آیا در اسلام براى افرادى كه تندخو و عصبانى هستند حدیث و توصیه اى موجود است؟

سوال شما را دردوبخش پاسخ مى دهیم:

الف) توصیه اسلام به نرم خوى وپر هیز ازعصبانیت
دین اسلام همواره پیروان خود را به نرم خویى و ملایمت در گفتار و رفتار فراخوانده و از درشتى و تند خویى بازداشته است. حلم و بردبارى یكى از شاخصه هاى پیامبر اكرم (ص) بود كه قرآن مى فرماید همین نرم خویى، لطافت برخورد و گشاده رو بودن ایشان راعامل اساسى گرویدن مردم به او و دین مبین اسلام معرفى مى كند و در ادامه مى فرماید اگر عصبانى و تندخو بودید مردم به دور تو جمع نمى شدند بلكه از اطراف تو پراكنده مى شدند و در یك جمله او را چنین توصیف مى كند كه: «انك لعلى خلق عظیم» بدون شك مهمترین عامل موفقیت انبیاى الهى به خصوص پیامبر گرامى اسلام (ص) در جذب قلوب انسان ها و گسترش اسلام همانا خوش اخلاقى، گشاده رویى، كلام نرم و دلنشین و نرم خویى آن حضرات بوده است.

درمنطق اهل البیت (ع) حسن خلق وخویشتن دارى یكى از ویژگى هاى انسان كریم وبزرگوارمعرفى شده است. در غرر الحكم و دررالكلم از زبان مولا امیر المؤمنین درباره خویشتن دارى نقل شده است: الكرم ملك اللسان و بذل الأحسان كرم، یعنى مراقب زبان خود بودن و گستردن احسان و بخشش. چقدر از طریق زبان آسیب مى بینیم، دچار پستى ها مى شویم، غیبت، دروغ، سخن چینى، همه این ها لئامتى است كه انسان دچار مى شود و اگر وارد این مسائل نشود، حفظ كرامت است. از امام صادق (ع) نقل شده است: ثلاثه تدل على الكرم المرء: حسن الخلق، كظم الغیظ و غض الطرف، سه چیز نشانه كرامت انسانى است: ۱) خوش خلقى ۲) فرو بردن و كنترل خشم ۳) چشم پوشى كردن. حضرت على (ع) درباره نرم خویى مى فرماید: من الكرم یس الشیم (بحار الانوار)

نرم خویى از كرامت است. بدخلقى از لئامت است. (بحار الانوار) از امام حسن عسكرى (ع) درباره نرم خویى نقل مى كند: الكریم یلین إذا استعطف و الئیم یقسو إذا الطف انسان كریم اگر مورد خواهش قرار گیرد سریع نرم مى شود ولى انسان لئیم هر چقدر مورد لطف قرار گیرد قسى القلب تر مى شود و این نشانه هایى از لئامت انسان است.

نماد یا مظاهر خوش اخلاقىخوش اخلاقى داراى نماد یا مظاهر زیادى مى باشد كه عبارتست از:

۱ - نرم خویى
۲ - نرم زبانى

نرم خویى: یكى از نماد و مظاهر خوش اخلاقى نرم خویى مى باشد. نرم خویى، یعنى اینكه رفتار انسان با ملاطفت و فروتنى همراه باشد.

* امام على (علیه السلام) مى فرمایند: (همانا مؤمنان، فروتن و نرم خو هستند)

به طور كل رفتار بر اساس نرم خویى، موجب دوستى و صفا در دل مى شود و كینه و اختلاف از بین مى رود.

* امام على (علیه السلام) در این باره مى فرمایند: هر كس خویى نرم دارد، از محبت دائمى دودمانش برخوردار خواهد بود.

نرم خویى در خانواده موجب صلح و آرامش مى شود و همكارى در بین افراد خانواده افزایش مى یابد.

* امام على (علیه السلام) مى فرمایند: در برابر كسى كه با تو درشتى مى كند، نرم خو، باش. زیرا زود باشد كه او نسبت به تو نرم خویى كند.

* امام على (علیه السلام) مى فرمایند: نرم باش بدون ضعف، سخت باش بدون خشونت.

نرم زبانى: یكى دیگر از نماد و مظاهر خوش اخلاقى نرم زبانى است.

امام على (علیه السلام) در این باره مى فرمایند: زبانت را به گفتار نرم و زیبا و سلام دادن عادت بده تا دوستانت زیاد و دشمنانت كم شود.

به طور كل بین رفتار و اخلاق انسان ارتباط مستقیمى وجود دارد، چنانچه خوش اخلاقى وى تأثیر مثبتى در خوش رفتارى و مى دارد و حركات او را با نرمى و خوش زبانى طى مى كند.

حال اگر انسان بداخلاقى باشد در رفتارش هم اثر منفى گذاشته خواهد و در نتیجه حركات وى با تندى و خشونت همراه مى شود.

ب) راهكار هاى كنترل عصبانیت وتند خویى

شكى نیست حلم و بردبارى صفت پسندیده اى است كه باید براى رسیدن به آن زحمت زیاد كشید.

براى تقویت حلم و بردبارى، باید طبق برنامه‏اى جدى به تقویت اراده خود بكوشید و همواره سعى كنید برخود مسلط باشید، در این رابطه راه‏هاى مختلفى وجود دارد ولى مهم آن است كه در راه درمان آن كاملا جدى باشید و مطالب پیشنهادى را بدون كمترین كاستى به اجرا گذارید:

۱ كاملا به خود مطمئن باشید كه مى‏توانید روحیه خود را تغییر دهید ولى براى نتیجه گیرى عجول نباشید بلكه با خود فكر كنید باید حداقل یك‏سال بر روى رفتارهاى خود كار كنید و اگر چنین نمودید، حتما پس از آن دگرگونى رفتارى خواهید شد.

۲ از حساسیت بیش از حد در هر زمینه بپرهیزید.

۳ همواره در هر مساله‏اى، ابتدا از دیگران انتظار بدترین برخورد را داشته باشید و خود را براى تحمل آن آماده كنید. این مساله باعث مى‏شود برخوردهاى بهتر از مورد انتظار در شما ایجاد خشنودى نماید. در حالى كه اگر همیشه انتظار برخورد خوب داشته باشید، چه بسا نتیجه عكس خواهید گرفت.

۴ با خود شرط كنید كه هیچ گاه و در هیچ شرایطى برخورد تند نداشته باشید و اگر ناگهان از شما برخورد تندى سر زد خود را جریمه كنید مثلا تصمیم بگیرید- یا در صورت امكان نذر كنید- كه اگر بر سر كسى فریاد زدید، فلان مبلغ را صدقه بدهید، یا نماز شب بخوانید و یا یك روز روزه بگیرید. كارآیى این روش، بسیار بالا است و بسیارى از علماى بزرگ بدین سان تمرین عملى و خودسازى نموده‏اند.

۵ از تفریحات سالم و تقویت كننده اراده مانند كوهنوردى، شنا، دو و پیاده‏روى و گردش در طبیعت و… نیز استفاده كنید.

۶ در تصمیم‏گیرى‏ها، حتى‏الامكان با افراد عاقل و پخته مشورت نمایید و از اقدامات عجولانه و مطالعه نشده بپرهیزید.

۷ بیشتر با افراد خوش خلق و غیر عصبى معاشرت كنید.

۸ از موقعیت‏هاى كه زمینه تندخویى در آن فراوان است، اجتناب كنید و در موقعیت‏هایى حضور یابید كه رفتار پرخاشگرانه در آنجا دیده نمى‏شود و از موقعیت‏هاى كه شما را به تندى نمودن دعوت مى‏كند، دور شوید.

۹ قبل از هر عملى، در مورد پیامد آن تفكّر و اندیشه كنید و آن‏گاه اقدام نمایید و با تمرین این راه‏كار و به كارگیرى آن در مورد تمام رفتارها، اندك اندك كنترل خویش را بر تمام رفتارها توسعه بخشید.

۱۰ به برخى رفتارها و حالاتى كه از افراد سر مى‏زند. و شما را به عصبانیت دعوت مى‏كند، توجه نكنید مثلاً اگر كسى با حرف ناروا شما را بر مى‏افروزد، از شنیدن و گوش سپردن به سخنان وى اجتناب كنید و حتى گوش ندهید یا محیط را ترك كنید. دیگر به گفته‏هاى او دقت و توجه نكرده و آنها را در ذهن خود مرور نكنید. نسبت به دیگر اعمال فیزیكى و رفتارهاى پرخاشگرانه و تحریك كننده نیز همین طور واكنش نشان دهید و راه بى‏توجهى و تغافل را پیش گیرید.

۱۱ سطح شناخت خود را با مطالعه و تفكر از زشتى، ناپسند بودن، غیرقابل جبران بودن اعمال پرخاشگرانه بالا ببرید مثلاً روایات، آیات و داستان‏هایى را كه در مورد این نوع رفتارها و آثار آنها نوشته شده، مطالعه كنید و بعد در مورد آنها فكر كنید. حتى در برخى موارد به آثار رفتار تندى كه خود مرتكب آن شده‏اید، توجه نموده و آن عمل و زشتى آن را در ذهن خود مرور كنید به گونه‏اى كه به یك حالت خود هشدارى از درون دست یابید و آثار فردى و اجتماعى و پیامدهاى حیثیتى آن عمل زشت را لحظه به لحظه در ذهن خود مرور نموده و قبح آن را براى خود بزرگ جلوه دهید تا از درون از آن عمل متنفّر شوید.

۱۲ به هنگام بروز عصبانیت و تندخویى سریع، حالات خود را تغییر دهید مثلاً اگر ایستاده‏اید، بنشینید و اگر نشسته‏اید، دراز بكشید و صورت خود را با آب سرد بشوید و یك لیوان آب خنك بیاشامید و خود را از موقعیت دور سازید.

۱۳ از خواندن قرآن به مقدار زیاد و در نوبت‏هاى متعدد در طول ۲۴ ساعت هرگز غفلت نورزید چه قرآن تأثیر عظیم در رسیدن به حالت سكینه و آرامش درونى دارد. همین طور عبادت‏هاى خود، مانند نماز را در اول وقت و با حضور قلب كامل به جا آورید كه تأثیر بزرگى در رسیدن به اطمینان خاطر دارد و آدمى را از درون به سكوى آرامش مى‏سپارد.

۱۴ بعد از استحمام و به هنگام خروج از حمام، دو پاى خود را تا قوزك با آب سرد بشویید.

۱۵ دیگر رفتارهاى عادى و روزمره خود را نیز با تسلط كامل بر رفتار و بدون شتابزدگى انجام دهید و آنها را آرام آرام تعقیب كنید تا نرم‏خویى و پرحوصلگى، بر تمام رفتارهاى شما حاكمیت پیدا كند.

۱۶ چند لحظه دراز بكشید و چشمان خود را ببندید و همه ماهیچه‏هاى خود را شل كنید تا آرامش عضلانى پیدا كنید و فكر خود را از آنچه موجب عصبانیت شما شده است منصرف كنید و به عضلات بدن خود تمركز یابید.

۱۷ به خودتان تلقین كنید كه اتفاق خاصى نیفتاده است مگر آسمان به زمین آمده؟ بقیه در چنین مواردى چه مى‏كنند؟ آیا همه عزا مى‏گیرند؟ هر كسى به كارى مشغول مى‏شود و اعتنایى به این گونه موارد نمى‏كند.

۱۸ اگر برخى موارد سریع سخن گفتید و عجولانه تصمیم گرفتید و رفتار نابجا از شما سرزد سریع خود را سرزنش و حتى در لفظ اظهار پشیمانى نمایید و وعده‏ها و قولى كه با خود داشتید را در ذهن خویش حاضر سازید.

۱۹ از خود ارزندگیهاى نابجا و شخصیت قائل شدن بیش از اندازه براى خود اجتناب ورزید و تنها هنجارها را رعایت كنید و لذا به سراغ رفتارهاى متواضعانه همانند تقدم در سلام، همنشینى مناسب با افراد پایین‏تر، ابراز ارادت به كوچكترها، مصافحه و احوالپرسى با دیگران به خصوص طبقه پایین‏تر، تفریح و صحبت با دیگران اقدام كنید.

۲۰ ذكر «لا حول و لا قوه الا بالله» را زیاد بر زبان جارى سازید و سوره والعصر را زیاد بخوانید و تكرار اذكار: «استغفرالله ربى و اتوب الیه» و «اعوذ بالله من الشیطان الرجیم».

۲۱ وقتى كه با امور عصبانیت آفرین مواجه هستید براى مدتى (حدود ۱۰ تا ۱۵ دقیقه) راه دریافتهاى حسى خود را سد سازید مثلاً جلوى گوش خود را بگیرید و چشمان خود را ببندید و سر خود را پایین اندازید تا دریافت‏هاى عصبانیت را تحت كنترل شما در آیند و موجب تحریك بیشتر شما نشوند.

۲۲ اگر رفتار و یا صفتى كه در شخصى هست موجب عصبانیت شما شده است آن رفتار را شوخى تلقى كرده و به شكلى خود را از تیررس آنها دور در نظر بگیرید یعنى به گونه‏اى از مخاطب در نظر گرفتن خویش در برابر رفتارهاى دیگران پرهیز كنید مثلاً از مشاهده كسى كه فحش مى‏دهد با خود بگویید مخاطب او من نیستم و در این هنگام از صحنه دور شده و راه دریافت‏هاى حسى را سد سازید تا بیشتر مورد هجوم قرار نگیرید.

۲۳ براى توجیه رفتارهاى خلاف انتظارى كه از دیگران سر مى‏زند توجیه مناسب داشته باشید و آنها را مقصر تلقى نكنید تا موجب شود به خود اجازه عكس العمل بدهید مثلاً بگویید خودم از این فرد بدتر رفتار مى‏كنم او اشتباه گرفته مقصر نیست اشتباه من باعث رفتار نامناسب او شده است.

۲۴ به نظرات و عقاید دیگران احترام قائل شوید و به دیده احترام به آنها بنگرید و حتى محترمانه با آنها رفتار كنید.

۲۵ همیشه خودتان و رفتارتان را درست و صحیح تلقى نكنید و احتمال خطا در كارهاى خود را بدهید.

۲۶ سعى كنید به عنوان تمرین گاهگاهى با افرادى كه سلیقه آنها را نمى‏پسندید برخورد كوتاه مدت داشته باشید و با صاحبان دیگر انتظار مراوده كوتاه مدت داشته باشید.

شرح موارد فوق را در جدولى بنویسید و موارد انجام شده و یا تخلف از آن را یادداشت كنید و همواره سعى كنید موارد تخلف را كاهش داده و بیش از پیش خود را به انجام آنها مقید سازید و حتى قبل از بروز آن موقعیت‏ها و به صورت مستمر، راه‏كارهاى فوق را سرلوحه اعمال خود قرار دهید. و از آن به بعد، باید میزان موارد پرخاشگرى شما كاهش یابد. آنها را نیز یادداشت كنید و كم كم از میزان آنها در طول روز، هفته و… بكاهید و خود تنبیهى را به كار بگیرید.

مطالعه كتاب معراج السعاده، مقام سوم، بحث مربوط به غضب و حلم را توصیه مى‏كنم. 
منبع: پرسمان


براى تقویت حلم و بردبارى، باید طبق برنامه‏اى جدى به تقویت اراده خود بكوشید و همواره سعى كنید برخود مسلط باشید، در این رابطه راه‏هاى مختلفى وجود دارد ولى مهم آن است كه در راه درمان آن كاملا جدى باشید و مطالب پیشنهادى را بدون كمترین كاستى به اجرا گذارید: