شارع مقدس در قرآن مجید، آیه‌ی ۱۵ سوره‌ی اسراء می‌فرماید: «ما هیچ‌كس را پیش از برانگیختن پیامبر به كیفر نمی‌رسانیم». در این آیه، خداوند، كیفر گناهكاران را به بیان تكلیف و حكم موكول كرده است. در فقه، به قاعده‌­ای نیز استناد می‌­شود كه «قاعده‌ی قُبح عِقاب بِلا بیان» نام دارد و بر این امر دلالت می‌کند كه بدون بیانِ حكم صریح قانونی، چنانچه كسی به كیفر برسد، از دیدگاه عقل، ناشایست و نادرست است و تا هنگامی كه قانونگذار افراد را از كاری بازنداشته است، انجام آن كار مباح و درست است و منعی ندارد. در نتیجه، هرگز نمی‌توان شخصی را برای انجام آن مجازات کرد.

به‌بیان ساده‌­تر، هنگامی می‌­‌توان عمل یا تركِ عملی را جرم شمرد كه قانونگذار به‌طور روشن در قانون آن را جرم شناخته باشد و برای آن مجازاتی معین كرده باشد. حقوق دانان، «اصل قانونی‌بودنِ جرم و مجازات» را به‌عنوان یكی از اصولِ حاكم بر اَعمالِ ارتكاب‌یافته توسط اشخاص و یکی از عناصر جرم پذیرفته‌­اند. بنا به دیدگاه دكتر اردبیلی، یكی از پایه‌های مهمِ اصل قانونی‌بودن جرم و مجازات، آزادی است؛ زیرا هر عمل یا تركِ عملی كه بنابه‌ قانون جرم شناخته و برای آن مجازاتی تعیین شود، محدودیتی برای اشخاص پدید می‌­آورد كه با آزادی ایشان مغایرت دارد و با پیش‌بینی جرایم در قانون و شناسایی حریم آزادی‌­های انسان، حرمت و كرامت انسانی محترم شمرده می‌شود. بنابراین، با شناسایی جرم و تعریف صریحِ افعال مجرمانه كه منحصرا از وظایف قانونگذار است، هرگونه ابهام از میان رفته و قضات دیگر نمی‌توانند بنابر برداشت‌هایی متفاوت و بی‌­اساس، آزادی‌های اشخاص را به‌مخاطره بیندازند.

عناصر تشكیل‌‌ دهنده‌‌ جرم
اصل قانونی‌بودن جرم و مجازات كه از جمله اصول بنیادین در علم حقوق است، دو نتیجه‌ی منطقی درپی دارد.
۱. تفسیر مضیق قوانین كیفری
۲. عطف‌ به‌ ماسبق‌ نشدن قوانین كیفری

گاهی اوقات، فكری شوم در ذهن شخصی شكل می‌گیرد و وی سوء‌نیتی نسبت به دیگری پیدا می‌كند؛ اما تا‌ هنگامی‌ كه اندیشه‌ی او جامعه‌ی عمل نپوشد و فعلی مادی رخ ندهد، خطری كسی را تهدید نمی‌كند؛ از‌این‌رو، به‌صرفِ تصورات شوم افراد، نمی‌توان آنها را مجازات كرد. 

بنابراین، باید گفت، چنانچه فعل یا عمل خارجی، نیت مجرمانه‌ی شخص را نشان دهد، عنصر مادی جرم شکل می‌گیرد که دومین رکن از ارکان جرم یا عناصر جرم است. برای نمونه، برداشتن و بردنِ مال از خانه‌ی دیگری، جرم سرقت را تكمیل می‌كند. به‌بیان دیگر، اینكه شخصی تنها برای سرقت نقشه بكشد و راه‌حل پیدا كند، جرمی مرتکب نمی‌شود. به‌تعبیر اروپاییان در سده‌ی گذشته، عنصر مادی، «پیكر جرم» نامیده می‌شود. پیکر جرم، قالبی است كه اراده‌ی ارتكاب جرم در آن تجلی می‌یابد.

قانونگذاران، رفتارهای آدمی را كه عامل مصادیق جرم هستند، به دو دسته تقسیم می‌­‌كنند:

۱. فعل: گاهی رفتار آدمی به‌صورت حركت یا جنبشی ازسوی وی بروز می‌کند. برای نمونه، در جرایم «ساخت سکه‌های تقلبی طلا» یا «زنا»، افراد مشخصا با انجام حركاتی مرتکب جرم می‌شوند.

۲. ترك فعل: برخی از جرم‌ها با انجام‌ندادن عملی توسط افراد صورت می‌گیرد؛ برای نمونه، در جرم «ترك انفاق» كه زوج از پرداخت نفقه به همسر خود خودداری می‌­كند.

عناصر تشكیل‌‌ دهنده‌‌ جرم
هنگامی كه عملی مادی انجام گیرد كه به‌استناد مواد قانونی جرم باشد، درصورتی می‌توان آن را مشخصا جرم دانست كه عنصر روانی در آن موجود باشد. عنصر روانی به این معناست كه فاعل یا شخصِ اقدام‌كننده، چنین فعل و نتیجه‌ای را بخواهد یا دست‌كم وقوع آن را احتمال دهد.

جرایم خطایی و انواع آن
گاهی اقدام‌كننده با نقشه‌ای قبلی، عملی را انجام می‌دهد تا به نتیجه‌‌ای مشخص دست یابد. از این رو، دستورات قانونگذار را رعایت نمی‌كند كه اصطلاحا می‌گویند در آن كار «عمد» دارد؛ ولی گاهی قصد انجام كاری را بدون سابقه‌ی افكار شوم و نقشه‌ی قبلی دارد و مرتكب عملی می‌شود؛ اما نتیجه‌ی مجرمانه‌­ای كه حاصل می‌شود و محتمل و پیش‌بینی‌پذیر است، مطلوب او نبوده است. دراینجا، فرد اصطلاحا «خطا» كرده است.

 بنابراین، «عمد»، عنصر روانی جرایم عمدی و «خطا»، عنصر روانی جرایم خطایی است. در هر دو گروه جرایم عمدی و خطایی، مرتکب مقصر شناخته می‌شود؛ ولی طبعا مجازات وی بنابه عنصر روانی جرم متفاوت خواهد بود.

قانونگذار، جرایم خطایی را نیز به دو نوع تقسیم می‌کند: جرم‌هایی كه در وقوع آنها، تنها خطای محض نقش داشته باشد؛ مانند اینكه مرتكب، قصد انجام عملی را داشته است؛ اما نمی‌خواسته به قربانی آسیبی برساند. به‌بیان‌ دیگر، مجرم نه قصد جنایت نسبت به فردی را داشته باشد و نه قصد فعلِ واقع‌شده بر او را. 

در نوع دوم جرایم خطایی که به‌صورت شبه‌عمد است، مجرم قصد انجام عملی را روی قربانی -كه به‌طور متعارف سبب جنایتی نمی‌­شود- داشته است؛ ولی درعین‌حال، قصد جنایت بر شخص نداشته است؛ مانند آنكه پزشكی بیماری را به‌طور متعارف معالجه كند؛ اما اتفاقا موجب جنایت بر او گردد. 

در مواردی كه جرم با عنصر روانی «خطای محض» همراه باشد، همین‌كه برای دادگاه محرز شود كه فعل توسط جانی انجام گرفته، خطای محض تحقق یافته است؛ ولی در خطای شبه‌عمد، باید بی‌‌مبالاتی یا عدم‌مهارت یا بی‌توجهی به آیین‌نامه‌ها و نظام‌‌نامه‌های دولتی در دادگاه اثبات شود.
منبع: وبسایت چطور
روشن است که تعریف جرم و شناخت مصادیق آن کار آسانی نیست. ماهیت یا چیستی جرم در علوم انسانی ازطریق تعریف مفهومی آن شناخته می‌شود؛ اما در حقوق کیفری که اساس آن قانون کیفری است، فرایند شناخت ماهیت جرم به همان تعریف قانون از جرم ختم می‌شود.