 کتاب مقدمه‌ای بر روند تحلیل گفتمان انتقادی، اثر مریل بلور و توماس بلور و با ترجمه‌ی امیرحسین شاه‌بالا مقدمه‌ای بر اهداف، نظریه‌ها و عملکرد تحلیل گفتمان انتقادی (CDA) است. این کتاب که بیشتر بر جنبه‌ی زبان‌شناسی تحلیل گفتمان انتقادی تأکید دارد در ده فصل به صورت مجزا سعی دارد مخاطب خود را به مهارت‌هایی مجهز کند تا بتواند متون گوناگونی را با توجه به اهمیت زبان در تولید معنا بررسی کند. کتاب با پرسش‌های تحلیلی پایان هر فصل و مثال‌های ساده در عرصه‌ی تحلیل گفتمان‌ حکم پله‌ی آغازین برای شناخت CDA را دارد.  

در بخش اول کتاب تعریفی از اهمیت زبان در عرصه‌ی تحلیل گفتمان انتقادی ارائه شده است. زبان برخلاف آنچه که تصور می‌شود، ساختاری طبیعی ندارد. با غریبه‌ شدن در برابر فرآیند طبیعی‌سازی می‌توان به چگونگی حفظ قدرتِ سازمان‎ها با تمسک به زبان پی برد. به عبارت دیگر زبان جزء اساسی کنترلِ سازمان‌ها محسوب می‌شود. برای نمونه فمینیست‌ها به استفاده از ضمیر مذکر، زمانی که مخاطب نامعلوم است، انتقاد می‌کنند و آن را منبعث از سلطه‌ی مردان و گفتمان مردانه بر عرصه‌های مختلف زندگی می‌دانند. آنها پیشنهاد می‌کنند که در چنین شرایطی برای حفظ مساوات از ضمیر It استفاده شود. در این میان با استفاده از روش تحلیل گفتمان انتقادی است که می‌توان در درجه‌ی اول به اهمیت زبان در چگونگی شکل‌گیری روابط قدرت پی برد و در درجه‌ی دوم نیز می‌توان به چگونگی ایجاد معنا در بافت اجتماعی اشاره کرد و در آخر موضع نویسنده و شنونده در ساخت گفتمان را مشخص کرد.

در بخش دوم، به اهمیت بافت اجتماعی در ایجاد معنا اشاره می‌شود. بافت موقعیت از یک سو و بافت فرهنگی از سوی دیگر موجب می‌شوند یک علامت معنا بیابد. برای نمونه یک پرچم قرمز در دریا نشان غریق نجات است و همان پرچم قرمز در تظاهرات می‌تواند نشان از نارضایتی مردم باشد. زبان هم برای معنا پیدا کردن نیاز به بافت دارد و هم خود قادر است بافت را ایجاد کند. 

در بخش سوم کتاب صحبت از نقطه‌نظر و موضعی است که گوینده یا نویسنده اتخاذ می‌کند. این موضع هم می‌تواند صریح و آشکار یا مخفی باشد و هم می‌تواند هوشیارانه یا ناخودآگاه باشد. شناخت نقطه‌نظر یک متن یکی از الزامات اصلی است چرا که هیچ متنی بدون جانبداری نگاشته نشده است.

 بخش چهارم رقابت گفتمان‌های گوناگون برای تسلط پیدا کردن در متن را بررسی می‌کند. این گفتمان‌ها یا از طریق نقل‌قول‌های گوناگون و یا پیوند برقرار کردن میان آنها و ژانرها و متن‌های مختلف دیگر با یکدیگر رقابت پیدا می‌کنند. به عبارت دیگر متن، حاصل نزاع گفتمان‌های گوناگون است. کتاب شعر سرزمین هرز (The Waste Land)، اثر موفق تی‌. اس. ‌الیوت، با ارجاعات زیاد خود ماحصل همین فرآیند میان‌متنی در ادبیات است. برای نمونه الیوت شعر خود را همچون مصرع آغازین حکایت‌های کانتربری (The Canterbury Tales) چاسر (Chaucer) آغاز می‌کند با این تفاوت که دیگر صحبت از بهار نیست بلکه صحبت از زمستان است. الیوت با ارجاعات خود، در دوران پس از جنگ جهانی دوم، از انحطاط همه‌ی آمال بشری سخن می‌گوید. به عبارت دیگر خاصیت اصلی شعرِ پر از ارجاعات او، مقایسه‌ی حال و گذشته است تا بهتر طعم میوه‌ی گندیده‌ی تمدن غرب هویدا شود.    

بخش پنجم کتاب با اشاره‌ای به ارسطو به عنوان معلم اول در مطرح کردن فنون خطابه، آغاز می‌شود. استعاره، مجاز، واج‌آرایی، جان‌بخشی، بهره‌گیری از عبارات کلیشه‌ای و شعارها همگی متن را آراسته می‌کنند. فن خطابه نه تنها بهره‌گیری از این‌ها بلکه به توانایی شناخت آنها در متن نیز باز می‌گردد. بخش ششم به اهمیت زبان در طبقه‌بندی افراد با توجه به جایگاهشان در ساختارهای قدرت می‌پردازد. زبان به افراد هویت می‌بخشد. نقش‌های اجتماعی نیز به افراد هویت می‌بخشد اما هویتی که مد نظر ماست فراتر از نقش‌های اجتماعی رفته و براساس نظام طبقه‌بندی اجتماعی عمل می‌کند. هویت ملی، هویت نژادی، هویت جنسیتی و هویت طبقاتی از این قبیل هستند. 

در بخش هفتم صحبت از ادب، قدرت و اتحاد است. اروینگ گافمن که یک زبان‌شناس اجتماعی است به اهمیت رعایت حیثیت نیز می‌پردازد. در واقع همین تلاش فرد برای کسب احترام برای خود و دیگری است که Facework نام گرفته. بخش هشتم کتاب گفتمان تعصب را بررسی می‌کند. ریشه‌های اصلی تعصب ناشی از ترس است. ترس از رقابت بر سر منابع محدود ثروت، ترس از امور ناآشنا و ترس از تفاوت است که موجبات ریشه‌دواندن تعصب را در پی خواهد داشت. یکی از پیامدهای تعصب ساختن کلیشه‌های ساده‌انگارانه است. ما که از شناخت همه‌ی قوم‌ها و فرهنگ و شهروندها عاجزیم به ساخت کلیشه‌های ساده‌ای تن می‌دهیم که انبوه عظیمی از انسان‌ها را در قالب صفات ثابتی برای ما تعریف می‌کند. کتاب ماجراهای هاکلبری فین پرده از تعصبات نژادی برمی‌دارد و از همین رو بود که پس از انتشار آن تا سال‌های بعد از آن در میان آمریکایی‌ها سانسور شده بود.  

در بخش نهم کتاب مصرف‌گرایی مطرح می‌شود. تحت اهمیت پیدا کردن دنیای تجارت است که همه‌ی جنبه‌های زندگی ما تجاری شده است. در پی این مصرف‌گرایی در زبان نیز اصطلاحات و استعاراتی غلبه کرده‌اند که نشان از اهمیت تجارت دارند. در این میان حوزه‌هایی همچون آموزش نیز از این جامعه‌ی مصرفی مصون نمانده‌اند. بخش پایانی کتاب، ارتباط گفتمان و قانون را بررسی می‌کند. هرچند شعار قانون رعایت مساوات میان نژادها، قومیت‌ها، جنسیت‌های گوناگون است اما در عمل قانون یک بازی است که توسط گفتمان‌ها اعمال می‌شود. دادگاه در نظر اکثر افرادی که خارج از حرفه‌های حقوقی هستند از یک سو و آنهایی که از طبقه‌ی اجتماعی پایینی برخوردارند و از حقوق خود بی‌اطلاعند از دیگر سو، محیطی بیگانه است. هرچند قانون موظف رعایت مساوات است اما گویی خود در حلقه‌ی پر از تکلّف خود اسیر است.

همانطور که از نام کتابِ مقدمه‌ای بر روند تحلیل گفتمان انتقادی برمی‌آید کتاب در ده بخش با بررسی میدان‌های اصلی در تحلیل گفتمان تنها مقدمه‌ای در مطالعه‌ی روند تحلیل گفتمان محسوب می‌شود. هرچند مثال‌های ساده و همه‌فهم کتاب در بخش‌هایی به درک بهتر مخاطب کمک می‌کند اما در برخی قسمت‌ها سادگی بیش از حد همین مثال‌ها در روند یادگیری اخلال ایجاد می‌کند. ترجمه‌ی کتاب دقیق نیست و در بسیاری اوقات کلمات کلیدی این حوزه سلیقه‌ای ترجمه شده‌اند. اشتباهات املایی و مشکلات ویراستاری کتاب نیز سطح کتاب را پایین آورده است. اما به صورت کلی می‌توان گفت مطالعه‌ی این کتاب حکم نقطه‌ی آغازی در مسیر شناخت تأثیر زبان در تحلیل گفتمان انتقادی دارد.

مقدمه‌ای بر روند تحلیل گفتمان انتقادینویسنده: مریل بلور، توماس بلور

 مترجم: علی رحیمی، امیرحسین شاه‌بالا

 انتشارات جنگل/ 456 صفحه

 

مقدمه‌ای بر روند تحلیل گفتمان انتقادی سرآغازی بر اهداف و عملکرد تحلیل گفتمان با تأکید بر جنبه‌ی زبان‌شناسی آن است.