 





تفاوت عملکرد نفس و شیطانهمان گونه كه برای رشد و رستگاری انسان، دو دسته عوامل درونی و بیرونی وجود دارد، وجدان اخلاقی، عقل و فطرت و گرایش‌های عالی، انسانی از درون و انبیا و ائمه (ع) از بیرون، انسان‌ها را به سوی كمال و سعادت دعوت می‌كند.
موانع رشد و كمال انسان نیز دو دسته است: هوای نفس (از جمله عوامل و موانع درونی) و شیطان یا ابلیس (به عنوان عامل بیرونی) .
بعضی خیال می‌كنند شیطان همان هوای نفس است، در صورتی كه شیطان در قرآن به معنای هوای نفس، یا نفس امّاره یا قوة واهمه یا یكی دیگر از قوای نفس نیست، بلكه موجودی مستقل از انسان و جنّ است و خداوند آن را از آتش آفرید.

كار شیطان و هوای نفسدشمنان خارجی بدون هماهنگی با مهره‌های داخلی و بدون داشتن زمینه و پایگاه درونی نمی‌توانند موفق شوند.
شیطان (كه یك دشمن بیرونی است و قسم خورده كه به عزت حق تعالی درصدد وسوسه گمراه كردن انسان‌ها برمی‌آید) هرگز نمی‌تواند بدون همراهی نفس درونی و خواسته‌های نفسانی،‌كم‌ترین موفقیت به دست آورد.
ابلیس می‌گوید: خواستم انسان‌ها را از راه وسوسه كردن به گناه وادار كنم، دیدم آنان همة زحمت‌هایم را با استغفار برباد می‌دهند، وقتی توبه واستغفار گناهكاران را دیدم، راه دیگری در پیش گرفتم و از راه هواهای نفسانی، آنان را زمین زدم و به هلاكت رساندم، به گونه‌ای كه می‌پندارند در مسیر هدایت قرار دارند، از این رو استغفار نمی‌كنند.
به همین جهت پیامبر (ص) فرمود: اعدی عدوّك نفسك الّتی بین جنبیك؛ بدترین و سرسخت‌ترین دسمنان تو، نفس تو است كه می ن دو پهلویت قرار دارد.
بنابراین شیطان از راه هواهای نفسانی در انسان نفوذ می‌كند و كار و تلاش وی را تأیید می‌كند . كارهای زشت را در نظر انسان ، پسندیده جلو می‌دهد و وی را در انجام آن ثابت قدم می‌كند.
پس اگر هوای نفس نمی‌داشتیم و آمادگی از درون نباشد، شیطان توان ندارد آن را در ما ایجاد كند اما چون هوا و هوس داریم، هنگامی كه در نفس خویش خواسته‌ای داشته باشیم و دنبالش برویم ،‌شیطان همان را زینت داده و تأیید می‌كند تا بیشتر به آن جذب شویم.
گرچه شیطان موجودی مستقل از هوای نفس است،‌اما امستقل از هوای نفس نمی‌تواند كاری بر ضد انسان انجام دهد، بلكه هواها و خواسته‌های نفسانی ما را تأیید و تشویق و ترغیب می‌كند،‌یعنی در برابر هوای نفس استقلال وجودی دارد،‌ولی استقلال عملی ندارد.
با توجه به توضیحات ذكر شده معلوم گشت هر یك از دو نیروی درونی و بیرونی، تأثیرات ویژه‌ای دارند، بنابراین نمی‌توان گفت اگر شیطان نبود، هوای نفس كار شیطان را انجام می‌داد، بلكه هوای نفس كار خودش را انجام می‌داد، نه كار شیطان را . در واقع اگر شیطان نبود، هوای نفس توسط شیطان تأیید وتقویت نمی‌یافت.

فرق وساوس شیطانی با خواطر نفسانی چیست؟پیوسته خواطر و وارداتی در قلب انسان ایجاد میشود این خواطر در یك تقسیم بندی به چهار خاطره تقسیم میشوند: خواطر الهی، خواطر ملكی، خواطر نفسانی و خواطر شیطانی. آنچه در این جا مورد توجه و بحث است فرق بین خواطر نفسانی و وساوس شیطانی است بزرگان فرق بین این دو را چنین بیان كرده اند:
1- نفس پیوسته می كوشد تا به مقصد و هدف خود برسد و در این امر پافشاری می كند، اما شیطان چون دعوت به لغزش و یا گناهی كند،اگر پذیرفته و اجابت نشود، او را به چیز دیگر و از راه دیگری وسوسه می نماید، زیرا هدف او فقط گمراه كردن انسان است، به هر گونه كه امكان داشته باشد،مثل هوای نفس مثل پلنگ است كه جز با زور و قهر باز نگردد، و مثل شیطان مثل گرگ است كه اگر از یك جانب برانیم از سوی دیگر می آید.
2- خاطر نفسانی بعد از گناهی كه انسان مرتكب شده است بوجود می آید، اما خاطرة شیطانی اغلب گناهی را پشت سر ندارد، زیرا شیطان جز به شر ابتداء دعوت نمی كند، او به هر صورت اغواء و گمراهی انسان را می طلبد.
3- اگر خاطر وارده به یاد و ذكر خدا ضعیف نشود و یا زایل نگردد از هوای نفس است و اگر به ذكر خدای تعالی ضعیف یا از بین برود از شیطان است، اما باید توجه داشت كه بررسی این فرقها بهرةچندانی را به دنبال ندارد زیرا دوری از یكایك آنها واجب و لازم است. (علی اصغر ملك احمدی، شیطان كیست، ص 95 )
مرحوم فیض كاشانی در شناخت وسوسة شیطانی از الهام می فرماید:خواطر انسان به دو قسم تقسیم می شود، یكی خواطری كه انسان را به كارهای خیر می كشاند كه آن را الهام می گویند و یكی خواطری كه انسان را به كارهای شر می كشاند كه آن را وسوسه می گویند و در فرق گذاشتن بین این دو و جدا كردن این دو از هم و شناختشان مشكلی نیست و تمییز دادن این دو از هم خیلی سخت نمی باشد، آن چه كه مهم است جایی است كه شیطان شر را در لباس خیر به انسان نشان بدهد، و تمییز دادن در این موارد بسیار سخت و دشوار می باشد و اكثر مردم بواسطة همین مطلب به هلاكت می افتند چون شیطان به طور صریح نمی تواند همه را به شر دعوت كند. ( ملك احمدی، همان منبع، ص 96 )
همانطور كه از واژه وسوسه هم استفاده می‏شود تاثیر شیطان در وجود انسان یك نوع تأثیر خفی و ناآگاه است كه در بعضی از آیات از آن تعبیر به ایحاء شده است در آیه 121 سوره انعام می‏خوانیم: ?وَ إِنَّ الشَّیاطِینَ لَیُوحُونَ إِلی‏ أَوْلِیائِهِمْ? شیاطین به دوستان خود و كسانی كه آماده پذیرش دستورات آنها هستند وحی می‏كنند! همانطوری كه می‏دانیم وحی در اصل همان صدای مخفی و مرموز و احیانا تأثیرهای ناآگاهانه است. منتهی انسان بخوبی می‏تواند الهامات الهی را از وسوسه‏های شیطانی تشخیص دهد، زیرا علامت روشنی برای تشخیص آن وجود دارد، و آن اینكه: الهامات الهی چون با فطرت پاك انسان، و ساختمان جسم و روح او آشنا است، هنگامی كه در قلب پیدا می‏شود یك حالت انبساط و نشاط به او دست می‏دهد.
در حالی كه وسوسه‏های شیطان چون هماهنگ با فطرت و ساختمان او نیست به هنگام ایجاد در قلبش، احساس تاریكی، ناراحتی و سنگینی در خود می‏كند و اگر تمایلات او طوری تحریك گردد كه در هنگام انجام گناه، این احساس برای او پیدا نشود بعد از انجام عمل برای او دست می‏دهد، این است فرق بین الهامات شیطانی و الهامات الهی. (ناصر مكارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج‏1، ص 574)

یك تقسیم بندی كلی برای وساوس:در یك تقسیم بندی كلی می توان وساوس را به سه دسته تقسیم كرد:
یك تقسیم از جهت پوشاندن حقیقت است كه شیطان حق را می پوشاند و به انسان می گوید: ترك نعمتها و لذت ها و چیزهای دنیایی را نكن كه عمر انسان زیاد است و ترك اینها با این طولانی بودن عمر بسیار سخت و دشوار است ....
قسم دوم از وسوسه این است كه شیطان وسوسه می كند به تحریك كردن شهوات آدمی و به هیجان آوردن آنها. و این به اقسامی تقسیم می گردد و آن اینكه یا انسان میداند كه این اعمال یقیناً معصیت است یا به نحو یقین نمیداند بلكه ظن به معصیت بودن دارد، اگر یقیناً میداند در این جا شیطان از وسوسهای كه مؤثر در تحریك باشد باز می ایستد ولی باز تهییج می كند و اگر به نحو ظن معصیت بودن آن را میداند به طوری كه برای دفع آن نیاز به مجاهده داشته باشد وسوسة شیطان موجود خواهد بود ولی بر انسان چیره نخواهد شد.
قسم سوم این كه وسوسه فقط به مجرد خاطره باشد كه بدون قصد انجام دادن گناه و معصیت بدون اختیار در دل انسان بگذرد و این از مهمترین قسم از اقسام وسوسه است كه خلاصی از آن به طور كلی بسیار مشكل می باشد و عده ای محال دانسته اند و لیكن دفع كردن چنین خاطره و وسوسه ای باز ممكن میباشد. ( ملك احمدی، همان منبع، ص 99 )منبع:پرسمان


تفاوت عملكردهواینفس باشیطان درچیست منظورم تفاوت نوع وسوسه هاشه؟
