 ـ حضرت موسی(ع) به قومش گفت: « إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً ــ همانا خدا امر می كند شما را كه گاوی را ذبح كنید!»
خداوندا! به ما توفیق بده كه گاو نفسمان را سر ببریم تا شیطان نتواند ما را بدوشد.
ـ هر گاه دعا می كنی، خوب دقّت كه مبادا خدا را با نوكر یا غول چراغ جادو اشتباه نگرفته باشی! برخی ها یادشان می آید بناست ما بندگی او را بكنیم نه او بندگی ما را.
در ادامه، مطالبی هم در باب خداشناسی تقدیم می داریم.
ـ خدا كیست؟ عمده عامل شك درباره ی خدا یا انكار خدا، یا شكّ درباره ی یگانگی او و دومی بردار نبودن او، و كمال محض بودن او، نداشتن تصوّر درستی از خداست. لذا شخص ابتدا تصوّری نادرست از خدا پیدا می كند و خدایی توهّمی برای خود می سازد و آنگاه آن را ردّ می كند یا درباره اش گرفتار شبهات غیر قابل حلّ می شود.
باید توجّه داشت كه واژه ی خدا و معادلهای متعدّد آن در زبانهای گوناگون، لفظی تك معنایی نبوده در هر فرهنگ و دین و مذهب و مكتبی و بلكه پیش هر كسی معنایی خاصّ دارد. برای مثال خدای مدّ نظر مسیحیان، یك اَبَر انسان و یك پدر آسمانی است كه در ضمن، نقش خالقیت و ربوبیّت نیز دارد؛ و می تواند به صورت بشر (عیسی مسیح) در آمده فدای گناهان مردم شود. یا خدای مطرح در كتاب مقدّس جعلی یهودیان، خدایی است كه گاه ناتوان و جاهل نیز هست؛ و برخی اوقات از كار خود اظهار پشیمانی هم می كند. یا خدای واحد زرتشتیان قادر به خلقت مستقیم موجودات نیست لذا دو منشاء خلقت آفریده است تا آنها موجودات خیر و شرّ عالم را پدید آورند. یا خدای مورد نظر علمای اشعری مذهب، خدایی است كه اوصافش عین ذاتش نبوده در اتّصاف به عالمیّت و قادریّت و امثال آنها محتاج به علم و قدرت و امثال اینهاست كه خارج از ذات خدا بوده ازلی هستند. یا خدای حكیم مشائی، علّت العلل است نه علّت مستقیم تك تك امور. یا در بحث تشكیك وجود، خدا به عنوان بالاترین مرتبه ی وجود فرض می شود. خدای عوام شیعه هم همان خدای بالاسر است، یا همان اوستا كریم است. خدای متكلّم شیعه هم همان ناظم و محدث و علّت العلل و امثال اینهاست. امّا خدای عرفا و انبیاء و ائمه(ع) هیچكدام این خدایان توهّمی نیست. ایشان خدایی را توصیف می كنند كه عین وجود و حقیقت وجود می باشد و جز او وجودی نیست.
بنا بر این هر كسی می خواهد درباره ی خدا بحث كرده خدا را اثبات یا انكار نماید، قبل از ورود در بحث ابتدا باید روشن كند كه چه تعریفی از خدا دارد و می خواهد چگونه خدایی را اثبات یا ردّ نماید. مشكل اساسی نیز همیجاست كه عدّه ای خدایان توهّمی را ردّ نموده و آنگاه مدّعی می شوند كه خدای انبیاء و ائمه(ع) را ردّ كرده اند.
بعد از این مقدّمه ما تصویری عقلی از خدای مورد نظر معصومین(ع) و عرفا و حكمای اسلام را به اجمال ترسیم می كنیم تا ملاحظه فرمایید كه چنین خدایی آیا قابل انكار هست یا نه؟ و آیا نیازی به اثبات دارد یا نه؟ و آیا می شود دست او را از تدبیر عالم خلقت برید یا نه؟ و آیا می شود كه علّیّت او را با واسطه دانست یا نه؟ و آیا امكان دارد كه دومی برای او فرض شود یا نه؟ البته آنچه می گوییم، صرفاً تبیین و روشن سازی است نه اثبات. وقتی حقیقت روشن شد، خواهید دید كه خدای حقیقی، اساساً نیازی به اثبات ندارد. چون اساساً قابل انكار نیست؛ و از انكارش، تناقض لازم می آید. ـ وجود و ماهیت انسان وقتی به درك اشیاء اطراف خود نائل می گردد، دو مفهوم هستی و چیستی را از آنها ادراك می كند. برای مثال انسان از درك درخت، ستاره، آب، عقل، اراده و امثال اینها اوّلاً می فهمد كه این امور وجود دارند. ثانیاً متوجّه می شود كه این امور، عین هم نیستند و باهم تفاوتهای ذاتی دارند ؛ یعنی می فهمد كه آب و ستاره و درخت و عقل و اراده و ... غیر از همدیگرند ، ولی همگی در وجود داشتن اشتراك دارند. همچنین انسان با اندكی تعمّق درمی یابد كه نسبتِ وجود به همه ی این امور به یك نحو است ؛ لذا گفته می شود: درخت وجود دارد، آب وجود دارد، عقل وجود دارد، اراده وجود دارد. ملاحظه می كنید كه در تمام این قضایا، «وجود» به یك نحو بر موضوع قضیّه حمل شده است. همینطور انسان با تعقّلی عمیقتر ادراك می كند كه مفهوم وجود در تمام این قضایا(جملات خبری) یكی است ؛ لذا صحیح است كه برای همه ی موارد یاد شده، یك وجود نسبت داده شده و گفته شود: «درخت و آب و ستاره و عقل و اراده وجود دارند». از همین جا دو مفهوم وجود و ماهیّت برای انسان حاصل می شود؛ یعنی انسان متوجّه می شود كه درخت بودن، آب بودن، عقل بودن و اراده بودن غیر از وجود داشتن است و الّا صحیح نبود كه یك وجود را در آنِ واحد به چند موجود نسبت داد؛ چرا كه این موجودات، تفاوت ذاتی با یكدیگر دارند. پس اگر وجودِ درخت عین خودِ درخت، و وجودِ عقل عین خودِ عقل بود نمی شد گفت: درخت و عقل وجود دارند ؛ چون در آن صورت لازم می آمد كه درخت و عقل یك چیز باشند. بنا بر این، فلاسفه بین « وجود » و اموری مثل درخت بودن، آب بودن، عقل بودن و اراده بودن كه باعث تفاوت موجودات از همدیگر می شوند، تفاوت قائل شده، این امور را ماهیت(چیستی) موجودات نامیدند ؛ و از وجود آنها تعبیر به هستی نموده اند. ـ واجب الوجود و ممكن الوجود انسان بعد از پی بردن به این دو وجه در موجودات عالم، باز متوجّه می شود كه ماهیّت یك موجود، بدون وجود نمی تواند تحقق خارجی پیدا كند. ماهیّتها مثل قالبهایی هستند كه اگر محتوی وجود باشند موجود می شوند و اگر خالی از وجود باشند قالبهایی صرفاً ذهنی خواهند بود. مثل سیمرغ، دیو، اژدهای هفت سر و امثال آنها كه ماهیّاتی هستند بدون وجود و قالبهایی هستند بدون محتوا. البته اگر خوب دقّت شود، حتّی اینها هم بدون وجود نیستند؛ بلكه آنها هم وجود ذهنی دارند؛ یعنی آنها نیز در ظرف ذهن، با وجود موجودند نه بی وجود. مراد از قالب بودن این ماهیّات نیز این نیست كه آنها فارغ از وجود، چیزهایی هستند؛ بلكه نسبت ماهیّات با وجود، مثل نسبت موج است با آب. موج، موج است نه آب؛ آب هم آب است نه موج؛ امّا اگر به موج خوب نظر شود، فهمیده می شود كه موج، حالتی از آب است. حال اگر در همین موج، از آب صرف نظر شود، آن حالت باز قابل اعتبار خواهد بود. مثلاً فرض كنید در یك آنْ، در یك موج، جای آب با نفت عوض شود؛ در این حالت، محتوای موج عوض شده امّا موج (آن حالت) همچنان همان است كه بود. در مورد وجود و ماهیّت نیز همین رابطه برقرار است؛ لكن غیر از وجود چیزی نیست تا جای آن را با وجود عوض كنیم. لذا ماهیّت همواره با وجود است نه با چیزی دیگر.
بنا بر این، ماهیّت گاه موجود است به وجود خارجی مثل درخت، انسان، عقل و ... و گاه معدوم است در خارج مثل سیمرغ، دیو و ... . همچنین ممكن است ماهیّتی در زمانی موجود و در زمانی دیگر معدوم باشد ؛ مثل انواع دایناسورها كه روزی موجود بودند ولی اكنون تحقق خارجی ندارند؛ یا مثل انسان كه روزگاری وجود نداشت و اكنون موجود است. فلاسفه از این خصلت ماهیّت، مفهوم دیگری انتزاع نموده آن را «امكان »نامیده اند. بنا بر این، موجوداتِ دارای ماهیّت، همگی دارای امكان بوده، ممكن الوجود هستند؛ یعنی ممكن است تحقق خارجی داشته باشند و ممكن است تحقق خارجی نداشته باشد. به عبارت دیگر، برای هر ماهیّتی، فرض عدم جایز است همانطور كه برای هر ماهیّتی فرض وجود نیز جایز است. برای مثال می توان نبود انسان یا ملائك یا عالم مادّه را فرض نمود؛ كما اینكه فرض وجود برای سیمرغ و دیو بلامانع است. بر این اساس، ممكن الوجود را تعریف كرده اند به موجودی كه نسبتش به وجود و عدم یكسان است. امّا برعكس ماهیّات، كه نسبتشان به وجود و عدم یكسان است، خودِ وجود همواره تحقق خارجی دارد و محال است كه موجود نباشد. چون از فرض نبودِ وجود، تناقض لازم می آید؛ چرا كه وجود، نقیض عدم است؛ پس محال است وجود معدوم باشد. فلاسفه از این خصلتِ وجود ، مفهومی به نام « وجوب» را انتزاع نموده اند. بنا بر این، واجب الوجود یعنی موجودی كه عین وجود بوده فاقد ماهیت است ؛ لذا عدم بردار نیست ؛ همانگونه كه عدم نیز واجب العدم بوده وجودبردار نیست؛ بلكه هر موجودی خودش برای خودش ضرورت دارد؛ یعنی، انسان، واجب الانسان است؛ شجر واجب الشجر است، عدم، واجب العدم است؛ و وجود هم واجب الوجود است. به عبارت فلسفی، «سلبُ الشیء عن نفسِه محالٌ ــ سلب یك چیز از خودش، محال است.» یا « هر چیزی خودش برای خودش ضروری است». به عبارت دیگر واجب الوجود یعنی وجود خالص، بدون هیچ قالب و قید و حدّی. به عبارت دیگر، واجب الوجود یعنی وجود و دیگر هیچ. حتّی همین « و دیگر هیچ» هم قید حقیقی نیست بلكه قید توضیحی است. لذا وقتی می گویند: « واجب الوجود، یعنی وجود بدون هیچ قیدی» و بعد می گویند: « حتّی همین بی قیدی هم قید او نیست» مقصود این است كه همین تعبیر «بدون هیچ قیدی» حقیقتاً قید نیست بلكه صرفاً برای بیان توضیح است؛ یعنی قید ادبی است نه قید فلسفی. لذا وقتی گفته می شود واجب الوجود عبارت است از وجود محض و صرف و نامحدود مراد این است كه او وجود خالص و بدون ماهیت است. چرا كه ماهیت، قالب و حدّ موجودات است. پس موجود فاقد ماهیت یعنی موجود بدون حدّ (نامحدود) . بنا بر این، نامحدود را نباید به معنی بی انتها یا بی نهایت معنی نمود.
امّا اینكه گفتیم ماهیّت، حدّ موجودات است یعنی چه؟
وجود، دارای مراتب است؛ و هر مرتبه به خودی خود، فاقد حدّ و قید است. امّا اگر این مرتبه از وجود، با مرتبه ی مافوق خود مقایسه شود، آنگاه محدود خواهد بود. چون رتبه ی بالاتر، اشدّ از این رتبه است. لذا در جنب شدّت او، ضعف این آشكار می شود؛ و ضعف صفت عدمی است. لذا از این صفت عدمی، كه موجب تمایز این رتبه از مافوق خود شده است، تعبیر می شود به حدّ آن مرتبه یا ماهیّت آن مرتبه. از این جهت است كه گفته می شود: ماهیّت، حدّ عدمی مراتب وجود است. و باز از همین جهت است كه گفته می شود: « ماهیّت امری اعتباری است.» یعنی از قیاس مراتب انتزاع می شود. تشبیه ماهیّت به سایه هم از همین جهت است. چون سایه در واقع همان عدم نور است. وقتی جایی كه نور در آن نتابیده یا غیر مستقیم تابیده و از حیث نورانیّت ضعیف است را با جایی كه نور در آن تابیده مقایسه می كنند، آن محلّ بدون نور یا كم نور را سایه گویند. حاصل مطلب اینكه خدا از نظر حكما و متكلّمین اسلامی عبارت است از وجودِ محض، صرف، خالص و بدون ماهیت (نامحدود)؛ كه واژه ی واجب الوجود، بار تمام این معانی را به دوش می كشد. مقابل واجب الوجود ، ممكن الوجود است كه عبارت است از موجودی كه عین وجود نبوده برای تحقق خارجی نیازمند وجود است. ــ ملاك احتیاج به علّت از مطالب پیشین روشن شد كه نسبت ممكن الوجود به وجود و عدم ، یكسان است. پس تا وجود به ماهیت اعطا نشده موجود نخواهد شد؛ یا به تعبیر عمیقتر، ماهیّت بدون لحاظ وجود و مراتب آن، قابل اعتبار نیست. بنا بر این، امكان (نه اقتضاء وجود داشتن و نه اقتضاء عدم داشتن) ، علّت احتیاج به علّت است؛ و كار علّت، وجود دادن به ماهیت و خارج نمودن او از حالت خنثی نسبت به وجود و عدم است؛ یا به تعبیر عمیقتر، با لحاظ وجود و مراتب آن است كه ماهیّت به دار اعتبار و تحقّق اعتباری قدم می گذارد؛ و الّا اصلاً تحقّق اعتباری هم نخواهد داشت. امّا كیست كه بتواند به ماهیت وجود دهد یا به عبارتی آن را معتبر سازد؟ روشن است كه ماهیات نمی توانند به یكدیگر وجود دهند ؛ چون خودشان محتاج وجود دهنده هستند ؛ بنا بر این، تنها كسی كه می تواند به ماهیّت وجود دهد ، خودِ وجود است؛ چون تنها وجود است كه خودش عین موجودیت بوده نیازمند به وجود دهنده نیست. از اینرو سزا نیست كه پرسیده شود: پس به خودِ وجود، چه كسی وجود داده است؟ چون وجود ، خودش وجود است ؛ و وجود دادن به وجود معنی ندارد. پس خدا كه همان وجود است وجود دهنده نمی خواهد ؛ كما اینكه سزا نیست گفته شود: «خدا وجود دارد»؛ چون خدا (واجب الوجود) عین وجود است نه اینكه چیزی است كه وجود دارد. این ماهیّات و ممكن الوجودها هستند كه وجود دارند ؛ یعنی ماهیاتی هستند كه به آنها وجود داده شده است یا به عبارتی با لحاظ وجود، اعتبار شده اند یا به عبارتی دیگر، با لحاظ وجود، قابل لحاظ شده اند. پس با توجّه به ذاتشان نه وجودند و نه عدم. لذا اگر جناب وجود (خدا) به آنها عنایت نمود موجود می شوند و الّا معدوم خواهند بود؛ یعنی با وجود است كه ماهیّت هم قابل اعتبار و لحاظ شده است. لذا تحقّق ماهیّت(مخلوق) لازمه ی وجود(خدا) است. برای مثال انسان بودن ـ كه یك ماهیّت است ـ نه مساوی با وجود است نه مساوی با عدم ؛ اگر انسان بودن مساوی با وجود بودن بود ، پس از ازل تا ابد باید موجود می بود ؛ چون وجود ، عدم بردار نیست ؛ و اگر انسان بودن مساوی با عدم بودن بود ، باید هیچگاه موجود نمی شد ؛ چون عدم نیز وجود بردار نیست. پس انسان بودن نه مساوی با وجود بودن است نه مساوی با عدم بودن. بنا بر این تا اراده و خواست حضرت وجود به انسان تعلّق نگیرد وجود نمی یابد؛ به عبارتی عمیقتر، تا حضرت وجود، جلوه نكند و شئونات ذاتی خود را آشكار نكند، و تا ظهور و تجلّی او مراتب ذاتی نداشته باشد، نمی توان از قیاس ظهورات او ماهیّات را اعتبار نمود. بنا بر این در مورد خدا می توان گفت: خدا وجود است، امّا در مورد ممكن الوجودها نمی توان چنین تعبیری را استعمال نمود. لذا نمی توان گفت: انسان وجود است؛ درخت وجود است و ... ، بلكه باید گفت: انسان وجود دارد ؛ درخت وجود دارد ؛ و ... . و چون وجود به صورت محض همان خداست ؛ لذا « انسان وجود دارد » یعنی « انسان خدا دارد»؛ «درخت، وجود دارد» یعنی «درخت، خدا دارد». حضرت وجود است كه ظهور دارد، و ظهور او مراتب دارد؛ و ماهیّات یا مظاهر یا مخلوقات، چیزی نیستند جز وجه تمایز این مراتب ظهور. لذا حكیم مولوی فرمودند: « ما عدمهاییم و هستی های ما ــ تو وجود مطلق و هستی نما.» و در قرائتی دیگر آمده: « ما عدمهاییم هستی ها نما ــ تو وجود مطلقی هستیّ ما.» پس خدا همواره با ماست و محال است بتوانیم بی خدا موجود باشیم. بر همین اساس بود كه خداوند متعال فرمود: « هُوَ مَعَكُمْ أَیْنَ ما كُنْتُمْ وَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصیرٌ ــــــ او با شماست هر جا كه باشید و خداوند به آنچه می كنید بیناست» (الحدید:4) و فرمود: «اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ ... ـــــــ خداوند نور آسمانها و زمین است ... .»(نور:35) ؛ یعنی همان گونه كه بدون نور ،اجسام ظهور ندارد و با تابش نور بر اجسام است كه آنها ظاهر می شوند ، خدا نیز آن وجودی است كه ماهیّتها را از ظلمت ذاتشان خارج نموده به آنها نور وجود می تاباند. حتّی خودِ نور حسّی نیز بدون نور وجود ظهوری نخواهد داشت ؛ لذا در برخی دعاهای اهل بیت (ع) خطاب به خداوند متعال گفته می شود: «... یَا نُورَ النُّورِ یَا نُورَ كُلِّ نُور... ـــــ ای نور نور ، ای نور هر نوری ! ... » (مهج الدعوات و منهج العبادات، ص 306) بر همین اساس استوار ، امیرالموحدین علی(ع) نیز فرموده اند: «... هُوَ فِی الْأَشْیَاءِ عَلَى غَیْرِ مُمَازَجَةٍ خَارِجٌ مِنْهَا عَلَى غَیْرِ مُبَایَنَةٍ ... دَاخِلٌ فِی الْأَشْیَاءِ لَا كَشَیْ‏ءٍ فِی شَیْ‏ءٍ دَاخِلٍ وَ خَارِجٌ مِنْهَا لَا كَشَیْ‏ءٍ مِنْ شَیْ‏ء ــــــ او در اشیاء است امّا نه به گونه ای كه با آنها آمیخته باشد و خارج از آنهاست امّا نه به گونه ای كه جدا از آنها باشد ؛‌ ... داخل در اشیاء است امّا نه مثل داخل بودن چیزی در چیزی و خارج از اشیاء است امّا نه مثل خارج بودن چیزی از چیزی»(توحید صدوق، ص306) ؛ یعنی او داخل در اشیاء است امّا نه مثل داخل بودن ماهیّتی در ماهیّت دیگر و خارج از ماهیّات است امّا نه مثل خارج بودن ماهیّتی از ماهیّت دیگر. به عبارت دیگر، خدا نه داخل در اشیاء است نه خارج از آنها؛ چرا كه خارج و داخل چیزی بودن، از اوصاف ماهیّات است؛ آن هم ماهیّات جسمانی. لذا حتّی روح هم نه دخا بدن است نه خارج از بدن؛ بلكه باطن بدن است. همچنین فرمود: « تو منزهی از هر نقصی ، همه چیز را پر كرده ای و از همه چیز جدایی ؛ پس چیزی فاقد تو نیست و تو هر چه بخواهی انجام می دهی. بزرگی ای كسی كه هر چه به فهم آید آفریده ی توست و هر چه محدود است مخلوقت.»(اثبات الوصیه، ص107) برای توضیح بیشتر این حقیقت شگفت امید است ذكر دو مثال راهگشا باشد. البته توجّه دارید كه مثال، همواره از جهاتی نزدیك كننده ی حقیقت است به ذهن، و از جهاتی دور سازنده و منحرف كننده است. لذا باید متوجّه جهت نزدیك كننده ی این مثالها باشید ـ مثال نخست: اگر وجود را به آب تشبیه كنیم موجودات عالم مثل موج و قطره و دریا و آبشار و فوّاره و حباب و یخ و برف و ابر و رودخانه و ... هستند. موج و قطره و دریا و حباب و ... آب نیستند بلكه قالبهایی هستند كه آب در آن قالبها دیده می شود، موج و قطره و حباب و آبشار و ... ، غیر هم بوده و عین هم نیستند ؛ یعنی موج ، قطره نیست ، یخ ، برف نیست و ... ، ولی حقیقت و كنه ذات همه ی آنها آب است ؛ و در واقع آب است كه به این صورتهای گوناگون ظهور كرده است. لذا خودِ آب را با حسّ نمی توان مشاهده كرد؛ آنچه با حسّ مشاهده می شود مظاهر و صور گوناگون آب است. به عقیده ی عرفا و حكمای اسلامی ، حقیقتِ وجود نیز در همه ی موجودات حضور دارد ، ولی آنچه با حسّ و وهم و خیال و عقل و قلب مشاهده می شود همگی ظهورات و مظاهر وجودند و نه خودِ آن. در این مثال ملاحظه می فرمایید كه آب، حقیقتی غیر از موج و قطره و یخ و برف و ... دارد ؛ این امور نیز صور آب هستند نه خودِ آب ؛ امّا آب در تمام این امور حضور دارد ، بدون اینكه عین آنها یا جزء آنها شود ؛ كما اینكه غیر آنهاست بدون اینكه از آنها جدا باشد. خدا (وجود محض) نیز در ماهیّات به همین نحو حضور دارد. ـ مثال دوم: اگر وجود را تشبیه به اراده ی انسان كنیم ، ماهیّات (مخلوقات) همانند صور ذهنی انسان خواهند بود. وقتی ما بخواهیم موجودی ذهنی مانند سیب یا درخت یا اژدها را در ذهنمان ایجاد كنیم فقط كافی است اراده نماییم ؛ و به محض اراده كردن، آن صور، ظهور خواهند یافت. لذا این صور ذهنی در حقیقت چیزی نیستند جز ظهورات گوناگون اراده. وقتی ما سیب و درخت و كوه را باهم در ذهنمان ایجاد می كنیم ، اینها حقیقتاً سه چیز غیر همند ؛ كما اینكه سیب یا درخت ، اراده نیست و اراده هم سیب و درخت نیست ؛ امّا همه ی این صور ذهنی ظهور یك اراده می باشند ؛ و در عین اینكه آنها سه چیزند ، باعث نمی شوند كه اراده نیز سه تا شود ؛ بلكه آن سه چیز ، به یك اراده موجودند. در این مثال شگفت، اراده سیب نیست ، سیب هم اراده نیست ؛ امّا سیب بدون اراده هم نیست. همینطور اراده سیب نیست ، ولی خارج از سیب هم نیست. باز اراده در عین اینكه خارج از سیب نیست ، عین سیب یا جزئی از سیب هم نیست ؛ یعنی چنین نیست كه سیب درست شده باشد از پوست و دانه و گوشته و اراده. رابطه ی خدا (وجود محض) با مخلوقات نیز چنین می باشد. یكی از معانی حدیث « مَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ فَقَدْ عَرَفَ رَبَّه » نیز همین است ؛ یعنی نسبت خود را با مخلوقات خود بسنج تا نسبت خدا با خلقش را در یابی. البته آنچه ما اینجا بیان نمودیم، نسبت اراده ی خودمان با مخلوقات خودمان بود. اگر نسبت « من » را با روح، و نسبت روح را با عقل و نسبت عقل را با خیال و نسبت خیال را با اراده و نسبت اراده را با صور خیالی می سنجیدیم مثال با ممثّل نزدیكتر بود. لكن ورود در چنین مثالی كار را برای مخاطب ناآشنا با فلسفه ی متعالی سخت دشوار می كند. حال قضاوت فرماید كه منكرین وجود خدا ، آیا چنین خدایی را مدّ نظر دارند؟ و آیا وجود چنین خدایی را انكار می كنند؟ یا پدر آسمانی و خدای ابَر انسان مسیحیان را انكار می كنند كه در بالای آسمان نشسته و مشغول ادراه ی عالم است؟! حال خود قضاوت فرمایید كه اساساً وجود چنین خدایی قابل انكار هست یا نه؟ و آیا وجود چنین خدایی روشن و بدیهی است یا نیازمند اثبات می باشد؟ اگر كسی بتواند چنین خدایی را تصوّر نماید ، با تمام وجود می یابد كه برای اثبات او نیاز به هیچ برهانی نیست. لذا امام حسین (ع) فرمودند: « كَیفَ یسْتَدَلُّ عَلَیكَ بِمَا هُوَ فِی وُجُودِهِ مُفْتَقِرٌ إِلَیكَ أَ یكُونُ لِغَیرِكَ مِنَ الظُّهُورِ مَا لَیسَ لَكَ حَتَّى یكُونَ هُوَ الْمُظْهِرَ لَكَ مَتَى غِبْتَ حَتَّى تَحْتَاجَ إِلَى دَلِیلٍ یدُلُّ عَلَیكَ وَ مَتَى بَعُدْتَ حَتَّى تَكُونَ الْآثَارُ هِی الَّتِی تُوصِلُ إِلَیكَ عَمِیتْ عَینٌ لَا تَرَاكَ وَ لَا تَزَالُ عَلَیهَا رَقِیباً وَ خَسِرَتْ صَفْقَةُ عَبْدٍ لَمْ تَجْعَلْ لَهُ مِنْ حُبِّكَ نَصِیباً وَ قَالَ أَیضاً تَعَرَّفْتَ لِكُلِّ شَی‏ءٍ فَمَا جَهِلَكَ شَی‏ءٌ وَ قَالَ تَعَرَّفْتَ إِلَی فِی كُلِّ شَی‏ءٍ فَرَأَیتُكَ ظَاهِراً فِی كُلِّ شَی‏ءٍ فَأَنْتَ الظَّاهِرُ لِكُلِّ شَی‏ءٍ. ــــــــ خدایا چگونه دلیل آرند بر تو بدانچه كه در هستى خود نیاز به تو دارد ؟! آیا دیگرى ظهورى دارد كه تو ندارى تا او ظاهر كننده ی تو گردد؟! كى نهان شدى تا نیازمند دلیلی باشی كه به سوی تو ره نماید؟! كى دور شدى تا آثار تو كسى را به تو رساند؟! كور باد دیده‏اى كه تو را نبیند با اینكه تو پیوسته دیده‏بان او هستى! و زیان به دست آورد بنده‏اى كه بهره‏اى از دوستى تو ندارد. و نیز فرمود: خدایا خود را به هر چیزی شناساندى و چیزى نیست كه تو را نشناسد. و فرمود: تو خود را در هر چیزى به من شناساندى و من تو را دیدم كه در هر چیزی ظاهری ؛ پس تویى ظاهر كننده ی هر چیزی.» ( بحار الأنوار ، ج‏64 ،ص142) و امام صادق(ع) فرمودند: « ... مَعْرُوفٌ عِنْدَ كُلِّ جَاهِلٍ فَرْدَانِیّاً لَا خَلْقُهُ فِیهِ وَ لَا هُوَ فِی خَلْقِهِ غَیْرُ مَحْسُوسٍ وَ لَا مَجْسُوسٍ لا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ عَلَا فَقَرُبَ وَ دَنَا فَبَعُد ـــــ نزد هر جاهلى شناخته شده است؛ فردی است كه نه مخلوقش در او باشند و نه او در مخلوقش، محسوس نیست و به لمس در نیاید، و چشمها دركش نكنند. چون بلند مرتبه است لذا نزدیك است ؛ و چون نزدیك است لذا دور است.» (الكافی، ج‏1، ص91)
اینها اوصاف حضرت وجود است و هیچ چیزی جز وجود، این گونه نتواند بود.
ـ نحوه ی انتزاع اسماء خدا از ذات واحد طبق مباحث سابق معلوم شد كه خدا یعنی وجود محض ، صرف ، بدون هیچ قید و حدّی ؛ و ثابت شد كه چنین خدایی محقّق و موجود است. و روشن است كه چنین وجودی تركیب بردار نخواهد بود ؛ چون هر تركیبی مستلزم نوعی دو گانگی است ؛ و دوگانگی فرع بر وجود وجه تمایز است. و هر وجه تمایزی قید است. پس لازمه ی مركّب بودن وجود محض ، مقیّد بودن است. و این خلف و تناقض است. چون مقیّد بودن یعنی غیر محض بودن كه نقیض محض بودن است. پس وجود صرف ، منزّه از هر گونه تركیب است. چه تركیب خارجی ، چه عقلی و چه وهمی. و چنین وجودی عین وحدت و یگانگی است. لذا از صرافت و وجوب وجود خدا ، اسم الاحد انتزاع می گردد. همچنین چنین وجودی دوّمی بر نمی دارد. چون لازمه ی دومی نیز دوگانگی و تمایز و مقیّد بودن است. پس او دومی بردار نیست ؛ لذا واحد است. به این ترتیب اسم الواحد از ذات خدا انتزاع می شود. و چون وجود محض زوال و عدم نمی پذیرد لذا او همواره ثابت است. و از اینجا اسم الثابت و الحقّ برای او انتزاع می گردد. چرا كه حقّ نیز به معنی ثابت است. و چون وجود محض به خودی خود ظهور دارد و ظهور ماهیّات نیز با اوست او را نور گفته اند. چون نور خود عین روشنی بوده دیگر امور را نیز روشن می كند. و چون او نزد خود حاضر است و همه ی موجودات در محضر اویند او را عالِم و علیم گویند. چون علم یعنی حضور چیزی نزد چیز دیگر. و چون هر مطلقی احاطه ی وجودی بر مقیّد دارد ، خدا را محیط نامند. و چون وجود مقیّد در پیدایش و بقائش بند به وجود محض است خدا را قیّوم گویند. و چون نامحدود است ، كرانه ندارد ؛ لذا صمد است. و چون وجود محضی غیر او نیست لذا كسی نیست كه شكست دهنده ی او باشد پس عزیز (شكست ناپذیر) است. و چون از وجود نامحدود و بی كرانه چیزی جدا نمی شود پس لَم یَلِد ؛ و چون عین وجود از چیزی پدید نمی آید پس و لَم یُولَد. و چون خلل در او و ظهوراتش نیست حكیم است. و ... و به همین ترتیب اسماء دیگر حقّ تعالی یك به یك از ذات واحد بسیط انتزاع می شوند.

بنا بر این ، خدای تعالی یك حقیقت بیش نیست و آن وجود است. و اسماء و صفات از همین یك حقیقت انتزاع می شوند. لذا كثرتی در ذات احدی نیست. اگر كثرتی در اسماء و صفات او دیده می شود از ضعف ادراك انتزاع كننده است و الّا برای واصل به مقام احدیّت كه مقام فناست ، جز خدا هیچ نیست.
ــــ براهین اثبات وجود خدا
ــ اقسام برهان
براهین به طور كلّی بر سه قسمند.
الف: برهان اِنّی: كه در آن از معلول به علّت پی برده می شود ؛ مثلاً از وجود دود بر وجود آتش استدلال می شود. این برهان از نظر منطقی پایین ترین حدّ یقین آوری را داراست. لذا فلاسفه اسلامی ،كه در پی یقین صد در صدی هستند ، در اثبات وجود خدا از آن استفاده نمی كنند ؛ ولی متكلمین اسلامی كه در صددند متناسب با فهم تمام اقشار بشری ، برهان اقامه كنند ، از این قسم برهان نیز استفاده می كنند.
ب: برهان لِمّی: كه در آن از وجود علّت بر وجود معلول استدلال می شود. این قسم برهان مفید یقین صد در صدی بوده ، خدشه ناپذیر است ؛ لكن از آنجا كه مراد از خدا ، واجب الوجود(وجود صرف و بدون علّت) است ، این برهان برای اثبات وجود خدا كاربرد ندارد.
ج: برهان از راه ملازمات عامّه: در این قسم برهان ، نه از علّت به معلول پی برده می شود نه بالعكس ؛ بلكه از وجود یكی از دو امر كه ملازم یكدیگرند بر وجود امر دیگر استدلال می شود. برای مثال گفته می شود: اینجا طبقه بالای ساختمان است ؛ طبقه بالا وقتی معنی دارد كه طبقه پایینی باشد. پس زیر این طبقه ، طبقه ی پایینی نیز هست. در این استدلال ساده ، بالا نه علّت پایین است نه معلول آن. بلكه بالا و پایین ، همواره باهم بوده ، ملازم همند. همه ی براهینی كه فلاسفه اسلامی در فلسفه به كار می برند از این سنخ اند ؛ كه یقین آوری آن حتّی از برهان لمّی هم بالاتر است. براهین سطوح بالای اثبات وجود خدا نیز از این قسم هستند.
ــ اقسام خداجویان.
طالبان اثبات وجود خدا از نظر سطح ادراك پنج گروهند:
یكم: عوام مقلّد: كه فاقد قوّه ی استدلال بوده ، وجود خدا را به تقلید از دیگران می پذیرند.
دوم: عوام محقّق: كه وجود خدا را با براهینی سطح پایین چون برهان نظم ، برهان حدوث و برهان حركت پذیرفته اند.
سوم: خواصّ: كه وجود خدا را با براهینی یقینی ولی به نوعی با توجّه به خلق او اثبات می كنند. خود این گروه نیز درجاتی دارند.
چهارم: خاصّ الخواصّ: كه در اثبات وجود خدا ، هیچ نظری به مخلوق نداشته از متن وجود ، بر وجود خدا استدلال می كنند.
پنجم: اخصّ الخواصّ: كه وجود خدا برایشان بدیهی بوده ، بی نیاز از اقامه برهانند ؛ و اگر برهانی می آورند برای دیگران است.
بر این اساس ، براهینی كه در این مقاله ، به اجمال ذكر می شوند ، متناسب با سطوح خداجویان ، در چهار سطح خواهند بود. در بین این براهین برهانی كه باید بیشتر مورد توجّه حضرت عالی واقع شود ، برهان وجوب و امكان می باشد كه منكرین وجود خدا شبهه ی قابل توجّهی در مورد آن ندارند.
ــ برهان نظم.
ـ جهان دارای نظم است.
ـ هر نظمی ناظمی دارد.
ـ پس این جهان ناظمی دارد.
مقدّمه ی اوّل این برهان ، قضیّه ای حسّی تجربی است كه با پیشرفت علوم ، یقینی بودن آن نیز روز به روز افزایش می یابد. مقدّمه ی دوم نیز برای اكثر مردم روشن است.
ــ برهان نظم ، را با اسلوبی جدید و بدون تكیه بر نظم كلّی جهان نیز می توان اقامه نمود ، كه در آن نیازی به اثبات نظم كلّ جهان نیست ، بلكه نظم یك موجود مثل نظم بدن خود شخص برای اقامه ی این برهان كافی است.
ــ بیان فنّی برهان نظم
ـ شكّی نیست كه من به عنوان یك مجموعه ی منظّم وجود دارم .
ـ هر نظمی ناظمی دارد.
ـ پس نظم وجود من ناظمی دارد.
ـ ناظم نظم موجود در من ، یا خود من هستم یا اجزاء من هستند یا طبیعت ناظم من است یا عدم ، ناظم من می باشد (تصادف) ، یا موجودی دیگر نظم مرا پدید آورده است
ـ خود من نمی توانم ناظم وجود خودم باشم و این را به علم حضوری درك می كنم كه من ناظم وجود خودم نیستم . اجزاء من نیز نمی توانند ناظم وجود من باشند ، چون اجزاء من از خود من تواناتر نیستند. اگر آنها چنین قدرتی داشته باشند پس من كه مجموع آنها هستم به نحو اولی باید چنین قدرتی داشته باشم . عدم (تصادف) نیز چیزی نیست كه ناظم باشد. طبیعت نیز یا همان خود من یا جزء من است ، یا همان موجود دیگر است یا یك مفهوم ساخته ی ذهن می باشد. پس تنها یك موجود دیگر است كه می تواند ناظم من باشد.
ـ آن موجود دیگر نیز یا خودش موجودی غیر مركّب است(مجموعه نیست) یا موجودی مركّب و مجموعه است. اگر غیر مركّب است خداست ؛ امّا اگر مركّب است خود او نیز باید دارای نظم باشد. چون فاقد یك كمال نمی تواند اعطا كننده ی آن به دیگری باشد. و اگر نظم دارد پس او نیز ناظمی دارد.
ـ ناظم او نیز یا مركّب است یا غیر مركّب. اگر غیر مركّب باشد خداست و الّا او نیز باید نظم و ناظم داشته باشد. و چون تسلسل محال است لذا سر این سلسله باید به یك موجود غیر مركّب ختم شود كه او را خدا می نامیم.
بر برهان نظم اشكال شده كه یك موجود یا كلّ جهان ، تشكیل شده از تعدادی ذرّه ی بنیادی ؛ بنا بر این ، بر حسب حساب احتمالات ، این ذرّات ممكن است به میلیاردها میلیاردها صورت مختلف باهم تركیب شوند. پس نظم موجود جهان ، تنها یكی از این میلیاردها میلیاردها تركیب ممكن است. چه بسا ذرّات جهان میلیاردها بار به صورتهای مختلف تركیب شده اند ، ولی چون این تركیبها ناپایدار بوده اند به زودی از بین رفته اند تا به صورت تصادفی نوبت به تركیب كنونی جهان رسیده ، كه به خاطر پایدار بودنش مانده است.
متأسفانه خیلی از مدافعین برهان نظم در صدد بر آمده اند كه به این اشكال پاسخ دهند در حالی كه این اشكال از اساس باطل است و جای طرح ندارد. این اشكال با این فرض مطرح شده كه نظم مورد نظر در برهان نظم ، نظم داخلی (نظم هندسی و ریاضی) است ، لذا بر اساس حساب احتمالات این شبهه را طرح نموده اند. امّا باید توجّه داشت كه حساب احتمالات در جایی كاربرد دارد كه اجزاء شركت كننده در آزمایش ، فاقد هر خاصّیّت تداخل كننده باشند ؛ یا خاصّیّت آنها نیز در آزمایش لحاظ شود. برای مثال گفته می شود: اگر ده عدد مهره را كه هر كدام یك رنگ هستند ، در كیسه ای بریزیم و به صورت تصادفی دو به دو آنها را از كیسه در آوریم ، احتمال این كه رنگ آبی و قرمز باهم از كیسه خارج شوند یك صدم است. حال اگر بین این مهره ها ، مهره آبی و قرمز هر دو از جنس آهنربا باشند چه خواهد شد؟! آیا بازهم احتمال باهم خارج شدن آنها یك صدم است؟! بدیهی است كه چنین نیست. این بار احتمال باهم خارج شدن آنها صد در صد است ؛ چون این دو مهره خاصّیّت تداخل كننده دارند ؛ یعنی بی اقتضاء نیستند. حال سوال این است: آیا اجزاء جهان یا انسان ، مثل مهره های معمولی داخل كیسه ، بی خاصّیّتند كه حساب احتمالات در مورد آنها جاری شود. اگر میلیاردها بار هم تعداد مساوی الكترون و پروتون را در یك محیط با شرایط یكسان قرار دهید همواره از تركیب آنها اتم هیدروژن پدید خواهد آمد نه اتمی دیگر. چون الكترون و پروتون بارهای مخالف داشته همدیگر را جذب می كنند. بلی ، اگر روزی انسان كشف كرد كه ریزترین ذرّات جهان فاقد هر خاصّیّتی هستند و می توانند به اشكال گوناگون تركیب شوند ، آنروز برهان نظم با حساب احتمالات زیر سوال می رود. امّا تا كنون فیزیكدانها به چنین ذرّه ای نرسیده اند.
ــــ برهان حدوث
ـ جهان حادث(نوپدید) است ؛ چرا كه جهان ، مركّب از موجوداتی است كه همگی سابقه ی عدم دارند. بنا بر این ، كلّ جهان نیز سابقه عدم داشته حادث است.
ـ هر حادثی (پدیده ای) محتاج مُحدِثی(پدید آورنده ای) است.
ـ پس این جهان مُحدِث و پدید آورنده ای دارد.
ــ برهان حركت
ـ جهان طبیعت سراسر حركت است و سكون ، امری نسبی است.ــ این قضیّه هم در فلسفه ثابت شده هم در علم فیزیك نوین
ـ هر حركتی ، محتاج محرّك(حركت دهنده) است.
ـ خود آن محرّك نیز یا دارای حركت است یا دارای حركت نیست.
ـ اگر دارای حركت نیست مطلوب ما ثابت است ؛ امّا اگر حركت دارد باز خود ، محتاج محرّك است.
ـ باز محرّك او یا فاقد حركت است یا واجد حركت. اگر فاقد حركت است مطلوب ثابت است و الّا باز روند قبلی تكرار می شود.
ـ و چون تسلسل محال است لذا سلسله ی محرّكها باید منتهی به محرّكی بدون حركت شود.
ـ پس محرّك بدون حركت یقیناً وجود دارد كه همان خداست.
این براهین كه بیان آنها گذشت ، برای سطوح پایین می باشند. البته تقریر فنّی برهان نظم برای افرادی با درك بالاتر است. امّا چند برهان بعدی برای اكثر خواصّ می باشد.
ــ برهان عشق و حبّ
ـ انسان با علم حضوری و وجدانی می یابد كه در ذات خود ، عاشق كمال محض ، بقاء ابدی ، قدرت مطلق ، آگاهی نامتناهی و رهایی از تمام قیدها و محدودیّتها است. لذا هر چه از این امور به او داده شود ، باز بیشترش را طلب می كند.
ـ عاشق و معشوق ، مثل بالا و پایین ، علم و جهل و امثال این امور ، لازم یكدیگرند ؛ كه یكی بدون دیگری معنی ندارد. لذا اگر كسی گفت: من عاشقم. از او پرسیده می شود: عاشق چی هستی؟ چون عاشق وقتی عاشق است كه معشوقی باشد.
ـ پس در دار هستی ، كمال محض ، بقاء ابدی ، قدرت مطلق ، آگاهی نامتناهی و وجود رها از تمام قیدها و محدودیّتها موجود است ؛ و الّا عشق بالفعل انسان به این امور ،معنایی نداشت. و چنین موجودی همان واجب الوجود است.
درك این برهان برای برخی افراد آسان نیست ؛ لذا ممكن است برای برخی شبهاتی درباره ی این برهان پدید آید ؛ كه اگر به مقدّمه ی دوم و مثالهای ضمن آن توجّه كافی داشته باشند ، این اشكالات رفع خواهد شد.
ـــ برهان وجوب و امكان
مقدّمات این برهان در عین این كه بدیهی اند ولی تصوّر موضوع و محمول آنها ممكن است برای برخی افراد دشوار باشد. آنچه پیشتر درباره ی وجود و ماهیّت گفته شود ، در حقیقت برای این بود كه مقدّمات این برهان بیشتر روشن شود.
ـــ تقریر برهان ،مبتنی بر استحاله ی تسلسل.
ـ شكّی نیست كه خارج از وجود ما موجودی هست. چون انكار این امر منجر به سفسطه می شود.
ـ این موجود ، بنا به فرض عقلی از دو حال خارج نیست ؛ یا واجب الوجود (عین وجود) است یا عین وجود نبوده ، ممكن الوجود است كه نسبتش به وجود و عدم یكسان می باشد.
ـ اگر این موجود عین وجود بوده ، واجب الوجود است ، مطلوب ثابت است ؛ امّا اگر ممكن الوجود بوده نسبتش به وجود و عدم یكسان است ؛ برای موجود شدن ، محتاج علّت(وجود دهنده) است.
ـ حال علّت آن نیز یا واجب الوجود است یا ممكن الوجود. اگر واجب الوجود باشد ، مطلوب ثابت است ؛ امّا اگر ممكن الوجود باشد ، خود آن علّت نیز محتاج علّت دیگری است. به این ترتیب بحث منتقل می شود به آن علّت سوم و فرضهای قبلی در مورد آن نیز جاری می شود. همینطور بحث منتقل می شود به علّت چهارم و پنجم و ... .
ـ و چون دور و تسلسل علل عقلاً محال است بنا بر این ، این سلسله ی علل نمی تواند بی نهایت باشد ؛ بلكه باید در جایی به علّتی برسیم كه فوق آن علّتی نباشد. كه آن همان واجب الوجود می باشد.
ــــ تقریر برهان بدون استفاده از استحاله ی تسلسل.
ـ شكّی نیست كه ممكن الوجودهایی هستند.
ـ اگر مجموعه ی همه ی ممكن الوجودها را یكجا فرض كنیم ، به نحوی كه هیچ ممكن الوجودی خارج از این مجموعه باقی نماند ، باز عقل حكم به ممكن الوجود بودن كلّ این مجموعه خواهد نمود. چون از اجتماع تعداد زیادی ممكن الوجود كه همگی محتاج به علّت هستند ، واجب الوجود ، درست نمی شود. حتّی اگر تعداد اعضای این مجموعه بی نهایت باشند باز كلّ مجموعه ، ممكن الوجود خواهد بود.
ـ پس كلّ مجموعه ی ممكن الوجودها ، محتاج علّت است.
ـ حال، علّت این مجموعه یا واجب الوجود است یا ممكن الوجود است.
ـ امّا ممكن الوجود نمی تواند علّت این مجموعه باشد ؛ چون طبق فرض ما ، همه ی ممكن الوجودها داخل این مجموعه هستند و خارج از این مجموعه ، ممكن الوجودی نیست كه علّت این مجموعه باشد ؛ پس لاجرم ، علّت این مجموعه واجب الوجود است.
برهان اخیر یكی از محكمترین براهین خداشناسی می باشد كه اگر كسی معنی درست ممكن الوجود و واجب الوجود را ــ آنچنان كه در ابتدای پاسخ گفتیم ــ بداند ، در درستی آن ذرّه ای شكّ به خود راه نمی دهد.
ـ تقریری جدید از برهان وجوب و امكان
بیان جدیدی از برهان امكان و وجوب به شكلی كه بحث علّیّت در آن وارد نشود.
ـشكّی نیست كه ماهیّاتی چون انسان و درخت و خورشید و ... وجود دارند.
ـ ماهیّات، اموری اعتباری اند؛ یعنی اگر موجودند، با وجود موجودند نه بی وجود.
ـ پس این ماهیّات موجوده، قائم به وجودی هستند؛ و الّا لازم می آید كه ماهیّت، خودش اصیل باشد؛ كه خلف فرض می باشد.
ـ از وجود، نمی توان سلب وجود كرد. چون سلب الشیء عن نفسه محالٌ (سلب شیء از خودش محال است).
ـ و چیزی كه نتوان از آن سلب وجود نمود (چیزی كه فرض عدم برای آن محال است)، واجب الوجود(ضروریّ الوجود) می باشد.
ـ پس وجودی كه این ماهیّات اعتباری بر آن قائمند، واجب الوجود می باشد.
دفع دو شبهه:
ممكن است برخی بگویند: لازمه ی این برهان آن است كه به تعداد موجودات، واجب الوجود داشته باشیم. چون هر ماهیّت موجودی، وجودی دارد؛ و طبق این برهان، وجود این ماهیّات، واجب الوجود است.
پاسخ شبهه:
این جمله كه « هر ماهیّت موجودی، وجودی دارد»، مغالطه است. قضیّه ی درست چنین است:« هر ماهیّت موجودی، وجود دارد».
توضیح مطلب اینكه:
وجود در تمام ماهیّات یكی است؛ و چنین نیست كه به تعدّد ماهیّات، وجود نیز متعدّد گردد. تعابیری چون « وجود انسان»، « وجود درخت» ، « وجود خورشید» نیز تعابیری هستند اعتباری. وجود، حقیقتی است واحد كه فرض دومی برای آن ممكن نیست. این همان مطلبی است كه خود جناب ملاصدرا اثبات كرده و براهینی بر آن اقامه نموده اند. بر همین اساس است كه می توانیم بگوییم: « انسان و درخت و خورشید، وجود دارند». اگر وجود، در انسان غیر از وجود، در درخت، و وجود، در خورشید بود، در این صورت قضیّه ی « انسان و درخت و خورشید، وجود دارند» قابل تألیف نبود.
شبهه دوم:
ممكن است بگویند: وجودی كه در هر ماهیّتی حضور دارد، حقیقت وجود نیست؛ بلكه مرتبه ای از مراتب وجود است. و مراتب وجود، واجب الوجود نیستند.
پاسخ شبهه:
اوّلاً حقیقت وجود در تمام مراتب خویش حضور دارد. لذا همان گونه كه ماهیّت قائم به اصل وجود است، مرتبه نیز قائم به اصل وجود می باشد. « هُوَ مَعَكُمْ أَیْنَ ما كُنْتُم».
ثانیاً مراتب وجود، خارج از حقیقت وجود نیستند. چون حقیقت وجود، خارج ندارد. كما اینكه مراتب وجود، جزئی از وجود هم نیستند. چون وجود، جزء هم ندارد. برای وجود، داخل به معنی شكم هم معنی ندارد. لذا مراتب وجود، داخل او هم نیستند. پس كجا هستند این مراتب؟ فهم این معنا از توان اكثر مردم خارج است. مراتب وجود، چیزی نیستند جز شئونات و ظهورات ذاتی او؛ و وجود، واجب الوجود است، مِن جمیع الجهات.
امّا براهینی كه در ادامه ذكر می شوند ، صورتهای گوناگون برهان صدّیقین می باشند كه طرح آنها برای برای عموم چندان كارساز نیست ؛ چرا كه فهم مقّدمات آنها در عین بداهت ، برای اكثر مردم مقدور نمی باشد. البته با مطالبی كه در صدر پاسخ گفته شد ، فهم این براهین نیز آسانتر خواهد بود.
ــــ برهان صدّقین
برهان صدّقین كه خالص ترین براهین است تقریرات فراوانی دارد كه به برخی از آنها به اجمال و بدون توضیح اصطلاحات اشاره می شود. فهم عمیق و درست این براهین نیازمند تبحّر در حكمت متعالیه(مكتب فلسفی ملاصدرا) است.
تقریر اوّل
ـ انكار واقع مساوی با سفسطه است ؛ لذا شكّی نیست كه واقعیّتی هست.
ـ واقع نقیض عدم است.
ـ بنا بر این ، اصل واقعیّت عدم بردار نیست.
ـ چیزی كه عدم بردار نیست واجب الوجود است.
ـ پس واجب الوجود موجود بوده حاقّ واقع است.
تقریر دوم
ـ وجود ، حقیقت واحد اصیل است.
ـ حقیقت وجود ، نقیض عدم است ؛ لذا عدم بردار نیست.
ـ پس حقیقت واحد وجود ، واجب الوجود است.
تقریر سوم
ـ وجود یا مستقلّ است یا رابط.
ـ به علم حضوری شكّی نیست كه وجود خود من ، وجود رابط است نه مستقلّ.
ـ وجود رابط ، بدون وجود مستقل معنی ندارد.
ـ پس وجود مستقلّ موجود است.
منبع :پرسمان/معارف
Porseman لطفا برام حرفی ازخدابزن كه تازنده ام توی ذهنم بمونه؟