چرا گاهی برخی از یاران امامان دچار انحراف شده و بر یك امام متوقف می شدند و امام بعدی را قبول نمی كردند مثل واقفیه؟در روایتی كه شیعه و سنی از پیامبر اكرم(ص) نقل كرده اند آمده است: «ان امتی ستفرق بعدی علی ثلاث و سبعین فرقه، فرقه منها ناجیه و اثنتان و سبعون فی النار؛ به زودی امت من به هفتاد و سه فرقه متفرق می شوند كه یك فرقه نجات یافته و هفتاد و دو فرقه در آتشند» (شیخ صدوق، الخصال، ص 584 ؛ المتقی المهذی، كنز العمال، ج 11، ص 114 ؛ ابن عساكر، تاریخ مدینه دمشقی، ج 32، ج 32، ص 37 با كمی اختلاف در عبارات). تاریخ اسلام نشان می دهد كه در درون اسلام فرقه های متعددی ظهور كرده اند كه در دو مذهب كلی اهل سنت و شیعه جای می گیرند. اما ریشه اختلافات به اموری چون تعصبات كور قبیله ای و گرایش های حزبی، حسد و جمود فكری و كج اندیشی در فهم قرآن و سنت نبوی(ص)، جلوگیری از تدوین احادیث پیامبر اكرم(ص)، تلاش احبار (دانشمندان) یهود و راهبان مسیحی در جعل حدیث و تحریف و از همه مهمتر قدرت طلبی برخی از افراد صاحب نفوذ بر می گردد. به تعبیر دیگر دلیل اولیه اختلاف در مذاهب قدرت طلبی و نفاقی بود كه در سقیفه بنی ساعده - چند روز پس از رحلت پیامبر گرامی اسلام - رخ نمود و اسلام را از مسیر خود منحرف كرد و امام علی(ع) را خانه نشین كرد و در پس این اختلاف، اختلافات سیاسی و كلامی و فقهی و فرقه ای در سراسر اسلام نفوذ پیدا كرد.

جهت آگاهی بیشتر در این زمینه توجه شما را به مبحثی پیرامون رابطه غدیر و خم و سقیفه جلب می كنیم:به نظر مى ‏رسد این پرسش یكى از چالش‏ هاى جدّى فرا روى شیعه است؛ زیرا شیعه:
الف. با بهره‏ گیرى از منابع معتبر خود و اهل سنت، به اثبات اصل ماجراى غدیر مى ‏پردازد؛ منابعى كه در آن صدها صحابى و تابعى شناخته شده وجود دارد.ر.ك: الامینى النجفى، عبدالحسین، الغدیر فى‏الكتاب و السنة و الادب، (تهران: دارالكتب الاسلامیه، 1374، چ 6)، ج 1، صص 14-73. ب. با دلیل‏هاى متقن و شواهد استوار، واژه ولایت موجود در روایت غدیر را به معناى سرپرستى و به دست گرفتن امور جامعه مسلمانان مى‏داند (نه صرف دوستى).همان، صص 362 - 370. ج. پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله در این ماجرا بر اساس دستور خداوند، در پى تعیین جانشین بود؛ نه اظهار محبت به على‏علیه السلام و نه معرفى نامزد خلافت.همان، صص 370 - 378. با این همه در گزارش‏هاى تاریخى - جز چند منبع - از واكنش شدید مردم و یاد آورى ماجراى غدیر خم، كمتر سخن به میان آمده است؛ با آنكه قطعاً بیشتر مردم مدینه در ماجراى غدیر حضور داشتند؛ چرا پس از حدود 70 یا 84 روزماجراى غدیر خم در روز 18 ذى حجه واقع شد و وفات پیامبر اكرم‏ صلى الله علیه وآله و ماجراى سقیفه در 28 صفر یا 12 ربیع الاول. از این ماجرا، آنرا فراموش كردند؟
- اعتراض مردم‏
احتمال قوى بر اعتراض عده‏اى از مردم و یادكرد ماجراى غدیر از سوى آنان و مخفى ماندن این واكنش - به سبب سیاست ممنوعیت نقل و تدوین حدیث - وجود دارد؛ ولى در عدم گستردگى این اعتراض‏ها تردیدى نیست! با توجّه به ماجراى غدیر و تأكید پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله بر تعیین جانشین، انتظار اعتراض گسترده، نامعقول نمى‏نماید؛ بنابراین واكنشى چنین محدود، چگونه توجیه مى‏شود؟ براى یافتن سرنخ‏هاى تاریخى این مشكل، باید موقعیت زمانى این قطعه از تاریخ و نیز سیر جریان‏هاى سیاسى و اجتماعى از زمان واقعه تا وفات پیامبرصلى الله علیه وآله به دقت بررسى شود. بر این اساس، پى‏گیرى بحث در محورهاى زیر ضرورت دارد: یكم. قبل از تشكیل دولت مدینه به دست پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله، مردم شهرهاى بزرگ حجاز و بادیه‏ها تحت نظام قبیله‏اى به سر مى‏بُردند.
در این نظام سرآمد بودن در صفاتى چون سنّ، سخاوت، شجاعت، بردبارى و شرافت معیار گزینش رهبر به شمار مى‏آمد و رهبر قبیله حق نداشت جانشینى از میان فرزندان و خویشان خود برگزیند.
دوم: رسول خدا نخستین كسى بود كه در این سرزمین، نهادى به نام «دولت» پدید آورد و ارزش‏هاى فرا قبیله‏اى ارائه داد. آن حضرت توانست قبایل مختلف شهرها و بادیه‏هاى منطقه را تحت یك نظام واحد متمركز سازد. مردم كه ایشان را پیامبرى آسمانى مى‏دانستند، تشكیل دولت از سوى او را امرى الهى به شمار آوردند و در برابر آن مقاومت قابل توجّهى نشان ندادند. سوم: اسلام پیش از فتح مكه، به گونه‏اى روز افزون در میان مردم شهرها و بادیه‏ها گسترش یافت تا جایى كه سال بعد (نهم هجرت) عام الوفود (سال هیأت‏ها) نام گرفت؛ یعنى، سالى كه مردم دسته دسته در قالب هیأت‏هاى مختلف، نزد پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله مى‏شتافتند و اسلام خویش را آشكار مى‏ساختند. البته انگیزه همه این هیأت‏ها، معنوى نبود و همه تازه مسلمانان ایمان قلبى نداشتند. چهارم: یكى از آموزه ‏هاى اسلامى - كه پذیرش آن براى مردم دشوار مى ‏نمود - مسئله تعیین جانشین بود؛ زیرا: الف. مردم فقط پیامبرصلى الله علیه وآله را داراى بُعد الهى مى‏دانستند و حكومت فرا قبیله‏اى‏اش را مى‏پذیرفتند. در نگاه آنان، جانشین آن حضرت از چنین ویژگى‏اى برخوردار نبود.براى اطلاع بیشتر ر.ك: جعفریان، رسول، تاریخ تحول دولت و خلافت (از بر آمدن اسلام تا برافتادن سفیانیان)، ص 27 به بعد. ب. هنوز بسیارى از مردم خود را به اطاعت محض از دستورهاى دنیوى آن حضرت مقیّد نمى‏دانستند؛ چنان كه در مواردى چون صلح حدیبیه‏واقدى، محمد بن عمر، المغازى، ج 1، ص 606 و 607. در این كتاب پس از نقل اعتراض عُمر از وى چنین نقل كرده است: «[من عمر] چنان در شك افتادم كه از آغاز اسلام خود تا آن هنگام، در چنین شكى فرو نرفته بودم». و تقسیم غنایم حنین‏ابن اثیر، ابوالحسن على بن عبدالواحد، الكامل فى التاریخ، ج 1، ص 631.، واكنش اعتراض‏آمیز نشان دادند! ج. بسیارى از مردم اطاعت از فرمان‏هاى دنیوى مربوط به بعد از زندگانى پیامبر را نمى‏پذیرفتند؛ زیرا هنوز از آموزه‏هاى جاهلى - كه به رئیس قبیله اجازه تعیین جانشین نمى‏دهد - دل نبریده بودند؛ و طبیعى بود كه مسئله ریاست دولت را از ریاست یك قبیله مهم‏تر بدانند. د. هنوز برخى از قریشیان تازه مسلمان، چنان مى‏پنداشتند كه پیامبرصلى الله علیه وآله در راستاى رقابت قبیله‏اى، مسئله نبوت را مطرح كرده است. این گروه با توجّه به اقبال عمومى مردم به آن حضرت، جرأت مخالفت نداشتند؛ ولى با تعیین جانشین - به ویژه از قبیله بنى هاشم - لب به اعتراض گشودند و با بهره‏گیرى از پشتوانه فرهنگ قبیله‏اى مردم، اعتراض خویش را روشن‏تر بیان كردند. ه . در زمان جاهلیت تنها اَشرافى به مجلس مشورتى قریش (دارالندوه) راه مى‏ یافتند كه به چهل سالگى رسیده باشند. جعفریان، رسول، تاریخ سیاسى اسلام (1)،(سیره رسول خداصلى الله علیه وآله)، (قم: الهادى، چاپ دوم، 1378)، . بر این بنیاد، پذیرش جانشین رسول خدا - به ویژه اگر آن فرد داماد پیامبرصلى الله علیه وآله بود و كمتر از چهل سال‏ حضرت على‏ علیه السلام درآن هنگام طبق قول مشهور 33 سال داشت- بسیار دشوارتر مى‏نمود. پنجم: دو نكته دیگر، پذیرش جانشینى امام على‏علیه السلام را دشوار مى ‏ساخت: الف. حضرت على ‏علیه السلام نزد قریشیان، به سبب دلاورى‏ هایش در جنگ‏هایى مانند بدر و اُحُد و به خاك و خون كشیدن بزرگان قریش، چهره مثبتى نداشت. این پدیده سبب شد به تبلیغات گسترده روى آورند و چهره على‏ علیه السلام را نزد همه اعراب منفى جلوه دهند!عمر در این باره مى‏گوید: «قوم شما (قریش) به شما، مانند نگاه گاو به كشنده‏ اش مى‏ نگرند»: (ابن ابى الحدید، عبدالحمید، شرح نهج ‏البلاغه، ج 12، ص 9). ب. مردم قبایل مختلف این نكته را درك كرده بودند كه با توجّه به لیاقت‏ها و استعدادهاى قبیله بنى هاشم، اگر انگاره «جانشینى» در میان آنان تثبیت شود، هرگز از آن خاندان بیرون نخواهد رفت. ششم: نگاه پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله به جانشینى حضرت على‏علیه السلام، الهى و فراتر از روابط قبیله‏اى و خویشاوندى بود؛ زیرا آن حضرت‏ صلى الله علیه وآله به حفظ آیین وحى مى‏اندیشید و طبیعى است كه آشناترین فرد به كتاب و سنت و شجاع‏ترین و كوشاترین شخص در راه گسترش اسلام را برگزیند. البته پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله با وضعیت جامعه آشنا بود؛ از این رو، از آغاز رسالت، در موقعیت‏هاى گوناگون و با بیان‏هاى متفاوت، ویژگى‏هاى حضرت على‏علیه السلام را یاد آور مى‏شد و از جانشینى او سخن به میان مى‏آورد. براى اطلاع از این موارد، ر.ك: رى شهرى، محمد و همكاران، موسوعة الامام على بن ابى طالب فى الكتاب و السنة و التاریخ، ج 2. آن بزرگوار، سرانجام از سوى خداوند مأمور شد در بزرگ‏ترین اجتماع مسلمانان - كه برخى شمار آنها را بیش از یكصد هزار تن دانسته‏اند - آشكارا این مسئله را اعلام كند الغدیر، ج 1، ص 214. و دغدغه مخالفت جامعه را نادیده بگیرد. قسمتى از آیه 67 سوره مائده - كه از این دغدغه پیامبر پرده برداشته و به وى ایمنى مى‏بخشد - چنین است: « ... واللَّه یَعْصمك مِنَ النّاسِ» ؛ «خداوند تو را از [ شرّ] مردم نگه مى‏دارد». در این عبارت، دو واژه «عصمت» و «ناس» بسیار راهگشا است. خداوند پیامبرصلى الله علیه وآله را از چه چیزى حفظ مى‏كرد و «ناس» چه كسانى بودند؟ با توجّه به واقعیت خارجى و ایمن نماندن پیامبرصلى الله علیه وآله از شرّ زبان مردم و نیز با توجّه به اینكه سرانجام مسئله جانشینى امام على‏ علیه السلام به سامان نرسید، بعید نمى‏نماید كه مراد از واژه «یعصمك»، نگه‏دارى پیامبرصلى الله علیه وآله از هجوم فیزیكى و یكباره مردم باشد؛ چنان كه واژه«ناس» بر مردم عادى دلالت دارد و با توجّه به اكثریت نو مسلمان آن زمان، به حمل این لفظ بر خلاف ظاهر نیازمند نیستیم. هفتم: تاریخ درباره بسیارى از حوادثِ مقطع زمانى بین غدیر و وفات پیامبراكرم‏صلى الله علیه وآله ساكت مانده است؛ امّا كالبد شكافى دو پدیده مهم آن عصر، شدت اهتمام پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله بر گزینش جانشین و گستره تلاش‏هاى مخالفان آن حضرت را آشكار مى‏سازد. این پدیده‏ها عبارت است از: سپاه اسامه و مخالفت با نگارش وصیت مهم رسول خدا. 7-1. پیامبر اكرم در واپسین روزهاى زندگى‏اش، فرمان داد لشكرى عظیم به فرماندهى جوانى نورس به نام اسامة بن زید، به سمت دورترین مرزهاى كشور اسلامى (مرزهاى روم) رهسپار شود. واقدى، محمدبن سعد كاتب، طبقات الكبرى، ترجمه محمود مهدوى دامغانى، ج 4، صص 54-58. بررسى دقیق این جریان، نشان
مى‏ دهد رسول خدا صلى الله علیه وآله در راستاى تثبیت جانشینى حضرت على ‏علیه السلام به چنین اقدامى دست یازید؛ زیرا: الف. در آن هنگام و در آستانه وفات پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله، خالى كردن مركز حكومت از نیروهاى نظامى و فرستادن آن به دورترین نقاط، به صلاح جامعه نبود؛ چون احتمال مى‏رفت پس از وفات پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله، بسیارى از نومسلمانان قبایل اطراف سر به شورش بردارند و كیان جامعه اسلامى در معرض تهدید قرار گیرد. آنچه این تصمیم‏گیرى را در نظر آن حضرت منطقى جلوه مى ‏داد، دور ساختن مخالفان جانشینى حضرت على‏علیه السلام از مدینه بود. ب. انتصاب جوانى هجده ساله،همان، ص 55. به مقام فرماندهى لشكر و عدم توجّه به اعتراضات اصحاب، جز از كار انداختن مهم‏ترین‏ همان، ص 54 و 56. دستاویز مخالفان جانشینى امام على‏ علیه السلام هیچ توجیهى نداشت؛ زیرا اسامة بن زید از جهاتى چون سابقه مسلمانى، شرافت، شجاعت و كاردانى سر آمد اصحاب به شمار نمى‏آمد و از نظر سنى حدود پانزده سال از على ‏علیه السلام كوچك‏تر بود. حال با توجّه به آنكه در بسیارى از ویژگى‏ها با حضرت على‏ علیه السلام قابل مقایسه نمى‏نمود، در مقام فرماندهى سپاهى عظیم و متشكل از بزرگان صحابه - مانند ابوبكر، عمر، ابو عبیده جراح، عثمان، طلحه، زبیر، عبدالرحمان بن عوف و سعد بن ابى وقاص - قرار گرفت. ج. دقّت در تركیب سپاه اسامه نشان مى‏دهد تمام كسانى كه احتمال داشت با جانشینى حضرت على‏علیه السلام مخالفت ورزند، ملزم بودند در این سپاه شركت جویند. مظفر، محمدرضا، السقیفه، ص 81 و 77. حتى كسانى كه به بهانه بیمارى پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله از اردوگاه به مدینه باز مى‏گشتند، با جمله تأكیدى «لعن اللَّه من تخلف عن جیش اسامة» شهرستانى، محمد، الملل والنحل، ج 1، ص 14. روبه رو مى‏ شدند. در مقابل، یاران و موافقان جانشینى حضرت على‏علیه السلام چون عمار، مقداد و سلمان از حضور در این سپاه معاف گشته و ملزم شدند در مدینه به سر برند.السقیفه، ص 81.
7-2. یكى از پدیده‏هایى كه در واپسین روزهاى حیات پیامبر اكرم‏ صلى الله علیه وآله تحقّق یافت، پیشگیرى از نگارش وصیت بود. رسول خدا در آن روزها - كه احتمالاً با بالاگرفتن زمزمه‏هاى مخالفت با جانشینى امام على‏ علیه السلام به شدت نگران اوضاع شده بود - دستور داد ابزار نوشتن آماده سازند تا سندى صریح و ماندگار برجاى گزارد و از گمراهى امت جلوگیرى كند. مخالفان كه این دستور را با نقشه‏هاى چند ماهه خویش ناسازگار مى‏دیدند، به شدت نگران شدند و با هذیان گو خواندن كسى كه جز وحى چیزى بر زبان نمى‏ راند، از نگارش این سند جلوگیرى كردند!! تاریخ در اینجا تنها از یك تن نام مى‏بَرد؛ البكرى، عبدالرحمن، من حیاة الخلیفة عمربن الخطاب، صص 101 - 107. امّا آشكار است كه تنها یك نفر - بى آنكه جریانى نیرومند پشتیبانش باشد - نمى‏تواند با رسول خداصلى الله علیه و آله مقابله كند. از این رو بعضى از نصوص، گوینده این عبارت را جمع دانسته، از كلمه «قالوا» استفاده كرده ‏اند. همان، ص 104. هشتم: نخستین تشكیل‏ دهندگان جلسه براى خلافت - كه با هدف تعیین خلیفه‏اى جز حضرت على‏علیه السلام در سقیفه گرد آمدند - انصار به شمار مى‏آمدند. آن هم انصارى كه در همه جا به پیروى محض از پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله زبانزد بودند و دوستى آنها با خاندان آن حضرت به ویژه حضرت على‏علیه السلام - بر همگان ثابت است. چرا انصار با این عجله، آن هم در حالى كه هنوز بدن پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله غسل داده نشده بود، جلسه تشكیل دادند؟ شواهد تاریخى، نشان مى‏دهد انصار هرگز از جانشینى شخصیتى مانند حضرت على‏علیه السلام، هراسناك نبودند و او را ادامه دهنده راه پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله مى‏دانستند. به نظر مى‏رسد آنان دریافته بودند شانسى براى به قدرت رسیدن حضرت على‏علیه السلام وجود ندارد. سرپیچى یاران بزرگ پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله از حضور در سپاه اسامه و نیز مخالفت آنان با نگارش وصیت از سوى پیامبر اكرم‏ صلى الله علیه وآله و به احتمال فراوان، حوادث دیگرى كه تاریخ ما را از آن بى‏خبر گذاشته است، انصار را به این نتیجه رسانده بود كه مهاجران، اندیشه به دست گرفتن حكومت را در سر مى‏پرورانند و احتمال دارد قریشیانى كه سرانشان در نبرد با نیروهاى انصار كشته شده بودند، با بهره‏گیرى از پیوند نزدیك قریش و مهاجران، در پى انتقام بر آیند. بنابراین، به سقیفه شتافتند تا طرفداران غصب حق حضرت على ‏علیه السلام را دست كم از به دست گرفتن كامل قدرت باز دارند و به منظور حفظ جامعه انصار از توطئه‏هاى آتى، سهمى از قدرت به دست آورند. پس انصار و مردم مدینه، همگان حادثه غدیر را به یاد داشتند و دلالت آن بر تعیین جانشین را مسلم مى‏دانستند؛ امّا مشاهده تلاش‏هاى كسانى كه در جهت مخالفت علنى با غدیر گام بر مى‏داشتند و حركت طرفداران آن واقعه آسمانى را به شدیدترین روش ممكن سركوب مى‏كردند، آنها را از هرگونه تلاش در جهت احیاى یاد غدیر باز مى ‏داشت. بنابراین، فارغ از اینكه وظیفه مردم چه بوده است؛ با بررسى اوضاع اجتماعى تا حدى طبیعى مى‏نماید كه در این زمان شاهد اعتراض عموم مردم و استدلال آنها به این حادثه مهم تاریخى نباشیم؛ زیرا آنان با توجّه به زمینه‏هاى
قبلى، تلاش و استدلال خود را آب در هاون كوفتن مى‏دیدند. نكته دیگر آن كه هر مذهبی یك رشته مسائلی (كم یا زیاد) دارد كه اصول اولیه آن مذهب را تشكیل می دهند و مسائلی دیگر كه در درجه دوم واقعند و اختلاف اهل مذهب در چگونگی مسائل اصلی و نوع آنها با حفظ اصل مشترك، انشعاب نامیده می شود. انشعاب در همه مذاهب و خاصه در چهار دین آسمانی، كلیمی و مسیحی و مجوسی و اسلام و حتی در شعب آن ها نیز وجود دارد. مذهب شیعه در زمان سه پیشوای اول از پیشوایان اهل بیت (حضرت امیرالمؤمنین علی و حسن بن علی و حسین بن علی(ع)) هیچگونه انشعابی نپذیرفت ولی پس از شهادت امام سوم اكثریت شیعه به امامت حضرت علی بن حسین سجاد قائل شدند و اقلیتی معروف به كیسانیه پسر سوم علی محمد بن حنفیه را امام دانستند و معتقد شدند كه محمد بن حنفیه پیشوای چهارم و همان مهدی موعود است كه در كوه رضوی غایب شده و روزی ظاهر خواهد شد. پس از رحلت امام سجاد(ع) اكثریت شیعه بامامت فرزندش امام محمد باقر(ع) معتقد شدند و اقلیتی به زید شهید كه پسر دیگر امام سجاد بود گرویدند و به زیدیه موسوم شدند. پس از رحلت امام محمدباقر شیعیان وی به فرزندش امام جعفر صادق(ع) ایمان آوردند و پس از درگذشت آن حضرت، اكثریت فرزندش امام موسی كاظم(ع) را امام هفتم دانستند و جمعی اسماعیل پسر بزرگ امام ششم را كه در حال حیات پدر بزرگوار خود در گذشته بود امام گرفتند و از اكثریت شیعه جدا شده بنام اسماعیلیه معروف شدند و بعضی پسر دیگر آن حضرت عبدالله افطح و بعضی فرزند دیگرش محمد را پیشوا گرفتند و بعضی در خود آن حضرت توقف كرده آخرین امامش پنداشتند. پس از شهادت امام موسی كاظم(ع) اكثریت شیعه فرزندش امام رضا(ع) را امام هشتم دانستند و برخی در امام هفتم توقف كردند كه به واقفیه معروفند. دیگر پس از امام هشتم تا امام دوازدهم كه پیش اكثریت شیعه مهدی موعود است انشعاب قابل توجهی به وجود نیامد و اگر وقایعی نیز در شكل انشعاب پیش آمده چند روز بیش نپائیده و خود به خود منحل شده است مانند اینكه جعفر فرزند امام دهم پس از رحلت برادر خود (امام یازدهم) دعوای امامت كرد و گروهی به وی گرویدند ولی پس از روزی چند متفرق شدند و جعفر نیز دعوای خود را تعقیب نكرد و همچنین اختلافات دیگری در میان رجال شیعه در مسائل علمی كلامی و فقهی وجود دارد كه آن ها را انشعاب مذهبی نباید شمرد. فرقه های نامبرده كه منشعب شده و در برابر اكثریت شیعه قرار گرفته اند در اندك زمانی منقرض شدند جز دو فرقهء زیدیه و اسماعیلیه كه پایدار مانده اند و هم اكنون گروهی از ایشان در مناطق مختلف زمین مانند یمن و هند و لبنان و جاهای دیگر زندگی می كنند. از این روی تنها به ذكر این دو طائفه با اكثریت شیعه كه دوازده امامی می باشند اكتفا می شود.
شیعه زیدیه:
زیدیه پیروان زید شهید فرزند امام سجاد می باشند. زید سال (121) هجری بر خلیفه اموی هشام ابن عبدالملك قیام كرد و گروهی با وی بیعت كردند و در جنگی كه در شهر كوفه میان او و كسان خلیفه در گرفت كشته شد. وی پیش پیروان خود امام پنجم از امامان اهل بیت شمرده می شود و پس از وی فرزندش یحیی بن زید كه بر خلیفه اموی ولید بن یزید قیام كرده و كشته شد، بجای وی نشست و پس از وی محمد بن عبدالله و ابراهیم بن عبدالله كه بر خلیفه عباسی منصور دوانقی شوریده و كشته گردیدند، برای امامت برگزیده شدند.
پس از آن تا زمانی امور زیدیه غیر منظم بود تا ناصر اطروش كه از اعقاب برادر زید بود در خراسان ظهور كرد و در اثر تعقیب حكومت محل از آنجا فرار كرده به سوی مازندران كه هنوز اهالی آن اسلام نپذیرفته بودند رفت و پس از سیزده سال دعوت جمع كثیری را مسلمان كرده بمذهب زیدیه درآورد سپس به دستیاری آنان ناحیه طبرستان را مسخر ساخته و به امامت پرداخت و پس از وی اعقاب او تا مدتی در آن سامان امامت كردند. به عقیده زیدیه هر فاطمی نژاد، عالم زاهد شجاع، سخی كه بعنوان قیام بحق خروج كند می تواند امام باشد. زیدیه در ابتداء حال، مانند خود زید دو خلیفه اول را (ابوبكر و عمر) جزو ائمه می شمردند ولی پس از چندی جمعی از ایشان نام دو خلیفه را از فهرست ائمه برداشتند و از علی(ع) شروع كردند. بنا به آنچه گفته اند زیدیه در اصول اسلام مذاق معتزله و در فروع، فقه ابی حنیفه رئیس یكی از چهار مذهب اهل سنت را دارند. اختلافات مختصری نیز در پاره ای از مسائل در میانشان هست، (مطالب فصل از ملل و نحل شهرستانی و كامل ابن اثیر مأخوذ است) شیعه اسماعیلیه و انشعاباتشان: باطنیه: امام ششم شیعه فرزند پسری داشت بنام اسماعیل، (مطالب فصل از كامل ابن اثیر و روضه الصفا و حبیب السیر و ابی الفداء و ملل و نحل شهرستانی و بعضی جزئیات آن از تاریخ آقاخانیه مأخوذ است.) كه بزرگترین فرزندانش بود و در زمان حیات پدر وفات نمود و آن حضرت به مرگ اسماعیل استشهاد كرد حتی حاكم مدینه را نیز شاهد گرفت در این باره جمعی معتقد بودند كه اسماعیل نمرده بلكه غیبت اختیار كرده است و دوباره ظهور می كند و همان مهدی موعود است و استشهاد امام ششم به مرگ او یك نوع تعمد بوده كه از ترس منصور خلیفه عباسی به عمل آورده است و جمعی معتقد شدند كه امامت حق اسماعیل بود و با مرگ او به پسرش محمد منتقل شد و جمعی معتقد شدند اسماعیل با اینكه در حال حیات پدر در گذشته امام می باشد و امامت پس از اسماعیل در محمد بن اسماعیل و اعقاب او است. دو فرقه اولی پس از اندك زمانی منقرض شدند ولی فرقهء سوم تاكنون باقی هستند و انشعاباتی نیز پیدا كرده اند. اسماعیلیه بطور كلی فلسفه ای دارند شبیه به فلسفهء ستاره پرستان كه با عرفان هندی آمیخته می باشد و در معارف و احكام اسلام برای هر ظاهری باطنی و برای هر تنزیلی تأویلی قائلند اسماعیلیه معتقدند كه زمین هرگز خالی از حجت نمی شود و حجت خدا بر دو گونه است ناطق و صامت، ناطق پیغمبر و صامت ولی و امام است كه وصی پیغمبر می باشد و در هر حال حجت مظهر تام ربوبیت است. اساس حجت پیوسته روی عدد هفت می چرخد باین ترتیب كه یك نبی مبعوث می شود كه دارای نبوت (شریعت) و ولایت است و پس از وی هفت وصی دارای وصایت بوده و همگی دارای یك مقام می باشند جز اینكه وصی هفتمین دارای نبوت نیز هست و سه مقام دارد. نبوت و وصایت و ولایت . باز پس از وی هفت وصی كه هفتمین دارای سه مقام می باشد و بهمین ترتیب. می گویند: آدم علیه السلام مبعوث شد با نبوت و ولایت، و هفت وصی داشت كه هفتمین آنان نوح و دارای نبوت و وصایت و ولایت بود و ابراهیم(ع) وصی هفتمین نوح و موسی وصی هفتمین ابراهیم و عیسی وصی هفتمین موسی و محمد(ص) وصی هفتمین عیسی و محمد بن اسماعیل وصی هفتمین محمد(ص) باین ترتیب محمد(ص) و علی و حسین و علی بن حسین سجاد و محمدباقر و جعفر صادق و اسماعیل و محمد بن اسماعیل (امام دوم حضرت حسن بن علی را امام نمی دانند) و پس از محمد بن اسماعیل هفت نفر از اعقاب محمد بن اسماعیل كه نام ایشان پوشیده و مستور است و پس از آن هفت نفر اولی از ملوك فاطمیین مصر كه اولشان عبیدالله مهدی بنیان گذار سلطنت فاطمیین مصر می باشد. اسماعیلیه معتقدند كه علاوه بر حجت خدا، پیوسته در روی زمین دوازده نفر نقیب كه حواریین و خواص حجت اند وجود دارد ولی بعضی از شعب (دروزیه) باطنیه شش نفر از نقباء را از ائمه میگیرند و شش نفر از دیگران. در سال 278 هجری (چند سال قبل از ظهور عبیدالله مهدی در آفریقا) شخصی خوزستانی ناشناسی كه هرگز نام و نشان خود را اظهار نمی كرد در حوالی كوفه پیدا شد شخص نامبرده روزها را روزه می گرفت و شبها را به عبادت می گذرانید و از دسترنج خود ارتزاق می كرد و مردم را به مذهب اسماعیلیه دعوت نمود. بدینوسیله مردم انبوهی را به خود گروانید و دوازده نفر بنام نقباء از میان پیروان خود انتخاب كرد و خود عزیمت شام كرده از كوفه بیرون رفت و دیگر از او خبری نشد. پس از مرد ناشناس، احمد معروف بقرمط در عراق بجای وی نشست و تعلیمات باطنیه را منتشر ساخت و چنانكه مورخین می گویند او نماز تازه ای را به جای نمازهای پنجگانه اسلام گذاشت و غسل جنابت را لغو و خمر را اباحه كرد و مقارن این احوال سران دیگری از باطنیه بدعوت قیام كرده گروهی از مردم را بدور خود گرد آوردند. اینان برای جان و مال كسانی كه از باطنیه كنار بودند هیچگونه احترامی قائل نبودند و از این روی در شهرهائی از عراق و بحرین و یمن و شامات نهضت راه انداخته خون مردم را می ریختند و مالشان را بیغما می بردند و بارها و بارها راه قافله حج را زده ده ها هزار نفر از حجاج را كشتند و زاد و راحله شان را بیغما بردند. ابو طاهر قرمطی یكی از سران باطنیه كه در سال 311 بصره را مسخر ساخته و از كشتار و تاراج اموال مردم فروگذاری نكرد و در سال 317 با گروه انبوهی از باطنیه در موسم حج عازم مكه گردید و پس از درهم شكستن مقاومت مختصر دولتیان، وارد شهر مكه شد و مردم شهر و حجاج تازه وارد را قتل عام نمود و حتی در مسجد الحرام و داخل كعبه جوی خون روان ساخت پیراهن كعبه را در میان یاران خود قسمت نمود و در كعبه را كند و حجر اسود را از جای خود درآورده به یمین برد كه مدت بیست و دو سال پیش قرامطه بود. در اثر این اعمال بود كه عامه مسلمین از باطنیه برائت كرده آنان را خارج از آئین اسلام شمردند و حتی عبیدالله مهدی پادشاه فاطمی كه آن روزها در افریقا طلوع كرده خود را مهدی موعود و امام اسماعیلیه معرفی می كرد، از قرامطه بیزاری جست. طبق اظهار مورخین، مشخص مذهبی باطنیه این است كه احكام و مقررات ظاهری اسلام را بمقامات باطنی عرفانی تأویل می كنند و ظاهر شریعت را مخصوص كسانی می دانند كه كم خرد و از كمال معنوی بی بهره بوده اند با این وصف گاهی برخی از مقررات از مقام امامت شان صادر می شود.

- نزاریه و مستعلیه و دروزیه و مقنعه:عبیدالله مهدی كه سال 296 هجری قمری در آفریقا طلوع كرد بطریق اسماعیلیه بامامت خود دعوت كرد و سلطنت فاطمی را تأسیس نمود پس از وی اعقابش مصر را دار الخلافه قرار داده تا هفت پشت بدون انشعاب سلطنت و امامت اسماعیلیه را داشتند پس از هفتمین كه مستنصر بالله سعد بن علی بود دو فرزند وی نزار و مستعلی سر خلافت و امامت منازعه كردند و پس از كشمكش بسیار و جنگهای خونین مستعلی غالب شد و برادر خود نزار را دستگیر نموده زندانی ساخت تا مرد. در اثر این كشمكش پیروان فاطمین دو دسته شدند «نزاریه و مستعلیه». نزاریه گروندگان حسن صباح می باشند كه از مقربان مستنصر بود و پس از مستنصر، برای طرفداران كه از نزار می نمود، به حكم مستعلی از مصر اخراج شد وی بایران آمده پس از چندی از قلعه الموت از توابع قزوین سر در آورد قلعه الموت و چند قلعه دیگر مجاور را تسخیر كرد و به سلطنت پرداخت در آغاز كار به نزار دعوت كرد و پس از مرگ حسن سال 518 هجری قمری «بزرگ امید رودباری» و پس از وی فرزندش «كیا محمد» بشیوه و آئین حسن صباح سلطنت كردند و پس وی فرزندش «حسن علی ذكره السلام» پادشاه چهارم الموتی روش حسن صباح را كه نزاری بود برگردانیده به باطنیه پیوست. تا هلاكوخان مغول بایران حمله كرد، وی قلاع اسماعیلیه را فتح نمود و همه اسماعیلیان را از دم شمشیر گذرانید بنای قلعه ها را نیز با خاك یكسان ساخت و پس از آن در سال 1255 هجری آقاخان محلاتی كه از نزاریه بود در ایران به محمدشاه قاجار یاغی شد و در قیامی كه در ناحیه كرمان نمود شكست خورده به بمبئی فرار كرد و دعوت باطنی نزاری را بامامت خود منتشر ساخت و دعوتشان تاكنون باقی است و نزاریه فعلاً آقاخانیه نامیده می شوند. مستعلیه _ پیروان مستعلی فاطمی بودند كه امامت شان در خلفاء فاطمین مصر باقی ماند تا در سال 557 هجری قمری منقرض شدند و پس از چندی فرقه «بهره» درهند به همان مذهب ظهور كردند و تاكنون نیز میباشند. دروزیه _ طائفه دروزیه كه در جبال دروز شامات ساكنند در آغاز كار پیروان خلفاء فاطمیین مصر بودند تا در ایام خلیفه ششم فاطمی بدعوت نشتگین دروزی بباطنیه ملحق شدند دروزیه در «الحاكم بالله» كه باعتقاد دیگران كشته شده متوقف گشته می گویند وی غیبت كرده و به آسمان بالا رفته و دوباره به میان مردم خواهد برگشت. مقنعه _ در آغاز پیروان عطاء مروی معروف به مقنع بودند كه طبق اظهار موخرین از اتباع ابو مسلم خراسانی بوده است و پس از ابومسلم مدعی شد كه روح ابو مسلم در وی حلول نموده است و پس از چندی دعوی پیغمبری و سپس دعوی خدائی كرد و سرانجام در سال 162 در قلعه كیش از بلاد ماوراء النهر به محاصره افتاد و چون بدستگیری و كشته شدن خود یقین نمود آتش روشن كرده با چند تن از پیروان خود داخل آتش شده و سوخت پیروان عطاء مقنع پس از چندی مذهب اسماعیلیه را اختیار كرده و بفرقه باطنیه ملحق شدند.

شیعه دوازده امامی و فرق ایشان با زیدیه و اسماعیلیه اكثریت شیعه كه اقلیت های نامبرده از آن منشعب و جدا شده اند شیعه امامیه و دوازده امامی نامیده می شوندو چنانكه گفتیم در آغاز پیدایش بعنوان انتقاد و اعتراض در دو مسئله اساسی از مسائل اسلامی پیدا شده اند بی آنكه در آئینی كه طبق تعلیم پیغمبر اكرم(ص) در میان مسلمین معاصر آنحضرت بود سخنی داشته باشند و آن دو مسئله «حكومت اسلامی ومرجعیت علمی» بود كه شیعه آن را حق اختصاصی اهل بیت می دانستند. شیعه می گفتند: خلافت اسلامی كه البته ولایت باطنی و پیشوائی معنوی لازم لاینفك آن است از آن علی و اولاد علی(ع) است كه بموجب تصریح خود پیغمبر اكرم(ص) و سائر ائمه اهل بیت، دوازده تن می باشند و می گفتند: تعلیمات ظاهری قرآن كه احكام و قوانین شریعت می باشند و در عین حال كه بحیات معنوی كامل نیز مشتملند دارای اصالت و اعتبارند و تا قیامت فسخ بردار نیستند و این احكام و قوانین را از راه اهل بیت باید بدست آورد و بس. و از اینجا روشن می شود كه: فرق كلی میان شیعه دوازده امامی و شیعه زیدی این است كه شیعه زیدی غالباً امامت را مختص باهل بیت نمی داند و عدد ائمه را بدوازده منحصر نمی بیند و از فقه اهل بیت پیروی نمی كند بر خلاف شیعه دوازده امامی. و فرق كلی میان شیعه دوازده امامی و شیعه اسماعیلی نیز این است كه اسماعیلیه معتقدند كه امامت بدور «هفت» گردش می كند و نبوت در حضرت محمد(ص) ختم نشده است و تغییرو تبدیل در احكام شریعت بلكه ارتفاع اصل تكلیف خاصه بقول باطنیه مانع ندارد بر خلاف شیعه دوازده امامی كه حضرت محمد(ص) را خاتم الانبیاء می دانند و برای وی دوازده وصی و جانشین قائلند و ظاهر شریعت را معتبر غیر قابل نسخ می بیند و برای قرآن كریم هم ظاهر و هم باطن اثبات می كنند. خاتمه فصل: دو طائفه شیخیه و كریمخانیه كه در دو قرن اخیر در میان شیعه دوازده امامی پیدا شده اند نظر باینكه اختلافشان با دیگران در توجیه پاره ای از مسائل نظری است نه در اثبات و نفی اصل مسائل، جدائی ایشان را انشعاب نشمردیم. و همچنین فرقه «علی اللهی» از شیعه 12 امامی كه غلات نیز نامیده می شوند و مانند باطنیه شیعه اسماعیلی تنها به باطن قائلند از این روی كه هیچگونه منطق منظمی ندارند به حساب نیاوردیم. برای شناسائی فرق مختلف شیعه و عقاید آنها و بررسی صحت و بطلان آن عقاید كتب زیر معرفی می شود:
1. شیعه در اسلام، علامه طباطبایی
2. ملل و نحل، استاد جعفر سبحانی.منبع:پرسمان

احتمال قوى بر اعتراض عده‏اى از مردم و یادكرد ماجراى غدیر از سوى آنان و مخفى ماندن این واكنش - به سبب سیاست ممنوعیت نقل و تدوین حدیث - وجود دارد؛ ولى در عدم گستردگى این اعتراض‏ها تردیدى نیست! با توجّه به ماجراى غدیر و تأكید پیامبر اكرم ‏صلى الله علیه وآله بر تعیین جانشین، انتظار اعتراض گسترده، نامعقول نمى‏ نماید.