

این‌گونه تعریف‌ها دست‌كم دو اشكال اساسی دارند. یكی این كه دین را به بُعد معرفتی منحصر دانسته‌اند و دیگر این‌كه بُعد معرفتی را نیز بسیار محدود عرضه كرده‌اند و حال آن‌كه نه دین تك ساحتی است و نه ساحت معرفتی دین چنین محدود است.
چنان‌كه پیشتر گفته شد، دین دارای ابعاد متعددی است كه اصول آن از این قرار است:
أـ بُعد معرفتی
ب‌ـ بُعد عاطفی
ج‌ـ بُعد اخلاقی
دـ بُعد عملی
دین هم شناسایی سامان‌مندی درباره جهان طبیعت، ماورای طبیعت، آغاز و انجام جهان ارایه می‌كند و هم به حب و بغض، ایمان و انكار و بالاخره غیرت و عواطف انسان به‌طور عمیق و اساسی توجه می‌كند؛ به‌گونه‌ای كه از دیدگاه برخی از ادیان، دین با حب و بغض، یكسان دانسته شده است. [1] توجه به معرفت مانع از توجه به ابعاد عاطفی انسان نیست.
به همین صورت، بُعد اخلاقی انسان و ویژگی‌های روحی او مورد عنایت ویژه‌ای قرار دارد. انسان قطع نظر از این‌كه چه می‌كند و چه نمی‌كند، مورد ارزیابی دینی قرار دارد. این‌كه چه می‌خواهد انجام دهد و چه نمی‌خواهد و به تعبیر دیگر، كشش‌های روحی انسان خود موضوع مستقلی برای تعالیم دینی است، اگرچه در عمل چنان كنترل‌شده باشد كه زمینه ظهور نداشته باشد.
اهمیت اخلاق تنها به رفتار اخلاقی نیست. به همین خاطر است كه زشتی بخل تنها به‌خاطر رفتار بخل‌آمیز نیست. بخل یك صفت ناپسند و عمل بخل‌آمیز، رفتاری ناپسند است؛ چنان‌كه بخشش و كرم غیر از رفتار كریمانه است. ممكن است كسی توانایی انجام رفتار كریمانه را نداشته باشد، ولی میل و كشش درونی او كه ناشی از ملكات اخلاقی وی است، به كریمانه زیستن و رفتار كردن اشتیاق داشته باشد. پس این ارزش غیر از ارزش عمل است. نتیجه این‌كه بُعد اخلاقی دین غیر از بُعد عملی آن است، اگرچه در برخی موارد مصادیق مشتركی هم دارند.
بُعد عملی دین نیز به همین اندازه اهمیت دارد. معرفت بدون عمل یا معرفت نیست و یا تمام نیست. مجموعه ابعاد معرفتی، عاطفی، اخلاقی و عملی، یك نظام را پدید می‌آورند كه هرچند هریك از آن‌ها در این نظام جایی داشته باشند كه با دیگری تفاوت دارد، ولی همه جایگاه اساسی دارند كه نادیده گرفتن هریك از آن‌ها به معنی نادیده انگاشتن دین در تمامیت آن است.
مقصود نگارنده این نیست كه بُعد معرفتی دین هم‌ردیف بُعد اخلاقی آن یا بُعد عاطفی دین در ردیف بُعد عملی آن است، بلكه مقصود این است كه این ابعاد، اركان تمامیت دین است؛ به‌گونه‌ای كه فقدان هریك از آن‌ها، دین را از تمامیت تهی خواهد ساخت.
پس تعریف‌های عقل‌گرایانه یا معرفت‌گرایانه تنها به یكی از ساحت‌های دین نظر داشته‌اند و دیگر ابعاد آن را نادیده گرفته‌اند؛ از این‌رو، تعریف جامع و بیان‌گر گوهر دین نیستند.
از این گذشته، چنان‌كه گفتیم، در نگاه به همین بُعد نیز محدودنگری ویژه‌ای انجام شده است. حتی اگر دین تنها یك بُعد داشته باشد و آن‌هم بُعد معرفتی باشد، باز هم تعاریف یاد شده، ناقص و نارساست؛ زیرا بُعد معرفتی دین تنها شناسایی هدف یا درك امر نامتناهی یا فهم به ناتوانی از شناخت آن نیست.
همان‌گونه كه شناخت امر نامتناهی امری شایسته و بایسته است، شناسایی وجوه پدیداری آن و جلوه‌های متناهی و نامتناهی آن نیز شایسته و بایسته است، بلكه شناسایی آن امر نامتناهی، جز از راه شناسایی وجوه پدیداری آن امكان‌پذیر نیست؛ پس نمی‌توان شناسایی بخش‌های مختلف جهان را كه جلوه‌های آن حقیقت نامتناهی است، نادیده گرفت. اگر دین تنها معرفت هم كه باشد، شناسایی هستی، مراتب آن، جهان، انسان، بایدها و نبایدهای مربوط به انسان و هدف و غایت از جهان و انسان، اهمیت ویژه‌ای دارد كه نمی‌توان از آن چشم‌پوشی كرد.
-----------------
1-هل الدین الا الحبّ و البغضمنبع:سراج نت
نه دین تك ساحتی است و نه ساحت معرفتی دین چنین محدود است.