 پاسخ: با سلام در پاسخ به سوال شما درباره بحث تغییر قبله و دلایل آن باید گفت:‌ این مسئله در تفاسیر و كتب تاریخی به اشكال مختلفی آمده است كه ما دو مورد را ذكر می كنیم:
1. در تفسیر نمونه ذیل آیه 142 سوره مباركه بقره آمده است:
تغییر قبله یكى از تحولات مهم تاریخ اسلام كه موجى عظیم در میان مردم به وجود آورد؛ پیامبر اسلام (صلى اللّه علیه و آله و سلم) مدت سیزده سال پس از بعثت در مكه، و یك سال و چند ماه بعد از هجرت در مدینه به امر خدا به سوى «بیت المقدس» نماز مى خواند، ولى بعد از آن قبله تغییر یافت و مسلمانان مأمور شدند به سوى «كعبه» نماز بگذارند.
مسلمانان در این مدت مورد سرزنش یهود قرار داشتند چرا كه بیت المقدس در اصل قبله یهود بود آنها به مسلمانان مى گفتند: اینان از خود استقلال ندارند و به سوى قبله ما نماز مى خوانند، و این دلیل آن است كه ما بر حقیم.
این گفتگوها براى پیامبر اسلام و مسلمانان ناگوار بود، آنها از یكسو مطیع فرمان خدا بودند، و از سوى دیگر طعنه هاى یهود از آنها قطع نمى شد، براى همین جهت پیامبر (صلى اللّه علیه و آله و سلم) شبها به اطراف آسمان مى نگریست، گویا در انتظار وحى الهى بود.
مدتى از این انتظار گذشت تا اینكه فرمان تغییر قبله صادر شد و در حالى كه پیامبر دو ركعت نماز ظهر را در مسجد بنى سالم به سوى بیت المقدس خوانده بود جبرئیل ماءمور شد پیامبر(صلى اللّه علیه و آله و سلم) را به سوى كعبه بگرداند.
یهود از این ماجرا سخت ناراحت شدند و طبق شیوه دیرینه خود به بهانه جوئى و ایراد گیرى پرداختند. آنها قبلا مى گفتند: ما بهتر از مسلمانان هستیم، چرا كه آنها از نظر قبله استقلال ندارند و پیرو ما هستند، اما همین كه دستور تغییر قبله از ناحیه خدا صادر شد زبان به اعتراض گشودند.
چرا اینها از قبله پیامبران پیشین رو گردان شدند؟ اگر قبله اول صحیح بود این تغییر چه معنى دارد؟ و اگر دومى صحیح است چرا سیزده سال و چند ماه به سوى بیت المقدس نماز خواندید ؟!
خداوند به پیامبرش دستور می دهد: «به آنها بگو شرق و غرب عالم از آن خداست، هر كس را بخواهد به راه راست هدایت مى كند» (قل لله المشرق و المغرب یهدى من یشاء الى صراط مستقیم).
این یك دلیل قاطع و روشن در برابر بهانه جویان بود كه بیت المقدس و كعبه و همه جا ملك خدا است، اصلا خدا خانه و مكانى ندارد، مهم آن است كه تسلیم فرمان او باشید هر جا خدا دستور دهد به آن سو نماز بخوانند، مقدس و محترم است، و هیچ مكانى بدون عنایت او داراى شرافت ذاتى نمى باشد.
و تغییر قبله در حقیقت مراحل مختلف آزمایش و تكامل است و هر یك مصداقى است از هدایت الهى، او است كه انسانها را به صراط مستقیم رهنمون مى شود.»(تفسیر نمونه، ج 1، صص 480-481)
2. مرحوم علامه طباطبایی در ذیل همین آیه چنین می نگارند:
«قبله قرار گرفتن، خانه اى از خانه ها چون كعبه، و یا بنائى از بناها چون بیت المقدس، و یا سنگى از سنگها چون حجر الاسود، كه جزء كعبه است، از این جهت نیست كه خود این اجسام برخلاف تمامى اجسام اقتضاى قبله شدن را دارد، تا تجاوز از آن، و نپذیرفتن اقتضاى ذاتى آنها محال باشد، و در نتیجه ممكن نباشد كه حكم قبله بودن بیت المقدس دگرگون شود و یا لغو گردد.
بلكه تمامى اجسام و بناها و جمیع جهات از مشرق و مغرب و جنوب و شمال و بالا و پائین در نداشتن اقتضاى هیچ حكمى از احكام برابرند، چون همه ملك خدا هستند، هر حكمى كه بخواهد و بهر قسم كه بخواهد و در هر زمان كه بخواهد در آنها مى راند، و هر حكمى هم كه بكند بمنظور هدایت خلق، و بر طبق مصلحت و كمالاتى است كه براى فرد و نوع آنها اراده مى كند، پس او هیچ حكمى نمیكند مگر به خاطر این كه بوسیله آن حكم، خلق را هدایت كند، و هدایت هم نمى كند، مگر بسوى آنچه كه صراط مستقیم و كوتاه ترین راه بسوى كمال قوم و صلاح ایشان است».(ترجمه تفسیر المیزان، ج 1، صص 479-480)

توضیح بیشتر نیازمند توجه به امور زیر است:1. بر اساس آیات و روایات، كعبه از زمان پیدایش زمین مكان مبارك و مورد عنایت بوده است قرآن كریم در این مورد می فرماید: «إِنَّ أَوَّلَ بَیْتٍ وُضِعَ لِلنّاسِ لَلَّذی بِبَكَّةَ مُبارَكًا وَ هُدًى لِلْعالَمینَ؛ در حقیقت نخستین خانه ‏اى كه براى [عبادت] مردم نهاده شده همان است كه در مكه است و مبارك و براى جهانیان [مایه] هدایت است.»[1] طبق برخی از روایات حضرت آدم(ع) خانه كعبه را بنا كرد و خود بر گرد آن طواف كرد.[2] بنابراین كعبه اولین معبد جهانی و قدیمی ترین مركز توحید، و قبله همه پیامبران الهی از حضرت آدم(ع) تا حضرت خاتم(ص) بوده است.
لكن به خاطر مصالحی در ابتدای طلوع خورشید اسلام به طور موقت بیت المقدس به عنوان قبله مسلمین قرار می گیرد:
2. آزمایش الهی: با توجه به این كه كعبه متعلق به اعراب ومورد احترامشان بود و آن را سرمایه معنوی نژاد خود می دانستند و انتظار داشتند كه در آیین اسلام نیز، كعبه به عنوان قبله انتخاب شود و مسلمانان به سوی كعبه نماز بخوانند، نماز خواندن به سوی بیت المقدس مشكل و بر خلاف عادت بود و لذا تعبد و ایمان خاصی را می طلبید و می توانست درجه ایمان و تسلیم اعرابی را كه مسلمان می شدند نشان دهد. یعنی در واقع یك امتحان و آزمون برای سنجش مؤمن واقعی از غیر مؤمن بود، قرآن كریم با صراحت این مطلب را بیان می دارد: «وَ ما جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتی كُنْتَ عَلَیْها إِلاّ لِنَعْلَمَ مَنْ یَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ یَنْقَلِبُ عَلى‏ عَقِبَیْهِ؛ ما آن قبله ای را كه قبلا بر آن بودی (بیت المقدس)، تنها برای این قرار دادیم كه افرادی كه از رسول خدا پیروی می كنند، از آنها كه به جاهلیت باز می گردند باز شناخته شوند.»[3]
در روایتی از امام عسكری(ع) نیز این فلسفه بیان شده است: «مردم مكه هوای قبله شدن كعبه را داشتند و خداوند با قبله قرار دادن بیت المقدس امتحانشان كرد، تا معلوم شود چه كسی بر خلاف هوای نفس خود، رسول خدا را پیروی می كند.»[4]
3. كعبه در آن زمان كانون ثبت های مشركان بود، در حالی كه مهم ترین و اولین پیم دین اسلام مبارزه با بت پرستی و دعوت به پرستش خدای یگانه بود، لذا به مسلمانان دستور داده شد، موقتا به سوی بیت المقدس -پایگاه دین توحیدی و معتقدان به توحید- نماز گزارند تا از شائبه هر گونه توجه به بت ها مبرا باشند و به این ترتیب صفوف خود را از مشركین جدا سازند و روح تسلیم مطلق در برابر فرمان حق و توحید را در وجود خود نهادینه كنند اما هنگامی كه به مدینه هجرت كردند و تشكیل حكومت و ملتی دادند و صفوف آنها از دیگران كاملا مشخص گردید و از امتحان الهی سربلند و پیروز بیرون آمدند دیگر ادامه این وضع ضرورت نداشت، در این هنگام به سوی كعبه قدیمی ترین مركز توحید و پر سابقه ترن كانون انبیاء باز گشتند.
4. به هر حال حكم قبله قرار گرفتن بیت المقدس از احكام موقتی بود ه با تمام شدن مصالح موقتش آن حكم نیز به پایان رسید و لذا پیامبر(ص) انتظار می كشید كه فرمان تغییر قبله صادر شد تا این كه در نیمه شعبان سال دوم هجری دستور تغییر قبله نازل شد: «قَدْ نَرى‏ تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِی السَّماءِ فَلَنُوَلِّیَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضاها؛ نگاه های انتظار آمیز تو را به سوی آسمان (برای تعیین قبله نمایی) می بینم، اكنون تو را به سوی قبله ای كه از آن خشنود باشی باز می گردانیم.»[5]
از این آیه استفاده می شود كه بیت المقدس قبله موقت مسلمان ها بوده است كه پیامبر(ص) انتظار پایان یافتن آن را می كشید.
5. مسدود شدن زبان مخالفانقرآن كریم یكی از رازهای بزرگ تغییر قبله را اتمام حجت بر مخالفین اسلام ذكر می كند: «لِئَلاّ یَكُونَ لِلنّاسِ عَلَیْكُمْ حُجَّةٌ»؛[6] یكی از مفسران در توضیح این آیه می فرماید: «اگر قبله تغییر نمی یافت -قطع نظر از مصالح كه در تغییر قبله بود و به آن اشاره شد- زبان مخالفان بر روی مسلمانان باز می شد، از یك طرف یهود می گفتند ما در «تورات» خوانده ایم نشانه این پیامبر نماز خواندن به دو قبله است و این علامت در او نیست و از سوی دیگر مشركان ایراد می كردند كه او برای احیای آئین ابراهیم آمده است پس چرا خانه كعبه را كه نخستین خانه توحید است فراموش كرده است، در این جا تغییر قبله زبان هر دو را بست.»[7]

پی نوشت ها:[1]- آل عمران، 96.
[2]- فروع كافی، ج 4، ص 198.
[3]- بقره، آیه 143.
[4]- به نقل از ترجمه المیزان، ج 1، ص 495
[5]- بقره، آیه 144
[6]- بقره، آیه 150
[7]- مكارم شیرازی، تفسیر نمونه، تهران: دارالكتب الاسلامیه، 1364، ج 1، ذیل آیه فوق.
منبع : پرسمان


با سلام . در مورد تغییر قبله آیا رسول خدا (ص) قبل از تغییر قبله خودشان هم به سوی بیت المقدس نماز می خواندند و با نزول آیه تغییر قبله آیا ایشان قطعا در حال نماز بودند زیرا بر اساس برخی روایات گویا ایشان در حال نماز نبوده اند ؟ و حكمت این موضوع چه بوده است ؟