 قرآن داراى «مثل» هاى آسمانى است و بیشترین تأثیر را در عبرت‏آموزى و تحریك اندیشه‏ها دارد:
لَوْ أَنْزَلْنا هذَا الْقُرْآنَ عَلى‏ جَبَلٍ لَرَأَیْتَهُ خاشِعاً مُتَصَدِّعاً مِنْ خَشْیَةِ اللَّهِ وَ تِلْكَ الْأَمْثالُ نَضْرِبُها لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ یَتَفَكَّرُونَ «2»؛ «اگر این قرآن را بر كوهى نازل مى‏كردیم، آن را در برابر قرآن خاشع و از خوف خدا متلاشى شده مى‏دیدى، اینها مثال‏هایى است براى مردم مى‏زنیم تا در آنها بیندیشند».
لازم است بدانیم؛ «مثل» دو معنا دارد:
1. سخن حكیمانه كه به مناسبتى در موردى گفته مى‏شود، و به تدریج در فرهنگ مردم وارد مى‏شود و سینه به سینه از نسلى به نسلى منتقل مى‏گردد تا رنگ «مثل» به خود مى‏گیرد.
2. «مثل» به معناى تمثیل است كه اساس آن را تشبیه و استعاره، كنایه و مجاز تشكیل مى‏دهد، و چنین تمثیلى ارتباطى به مَثَل به معنى نخست ندارد و نیازى به گذشت زمان و به تدریج ضرب‏المثل شدن ندارد. «مَثَل» هاى قرآنى بیشتر از این مقوله مى‏باشند.
اقسام تمثیل‏ها
اكنون كه روشن شد مثل‏هاى قرآن از مقوله تمثیل است، شایسته است به اقسام تمثیل اشاره كنیم؛
1. تمثیل رمزى‏
مقصود از تمثیل رمزى آن داستان‏هایى است كه از زبان پرندگان و گیاهان حتى سنگ‏ها و صخره‏ها بیان مى‏شود، و كتاب كلیله و دمنه، نوع بارز از این تمثیل رمزى است.
برخى صاحب‏نظران؛ قصص قرآنى را به ویژه آنچه كه مربوط به داستان آدم و پیروزى شیطان بر او و سرگذشت قابیل و هابیل و یا سخن گفتن مورچه با سلیمان را از مقوله تمثیل رمزى بدانند، در حالى كه یك چنین تفسیرى بر خلاف تصریح قرآن است. زیرا این كتاب اصرار مى‏ورزد كه قصص خود را یك رشته حقایق و بیان واقعیت بداند. و سجده فرشتگان بر حضرت آدم علیه السلام فراتر از یك داستان سمبلیك و رمزى است، بلكه به طور حقیقى اتفاق افتاده است.
2. تمثیل قصصى‏
مقصود از «تمثیل قصصى»، داستان‏هایى است كه بیانگر سرگذشت اقوام پیشین است به منظور این كه آیندگان از آن عبرت بگیرند و قصه‏هاى قرآن از آدم تا خاتم همگى از این مقوله بوده، و در حقیقت نوعى تشبیه مخفى در بر دارند و آن تشبیه آیندگان به گذشتگان است، قرآن مى‏فرماید:
ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا لِلَّذِینَ كَفَرُوا امْرَأَتَ نُوحٍ وَ امْرَأَتَ لُوطٍ كانَتا تَحْتَ عَبْدَیْنِ مِنْ عِبادِنا صالِحَیْنِ فَخانَتاهُما فَلَمْ یُغْنِیا عَنْهُما مِنَ اللَّهِ شَیْئاً وَ قِیلَ ادْخُلَا النَّارَ مَعَ الدَّاخِلِینَ «1»؛ «خداوند براى كسانى كه كفر ورزیده‏اند، زن نوح و زن لوط را مثل آورده كه هر دو در نكاح دو بنده از بندگان شایسته ما بودند و به آنها خیانت كردند و كارى از دست شوهران آنها در برابر خدا ساخته نبود، و گفته شد با داخل شوندگان داخل آتش شوید».
3. تمثیل طبیعى‏
مقصود از «تمثیل طبیعى»، تشبیه غیرمحسوس به محسوس است مشروط بر این كه آنچه به آن تشبیه شده، از امور آفرینشى باشد، چنانكه مى‏فرماید:
إِنَّما مَثَلُ الْحَیاةِ الدُّنْیا كَماءٍ أَنْزَلْناهُ مِنَ السَّماءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَباتُ اْلأَرْضِ مِمّا یَأْكُلُ النّاسُ وَ اْلأَنْعامُ حَتّى إِذا أَخَذَتِ اْلأَرْضُ زُخْرُفَها وَ ازَّیَّنَتْ وَ ظَنَّ أَهْلُها أَنَّهُمْ قادِرُونَ عَلَیْها أَتاها أَمْرُنا لَیْلًا أَوْ نَهارًا فَجَعَلْناها حَصیدًا كَأَنْ لَمْ تَغْنَ بِاْلأَمْسِ كَذلِكَ نُفَصِّلُ اْلآیاتِ لِقَوْمٍ یَتَفَكَّرُونَ «2»؛ «در حقیقت، مثل زندگى دنیا، بسان آبى است كه آن را از آسمان فرو ریختیم پس گیاه زمین از آنچه مردم و دام‏ها مى‏خورند با آن درآمیخت.
تا آنگاه كه زمین پیرایه خود را برگرفت و آراسته گردید و اهل آن پنداشتند كه آنان بر آن قدرت دارند، شبى یا روزى فرمان (ویرانى) ما آمد و آن را چنان درو شده كردیم كه گویى دیروز وجود نداشت‏هاست.
این گونه نشانه‏هاى خود را براى مردمى كه اندیشه مى‏كنند، به روشنى بیان مى‏كنیم».
خلاصه سخن این كه: مثل‏هاى قرآن یا از مقوله تمثیل قصصى است یا تمثیل طبیعى است و هرگز در قرآن تمثیل رمزى به معناى غیرواقعى وجود ندارد.
امامان علیهم السلام نیز به تدبر در مثل‏هاى قرآنى اهمیت داده و در سخنان و ادعیه خود به آن اشاره نموده‏اند:
امیرمؤمنان على علیه السلام مى‏فرماید: «كِتَابَ رَبِّكُمْ فِیكُمْ مُبَیِّناً حَلَالَهُ وَ حَرَامَهُ وَ فَرَائِضَهُ وَ فَضَائِلَهُ وَ نَاسِخَهُ وَ مَنْسُوخَهُ وَ رُخَصَهُ وَ عَزَائِمَهُ وَ خَاصَّهُ وَ عَامَّهُ وَ عِبَرَهُ وَ أَمْثَالَهُ» «1»
؛ «كتاب پروردگارتان در میان شماست، بیانگر حلال و حرام، واجب و مستحب، ناسخ و منسوخ، جایز و واجب، خاص و عام، عبرت‏ها و مثال‏هاى آن است».
هم‏چنین امیرمؤمنان علیه السلام فرموده‏اند: «نزل القرآن اربعُ ارباعاً رُبعٌ فینا و رُبعٌ فى عَدُوِّنا، و رُبعٌ سُنَنٌ و أَمثالٌ، و رُبعٌ فرائضٌ و أحكامٌ» «2»
؛ «قرآن در چهار بخش فرو فرستاده شده است: یك چهارم آن در حق ما، و یك چهارم دیگر در مورد دشمنان ما، و یك چهارم آن سنت‏هاى الهى و مثل‏هاى آن است و یك چهارم آن فرایض و احكام مى‏باشد». «3»
منبع :پرسمان/معارف
لطفاً در مورد تشبیهات و تمثیلات در قرآن، علت، معنا و تفسیر آن من را راهنمایى كنید.