله خانواده پیامبر(ص)، آیات 41 سوره انفال و 7 سوره حشر را مورد اعطای غنائم جنگی به خاندان پیامبر(ص) می داند كه مطابق نظر اهل سنّت می باشد، در حالی كه طبق نظر علمای شیعه این اموال به «ذی القربی» اختصاص دارد كه دارای مصادیق خاصی از خاندان پیامبر می باشند نه همه آن ها، هر چند علمای شیعه با استناد به روایات تفسیری ذیل آیه خمس، سادات یتیم و مسكین و در راه مانده را نیز مستحق خمس می دانند.
علامه طباطبایی(ره)، ذیل آیه 41 سوره انفال مطلب فوق را مسلّم و روایاتِ در مورد آن را متواتر می داند (المیزان فی تفسیر القرآن، 9/ 104) و معتقدند كه آیه مربوط به خمس در مورد همه درآمدها و دارایی ها می باشد نه فقط غنائم جنگی و از آنجا كه زكات و صدقه بر اهل بیت(ع) و ذریّه آنها حرام می باشد، خدا به عنوان موهبتی، خمس را حق ایشان می داند. همچنین در آیه 7 سوره حشر، طبق روایات از ائمه(ع)، مراد «ذی القربی» أهل البیت(ع) هستند و یتیمان و مساكین و ابن سبیل در ادامه آیه، از ذرّیه ایشان هستند. (طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، 4/ 534ـ 543)
هرچند در مورد آیه 7 سوره حشر، طبق تفسیر مجمع البیان، همه فقها قائلند كه یتیمان و مساكین و ابن سبیل در آیه از عموم مردم اند نه فقط سادات و این نظر نیز شاهد روایی دارد. (طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، 9/ 261)
روایات دالّ بر تفسیر «ذی القربی» به «أهل بیت(ع)» در كتب روایی بسیاری آمده است، از جمله: جلد 15، 19، 24، 25، 45، 77، 93، 96 و 99 «بحارالانوار» و مخصوصاً كتاب الخمس در جلد 96 بحارالانوار و هم چنین «وسائل الشیعه» كتاب الخمس، ابواب قسمه الخمس.

هـ) دلایل شیعیان برای تفسیر «أهل البیت» به «پنج تن آل عبا»نویسنده مقاله «خانواده پیامبر(ص)» در بیان نظر شیعه در تفسیر «أهل البیت(ع)» می نویسد:
«شیعه در راستای تكریم علی بن ابیطالب(ع) و فرزندش به عنوان وارثان حقیقی پیامبر(ص)، معمولاً واژه «أهل البیت» را خانواده نزدیك پیامبر می داند، یعنی دختر ایشان فاطمه(س) و داماد ایشان علی(ع) و دو پسر او ـ حسن و حسین(ع) ـ و نوادگان آن ها» و مدّعی است دلیل شیعه فقط استناد به چند روایت تاریخی درباره حدیث كساء است كه پیامبر(ص) فقط یكبار (!) ایشان را جمع كرده و خانواده خود نامید!

بررسی و نقداولاً: حقیقت آن است كه شیعه برای این تفسیر، ادلّه فراوانی دارد، از جمله شواهد درون متنی آیه تطهیر از جمله: دلالت واژه «أهل البیت»؛ كاربرد ضمیر مذكر«كم» در این عبارت ـ با توجه به ضمایر قبل و بعد از آیه كه همگی مؤنث هستند ـ ؛ أدات حصر «إنما»؛ كلمه «الرجس» كه به معنای مطلق آلودگی است؛ كلمه «یرید الله» كه حكایت از اراده الهی در پاكی و عصمت «أهل البیت» دارد، عصمتی كه بر اساس آیات و روایات فقط مخصوص پیامبر(ص) و مصادیق «اهل البیت» ـ از نظر شیعه ـ به دلیل جایگاه امامت و مرجعیت خاص آن ها در امر دین و دنیا، می باشد. (ر.ك: تفاسیر شیعه ذیل آیه شریفه و نیز: ایلقار زاده، اسماعیل، تفسیر تطبیقی آیه تطهیر) و روایات فراوانی در خصوص سبب نزول آیه و حدیث كساء كه متواتر یا لااقل مورد اجماع علمای شیعه و سنی است (ر.ك: رضایی، نقد مقاله فاطمه(س)، قرآن پژوهی خاورشناسان، ش 4/ 74 و 75) و هم چنین شواهد تاریخی از رفتار و قول پیامبر(ص) قبل و بعد از نزول آیه شریفه كه طبق قولی تا شش ماه بعد از نزول آیه به هنگام نماز صبح از كنار خانه حضرت زهرا می گذشت و آنان را به این صورت برای نماز صبح صدا می كرد: «الصلوه یا أهل البیت إنما یرید الله لیذهب عنكم الرجس اهل البیت ویطهركم تطهیرا» (معارف/ مباحثی در تاریخ وعلوم قرآن/342؛ به نقل ازسنن ترمذی). اخبار در این باره از شش تا نوزده ماه نوسان دارند كه این اختلاف به مدت حضور راوی در نماز و مشاهده او از رفتار پیامبر (ص)دارد (ایازی، نقد مقاله خانواده پیامبر و أهل البیت(ع)، قرآن پژوهی خاور شناسان، ش4/ 52) اما همگی حاكی از شیوه عملی پیامبر (ص) در تعیین مصداق «أهل البیت» می باشد.
ثانیاً: مصادیق اهل بیت پیامبر(ص) و وارثان حقیقی ایشان، طبق نظر شیعه همه نوادگان امام حسن(ع) و امام حسین(ع) را در بر نمی گیرد، بلكه تنها فرزندان معدودی از نسل امام حسین(ع) و آن هم تنها معصومین از آنان (امام سجاد(ع)؛ امام باقر(ع)؛ امام صادق(ع)؛ امام كاظم(ع)؛ امام رضا(ع)؛ امام جواد(ع)؛ امام هادی(ع)؛ امام عسگری(ع) و امام عصر (عج)) به عنوان مصادیق اهل البیت(ع) و جانشینان پیامبر(ص) مطرح هستند. (كلینی، محمد بن یعقوب، اصول الكافی، ج 1 و 2، كتاب الحجه، ماجاء فی الاثنی عشر و النّص علیهم) هر چند سادات دیگر چه حسنی و چه حسینی به علّت ذریه الرسول بودن، مورد احترام هستند.
روایات در زمینه معرفی مصادیق اهل البیت(ع) و ائمه(ع) بعد از پیامبر(ص)، از طرق متعدد اهل سنت و شیعه به قدری زیاد است كه بعضی از علما ادّعای تواتر معنوی، در این باره كرده اند حداقل این است كه این احادیث مشهور نزد عامّه و خاصّه است، هر چند الفاظ این گونه روایات در بعضی توصیفات مختلف است، اما مضمون مهم آنها یكی است و آن این كه پیامبر(ص) بهترین اشخاص بعد از خود را برای رهبری امّت در طول سال ها تا آخرالزمان، معین كردند و عدد ائمه(ع) طبق نص روایات فقط و فقط «12» نفر می باشند نه كمتر و نه بیشتر. (ری شهری، محمد، أهل البیت(ع) فی الكتاب و السنّه، 78)
ثالثاً: پیامبر اكرم(ص) بیشتر از یك مرتبه اهل بیت(ع) را در مصداق مشخص كردند و در موارد مختلف پنج تن(ع) را مشخصاً، اهل بیت خود نامیدند و این مطلب شواهد روایی و تاریخی دارد كه به طور خلاصه به آن اشاره شد و توضیح بیش تر نیز خواهد آمد.

و) بررسی محتوایی حدیث كساءنویسنده مقاله خانواده پیامبر، درباره تفسیر «اهل البیت(ع)» توسط حدیث كساء چنین نوشته است: «شیعیان در مقام اثبات این تفسیر به تعدادی روایت تاریخی استناد می كنند كه یك مرتبه پیامبر(ص)، فاطمه، علی، حسن و حسین(ع) را در زیر پوشش (كساء) خود جمع كرد و آن ها را با عنوان خانواده خویش خطاب كرد و برای محفوظ ماندن آن ها، دعا نمود».
گذشته از آن كه حدیث كساء از لحاظ سندی مستفیض بلكه در حدّ متواتر است، حادثه كساء به قدری در تاریخ قطعی است كه در جامعه اسلامی آن روز به عنوان «روز كساء» مشهور شده بود. (ری شهری، محمد، أهل البیت فی القرآن والسنّه، 35 به نقل از: الخصال 2/ 550؛ الغدیر 4/ 40).
این كه هدف پیامبر(ص) از جمع آوری آن پنج تن در زیر عبای خود و آن بیانات چه بوده؟ آیا فقط چنان كه نویسنده مقاله پنداشته ، می خواستند برای محفوظ ماندن آن ها دعا كنند؟! یا این كه غرض مهمی داشتند كه نقل متواتر آن حدیث و شهرتش میان مردم، خود گواه بر اهمیت و خاصّ بودن آن امر دارد، با تأمل در متن حدیث روشن می شود.
برای روشن شدن موضوع خلاصه ای از حدیث مذکور بیان می شود:
پیامبر(ص) وارد منزل همسر محترمشان ام سلمه شدند و از ایشان خواستند كه به احدی اجازه ورود ندهد (با توجه به این كه منتظر خبر مهمّی از جانب وحی درباره نزدیكانشان بودند و البته دخترشان فاطمه زهرا(س) و همسر و فرزندانشان از بقیه مستثنی بودند).
حضرت زهرا(س) غذایی تهیه كرد و برای پدرشان آوردند و طبق امر ایشان حضرت علی(ع) و پسرانشان را نیز دعوت كردند. ام سلمه به خواست پیامبر(ص) در گوشه ای دیگر از منزل مشغول به عبادت شدند و پیامبر(ص) و آن پنج نفر مقدّس، مشغول صرف غذا شدند (با اینكه عادت همیشگی پیامبر(ص) صرف غذا به همراه یكی از همسرانشان بود) وقتی آن جمع دور هم بودند، جبرئیل نازل شد و آیه 33 سوره احزاب (إِنَّمَا یُرِیدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَیُطَهِّرَكُمْ تَطْهِیراً) را بر پیامبر(ص) نازل کرد.
در آن هنگام پیامبر(ص) عبای خویش را بر سر حضرت علی(ع)، امام حسن(ع)، امام حسین(ع) و حضرت زهرا(س) كشیدند و با دست راست به سوی پروردگار، این گونه دعا كردند:
«اللهم هؤلاء أهل بیتی وخاصّتی، اللّهم أذهب عنهم الرّجس وطهرهم تطهیراً». ام سلمه متوجه این ماجرای نورانی شد و نزد ایشان آمد و خواست كه از زمره آنان شود ولی پیامبر(ص) عبا را نگه داشتند و مانع ورود ایشان شدند، ام سلمه پرسید: آیا من از اهل بیت نیستم؟ پیامبر فرمودند: تو از همسران رسول خدا و بر خیر هستی. (ری شهری، محمد، اهل البیت فی القرآن والسنّه، 36 و 37؛ طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیرالقرآن، 9/44؛ مجلسی، محمد باقر، بحارالانوار، 22/ 245 و 494)
با توجّه به مفهوم مشهور حادثه كساء و جمله معروف حدیثِ كساء، روشن است كه غرض پیامبر(ص) فقط دعا كردن برای خانواده خاصّ خود، نبوده بلكه هدف مهم و حیاتی ایشان تعیین مصداق واژه «أهل البیت(ع)» برای همیشه در تاریخ اسلام بوده است.
دعای خاصّ پیامبر(ص) و متصل بودن حادثه و حدیث كساء به نزول آیه تطهیر و جوّ خاصی كه در ماجرای آن روز حاكم بوده، همگی حاكی از آن كه حدیث كساء در بیان و تفسیر آیه تطهیر صادر شده است و الاّ معنی نداشت و سابقه نداشت كه پیامبر(ص) اجازه ورود كسی به خانه شان راه ندهند و حتی از همسرشان دعوت نكنند كه سر سفره غذا با ایشان بنشیند و از ورود او به جمع خاصّ ممانعت نمایند.
نقل شده است كه پیامبر(ص) از آن پس تا آخر عمر مباركشان، هر روز صبح، اهل كساء را با ندای «اهل البیت» صدا می كردند و به نماز صبح دعوت می كردند. این نیز تأكیدی بر اهمیّت حدیث كساء در تفسیر «اهل البیت(ع)» و مشخص شدن جایگاه اهل البیت(ع) می باشد. (ری شهری، محمد، اهل البیت فی القرآن و السنّه، 38)

ز) بررسی شأن نزول سوره «دهر»مقاله «خانواده پیامبر(ص)» مدّعی است كه بعضی از مفسران شیعه معتقدند كه سوره انسان (كه مردمانی را كه خوبی را بر بدی ترجیح می دهند، ستایش می كند) به طور خاص به منظور بازگو نمودن اخلاقیّات اهل البیت(ع) نازل شده است.

نقدروایت مربوط به شأن نزول سوره «هل أتی» از روایاتی است كه در میان اهل سنّت مشهور بلكه متواتر است و علمای معروف و بزرگ اهل سنّت این حدیث را در كتاب های خود آورده اند. (امینی، عبدالحسین، الغدیر، 3/107 تا 111؛ احقاق الحقّ، 3/ 157 تا 171) و اما علمای شیعه همه اتفاق نظر دارند كه هجده آیه (از آیه 5 تا 23) یا مجموع این سوره درباره یكی از افتخارات و فضائل مهم حضرت علی(ع) و فاطمه زهرا(س) و فرزندانشان، نازل شده است، بنابراین ادعای این كه فقط بعضی از مفسّران شیعه این شأن نزول را پذیرفته اند، بسیار غیرواقعی و غیر منصفانه است.

شأن نزول سوره دهر روایات تفسیریابن عباس می گوید: حسن و حسین(ع) بیمار شدند، پیامبر(ص) با جمعی از یاران به عیادتشان آمدند و به علی(ع) گفتند: ای ابوالحسن! خوب بود نذری برای شفای فرزندان خود می كردی، علی(ع) و فاطمه(س) و فضّه كه خادم آن ها بود نذر كردند كه اگر آنها شفا یافتند سه روز، روزه بگیرند (طبق بعضی از روایات حسن و حسین(ع) نیز گفتند ما هم نذر می كنیم روزه بگیریم). چیزی نگذشت كه هر دو شفا یافتند در حالی كه از نظر مواد غذایی دست خالی بودند، علی(ع) سه من جو قرض نمود و فاطمه(س) یك سوم آن را آرد كرد و نان پخت، هنگام افطار سائلی بر در خانه آمد و گفت: السلام علیكم أهل بیت محمد(ص) مستمندی از مستمندان مسلمان هستم، غذایی به من بدهید، خداوند به شما از غذاهای بهشتی مرحمت كند، آن ها همگی مسكین را بر خود مقدّم داشتند و سهم خود را به او دادند و آن شب جز آب ننوشیدند.
روز دوم را هم چنان روزه گرفتند و موقع افطار وقتی كه غذا (همان نان جوین) را آماده كرده بودند یتیمی بر در خانه آمد. آن روز نیز ایثار كردند و غذای خود را به او دادند (بار دیگر با آب افطار كردند و روز بعد را نیز روزه گرفتند).
در سومین روز اسیری به هنگام غروب آفتاب بر در خانه آمد، باز سهم غذای خود را به او دادند. هنگامی كه صبح شد، علی(ع)، دست حسن(ع) و حسین(ع) را گرفته بود و خدمت پیامبر(ص) آمدند. هنگامی كه پیامبر(ص) آن ها را مشاهده كردند. دیدند از شدت گرسنگی می لرزند، فرمود: این حالی را كه در شما می بینم برای من بسیار گران است، سپس برخاست و با آنها حركت كرد، هنگامی كه وارد خانه فاطمه(س) شدند، دیدند در محراب عبادت ایستاده، در حالی كه از شدّت گرسنگی شكم او به پشت چسبیده و چشمهایش به گودی نشسته، پیامبر ناراحت شدند. در همین هنگام جبرئیل نازل شد و گفت: ای محمد! این سوره را بگیر، خداوند با چنین خاندانی به تو تهنیت می گوید، سپس سوره «هل أتی» را برای او خواند (بعضی گفته اند كه از آیه (إنّ الأبرار) تا آیه (كَانَ سَعْیُكُم مَشْكُوراً) كه مجموعاً هجده آیه است در این موقع نازل گشت). (طباطبایی، محمد حسین، المیزان فی تفسیرالقرآن، 20/132 تا 138 و طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، 10/ 404)

جمع بندی و نتیجهبا توجه به متن مقاله ونقدی كه درباره آن گذشت می توان گفت:
1ـ بحث «أهل البیت» در آیات قرآن، تفاوت اساسی با بحث خانواده پیامبران و نیز خانواده بزرگ پیامبر ـ شامل همسران ایشان ـ دارد. قرآن كریم هرگاه سخن از خانواده پیامبران به میان آورده، به انتسابشان به آن پیامبران تأكید داشته است، اما آنگاه كه درباره «أهل البیت»(ع) و فضایل ایشان سخن گفته، گذشته از انتسابشان به پیامبر(ص) و با تأكید بر فضایل خود «أهل البیت»(ع) مطالبی را بیان نموده است.
2ـ در منطق قرآن كریم، خانواده پیامبران ونیز خانواده گسترده پیامبر اسلام(ص) مورد تمجید صرف واقع نشده وانتساب افراد به پیامبران ،دلیل حقانیت وفضیلت ایشان نبوده است؛ بلكه اعمال و رفتار آن ها در تبعیت یا عداوت نسبت به پیامبران، براساس معیارهای حقیقت سنجیده شده ، قضاوت عادلانه ای از آن تصویر شده است، آنگاه به دلیل انتساب آن ها به پیامبران و سر شناس بودنشان و نیز به دلیل هدفی متعالی از نزول آیات و سور، برای مخاطبان معرفی شده اند و این روند، تحت سنت كلی قرآن برای الگو وعبرت دهی به مردم، لحاظ می شود.
3ـ «أهل البیت»(ع) و «ذی القربی» در آیات قرآن، طبق نظر مفسران شیعه و برخی از اهل سنت، مصادیقی جز حضرت علی(ع)، فاطمه(س)، حسن(ع) وحسین(ع) نداشته و براساس احادیث روایت شده از پیامبر(ص) فقط نه نفر از نسل امام حسین(ع) در مقام و منزلت، جزو «أهل البیت (ع)» نامبرده شده اند.
4ـ مجموع آیات فراوانی كه در شأن أهل البیت (ع) نازل شده،حاكی از مقام خاص معنوی و مرجعیت دینی ایشان و لزوم مراجعه و تبعیت مردم از آن ها برای سعادت در امر دین و دنیا، است.
5ـ نویسنده مقاله برای ارایه دیدگاه های خود در این مقاله،تتبع كافی در منابع ـ به خصوص منابع شیعه ـ نداشته، یا نخواسته است كه نظرات مفسران شیعه را ذیل آیات مورد بحث به طور صحیح گزارش كند.

منابع:1.قرآن كریم
2.امینی، عبدالحسین احمد، الغدیر، بیروت، دارالكتب العربی، الطبعه الثالثه، 1387 هـ . ق.
3.ایازی، سید محمد علی، بررسی و نقد مقاله های خانواده پیامبر و اهل بیت(ع)، مجله قرآن پژوهی مستشرقان، شماره چهارم، مركز تحقیقات قرآن كریم المهدی، بهار و تابستان 1387.
4.حرعاملی، محمدحسن، وسائل الشیعه، عبدالرحیم الربانی شیرازی، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، الطبعه الخامسه، 1430 هـ . ق.
5.راغب اصفهانی، حسین، مفردات ألفاظ قرآن، محقق: صفوان عدنان داوودی، دمشق، دارالقلم، الطبعه الأولی، 1416 هـ . ق.
6.رضایی اصفهانی، محمد علی، نقد مقاله «فاطمه»(س)، مجله قرآن پژوهی مستشرقان، شماره چهارم، مركز تحقیقات قرآن كریم المهدی، بهار و تابستان 1387.
7.سیوطی، جلال الدین، الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور، بیروت، دارالفكر، 1414 هـ . ق.
8.طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسه الأعلمی للمطبوعات، الطبعه الثانیه، 1392 هـ . ق.
9.طبرسی، أمین الذسلام، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، 1379 هـ . ق.
10. عبدالباقی، محمد فؤاد، المعجم المفهرس لألفاظ القرآن الكریم، قاهره، المطبعه دارالكتب المصریه، 1364هـ . ق.
11. كلینی، محمد بن یعقوب، اصول كافی، صادق حسن زاده، قم، انتشارات قائم آل محمد(ص)، چاپ دوم، 1385هـ . ش.
12. مجلسی، محمد باقر، بحار الأنوار، بیروت، دار إحیاءالتراث العربی، الطبعه الثالثه المصححه، 1403هـ . ق.
13. محمدی ری شهری، محمد، أهل البیت فی الكتاب والسنه، قم، دارالحدیث، الطبعه الثانیه، 1375هـ . ش.
14. مكارم شیرازی، ناصر و دیگران، تفسیر نمونه، تهران، انتشارات دارالكتب الاسلامیه، چاپ 29، بهار1372هـ ش.
Jane Dammen Maculiffe (General Editor) ;Encyclopaedia of quran(EQ); Leiden :Brill;2001-2006.

پی نوشت ها--------------------------------------------------------------------------------
[1] »Family of the Prophet«. 2002, vol. 2, pp. 176 _ 177.
»People of the House«. 2004, vol. 4, pp. 48-53.
[2] "Ali b.Abitalib."2001,Vol.1,pp.62-63
"Fatima."2002.vol.2,pp.192-194.
"Shi,a."2004,Vol .4,pp.591-592.
"Shiism and the Quran"2004,vol.4,pp.593-604
[3] The Family Of The Prophet
منبع : پرسمان
یكی از مقاله های مهم در این موضوع، مقاله «خانواده پیامبر» نوشته «علی آسانی» می باشد. نظریه ارایه شده در این مقاله دو ركن اساسی است