
آشنایی با باغ اکبریه | میراث جهانی یونسکو در ایران


باغ اکبریه از آثار جهانی ایران است که در شهر بیرجند قرار گرفته و جلوه های زیبایی را در خود جای داده است. قدمت این باغ به زمان قاجار باز می گردد و وسعتی در حدود ۴۵۰۰۰ متر مربع دارد. اکبریه همچون نگینی در میان اقلیم کویری خراسان جنوبی می درخشد و دنیایی بهشتی را به نمایش می گذارد. با ورود به این باغ، نسیم خنکی صورتتان را نوازش می دهد و گرمای هوا را از تنتان می زداید.

 

در هر قدم در این باغ، با نمایشی تازه از معماری هوشمندانه ی ایرانی مواجه می شوید و حیرت زده به بازدید خود ادامه می دهید. با رسیدن به بنای درون باغ، دنیایی دیگر پیش رویتان قرار می گیرد و بازدید از موزه های مختلفی که در آن برپاست، گردشتان را کامل می کند. همین حال و هوای متفاوت است که هر کسی را برای شناخت بیشتر این باغ، وسوسه می کند و نگاهی نزدیک تر به تاریخ و معماری را می طلبد. همین وسوسه نیز ما را به دنیای درون باغ اکبریه می کشاند تا با دیدنی ها و فرصت های خوشگذرانی در آن آشنا شویم و گنجینه ای دیگر از کشورمان را بشناسیم.

 

تاریخچه باغ اکبریه


شواهد تاریخی، شروع احداث باغ و عمارت اکبریه را به اواخر دوران زندیه یا اوایل دوران قاجاریه نسبت می دهند. همه ی منابع موجود نیز بر این مسئله اتفاق نظر دارند که تکمیل مراحل ساخت این اثر در دوران قاجار و در چند مرحله صورت گرفته و تا پایان همین دوره به اتمام رسیده است. 


 برای آنکه درک درستی از تاریخچه ی این باغ زیبا داشته باشیم، بهتر است سیر تحولات تاریخی آن را در چندین مرحله مورد بررسی قرار دهیم:


مرحله اول: اواخر دوره زندیه


با گسترش بیرجند، استفاده از ارگ بهارستان که به عنوان اولین ارگ حکومتی در بیرجند شناخته می شد، به مزاج حاکمان خوش نیامد؛ چرا که گستردگی محلات و قرارگیری این ارگ در مجاورت دیگر سکونتگاه ها باعث بروز دو مسئله ی مهم شده بود: نخست آنکه حراست و حفاظت از آن مجموعه سخت تر از گذشته صورت می گرفت و دیگر اینکه بر خلاف میل حاکمان، روابط و مراودات آن ها در منظر عموم قرار گرفته بود همین مسائل سبب شد تا در اواخر دوره زندیه و اوایل دوره قاجاریه، علی اکبر خان خزیمه، دستور احداث بنایی فاخر را در مجاورت قنات و دامنه کوه باقران بدهد. وی از خاندان خزیمه علم بود که تبارشان به خازم بن خزیمه، سردار عرب و فاتح خراسان می رسید. او فرزندی به نام ابراهیم شوکت ‎الملک داشت که از زمین داران بزرگ آن روزگار به شمار می آمد و حاکمیت منطقه بیرجند، جنوب خراسان و سیستان نیز بر عهده ی وی بود. ابراهیم خان شوکت ‎الملک در سال ۱۲۵۹ خورشیدی در بیرجند به دنیا آمد و بعدها به یکی از چهره های مؤثر در تاریخ ایران در اواخر دوران قاجار و اوایل دوران پهلوی تبدیل شد. 



آنچه در نهایت در باغ اکبریه ساخته شد، بنایی دو طبقه بود که امروزه هم وجود دارد و تاریخ احداث آن به اواخر دوره زندیه و اوایل دوره قاجار در بین سال های ۱۳۰۰ تا ۱۳۶۴ هجری قمری باز می گردد. طبقه اول این بنا به کاربری خدماتی اختصاص یافت و فضاهایی در دو بخش کاملا مجزا فراهم شد. این مرحله از تاریخچه اکبریه تا اواسط دوره قاجاریه و تا دوران مظفر الدین شاه ادامه یافت و توسعه آن در اواسط دوران قاجار اتفاق افتاد.



مرحله دوم: توسعه در دوران قاجاریه

 
در دوره قاجاریه شکل گیری رقابت های استعماری میان دولت های قدرتمند آن روزگار به اوج خود رسید. در این زمان حکام محلی جنوب خراسان، تنها به اجرای سیاست های حکومت های مرکزی ایران مشغول نبودند، بلکه وظیفه دیگری چون حفاظت از منافع دولت های قدرتمند آن دوران را نیز بر عهده داشتند. این شرایط، قدرت حاکمان را افزایش داد و مجموعه اکبریه نیز تحت تاثیر بیشتر شدن قدرت حاکم، مجددا رونق پیدا کرد و میزبان بناهایی تازه شد. نوع، شکل معماری و تزیینات در قسمت های ایجاد شده در این دوران، نشان می دهد که ایجاد این قسمت ها همزمان با قدرت گیری حاکمان صورت گرفته و به عنوان مرکزی برای رهبری و نظارت بر بخش زیادی از امور مرتبط با تجارت، امنیت و سیاست داخلی و خارجی مرتبط با مناطق اطراف، به کار می رفته اند. در ادامه و در اواخر دوره قاجاریه، آخرین ساختمان نیز در اکبریه ساخته می شود که شامل دو طبقه و اتاق هایی است که در ارتباط با هم کار می کنند و امور اداری در آن ها انجام می شود.


مرحله سوم: تثبیت در دوران پهلوی

این باغ تا مدت ها به عنوان محل سكونت، پذیرایی و انجام امور دولتی مورد استفاده قرار می گرفت؛ به طوری كه در لهجه محلی به "كلاته سركار امیر" به معنای قلعه امیر شهر، خوانده می شد. بعد از درگذشت ابراهیم خان شوكت الملک، پسرش اسدالله علم که وزیر دربارِ شاه بود، این باغ را به عنوان محلی برای سكونت در برخی از ایام سال در نظر گرفت. وی در کتاب خاطراتش به پذیرایی پدرش از رضاشاه در همین باغ اشاره نموده و می گوید که خودش نیز چندبار از شاه و فرح در همین باغ پذیرایی کرده است. از اوایل پهلوی تا پایان آن، هیچ بنایی در مجموعه ایجاد نمی شود و اکبریه در حالت تثبیت قرار می گیرد. دخالت های این دوران، صرفا شامل تغییرات اندکی در اجزای معماری برخی بخش هاست؛ مانند افزودن حمام به برخی اتاق ها یا تجهیز مجموعه به امکانات برق و آب شهری و تلفن.


مرحله چهارم: تغییرات پس از انقلاب جمهوری اسلامی ایران


پس از پیروزی انقلاب اسلامی تا سال های آغازین دهه ۶۰، این بنا وقف آستان قدس رضوی شده بود. در آن زمان تشکیلات آستان تحت تاثیر سال های آغازین انقلاب، قرار داشت و توجهی به این مجموعه نشان نمی داد؛ حتی در ماه های ابتدایی انقلاب این مجموعه، به عنوان یکی از نمادهای حکومت پهلوی به تصرف مردم در آمد.


این بی توجهی در سال های بعدی نیز ادامه یافت و ورود کارکردهای اداری نظامی و انتظامی، موجب تخریب مجموعه شد. مثلا در سال های ۶۲ و ۶۳ این مجموعه در اختیار ژاندارمری قرار گرفت و با توجه به تناسب نداشتن کاربری با ماهیت بنا، صدمات جبران ناپذیری به آن وارد شد.


از اواخر سال ۶۸ و ایجاد دفتر نگهبانی آثار تاریخی در بیرجند، مجموعه باغ در اختیار میراث فرهنگی قرار گرفت و به دنبال آن مرمت هایی در آن صورت پذیرفت. از سال ۷۵ به بعد نیز باغ به عنوان یک اثر تاریخی مورد توجه قرار گرفت و به مرور زمان ثبت ملی و جهانی شد.منبع:مقاله جهانگردی
کتاب اطلاعات توریستی کشورهای جهان.سایت کارناوال

باغ اکبریه یکی از ۹ باغ ایرانی است که نامش در فهرست میراث جهانی یونسکو قرار دارد.