 قرآن می‌فرماید: « وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّی جَاعِلٌ فِی الأرْضِ خَلِیفَةً قَالُوا أَتَجْعَلُ فِیهَا مَنْ یُفْسِدُ فِیهَا وَیَسْفِكُ الدِّمَاءَ وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ قَالَ إِنِّی أَعْلَمُ مَا لا تَعْلَمُونَ؛[1] هنگامی كه پروردگار تو به فرشتگان گفت: من در روی زمین جانشین و حاكمی قرار خواهم داد، فرشتگان گفتند: (پروردگارا)! آیا كسی را در زمین قرار می‌دهی كه فساد و خونریزی كنند؟ (زیرا موجودات زمینی دیگر كه قبل از آدم پا به عرصة وجود گذاشتند به حكم طبع جهان ماده نیز آلوده به فساد و خونریزی شدند، اگر هدف از آفرینش انسان عبادت است) ما تسبیح و حمد تو را به جای می آوریم. پروردگار فرمود: من حقایقی را می‌دانم كه شما نمی‌دانید.»
مفسران در تفسیر این آیه در مورد اینكه فرشتگان از كجا آگاه شده بودند كه انسان در روی زمین فساد می كند، ، نظرات متفاوت دارند:
1- ممكن است آیه اشاره به دوره­‌ای قبل از آمدن حضرت آدم باشد چنان‌كه روایات بر آنان دلالت دارند.[2]
2ـ مراد موجوداتی است به «نام جنّ» كه خداوند آن‌ها را از زمین طرد نموده است.[3] شبیه این حرف را مرحوم طبرسی فرموده است.[4]
3ـ در تفسیر نمونه می‌خوانیم: «پیشگویی فرشتگان به خاطر آن بوده كه آدم نخستین مخلوق روی زمین نبود، بلكه بیش از او نیز مخلوقات دیگری بودند كه به نزاع و خونریزی می پرداختند.[5] علاوه بر آیه ی فوق‌الذكر، روایات زیادی این مسئله را بیان نموده است كه به عنوان نمونه به یك روایت اشاره می‌شود:
امام باقر ـ علیه السّلام ـ از پدرانش تا می‌رسد به امیرالمؤمنین ـ علیه السّلام ـ نقل نموده كه فرمودند: «هنگامی كه خداوند خواست موجودی با دست خود آفریند، بعد از گذشت هفت هزار سال از وجود موجوداتی به نام جنّ و نسناس پرده‌های آسمان را كنار زد و به ملائكه فرمود: به اوضاع جن و نسناس، نظر كنند، پس فرشتگان، معاصی و ریختن خون ناحق و فساد در زمین را دیدند و دیدن این صحنه‌ها برای آنان گران آمد، لذا عصبانی شدند و تأسف خوردند به حال آن‌ها و عرضه داشتند: خدایا! با دیدن این صحنه‌ها چرا انتقام نمی‌گیری؟ فرمود: من می‌خواهم روی زمین خلیفه قرار دهم، كه حجت من بر آن‌ها باشد.»[6]
در این روایت هم از دو گروه موجودات قبل از آدم نام برده شده است. بد نیست بدانید كه دانشمندان فسیل‌هایی كشف كرده‌اند مربوط به نیم میلیون سال قبل و یا فزون‌تر كه نشان می‌دهد آدم ابوالبشر نخستین انسانی نیست كه در پهنه ی زمین به وجود آمده است؛ بلكه قبل از او انسان‌هایی وجود داشته كه به عللی منقرض شده‌اند. ولی در عین حال انسان كنونی ارتباطی به انسان‌های پیشین ندارد.
استاد سبحانی در ذیل این گفته‌ها، حدیثی را از مرحوم صدوق نقل می‌كند به این مضمون كه، خدا هزار هزار جهان و هزار هزار آدم آفریده است و شما در پایان آن جهان‌ها و آن آدمیان قرار گرفته‌اید.[7] و یكی از دانشمندان به نام كووید تا سال 1801 از كنار هم چیدن استخوان‌های فسیل، در حدود 23 نوع موجود را كه دیگر نسل‌شان منقرض شده است بازسازی كرد[8] و این موارد هم نشان می‌دهد كه موجوداتی قبل از انسان وجود داشته است. بنابراین می‌توان گفت: از آیة 30 سور بقره استفاده می‌شود، كه موجوداتی قبل از حضرت آدم روی زمین وجود داشته‌اند، و در روایات، آن‌ها را به نام جنّ یا جن بنی الجان و نسناس یاد كرده‌اند.
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1. مدخل مسائل جدید در علم كلام، استاد سبحانی، ج 1، ص 200 ـ 235.
2. ایان باریبور، علم و دین، ترجمة بهاءالدین خرمشاهی، ص 101 ـ 133.
3. تكامل در قرآن، آیت الله مشكینی، تمام كتاب.
4. مرتضی رضوی، خلقت آدم و بحثی در تکامل.
پی نوشت ها:
[1] - بقره/ 30.
[2] - طباطبایی، سید محمد حسین، تفسیر المیزان، دارالكتب الاسلامیه، چاپ سوّم، 1379 هـ ق، ص 119.
[3] - فیض كاشانی، محسن، تفسیر الصافی، بیروت، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، ج 1، ص 107.
[4] - ابوعلی طبرسی، مجمع‌البیان، دارالمعرفة، چاپ دوّم، 1408 هـ ، ج 1 و 2، ص 177.
[5] - ر. ك: مكارم شیرازی، ناصر و همكاران، تفسیر نمونه، تهران، دارالكتب الاسلامیه، چاپ بیست و هفتم، 1370، ج 11، ص 174.
[6] - تفسیر الصافی، ج 1، ص 107.
[7] - ر. ك: سبحانی، جعفر، مدخل مسائل جدید در علم كلام، قم، مؤسسة امام صادق (ع)، چاپ اوّل، 1375، ج 1، ص 227.
[8] - ر. ك: ایان باربور، علم و دین، ترجمة بهاء الدین خرمشاهی، تهران، مركز نشر دانشگاهی، چاپ دوّم، 1374، ص 102.
منبع: اندیشه قم


قرآن می‌فرماید: « وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّی جَاعِلٌ فِی الأرْضِ خَلِیفَةً قَالُوا أَتَجْعَلُ فِیهَا مَنْ یُفْسِدُ فِیهَا وَیَسْفِكُ الدِّمَاءَ وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ قَالَ إِنِّی أَعْلَمُ مَا لا تَعْلَمُونَ؛[1] هنگامی كه پروردگار تو به فرشتگان گفت: