 مسئولیت‏هاى امام حسن (ع) در دوران پدرامام حسن(ع)در طول سى و هفت‏سالى كه در كنار پدر زیست نه فقط فرزندى مطیع و امام شناس بود، بلكه همواره بازوى نیرومند،یاورى صدیق، مسئولى امین و با تجربه و سربازى عاشق و فداكاربراى امیرمومنان به حساب مى‏آمد. وى با شناخت كاملى كه از پدرداشت، خود را وقف خدمت‏به امیرالمؤمنین كرده بود.
 روزى بازوى نظامى پدر مى‏شود و به فرمانش به طرف كوفه روانه‏مى‏شود تا مردم آن سامان را از توطئه شوم دشمنان اسلام آگاهى دهدو آنها را جهت مقابله با پیمان شكنان و ناكثان بسیج كند. روزدیگر بازوى سیاسى امام مى‏شود و در جریانات سیاسى دوران عثمان‏وارد صحنه مى‏شود و او را نسبت‏به وضع ناهنجار دستگاه خلافتش وكثرت انحرافات آگاه مى‏سازد و یا در مسئله حكمیت‏به دستور آن‏حضرت و با بیانات شیوا و دلنشین، اعلام موضع مى‏نماید و دست‏به‏افشاگرى مى‏زند.
 آن حضرت در سمت قضاوت و دیگر مسوولیت‏ها به كمك و یارى پدرمى‏شتابد. این نوشتار كوتاه اگر چه بیان كننده بخشى ازمسوولیت‏ها و ماموریت‏هاى امام حسن(ع) در دوران پدر مى‏باشد، اماباید اعتراف كرد كه بدون شك در این سى و هفت‏سال خدمات آن حضرت‏در قالب ماموریت از طرف امیرمومنان بیش از اینها بوده است ولى‏ما برآن‏ها دست نیافته‏ایم و یا فاقد ارزش تاریخى بوده‏اند.
 اما مسوولیت‏هاى ثبت‏شده در تاریخ به قرار زیر است:
 1- نماینده امام على(ع)به سوى عثمان
 انحرافات و كج‏روى‏هاى آشكار كارگزاران عثمان عرصه را بر تمام‏مسلمانان آگاه و بیدار، به ویژه صحابه رسول الله(ع)تنگ كرده‏بود. ابن عبد ربه اندلسى مى‏نویسد:
 در زمان خلافت عثمان كارهاى خلاف زیاد صورت مى‏گرفت. بدین جهت‏هرگاه فرد یا افرادى به حضور على(ع)مى‏آمدند و از كارهاى عثمان‏شكایت مى‏نمودند، على(ع) پسرش، حسن(ع)را نزد عثمان مى‏فرستاد تاشكایت مردم را به او گوشزد كند. این موضوع بسیار تكرار شد، تااین كه روزى عثمان به حسن(ع)گفت: پدرت تصور مى‏كند كه احدى‏آگاهى ندارد ولى ما به آنچه انجام مى‏دهیم آگاه هستیم. بنابراین‏از مادست‏بردار. پس از این گفتگو دیگر حضرت على(ع)پسرش امام‏حسن(ع)را نزد عثمان نفرستاد.
 2- پاسخ به سوالات مذهبى مردم
 از دیگر مسوولیت‏هاى مهم امام حسن(ع)در زمان پدر، پاسخگویى به‏پرسشهاى مهم مردم بود. حضرت امیرمومنان(ع) بارها پاسخ بدین‏پرسشها را به امام حسن(ع)ارجاع داده بود. گاهى مردم پس ازدریافت پاسخ از امام حسن(ع)به نزد امام على(ع) مى‏رفتند و ازحضرت پاسخ همان سؤال را مى‏خواستند كه حضرت به آنان مى‏فرمود: اگر از من هم مى‏پرسیدید بیش از این جوابى دریافت نمى‏كردید.
 در دوران خلافت ابوبكر یك نفر اعرابى نزد او آمد و گفت: من درحال احرام حج‏به تخم شتر مرغ دست‏یافتم و آن را خوردم. چه‏كفاره‏اى برمن واجب است؟ ابوبكر كه نتوانست جواب دهد، او را به‏نزد عمر فرستاد. او هم كه از جواب عاجز مانده بود، اعرابى رابه نزد عبدالرحمن بن عوف راهنمایى كرد. عبدالرحمن نیز كه درمانده شده بود، به اعرابى گفت كه نزد على(ع)برود. مرد اعرابى‏نزد على(ع)آمد. حضرت به حسنین علیهما السلام اشاره كرد و فرمود: مسئله خود را از هركدام از این دو كودك مى‏خواهى بپرس. اعرابى‏سؤال خود را مطرح كرد و امام حسن(ع)در محضر امیرمومنان بدان‏پاسخ گفت.
 روزى حضرت على(ع)در «رحبه‏» بودند كه مردى به حضورش آمد وعرضه داشت: من از رعایاى شما هستم. حضرت فرمود: خیر. هرگز ازرعایاى من نیستى، بلكه تو پیك پادشاه روم هستى; از معاویه‏سوالاتى كرده‏اى و او درمانده و عاجز شده است. بدین جهت تو راجهت دریافت پاسخ‏هاى آن به نزد ما فرستاده است.
 آنگاه حضرت به او فرمود: از یكى از دو فرزندم بپرس. او گفت: از فرزندت حسن(ع) مى‏پرسم. امام حسن(ع)رو به او كرد و فرمود: آمده‏اى كه بپرسى: فاصله بین حق و باطل چه مقدار است؟ همچنین‏آمده‏اى كه بپرسى: چقدر فاصله است‏بین آسمان و زمین؟ میان مشرق‏و مغرب چه اندازه فاصله است؟ قوس و قزح چیست؟ كدام چشمه و چاه‏است كه ارواح مشركان در آنجا جمع هستند؟ ارواح مومنان در كجاجمع مى‏شوند؟ خنثى كیست؟ كدام ده چیز است كه هریك سخت‏تر ازدیگرى است؟
 عرض كرد: یابن رسول الله! آرى. پرسش‏هاى من همین است كه بیان‏داشتید. سپس امام حسن(ع)به یك یك پرسش‏هاى اوپاسخ داد. مردشامى به امام حسن(ع)گفت: گواهى مى‏دهم كه توفرزند رسول خدایى و همانا على‏بن ابى‏طالب(ع)براى خلافت وجانشسینى رسول خدا از معاویه سزاوارتر است...
 3- خواندن دعاى باران به دستورامیرمومنان(ع)
 گروهى نزد على(ع)آمده، از كمبود باران شكایت كردند. آن حضرت‏فرزند برومندش، امام حسن(ع)را فراخواند و به وى فرمود: خداى رااز بهر استسقاء بخوان. امام حسن(ع)به دنبال فرمان پدر، دست‏به‏دعا برداشته، فرمود: «اللهم هیج لنا السحاب بفتح الابواب بماءعباب‏» ;
 خدایا! ابرها را به حركت درآور و با بازكردن درب‏هاى آسمان،آب و باران فراوانى بر ما فرست.
 سپس امام حسن(ع)دعاى استسقا را جهت آمدن باران قرائت كرد.
 امام حسین(ع)نیز به دستور پدر به دعاى استسقاء پرداخت: «اللهم معطى الخیرات. ..» ; خدایا! اى كسى كه خیرات و بركات‏را به بندگان عطا مى‏كنى.
 هنوز دعا پایان نگرفته بود كه باران تندى شروع به باریدن‏كرد.
 به سلمان گفتند: اى اباعبدالله! این دعا به آن‏ها یاد داده‏شده بود. او در پاسخ گفت: واى برشما! مگر نشنیده‏اید حدیث رسول‏خدا را كه مى‏فرماید: خداوند مصالح حكمت را بر زبان اهل‏بیت من‏جارى ساخته است.
 4- بسیج مردم كوفه
 امام حسن(ع)از طرف امام على(ع)مامور شد تا جهت آگاه ساختن‏مردم كوفه از توطئه‏هاى شوم دشمنان و بسیج مردم براى یارى‏على(ع)به همراه عماربن‏یاسر و قیس به كوفه برود.
 امام حسن(ع)در كوفه چنین گفت: اى مردم! به دعوت امام و امیر خود پاسخ مثبت دهید و به كمك‏برادران مجاهد خود علیه شورشگران داخلى حركت كنید... سوگند به‏خدا، خردمندان او را یارى نمایند. درس عبرتى براى آیندگان‏نزدیك و دور خواهد شد. عاقبت نیكى خواهید داشت. پس به دعوت ماپاسخ دهید و ما را برآن‏چه ما و شما بدان مبتلا و دچار گشته‏ایم‏یارى نمائید. همانا امیرمومنان(ع)فرمود: من به سوى ناكثین حركت‏كردم تا آنان را به جاى خود نشانم. در این حال از دو صورت خارج‏نیست; من یا ظالم و ستمگرم و یا مظلوم و و ستمدیده. مردم، ازخدا مى‏خواهم مردى را برساند كه جویاى قیقت‏باشد وحق خدا را درنظر بگیرد، چنان‏چه من مظلوم و ستمدیده هستم یارى‏ام كند و اگرستم مى‏كنم، ممانعت و جلوگیرى نمایید. سوگند به خدا! طلحه وزبیر از اولین كسانى بودندكه با من بیعت كردند و از اولین‏افرادى بودند كه پیمان شكستند و خدعه نمودند. آیا از بیت المال‏چیزى را به خود اختصاص داده‏ام و یا حكمى را دگرگون كرده‏ام؟! پس‏حركت كنید به سوى آنان و امر به معروف و نهى از منكر نمایید.
 كارشكنى‏هاى ابوموسى اشعرى عقیم ماند و امام حسن(ع)توانست‏حدود دوازده هزار نفر از جنگجویان كوفه را جهت پیوستن به سپاه‏على(ع)به سوى بصره گسیل دارد.
 5- تبیین سیاست امام على(ع)درباره حكمیت
 پس از پایان گرفتن جریان حكمیت توسط ابوموسى اشعرى و عمروبن‏عاص، و خیانت آشكار آنها به اسلام و مسلمانان، بسیارى از مردم‏لب به اعتراض گشودند كه چرا امام على(ع)بعضى از بستگان خود رامامور مذاكره و تكلم نكرد؟
 با این كه مردم كوفه بر خلاف نظر امام‏على(ع)، ابوموسى اشعرى‏را جهت مذاكره و حكمیت پیشنهاد كرده و بر این امر اصرار ورزیده‏بودند; حضرت على(ع)براى پایان دادن به اختلافات، به امام‏حسن(ع)دستور داد تا درباره ابوموسى و عمروبن عاص و اشتباهاتشان‏سخن گوید.
 اندلیسى مى‏نویسد: روزى على(ع)در مسجد كوفه بالاى منبر سخن مى‏گفت. متوجه فرزندش‏حسن(ع)شد و به او فرمود: برخیز و درباره این دو نفر سخن بگو. امام حسن(ع)برخاست و پس از حمد و ثناى خدا، فرمود:
 اى مردم! شما در مورد این دو نفر(ابوموسى و عمروبن‏عاص)مذاكره كردید(و به توافق رسیدید.)و ما آنها را به مجلس‏مذاكره فرستادیم. براین اساس كه مطابق قرآن، نه مطابق هوس‏هاى‏نفسانى داورى كنند ولى آنها مطابق هوس‏هاى نفسانى، نه مطابق‏قرآن داورى كردند و وقتى كه مذاكره این گونه باشد، حاكم نخواهدبود. بلكه محكوم است. ابوموسى در آنجا كه حكمیت را براى‏عبدالله بن عمر قرار داد، به خطا رفت. ابوموسى از سه جهت ‏خطاكرد:
 1- عبدالله با پدرش عمر مخالفت نمود، زیرا عمر او را براى‏خلافت نپسندید و او را جزو شوراى شش نفره قرار نداد.
 2- عبدالله رهبرى و حاكمیت را براى خود طلب نكرد.
 3- مهاجران و انصار كه مقام زمامدارى را تشكیل مى‏دهند، براى‏امارت او اتفاق نظر ننمودند.
 در مورد اصل مسئله حكمیت(وكالت دادن به شخصى براى داورى)رسول‏اكرم(ص)در جریان یهودیان بنى قریظه، سعد بن معاذ را منصوب نمودتا درباره آنها داورى كند و او نیز حكمى كرد كه خداوند به آن‏راضى شد و شكى در این جهت نیست، زیرا اگر حكم كردن سعد بن معاذخلاف بود، پیامبر(ص)به آن راضى نمى‏شد.
 6- عهده‏دارى امامت جمعه
 یكى دیگر از مسئولیت‏هاى مهم امام حسن(ع)كه در زمان پدر به وى‏واگذار شده بود، اقامه نماز جمعه بود. مسعودى مى‏نویسد: آنگاه‏كه عذرى مانند بیمارى براى امیرمومنان پیش مى‏آمد و نمى‏توانست‏براى اقامه نماز جمعه در مسجدكوفه حضور یابد، فرزند برومندش رابه این امر مهم مى‏گمارد.
 امام حسن(ع)در یكى از خطبه‏هاى نماز جمعه درمسجد كوفه، چنین‏فرمود: همانا خداوند سبحان مبعوث ننمود پیامبرى را مگر این كه‏بعد از او، خلیفه و جانشینى را تعیین كرد و یا گروه و یاخاندانى را. پس قسم به آن كس كه محمد(ص)را به پیامبرى برگزید،هیچ كس در حق مااهل‏بیت كوتاهى نخواهد كرد، مگر این كه خداوندسبحان اعمال او را ناقص خواهدگذاشت و هیچ دولتى بر ضد ماحاكمیت پیدانخواهد كرد، مگر آن كه عاقبت از آن ما خواهد شد ومتجاوزان به حق ما پس از چند صباحى، سزاى عمل خود را خواهنددید و به مكافات آن خواهند رسید.
 7- دستیارى امیرمومنان(ع)در قضاوت
 حضرت على(ع)در برخى رویدادها از امام حسن(ع)مى‏خواست قضاوت‏كند. امیرمومنان(ع)از فرزندش خواست تا در باره مردى كه چاقو دردست داشت و در خرابه‏اى كنار كشته‏اى دستگیرش كرده بودند، قضاوت‏كند. اینك تمام ماجرا:
 امام صادق(ع)فرمود: در دوران حاكمیت امیرالمؤمنین(ع)مردى راجهت دادخواهى به محضر آن حضرت آوردند. آن مرد را در خرابه‏اى‏یافته بودند در حالى كه چاقویى خون آلود در دست داشت و بالاى سرمقتول كه به خون خویش مى‏غلتید. ایستاده بود. حضرت پرسید: اى‏مرد! در این مورد چه مى‏گویى؟
 متهم پاسخ داد: اى امیرمومنان! اتهامم را مى‏پذیرم. على(ع)دستور داد او را ببرند و به جاى مقتول قصاص كنند. در این‏هنگام مردى با عجله و شتاب خود را نزد حضرت رساند و فریاد زد: او را باز گردانید، به خدا سوگند، او جرمى ندارد. من قاتلم!
 امیرمومنان از متهم پرسید: چه چیز تو را وادار كرد كه اتهام‏قتل را بپذیرى و حال آن كه او را نكشته‏اى؟ مرد پاسخ داد: وضعیت‏به گونه‏اى بود كه نمى‏توانستم كمترین دفاعى از خود كنم; زیراچند نفر مرا درحالى كه كارد خونین در دست داشتم و بالاى سرمقتول‏ایستاده بودم، دیدند و دستگیرم كردند. من در كنار خرابه مشغول‏ذبح گوسفند بودم. وقتى آن را سربریدم نیاز به قضاى حاجت پیداكردم. از این رو، داخل‏خرابه شدم كه ناگهان دیدم مردى در خون‏خود مى‏غلتد. به شدت ترسیده بودم. در حالى كه چاقوى خون آلود دردستم بود، چند نفر وارد شدند و مرا بازداشت نمودند.
 على(ع)دستور داد آن دو را نزد فرزندش، حسن(ع)ببرند و داستان‏را براى او بیان كنند و حكم الهى را بپرسند. آنان را نزدامام‏مجتبى(ع)بردند. آن حضرت پس از شنیدن سخنان آنها چنین قضاوت‏نمود:
 قاتل واقعى با اقرار و صداقتش جان متهم را نجات‏داد و با این‏كارش، گویى بشریت را نجات داده است، خداوند سبحان فرمود: (...ومن احیاها فكانما احیاالناس جمیعا)...; هركس انسانى را از مرگ‏رهایى بخشد چنان است كه گویى همه مردم را زنده كرده است.
 بنابراین آن دو را آزاد كنید و دیه مقتول را از بیت المال‏پرداخت نمایید.
 8- فرماندهى گروه ده هزارنفرى
 در پى خیانت آشكار معاویه و هوادارانش پس از ماجراى حكمیت،امیرمومنان(ع)در اواخر عمرش برآن شد تا جنگ بامعاویه را از سربگیرد. بدین جهت‏با بسیج كردن مجدد نیروهاى رزمنده، امام‏حسن(ع)را به فرماندهى ده هزار نفرمنصوب كرد تا آنها به سوى‏جبهه صفین روانه شوند. مردم گروه گروه به این سپاه پیوستند. صد هزار شمشیر جمع شد و آماده حركت‏شد. در این هنگام بود كه ابن‏ملجم ملعون بر فرق مقدس امام على(ع)ضربت زد و آن ضربت‏به شهادت‏آن حضرت منجر شد و آن سپاه با عظمت مانند گله گوسفندى كه چوپان‏خود را از دست داده باشداز هم گسیخت.
 9- سرپرستى موقوفات و صدقات
 از دیگر مسوولیت‏هاى امام حسن(ع)، تولیت موقوفات امام‏على(ع)بود. امام على(ع) در اواخر عمر خویش طى حكمى همه موقوفات‏خویش را به امام حسن(ع)واگذار كرد.
 این موقوفات دو بخش بود: برخى موقوفات خود امام على(ع)بودنداز قبیل چاه، چشمه، نخل و دیگر چیزهایى كه امیرمومنان آنها رااحداث و وقف گردانیده بود; برخى همان موقوفات پیامبر(ص)وفاطمه(س)بود كه تولیتش به عهده حضرت على(ع)بود كه مجموع آنهاعبارت بود از: چشمه ینبع و وادى احمر، القصیبه، منطقه ینبع،یبیغات، صحراى رعیه، عین حسن، دیمه، اذنیه، ام‏العیال، حیطان‏سبعه(دلال، عواف، برقه، میثب، حسنى، صافیه، مشربه‏ام‏ابراهیم)وفدك.
 امام على(ع)در فرمانى به امام حسن(ع)به وى چنین مى‏فرماید:
 «این است آنچه را كه بنده خدا، على‏بن ابى‏طالب، پیشواى‏مؤمنین درباره دارایى خود به آن فرمان داده براى به دست آوردن‏رضا و خشنودى خدا كه به سبب آن مرا به بهشت داخل نماید و براثر آن، آسودگى آخرت را به من عطا فرماید... و پس از من، حسن‏بن على سفارش مرا انجام مى‏دهد. وصى من است از مال و داراییم به‏طور شایسته صرف مى‏كند و به مستحقین و سزاواران مى‏بخشد و اگربراى حسن پیشامدى نمود حسین زنده است. وصى من بعد از حسن، اوست‏و سفارشم را مانند او انجام مى‏دهد.... و شرط مى‏كند با آن كه‏تصدى این مال را به او داده، این كه این مال را به همان طورى‏كه هست، باقى بگذارد و میوه آن را در آنچه به آن مامور گشته ورهنمود شده است، صرف نماید و شرط مى‏كند كه نهالى از زاده‏هاى‏درخت‏خرماى این ده‏ها را نفروشد...»
 10- ایراد سخن به دستور پدر
 روزى امام على(ع)به امام حسن(ع)فرمود: برخیز و سخنرانى كن تاگفتارت را بشنوم. امام حسن(ع)عرض كرد: پدرجان! چگونه سخنرانى‏كنم با این كه رو به روى تو هستم و از شما شرم دارم.
 امام(ع)سپس خود را مخفى نمود به طورى كه صداى حسن(ع)رامى‏شنید. امام حسن(ع) برخاست و خطابه خود را شروع كرد و پس ازحمد و ثناى الهى فرمود: «اما بعد فان علیا باب من دخله كان‏مومنا و من خرج منه كان كافرا اقولى قولى هذا و استغفرالله‏العظیم لى و لكم‏» ; بدون شك على، درى(از علم و كمال)است كه‏اگر كسى وارد آن در شود، مؤمن است و كسى كه از آن خارج گردد،كافر است. من این سخن رامى گویم(و به آن معتقدم)و از براى خودو شما ازدرگاه خداى بزرگ طلب آمرزش مى‏كنم.
 در این هنگام امام على(ع)برخاست و بین دو چشم حسن(ع)را بوسیدو سپس فرمود: «ذریه‏بعضها من بعض والله سمیع علیم‏» ; آنهافرزندان و دودمانى بودند كه بعضى از بعضى دیگر گرفته شده بودندو خداوند شنوا و داناست.منبع:سراج اندیشه
امام حسن(ع)در طول سى و هفت‏ سالى كه در كنار پدر زیست نه فقط فرزندى مطیع و امام شناس بود، بلكه همواره بازوى نیرومند،یاورى صدیق، مسئولى امین و با تجربه و سربازى عاشق و فداكاربراى امیرمومنان به حساب مى‏ آمد