چگونه فرقه های انحرافی شكل گرفتند و از چه زمانی شكل گرفتند؟تمامى ادیان در درون خود فرقه‏ ها و شاخه‏ ها و گرایش‏هاى گوناگونی دارند، طرح تفصیلى این موضوع در اینجا امكان نداشته و تنها به ذكربرخی از علل پدیدارى فرقه‏هاى مختلف در اسلام اشاره مى‏شود؛ امّا قبل از آن تذكر دو نكته ضرورى است اوّلاً این علل گاهى در پیدایش یك جریان با یكدیگر تداخل مى‏كنند و برخى اوقات هر علتى موجب پدید آمدن گروه خاصى گشته و در مواقعى علتى در مؤسس آن جریان نقش چشمگیر داشته و علت دیگرى در پیرو و پذیرنده آن مؤثر بوده است. ثانیا، دو مسأله، منشأ بسترسازى براى پدید آمدن فرق گوناگون در اسلام گشته است. یكى در نخستین زمان رحلت رسول اكرم(ص) و مربوط به مسأله خلافت و امامت است و دیگرى مرتبط با ماجراى حكمیّت در جریان جنگ صفین، ( فى علم الكلام، احمد محمود صبحى، بیروت دار النهضة، چاپ اوّل، 1405 ق، ).

اما علل :1- ضعف فكرى و فرهنگى: اصولاً محدودیت قواى ادراكى انسان و عدم توانایى او براى حلّ قطعى همه مسائل اعتقادى، از جمله مهم‏ترین علل اختلاف انسان‏هاست، در مواردى كه مسأله به روشنى قابل حلّ و هضم نیست هر كس به حدس و گمان مى‏رسد كه ممكن است با حدس و گمان دیگران متفاوت باشد. در این صورت است كه اختلاف نظرها آشكار مى‏شود. حضرت رسول(ص) در مدت كوتاه رسالتش فرصت بیان همه مطالب را براى مردم نیافت؛ از این رو، لازم بود از سوى رسول خدا(ص) جانشینى همچون او كه معصوم باشد كار را به عنوان امامت مسلمین و تبیین معارف قرآن و سنت نبوى ادامه دهند ولى چنین نشد) بحارالانوار، محمدباقر مجلسى، بیروت مؤسسة الوفاء، چاپ دوّم، 1983 م،  روایت . ( در سال‌های پس از خلفاء راشدین، مهم‌ترین عاملی كه زمینه پراكندگی عقاید و آراء اسلام را فراهم ساخت، ورود تمدن‌ها و فرهنگ‌های دیگر چون فرهنگ روم و فارس در قلمرو كشور اسلامی بود. آشنا شدن مسلمانان با فلسفه روم و یونان و اسكندریه، باعث ایجاد نحله‌های متعدد در عقاید اسلام شد. ترجمه آثار و فلسفه روم و یونان گرچه مایه رحمت و بركت‌هایی بود كه در تاریخ فلسفه آمده است، اما این ضرر را داشت كه نحله‌های متعدد در حوزة اسلام ظهور پیدا كند.
شرح و تفصیل هر یك از این عوامل كار و زمان زیاد می‌طلبد، امّا به عنوان نمونه به شرح چند مورد از اولین عوامل افتراق اشاره می شود:مسلمانان صدر اسلام در پرتو عقیده ساده و دین و شریعت آسان زندگی می‌كردند، آنان گوش جان خود را به رسول‌الله ـ صلی الله علیه و آله ـ سپرده بودند هرچه از آن حضرت می‌شنیدند، عمل می‌كردند. بعضی‌ها با رسول خدا مخالفت می‌كردند، امّا در مقابل عظمت و هیبت آن حضرت و وحی الهی تاب نمی‌آوردند، زود از عقیده و رأی خود برمی‌گشتند. وقتی رسول اكرم ـ صلی الله علیه و آله ـ به ملكوت اعلی پیوست خلیفة اول وقتی روی كار آمد، اولین كاری را كه كرد گفت: «لا تحدثوا عن رسول‌الله...»( ذهبی، تذكرة الحفاظ، ) از رسول خدا حدیث نقل نكنید (بهتر آن است كه اینگونه ترجمه كنیم: از رسول‌الله حدیث نكنید یعنی اصلاً از او نام نبرید و چیزی نقل نكنید) هركه از شما چیزی را سؤال كرد، بگوئید كتاب خدا میان ما و شما حاكم است، حلال آن را حلال بشمارید، حرام آن را حرام بشمارید. نتیجه این منع و سنت‌گذاری آن شد كه حرام‌های رسول خدا ـ صلی الله علیه و آله ـ حلال شد. از جمله محرماتی كه حلال شد، سبّ و ناسزا گفتن به علی بن ابی‌طالب، وصی رسول اكرم ـ صلی الله علیه و آله ـ بود. «من سب علیاً فقد سبّنی و من سبّنی فقد سب‌الله»( مستدرك الحاكم، ج تاریخ الخلفاء، للسیوطی، ؛ خصائص النسائی، المناقب للخوارزمی، جامع البیان، العلم، ) هركه به علی ناسزا بگوید به من ناسزا گفته و هركه به من ناسزا بگوید، خدا را سب نموده است.
منع از كتاب و نقل احادیث پیامبر اسلام(ص) و سبّ امیرالمومنین علی(ع) در طول حكومت بنی‌امیه از خلافت معاویة بن ابی‌سفیان گرفته تا خلافت عمر بن عبدالعزیز، ادامه داشت و امیرالمؤمنین علی ـ علیه‌السّلام ـ را در منابر و قنوت نماز سب می‌كردند.
مهمترین ثمره و اثر آن سبّ و منع از نقل حدیث آن بود كه مسلمانان مرجعیت دینی و تفسیر و تأویل قرآن را گم كردند و گمراه گردیدند و به جای قرآن و سنت رسول اكرم ـ صلی الله علیه و آله ـ سیره و سنت خلفاء راشدین جای‌گزین و معرفی گردید. و به این حدیث جعلی تمسك كردند كه: «علیكم بسنتی و سنه الخلفاء المهدیین الراشدین»( ترمذی، ابن ماجه، البیهقی و احمد بن حنبل) بر شما باد كه به سنت من و سنت خلفاء راشدین چنگ زنید و با دندان‌های خود آن را محكم بگیرید. صاحب بن خلیفه از عمر بن عبدالعزیز نقل می‌كند «الا انّ ما سنّ رسول‌الله و صاحباه فهودین تأخذ و تنتهی إلیه و ما سنّ سواهما فأنا نرجئه»( السیوطی، تاریخ الخلفاء،  (عمر بن عبدالعزیز). ) هرچه از پیامبر و دو خلیفه اول رسیده است، همان دین من است، بگیرید و به آن مراجعه كنید و هرچه را از غیر آن دوتاست (در عمل به آن) آن را به تأخیر اندازید. شما مشاهده می‌كنید كه در حدیث اول و صدر سخن خلیفه اموی كه سخن از سیره و سنت رسول اكرم ـ صلی الله علیه و آله ـ بود، ابن عبدالعزیز در پایانِ كلام خود گفته كه فقط به سیره و سنت دو خلیفه اول چنگ زنید و عمل نمائید. بعدها كه دیدند سیره و سنت آن دو خلیفه برای دین و دینداری و حكومت كفایت نمی‌كند، منابع دیگری را برای دین اضافه كردند. یكی از منابع، سیره و سنت صحابه بود(اعلام الموقعین، ) (بجز سیره و سنت امام علی بن ابی‌طالب و حضرت زهرا و امام حسن وامام حسین علیهم السلام)، دیگر سیره و سنت تابعین(تاریخ بغداد، . ) بود، سپس سیره و سنت حكّام اموی(ملخص ابطال القیاس، ) و عباسی و...
از جمله عوامل بسیار قوی و مؤثر در تفرقه و تشتت آراء و عقاید مسلمانان نشر فرهنگ اهل‌كتاب در بین مسلمانان و جعل حدیث بود. نشر فرهنگ اهل كتاب هم توسط خود اهل كتاب مثل كعب‌الأحبار انجام می‌شد و هم توسط بعضی از مسلمانان از قبیل ابوهریره، عبدالله بن عمروعاص و مقاتل بن سلیمان بلخی.
افراد شاخص و خطرناك در امر جعل حدیث سیف بن عمر تمیمی و ابوهریره می‌باشد. خرابكاری‌های كه سیف نموده است از این قبیل است: «او صدها صحابی، تابعی، راویان حدیث و جنگ‌ها، سرزمین‌ها، قصیده‌ها و شعرها، نامه‌ها و روایت‌هائی كه اصلاً وجود نداشته، ساخته است.»( عسگری، سیدمرتضی، نقش ائمه در احیاء دین،)
«ابوهریره احادیثی از پیامبر ـ صلی الله علیه و آله ـ روایت كرده كه از پیامبر ـ صلی الله علیه و آله ـ آن حدیث‌ها را نشنیده بود. چنانكه احمد بن حنبل امام حنابله در مسندِ خود روایت كرد كه ابوهریره حدیثی را روایت كرد، حاضران به او گفتند: این را كه نقل كردی از پیامبر ـ صلی الله علیه و آله ـ است یا از كیسة خودت می‌باشد؟! ابوهریره گفت: این را كه نقل كردم از كیسه خودم می‌باشد.»( . مسند احمد،  صحیح بخاری كتاب النفقات باب وجوب النفقه علی الأهل و العیان، ، به نقل از «عسگری، نقش ائمه در احیاء.)
در پایان باید گفت: كه هرگونه فعالیت و حركت انسان به جهت «حب ذات» است. این حب ذات كه میل طبیعی است در وجود انسان، در جامعه به شكل استكبار و استثمار ظهور می‌كند، می‌خواهد دیگران را به استخدام خود دربیاورد، میوه فعالیت‌ها و كار آنان را از آنِ خود كند، اگر به این میل و خوی انسانی ریاست‌طلبی هم افزوده شود، آنگاه این شخص «برای رسیدن به جاه و منصب از عدم رشد فكری جماعتی استفاده كرده و تحت عنوان منصبی كه در زمان و مكانِ انسان پذیرفته می‌شده، فعالیت می‌كند. اینان به كسان دیگر نیز كه مانند خودشان حبّ ریاست داشتند نوید منصب و ریاست می‌دادند و به توده‌های مردم كه رشد فكری نداشتند دینی عرضه می‌داشتند كه خواسته‌های نفسانی آنها را به نام آن دین، قانونی می‌كرده است و بدین ترتیب گروهی را گرد خود آورده، فرقه‌ای را بنام آن دین و مذهب ایجاد می‌كردند.»( عسگری، سید مرتضی. نقش ائمه در احیاء دین، )
2- تعصبات قبیله‏اى: پس از وفات پیامبر(ص)، مردم به جاى این كه در مراسم خاكسپارى شركت كنند، هر گروهى مدعى شد كه حق خلافت از آن اوست. بنابر شواهد تاریخى هیچ یك از انصار و مهاجران در تعیین جانشین پیامبر(ص) از قرآن و سنت رسول خدا(ص) یا از مصلحت امت سخن نگفت، بلكه سخن در این بود كه جانشینى پیامبر حق گروه انصار است یا مهاجر و چون در میان انصار دو قبیله اوس و خزرج بود این دو نیز به رقابت برخاستند و به دلیل همین مخالفت مهاجران غالب شدند، (جانشینى حضرت محمد(ص)، ویلفردمادولونگ، ترجمه احمد نمایى، جواد قاسمى و... مشهد، بنیاد پژوهشهاى اسلامى آستان قدس رضوى، چاپ اوّل، 1377 ش،  و قیام حسین(ع)، دكتر سید جعفر شهیدى، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامى، بهمن 1359)
3- مادى گری: از منابع تاریخى و روایى معلوم مى‏شود گروهى بوده و هستند كه مثلاً با جعل مطالب و اخبار غلوآمیز و انتشار آن، توجه عده‏اى را به خود جلب كرده و از مواهب و فضل و بخششهاى مادى آنان بهره‏مند شوند؛ مانند مغیرة بن سعید كه در تمام عمر خود در تلاش بود تا مرام جدیدى احداث كرده و گروهى متشكل پدید آورد تا به اهداف مادى و دنیایى خود برسد، ( ابن ابى الحدید، شرح نهج البلاغة، تحقیق: محمد ابوالفضل ابراهیم بیروت، دار احیاء الكتب العربیة، چاپ دوّم، 1385 ق، ج 8، ص 21 و شهرستانى ابوالفتح، الملل و النحل، بیروت، دار المعرفة للطباعة و النشر، چاپ دوّم، بى تا، ص 83) یا برخى براى آن كه مى‏خواستند در محیط اسلامى راهى براى مباح كردن گناهان و ترك واجبات و فراهم ساختن بساط عیش و عشرت توأم با توجیه شرعى پیدا كنند تا توده‏هاى ناآگاه مسلمان به آن ایمان آورده آنگاه به كمك همین توده‏هاى ناآگاه تشكیلاتى به وجود آورده و به اهداف خود كه همان بسط اباحه‏گرى بوده دست یابند. ( الاشعرى، سعد بن عبدالله ابن خلف، المقالات و الفرق، تصحیح محمدجواد مشكور، تهران، مركز انتشارات علمى و فرهنگى، چاپ دوّم، 1360 ش،  )
4- سیاسى: سیاست‏بازانى كه بیشتر به اهداف غلط خود مى‏اندیشند براى نیل به مقصود خود از حربه‏هاى گوناگونى استفاده مى‏كنند و یكى از این حربه‏هاى قوى و كارآمد ایجاد فرق و نحله‏هاى گوناگون مذهبى است. اینان با به وجود آوردن چنین فرقه‏هایى یك سلسله مسائل و آموزه‏هاى دور از ذهن و عقل را وارد جریان مخالف خود مى‏كردند تا به آن آسیب وارد كرده و آن را در مقابل چشم دیگران نامیمون جلوه دهند. مانند برخى از اخبار در مورد ائمه(ع) كه به دور از حقیقت و واقعیت است( الذهبى، ابى عبدالله محمد بن احمد بن عثمان، میزان الاعتدال فى نقد الرجال، تحقیق على محمد البجاوى، دار احیاء الكتب العربیة، چاپ اوّل، 1382 ق، ) یا پدیدارى فرقه كیسانیه كه پیروان مختار بن ابى عبیده ثقفى تلقى شده‏اند براى تضعیف دیدگاه و حركت مختار از سوى مخالفانش پدیدار شد(صفرى فروشانى، نعمت‏الله، غالیان، مشهد، بنیاد پژوهشهاى اسلامى آستان قدس رضوى، چاپ اوّل، 1378 ش، )
5- گسترش حوزه جغرافیایى اسلام با فتوحات مسلمانان، به تدریج پیروان ادیان و عقاید دیگر وارد حوزه حكومت اسلامى شدند. گروهى از این افراد كه مسلمان شده بودند به طرح مسائل و مشكلات خود براى مسلمانها پرداختند و آنها كه بر دین خود باقى مانده بودند در این مسائل با مسلمانان مجادله مى‏كردند این مسأله همانطور كه در ابتدا هم به آن اشاره شد در اواخر حكومت بنى‏امیه و اوائل حكومت عباسیان به دلیل ترجمه فلسفه یونان شدت بیشترى گرفت و باعث پدیدارى برخى از فرقه‏ها شد. بر اساس گزارش دكتر حسین عطوان، قدریه دیدگاههاى خود را از تأثیرپذیرى یهودیان و مسیحیان مسلمان شده شامى صورت مى‏دادند( فرقه‏هاى اسلامى در سرزمین شام در عصر اموى، دكتر حسین عطوان، ترجمه حمیدرضا شیخى، مشهد، بنیاد پژوهشهاى اسلامى آستان قدس رضوى، چاپ اوّلو نیز: تاریخ الجدل، محمد ابو زهرة، قاهره، دار الفكر العربى، و نیز المیزان، علامه سید محمدحسین طباطبایى(ره)، موسسة الاعلمى للمطبوعات، )
این موارد بخشى از علل پیدایش فرقه‏ها در اسلام بود. براى توضیح بیشتر خوب است دانسته شود حدیث افتراق امت به گروه‏هاى مختلف در متون معتبر شیعه واهل سنت نقل شده است هرچند در سند آن بعضی تردید كرده اند. از منابع اهل سنت در «سنن ابى داود» (حدیث شماره 3981) آمده است: «... ان رسول اللّه‏(ص) قام فینا فقال الا ان من قبلكم من اهل الكتاب افترقوا اثنتین و سبعین مله و ان هذه المله ستفترق على ثلاث و سبعین. اثنتان و سبعون فى النار و واحدة فى الجنة...؛... پیامبر خدا(ص) برخاست و فرمود: همانا اهل كتاب پیش از شما به هفتاد و دو فرقه گراییدند و این امت به زودى هفتاد و سه فرقه خواهد شد. از میان آنان هفتاد و دو فرقه در آتش‏اند و یكى در بهشت». در این جا باید توجه داشت كه رستگارى تنها یك فرقه درمیان دیگر فرقه‏ها، امر عجیب و غریبى نیست؛ زیرا راه حق و صراط مستقیم الهى كه پیامبر اكرم(ص) بدان دعوت فرموده است یكى بیش نیست. پس اگر اختلاف و دگرگونى و چند دستگى پدید آید، ناشى از بدعت و وارد كردن تعالیم غیر دینى در دین است و گریز از بخشى از آموزه‏هاى دینى است. اكنون این سؤال پدید مى‏آید كه راه شناخت فرقه ناجیه چیست و آنان چه كسانى‏اند؟ عقل و منطق حكم مى‏كند كه بهترین راه شناخت رستگاران، سخن و تعالیم خود پیامبر است كه از افتراق امت و نجات و فلاح تنها یك گروه از میان همه گروه‏ها خبر داده است. با توجه به روایات رسیده از پیامبر(ص) متوجه مى‏شویم كه راه رستگارى پیروى از قرآن و اهل‏بیت(ع) است؛ زیرا قرآن كتاب معصوم و خطاناپذیر الهى است. قطعا چنین كتابى مفسر و مجرى معصوم مى‏طلبد و آن همان عترت پیامبر(ص) است؛ زیرا پیامبر(ص) در حجة‏الوداع و در آخرین وصیت فرمودند:... انى تارك فیكم الثقلین كتاب اللّه‏ و عترتى اهل بیتى ما ان تمسكتم بها لن تضلوا بعدى ابدا و انهما لن یفترقا حتى یردا على الحوض فانظروا كیف تخلفونى فیهما...؛ من دو چیز گران‏بها در میان شما مى‏گذارم: كتاب خدا و عترت و اهل بیت خویش. تا زمانى كه به آن دو چنگ زنید پس از من هرگز گمراه نخواهید شد. آن دو از یكدیگر جدایى‏پذیر نیستند تا آن كه در حوض (كوثر) بر من وارد آیند.پس بنگرید كه پس از من با آن دو چه مى‏كنید»، (بحارالانوار، ج 2، ص 100). این حدیث به طور متواتر در متون شیعه و اهل سنت یافت مى‏شود. هم‏چنین برحسب روایت دیگرى پیامبر(ص) فرمودند: ستفترق امتى على ثلاثة و سبعین فرقه منها فرقة ناجیة والباقون هالكون. فالناجون الذین یتمسكون بولایتكم و یقتبسون من علمكم ولا یعلمون برأیهم فأولئك ما علیهم من سبیل فسالت عن الائمة فقال عدد نقباء بنى اسرائیل ؛ به زودى امت من هفتاد و سه فرقه خواهند شد كه تنها یكى از آنها رستگار و بقیه هلاك خواهند شد. نجات یابندگانشان كسانى‏اند كه به ولایت شما (اهل بیت«ع») چنگ زنند واز كردار شما الگو گیرند و به رأى خویش «در مقابل شما »عمل نكنند... (بحارالانوار، ) در روایت دیگرى نیز آمده است كه پیامبر(ص) به حضرت على(ع) فرمودند: یا على مثلك فى امتى مثل المسیح عیسى بن مریم افترق قومه ثلاث فرق فرقة مؤمنون و هم الحواریون و فرقه عادوه و هم الیهود و فرقة غلوا فیه فخرجوا عن الایمان و ان امتى ستفترق فیك ثلاث فرق فرقة شیعتك و هم المؤمنون و فرقة عدوك و هم الشاكون و فرقة تغلوا فیك و هم الجاحدون و انت فى الجنة یا على و شیعتك و محب شیعتك و عدوك والغالى فى النار).

اى على! مثل تو در امت من همانند مثل عیسى بن مریم است كه امتش سه فرقه شدند: 1- گروه مؤمنان كه حواریون بودند، 2- گروه دشمنان یعنى یهود، 3- گروه غلو كنندگان كه از دایره ایمان برون رفتند. همانا امت من نیز در مورد تو سه گروه مى‏شوند: 1- شیعیان تو كه آنان مؤمنانند، 2- دشمنان كه همان تردید كنندگانند، 3- گروهى كه در مورد تو غلو مى‏كنند و آنان حق ستیزند. اى على! تو و شیعیان و دوست‏داران پیروانت در بهشتید ودشمنان و غلو كنندگان در تو اهل دوزخند. (بحارالانوار، ) میتوان گفت كه یكی از علل به وجود آمدن مذاهب مختلف از سوی بعضی از افراد ریشه غیر خدایی آنهاست.منبع:پرسمان
منع از كتاب و نقل احادیث پیامبر اسلام(ص) و سبّ امیرالمومنین علی(ع) در طول حكومت بنی‌امیه از خلافت معاویة بن ابی‌سفیان گرفته تا خلافت عمر بن عبدالعزیز، ادامه داشت و امیرالمؤمنین علی ـ علیه‌السّلام ـ را در منابر و قنوت نماز سب می‌كردند.