دستور موقت امکانی است که در بیشتر موارد، ذی‌نفع یا وکیل وی تمایل دارند آن را به کار گیرند و دادگاه قانونا زمانی می‌تواند دستور موقت صادر کند که رسیدگی به آن امر فوریت داشته باشد؛ به این شکل که هرگاه چندروز یا حتی چندساعت تأخیر در رسیدگی، سبب ورود خسارت به یکی از اصحاب دعوا شود، می‌توان آن را از موارد دادرسی فوری به شمار آورد.

فوریت، اسم مصدر فور و در لغت به معنای فوری و بدون مهلت بودن، آمده است. بنابراین، اموری که تعیین تکلیف آنها فوریت دارد، کارهایی است که باید بدون مهلت، تکلیف آنها مشخص شود. فوریتِ امری، موضوعی است که تشخیص آن به صلاحدید دادگاهی که به درخواست رسیدگی می‌کند، واگذار شده است. بنابراین، نمی‌توان برای فوریت موضوع، معیار دقیقی بیان نمود و در خصوص هر پرونده، شرایط ممکن است از پرونده‌های دیگر کاملا متفاوت باشد.
 
درخواست دستور موقتدستور موقت می‌تواند ضمن دادخواست راجع به اصل دعوا، پس از اقامه‌ دعوی یا پیش از تقدیم دادخواست، نسبت به اصل دعوا درخواست شود. هرگاه دستور موقت پیش از اقامه‌ دعوی اصلی، درخواست و صادر گردد، خواهان مکلف است حداکثر ظرف ۲۰ روز از تاریخ صدور دستور موقت، نسبت به اقامه‌ی دعوای اصلی اقدام نماید؛ وگرنه با ضمانت اجرای عدم اقدام خود روبه‌رو می‌شود و آن، رفع اثر از دستور موقت با درخواست طرف مقابل است. اما این درخواست محدود به زمان نشده است و خوانده پس از ۲۰ روز تا زمانی که دستور موقت پابرجاست، حق دارد از این امتیاز قانونی استفاده نماید؛ در طرف مقابل، چنانچه خواهان ظرف ۲۰ روزِ مزبور اقامه‌ی دعوا نماید، حتی اگر دادخواستِ تقدیمی وی ناقص باشد، خوانده حق بهره‌گیری از این امتیاز را از دست می‌دهد.

همچنین باید توجه داشت دستور موقت در صورتی صادر می‌شود که ذی‌نفع درخواست نموده باشد؛ به این معنا که حتی اگر دادگاه، فوریت امر را احراز کند، تا زمانی که خواهان درخواست دستور موقت نکرده باشد، دادگاه حق ندارد راسا قرار دستور موقت صادر نماید. پس از درخواستِ صدور دستور موقت، دادگاه مکلف است طبق ماده‌ی ۳۱۹ قانون، از خواهان، تأمین مناسبی جهت جبران خسارات احتمالی که از دستور موقت حاصل می‌شود، اخذ نماید و دادگاه، بدون دریافت تأمین، حق صدور قرار دستور موقت را ندارد.

 این تکلیفِ دادگاه، نسبت به همه‌ی افراد اعمال می‌شود؛ حتی کسانی که از پرداخت هزینه‌ی دادرسی معاف هستند، مانند معسرین، بنیاد مستضعفان و … که از دادن تأمین جهت صدور دستور موقت معاف نخواهند بود؛ و حتی درجه‌ی ملائت (فقر و ثروت خواهان) در دریافت تأمین و میزان آن تأثیری ندارد. میزان تأمین منوط به نظر دادگاه است و هیچ‌یک از طرفین، حق اعتراض به میزان آن را ندارند و تأمین مزبور می‌تواند وجه نقد یا هر مال دیگری مانند مال غیرمنقول باشد.
 
فلسفه‌ی دریافت تأمین آن است که اجرای دستور موقت معمولا خساراتی را به طرف مقابل وارد می‌کند؛ بنابراین، اخذ تأمین برای آن است که چنانچه خواهان در دعوای اصلی به شکست محکوم شد، با تأمینِ اخذشده، بتوان خساراتی را که به خوانده‌ی دعوا وارد شده جبران کرد. 

حالت نخست، زمانی است که قرار دستور موقت اجرا نشده باشد، که در این صورت، چون قراری اجرا نشده و خساراتی به طرف مقابل وارد نشده است، خوانده استحقاق دریافت هیچ خسارتی را نخواهد داشت و در نتیجه، تا زمانی که دستور موقت اجرا نشده است، خواهان می‌تواند درخواست خود را استرداد کند تا قرار دستور موقت لغو شده و تأمین وی آزاد شود.
حالت دوم، زمانی است که قرار اجرا شده باشد، که در این صورت، خواهان نمی‌تواند تا زمانی که نسبت به اصل دعوا و خسارات وارده به خوانده تعیین تکلیف نشده است، درخواست آزادی تأمین خود را ارائه کند. اگر خواهان در اصل دعوا پیروز شود، تأمین او باید آزاد شود و این خسارت سنگین به خوانده تحمیل می‌شود؛ اما اگر شکست بخورد، متقاضیِ دستور موقت به جبران خسارتی که طرف مقابل در قبالِ اجرای دستور متحمل شده محکوم می‌شود؛ در این حالت، خوانده حق دارد ظرف یک‌ماه از تاریخ ابلاغ رأی نهایی، برای مطالبه‌ی خسارت خود طرح دعوا نماید؛ وگرنه به دستور دادگاه، از مالِ مورد تأمین رفع توقیف خواهد شد.
ویژگی‌های دستور موقت۱. تبعی بودن
۲. موقتی بودن
۳. فوری بودن
۴. مستلزم دریافت تأمین بودن
۵. رفع نشدن با صدور رأی مرحله‌ی بدوی
۶. لزوم تأیید رئیس حوزه‌ی قضایی

مرجع صالحطبق قانون برای صدور دستور موقت ۳ دادگاه صلاحیت رسیدگی دارند:
دادگاهی که دعوای اصلی در آن مطرح است.
دادگاهی که صلاحیت رسیدگی به دعوای اصلی را دارد.
دادگاهی که موضوع دستور موقت در حوزه‌ی آن واقع شده است.
پایان دستور موقتچنانچه خواهان پیش از اقامه‌ی دعوای اصلی، درخواست دستور موقت نماید، مکلف است ظرف ۲۰ روز از تاریخ صدور دستور موقت، نسبت به اقامه‌ی اصل دعوا اقدام کند، وگرنه با درخواستِ خوانده، دادگاه از قرار مزبور رفعِ اثر می‌کند. در صورتی که طرف مقابل، درخواست دستور موقت تأمینی بدهد که متناسب با موضوع دستور موقت باشد، دادگاه در صورت مصلحت از دستور موقت رفع اثر می‌کند.

اگر پس از صدور دستور موقت، حکم بر بی‌حقی خواهان صادر شود یا حتی قرار رد دعوا یا عدم استماع دعوا صادر شود، قرار دستور موقت لغو می‌شود.منبع: پایگاه خبری چطور

دستور موقت یا دادرسی فوری، از جمله اقدامات تأمینی است که نقش ویژه‌ای را پیش از طرح دعوا یا پس از طرح آن یا در جریان طرح دعوای اصلی خواهان، ایفا می‌کند.