در ابتدا لازم است چند واژه تعریف شود:
الف: تعریف دین:تعریف دین هر چند ساده به نظر می رسد ولی با دقت در آن می توان متوجه شد كه بسیار كار مشكلی است. یرچادالیاده می گوید: «هیچ كلمه ای غیر دین نباشد كه همواره و آشكارا خیلی صاف و ساده به كار رود، ولی در واقع نمایان گر نگرش هایی باشد كه نه فقط بسیار متفاوت اند، بلكه گاه مانعه الجمع اند».[1] به این جهت ما فقط به دو تعریف بسنده می كنیم: مرحوم علامه طباطبائی می گوید: «دین یك سلسله معارف علمی است كه اعمالی را به دنبال دارد؛ پس می توان گفت: دین، اعتقادات و اعتقاد و ایمان از امور قلبی است كه اكراه و اجبار بر آن ها حكومت نمی كند. اكراه در اعمال ظاهری و افعال و حركات بدنی و ماده اثر دارد».[2] در جای دیگر می گوید: «دین، نظام عملی مبتی بر اعتقادات است كه مقصود از اعتقاد، در این مورد تنها علم نظری نیست. زیرا علم نظری به تنهایی مسلتزم عملی نیست، بلكه مقصود از اعتقاد علم به وجوب پیروی بر طبق مقتضای علم قطعی است».[3]

ب: تعریف حق:«حق» واژه ای عربی است كه معادل آن در زبان فارسی «هستی پایدار» است. لذا قرآن، خدا را حق می داند.[4] و در اصطلاح می توان گفت: «حقوق عبارت است از مجموعه قوانین و مقررات اجتماعی كه از سوی خدای انسان و جهان، برای برقراری نظم و قسط و عدل در جامعه بشری تدوین می شود تا سعادت جامعه را تامین سازد».[5] این تعریف در جای است كه حق در برابر باطل به كار رود، و اما اگر حق در برابر حكم به كار رود مراد امر اختیاری است كه به انسان بر می گردد. لذا در فرق حكم و حق گفته اند: كه حق آن است كه بشر اختیار دارد كه آن را استیفا كند یا نكند و موظف به انجام این كار نیست بر خلاف حكم كه بشر باید آن را عایت كند. [6]

ج: تعریف تكلیف:تكلیف نیز همچون دین و حق تعاریف مختلفی دارد، آنچه در مورد پرسش می تواند مورد نظر باشد، تكلیف به دستوراتی گفته می شود كه بشر باید آن را رعایت كند یعنی در واقع همان معنای حكم را دارد، منتهی در هر دینی احكامی لزومی داریم، و احكامی مستحبی و رحجافی و ... با توجه به مقدمات پیش گفته می توان گفت كه دین حق انسان است، و از حقوقی است كه خداوند برای انسان قرار داده این است كه دین حق، و دین سعادت آفرین را انسان با اختیار خویش انتخاب نماید، لكن این حق، آمیخته به وظیفه است. پس حق است و نتیجه بودنش این است كه دیگری نمی تواند از انسان آن را سلب كند ولی قرآن سلب گنندكان آزادی دین حق مبارزه كرد. و از طرفی هم وظیفه عقلی است، یعنی عقل پس از درك این كه سعادت واقعی و كمال نهایی انسان در گرو تدین به دین حق است حكم می كند كه باید از دین حق پیروی كنی و نباید از پذیرش آن شانه خالی كنی و در پی آن عمل كردن به آن دین حق تكلیف اوست، یعنی در انتخاب دین كامل با تحقیق آزادانه جلو می رود. ولی در عمل كردن به متن آن موظف و مكلف است درست مانند انسانی كه دنبال پزشك معالج متخصص است اما بعد از رفتن و نسخه گرفتن موظف است به دستورات پزشك عمل نماید. این وظیفه اساسا وظیفه ای عقلی و از ارشاد است و احكام عقل عملی است.

تذكر نكته مهم: بنابراین نمی توان نتیجه گرفت كه اگر دین حق انسان است، ما نمی خواهیم این حق را استیفا كنیم چنان كه در تعریف حق در مقابل حكم اشاره شد كه حق را می تواند انسان نگیرد و استیفا نكند. پس می توانیم ما دینی نداشته باشیم. نكته اساسی این است كه بین حقوق و احكام و تكالیف ارتباط وجود دارد، یعنی حقوق به احكام و تكالیف بر می گردد. و گاهی احكام و تكالیف به حقوق بر گردد. «بازگشت حقوق به احكام (و تكالیف) به این معناست كه گر چه انسان مثلا دارای حق آزادی است. اما همین «آزادی» او از ناچاری است، یعنی انسان محكوم به آزادی است و نمی تواند آن را از خود سلب كند. از این رو هم حقوقی كه به آزادی بشر مربوطند، به احكام (و تكالیف) الهی نسبت به انسان باز می گردند. درباره «حیات» نیز چنین است یعنی گر چه انسان دارای حق حیات است. اما موظف است این حق را حفظ كند و نمی تواند آن را از خود جدا سازد به این ترتیب، اگر چه آزادی و حیات و ... به صورت انسان، حق جلوه می كنند، اما روح این حقوق، در مكتب دین، حكم (و فرمان) خداست به بیان دیگر، انسان همانگونه كه باید از آب و هوای سالم بهره ببرد حق ندارد كه خود را از این دو محروم سازد، به همین سان موظف است از حقوقی كه خداوند برایش معین فرموده است، بهره برد. اما بازگشتن احكام (وتكالیف) به حقوق به این معناست كه خداوند برای آن كه بشر را به كمال برساند، احكامی را بر واجب كرده است، پس روح این احكام، همان حق كمال یابی انسان است. از این رو همانگونه كه انسان نمی تواند آن حقوق را از خود سلب كند, این احكام را نیز نمی تواند كنار گذارد».[7] دین هم نسبت به انسان چنین وضعی دارد. یعنی در حالی كه حق انسان است دین را انتخاب كند، نمی تواند از این حق صرف نظر كند، و موظف است برای حیات معنوی خویش كامل ترین و سعادت آفرین دین را انتخاب نماید این وظیفه هم وظیفه ای است عقلی یعنی عقل انسان حكم می كند كه راه سعادت را برگزین و هم دعوتی است كه از سوی خدا به انسان عرضه شده و نتایج پیروی و عدم پیروی از آن روشن شده است. بعد از انتخاب دین حق هم انسان موظف است به دستورات آن عمل نماید، چون احكام دین برای این تدوین شده است كه انسان به كمال خود راه یابد این احكام دارای پشتوانه پایدار و ثابتند كه همان تامین مصالح انسانی باشد و چون از ثبات برخوردارند، به صورت حقوق تجلی می كنند. و در حقیقت می توان گفت: دین همان حق واقعی است لذا قرآن می فرماید: «هُوَ الَّذی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدى‏ وَ دینِ الْحَقّ؛ او كسى است كه پیامبرش را با هدایت و دین درست فرستاد».[8] در آیه اضافه و نسبت دین به حق، از باب اضافه موصوف به صفت است، یعنی این دین ؟؟؟؟؟؟؟ و عین صراط است. و در تعریف دین اشاره شد كه مقصود از اعتقاد علم به پیروی بر طبق مقتضای علم قطعی است. وقتی شما فهمیدید دین اسلام، دین حقی است باید به این علم عمل كنید نتیجه این شد كه دین حق انسان است ولی حقی است كه نمی تواند از آن صرف نظر كند هم چون استفاده از آب و هوای سالم كه حق انسان است، ولی هچ بشری حق ندارد كه خود را از دین محروم نماید، حیات معنوی انسان نیز بستگی تام به استفاده از آب زلال دین، و هوای صاف معنویت دارد، هیچ بشری نمی تواند خود را از آن محروم نماید. و بعد از انتخاب دین كامل، نیز موظف است برای تامین حیات معنوی و رسیدن به تكامل به دستورات آن عمل نماید. البته این باید در حد تكلیف است نه اجبار تكوینی یعنی بشر می تواند كاری كند كه به سعادت نرسد، ولی به هر حال به خویش زیان رسانده است. و اما منظور از «لا اكراه فی الدین»: شناخت معنای دقیق « لا اكراه فی الدین» ،منوط به نگرشی جامع به آیات قرآن و مجموعه معارف آن است . مسلم است كه در اسلام ، احكام اجباری فراوانی وجود دارد؛ مانند «حدود» وقوانین اجتماعی . این محدوده نیز، مشتمل بر احكام اكراهی فراوانی است. مسلماً كسانی كه حد بر آنان جاری می شود، راضی به آن نیستند و. ...ازاین رو باید در فهم ابتدایی از جمله « لا اكراه فی الدین» تجدید نظر كرد.معنای ظاهری این آیه آن است كه اصل پذیرش دین ، قابل اكراه و اجبارنیست ؛ یعنی ، نمی توان كسی را به زور به پذیرش آیینی وادار نمود و یاعقیده ای را از او سلب كرد .بنابراین « عقیده »قابل تحمیل نیست ؛ ولی این محدوده غیر از محدوده احكام است . توضیح این كه : كلیه نظام های فكری ،برای خود نظامی اجتماعی را نیز طراحی می كنند .در نظام های اجتماعی ،اكراه و اجبار از ابزارهای پیش بینی شده در كلیه نظام ها است ؛ یعنی ، در هرنظامی در مقوله های اجتماعی و حقوقی آن ، جبر قانونی وجود دارد و بدون آن ، جامعه قابل اداره و كنترل نیست . نظام های قضایی و نیروهای انتظامی درهمه نظام ها، امری مقبول و معقول هستند .بنابراین بایستی محدوده عقیده را از محدوده عمل و حقوق جدا كرد .در حیطه «عقیده» اجبار راهی ندارد؛ولی در حیطه عمل ، جبر و اكراه هم لازم است و هم قابل قبول . اسلام نیز درمحدوده تبلیغ خود، هیچ جبری را برای پذیرش عقیده ای قرار نداده است. دعوت اسلام بر اساس بینش و بصیرت است ؛ چنان كه قرآن فرموده است : « ای رسول ما! به مردم بگو راه من این است كه خلق را با بینایی و بصیرت به خدا بخوانم» ؛[9] آن گاه كه فرد پذیرای اسلام شد، در این صورت یك سری از احكام اجتماعی آن ، از جمله حكم مرتد را نیز باید پذیراشود.

منابعی برای مطالعه بیشتر:
 1. فلسفه حقوق بشر، جوادی آملی، نشر اسراء
 2. فلسفه حقوق، مارك تبیت، ترجمه حسن رضائی خاوری، دانشگاه علوم رضوی
 3. فلسفه حقوق اسلامی، محمد خالد مسعود، دفتر تبلیغات اسلامی، قم
 4. فلسفه حقوق، بهاءالدین خرمشاهی

پی نوشت ها:
 [1] یرچاد الیاده، فرهنگ و دین، ویراسته ی خرمشاهی، تهران،طرح نو، ص 202
 [2] محمد حسین طباطبائی، تفسیر المیزان، بنیاد علمی و فكری علامه، ج 2، ص 343
 [3] همان، ج 15، ص 8
 [4] سوره حج، آیه 62
 [5] فلسفه حقوق بشر، آیت الله عبدالله جوادی آملی، مركز نشر اسراء، 1377، ص 77
 [6] همان، ص 75-76
 [7] همان، ص 76-77
 [8] سوره توبه، آیه 33
 [9] یوسف ، آیه 108
منبع : پرسمان دانشجویی
دین حق است یا تكلیف؟اگر تكلیف است با آیه لااكراه فی الدین چگونه هماهنگ می شود؟