خشوع به معنى دلشكستگى است و حالت انعطاف‌پذیرى دل را نشان مى‌دهد در برابر «قساوت» كه حالت سنگدلى و عدم تأثّر دل را گویند. خداوند در قرآن مى‌فرماید: آیا هنگام آن نشده، براى كسانی كه ایمان دارند، كه دلهاشان در برابر یاد خدا و آنچه كه از حق فرود آمده بشكند و متأثّر شود و نباشند چون كسانیكه قبلا كتاب به ایشان داده شد پس مدتها بدین منوال گذشت پس دلهاشان سخت و سنگ شد و بسیارى از ایشان فاسق و نابكارند.
 این آیه مؤمنین را ترغیب مى‌كند كه خشوع و دلشكستگى را كسب كنند و سنگ دل و غیر قالب انعطاف نباشند و در برابر كلمات خدا، آیات الهى، كتب آسمانى و حق و حقیقت، متواضع و خاضع باشند و تحت تأثیر آنها همه زندگى و اعمال و رفتار خود را شكل صحیح دهند. و مذمّت مى‌كند از كسانى كه به عنوان قسىّ‌القلب از آنها یاد كرده است كه كتاب آسمانى تورات بر آنان فرود آمد؛ ولى، تأثیرى بر زندگى آنان نگذاشت و بجاى آنكه از غفلت بیرون شوند و به حقّ گرایش یابند روز به روز دلشان سخت‌تر شد و به فسق و فجور مبادرت ورزیدند. و از مؤمنین مى‌خواهد كه سعى كنند تا دلهاشان در برابر حق و نام خدا خاشع باشد و به سرنوشت بنى‌اسرائیل گرفتار نشوند.
برخوردى كه آیه فوق با خشوع و قساوت قلب مى‌كند بیان‌گر این حقیقت است كه تحصیل خشوع تا حدّى اختیارى است؛ یعنى، انسان قادر است با تمهید مقدمات و دست‌زدن بكارهائى خاص، این حالت خشوع را در دلش پدید آورد؛ چنانكه، نقطه مقابل آن، قساوت نیز از طریق مقدّماتى اختیارى در دل ایجاد مى‌شود و بدین لحاظ است كه قسىّ‌القلب مورد مذمّت و نكوهش قرار مى‌گیرد.
بنابراین، در اصل فطرت انسان مایه اصلى خشوع مثل سایر احساسات و عواطف وجود دارد و قابل اینست كه تضعیف یا تقویت شود و بر ما است كه هر گاه در این مایه فطرى ضعف حاصل شد به تقویت آن بپردازیم.
قرآن «خشوع» را جزو صفات بارز و برجسته انسان شایسته به شمار مى‌آورد و در مقام مدح از افراد یا گروهها بر این صفت بعنوان یك نقطه امتیاز دست مى‌گذارد چنانكه در مدح انبیاء مى‌فرماید:آنان در انجام كارهاى خیر شتاب مى‌كردند و با بیم و امید ما را مى‌خواندند و در برابر ما خاشع بودند.
در آیه دیگر پس از آنكه «خاشعین» و «خاشعات» را به عنوان گروهى كه داراى این صفت برجسته‌اند، در بین گروههاى دیگرى كه داراى صفات برجسته دیگرند نام مى‌برد به عنوان پاداش این صفات نیك در انتهاى آیه مى‌فرماید: خداوند (بپاداش این صفات برجسته) برایشان آماده كرده است مغفرت و بخشش و اجرى بزرگ، و در مورد نمازگزاران به عنوان یك رمز استقامت و تحمّل بر صفت خشوعشان تكیه مى‌كند و مى‌فرماید: و با (گرفتن) روزه و (خواندن) نماز (از خدا) كمك خواهید و آن (نماز) سنگین و گران خواهد بود جز بر خاشعان.
جالب توجه است كه در این آیه دقیقاً، بر نكته مورد بحث ما انگشت مى‌نهد و رابطه حالت خشوع را با معرفت و شناخت مبدء و معاد و شناخت برخى از افعال الهى، مورد توجّه قرار مى‌دهد به این بیان كه حالت خشوع از آن كسانیستكه گمان دارند پروردگارشان را ملاقات مى‌كنند و بسوى او باز مى‌گردند.
و در آیه دیگرى خشوع در نماز را به عنوان آیت و نشانه بارز ایمان كه منشأ فلاح و رستگارى انسان است مطرح مى‌سازد و مى‌گوید: حقّا كه مؤمنان رستگار شدند آن كسانی كه آنان در نمازشان خاشعند.
در یك مورد مفصّل تر به علائم و نشانه‌ها و نقطه مقابل صفت خشوع پرداخته و مى‌گوید: آیا پس آنكس كه خداوند سینه‌اش را باز (و فكرش را روشن) كرده است براى پذیرش اسلام پس او در (پرتو) نورى از پرودگارش (قرار گرفته) است (با شخص كافر تنگ دل كه از پذیرش حق دورى مى‌كند یكسانست؟!!) پس واى بر آنان كه دلهاشان در برابر یاد و نام خدا قاسى و سخت است (و تحت تأثیر قرار نمى‌گیرد) آنان در گمراهى آشكارند خداوند بهترین حدیث، كتابى همگون و جفت جفت فرود آورد از آن لرزه بر اندام آنانكه از پروردگارشان خشیت دارند افتد سپس پوستها و دلهاشان در برابر یاد خدا نرم شود این است هدایت خدا كه بدان هر كه را خواهد هدایت بخشد.
خداوند به كسانى سینه باز و دلهاى آماده پذیرش اسلام داده است و در پرتو نورى از سوى پروردگار خود قرار دارند، موى بر بدنشان از شنیدن آیات خدا راست شود، دلها و اندامشان در برابر یاد خدا نرم شود اینها همگى آثار و مشخصات و خصلتهائى است كه از خشوع دل حكایت دارند و در مقابل نیز از «القاسیة قلوبهم من ذكر الله» سخن بمیان آورده است كه در واقع، هیچیك از این خصلتها را ندارند و‌به هیچ وجه تحت تأثیر حق قرار نمى‌گیرند و این نشانه گمراهى آشكار ایشان است.
آرى این یك حالت خاص و یك كیفیّت ویژه‌اى است در سیستم عصبى انسان كه وقتى دفعتاً، در برابر موجودى عظیم قرار مى‌گیرد در یك لحظه موى بر بدنش راست گردد، سپس بدنبال آن، دل انسان و به تبع دل، پوست بدن نرم مى‌شود و در برابر خدا در خود، لینت و خشوع و فرو افتادگى احساس مى‌كند و این نشانه هدایت یافتن انسانست. چنانكه در بعضى دیگر از آیات روى علائم دیگرى چون به خاك افتادن و گریه‌كردن تحت تأثیر استماع آیات الهى نام مى‌برد و مى‌گوید:و هرگاه كه آیات ما بر آنان خوانده شود با گریه و سجده‌كنان بخاك افتند.

منبع: خبرگزاری رسانیوز

خشوع به معنى دلشكستگى است و حالت انعطاف‌پذیرى دل را نشان مى‌دهد، در برابر «قساوت» كه حالت سنگدلى و عدم تأثّر دل را گویند.