وقایع سال چهارم (قسمت اول)حادثه رجیع و شهادت عده‏اى از یاران پیامبر
سریه ابو سلمه و هزیمت‏بنى اسد از برابر مسلمانان عظمت تازه‏اى به اسلام و مسلمانان بخشید و شوكت آنها را كه پس از جنگ احد متزلزل شده بود دوباره زنده و تجدید كرد، اما یكى دو حادثه شوم و غم‏انگیز كه با حیله و مكر دشمنان اسلام صورت رفت‏خاطره جنگ احد و شكست آن روز را دوباره در خاطره‏ها زنده كرد و مسلمانان را بسیار غمگین و افسرده و در عوض دشمنان را دلیر و خورسند نمود كه یكى از آنها حادثه رجیع بود و دیگرى واقعه بئر معونه است كه در سال چهارم و چهار ماه پس از جنگ احد واقع شد.
در حادثه رجیع شش تن - و به قولى ده تن - شهید شدند، و در حادثه بئر معونة سى و هشت تن به شهادت رسیدند. این دو حادثه كه هر دو در ماه صفر و به فاصله چهارده روز اتفاق افتاد به سختى مسلمانان را كوفته خاطر و غمگین ساخت، و زبان دشمنان و منافقین را نیز به ملامت و سرزنش آنان باز كرد، و به طور كلى ضربه‏اى براى پیشرفت‏سریع اسلام در شبه جزیره عربستان محسوب گردید.
اما انگیزه دشمنان براى ایجاد این دو حادثه و نقشه قتل مسلمانان چه بوده درست معلوم نیست، در برخى از تواریخ آمده كه پس از جنگ احد گروهى از قبیله‏«عضل‏»و«قاره‏» (1) به همراه یكى از سران خود به نام سفیان بن خالد هذلى به مكه آمدند تا قریش را در پیروزى جنگ احد تبریك گویند و در یكى از محله‏هاى مكه شیون زنان راشنیدند و چون تحقیق كردند معلوم شد محله بنى عبد الدار است كه براى چند تن از بزرگانشان چون طلحة بن ابى طلحه و دیگران كه پرچمدار قریش بودند و در جنگ احد كشته شدند سوگوارى مى‏كنند، اینان براى تسلیت‏به محله مزبور و خانه‏«سلافه‏»همسر طلحه رفتند و سلافه ضمن شرح ماجراى قتل شوهرش گفت: من قسم خورده‏ام كه روغن به سر خود نمالم تا انتقام خون كشتگان خود را از قاتلین ایشان بگیرم و نذر كرده‏ام كه هر كس سر یكى از قاتلین آنها را بیاورد صد شتر به او بدهم، سفیان بن خالد كه این سخن را شنید به طمع افتاد و با افراد دو قبیله مزبور نقشه قتل مردانى چون عاصم بن ثابت را كه یكى از كشندگان ایشان بود طرح كردند.
داستان عبد الله بن انیس
و در نقل دیگرى است كه به رسول خدا(ص)خبر رسید كه خالد بن سفیان هذلى (2) مشغول تهیه افراد و تحریك قبایل است تا به جنگ مسلمانان بیاید. رسول خدا(ص)یكى از مسلمانان را به نام عبد الله بن انیس - كه از انصار مدینه بود - براى تحقیق پیرامون این خبر فرستاد و عبد الله بن انیس خود را در جایى به خالد رسانید كه چند زن همراه او بر هودجى سوار بودند و او مى‏گشت تا جاى امنى براى فرود آوردن زنان پیدا كند، عبد الله خود را بدو رسانیده و چون خالد پرسید: تو كیستى و براى چه اینجا آمده‏اى؟گفت: مردى از اعراب هستم كه چون شنیده‏ام براى جنگ با این مرد - یعنى محمد رسول خدا(ص) - لشكر تهیه مى‏كنى به نزد تو آمده‏ام. خالد گفت: آرى من در تهیه این كار هستم، عبد الله كه این حرف را شنید به همراه او رفت و خود را آماده حمله و قتل او كرد و چون فرصتى به دست آورد به خالد حمله كرد و او را به قتل رسانده و سرش را بریده بسرعت‏خود را به مدینه رسانید.
قبیله‏«عضل‏»و«قاره‏»پس از این ماجرا نقشه‏اى كشیدند تا با مكر و حیله چند تن از مسلمانان را به تلافى خالد بكشند و به همین منظور گروهى از آنها به مدینه آمدند.
دنباله داستان رجیع
انگیزه این كار هر چه بود كه مسلمانان مدینه روزى در اوایل ماه صفر سال چهارم هجرت مشاهده كردند گروهى از دو قبیله مزبور به مدینه آمده و خدمت پیشواى اسلام شرفیاب شده و عرض كردند: اى رسول خدا ما مسلمان شده‏ایم اینك چند تن از یاران خود را با ما بفرست تا قرآن و مسائل دین را به ما بیاموزند و در میان قبیله ما به تبلیغ و نشر اسلام همت گمارند.
پیغمبر خدا شش تن - و به قولى ده تن - از بزرگان اصحاب را به همراه آنان فرستاد و ریاست آنها را به مرثد بن ابى مرثد غنوى (3) واگذار كرد و در نقل دیگرى است كه عاصم بن ثابت را امیر بر آنها كرد و از جمله افراد سرشناس و بزرگوارى كه در این گروه شش نفرى - یا ده نفرى - بودند: عاصم بن ثابت - كه شرح رشادت و فداكاریش در جنگ احد ذكر شد، خبیب بن عدى، زید بن دثنة، عبد الله بن طارق و خالد بن بكیر لیثى. كه به جز مرثد و خالد آن چهار نفر دیگر از انصار مدینه بودند.
بالجمله اینان به همراه افراد مزبور از مدینه خارج شده و همچنان تا جایى به نام‏«رجیع‏»نزدیك آبى كه متعلق به طایفه هذیل و میان عسفان و مكه بود بیامدند، در آنجا ناگهان متوجه همراهان خود شده و دانستند كه این ماجرا نقشه‏اى بوده تا آنها را به دام طایفه هذیل بیندازند، زیرا ناگهان خود را در میان افرادى از قبیله مزبور به نام بنى لحیان كه همگى مسلح و حدود صد نفر بودند مشاهده كردند كه آنان با شمشیرهاى برهنه مسلمانان را محاصره كردند، مسلمانان كه چنان دیدند - به گفته برخى خود را به كنار كوهى كه در آن نزدیك بود رسانده و با اینكه مى‏دانستند نیروى جنگیدن با آنها را ندارند آماده جنگ و دفاع شدند.
افراد قبیله هذیل كه چنان دیدند پیش آمده و گفتند: به خدا ما قصد كشتن شما را نداریم بلكه مى‏خواهیم شما را به نزد مردم مكه ببریم و از آنها چیزى دریافت كنیم و با شما عهد و پیمان مى‏بندیم كه شما را نكشیم!مسلمانان نگاهى به هم كرده و چند تن آنان - مانند مرثد و عاصم و خالد - گفتند: ما هرگز از هیچ مشركى عهد و پیمان نمى‏پذیریم و زیر بار عهد مشركان نخواهیم رفت و از این رو شمشیر كشیده و به جنگ پرداختند تا به دست افراد مزبور به قتل رسیده و شهید شدند. (4) سه تن دیگر نیز - یعنى عبد الله، زید و خبیب - حاضر شدند تسلیم آنان شوند به این فكر كه شاید بعدا به وسیله‏اى خود را نجات دهند.
بنى لحیان آن سه نفر را برداشته به سوى مكه حركت كردند و در نزدیكى‏«مر الظهران‏»عبد الله نیز دست‏خود را از بند رها كرده و شمشیرش را به دست گرفت تا به آنها حمله كند، بنى لحیان كه چنان دیدند از دور او پراكنده شده فاصله گرفتند و از اطراف آن قدر سنگ بر او زدند كه او را به قتل رسانده و همانجا دفن كردند و هم اكنون نیز قبرش در همانجاست.
اما زید و خبیب را به مكه آورده و هر دو را فروختند و بنا به گفته ابن هشام آن دو را با دو تن از افراد هذیل كه در دست قریش اسیر بودند مبادله كردند و سپس خبیب را عقبة بن حارث خرید تا به انتقام خون پدرش حارث بن عامر كه در جنگ بدر كشته شده بود به قتل رساند، و زید را صفوان بن امیة بن خلف خرید تا انتقام خون پدرش را - كه او نیز در جنگ مزبور به قتل رسیده بود - با كشتن او بگیرد.
صفوان بن امیه زید را به دست غلامش نسطاس داد تا او را به‏«تنعیم‏» (5) - كه خارج حرم بود - ببرد و در آنجا گردن بزند، نسطاس او را برداشته به تنعیم آورد تا دستور صفوان را اجرا كند، گروه زیادى نیز از مردمان قریش براى تماشاى ماجرا به تنعیم‏آمدند كه از آن جمله ابو سفیان بود، هنگامى كه خواستند او را بكشند ابو سفیان پیش آمده به زید گفت: تو را به خدا راست‏بگو!آیا میل داشتى كه اكنون محمد به جاى تو بود و ما او را مى‏كشتیم و تو صحیح و سالم پیش زن و بچه‏ات بودى؟
زید در پاسخ او گفت: اى ابو سفیان به خدا سوگند من راضى نیستم به پاى محمد - در هر جا كه هست - خارى برود و من زنده و نزد زن و بچه‏ام باشم!
ابو سفیان با تعجب رو به همراهان خود كرده گفت: راستى من كسى را ندیدم مانند محمد، كه یارانش نسبت‏به او این اندازه وفادار و علاقه‏مند باشند.
و بدین ترتیب زید بن دثنه را در راه عشق به دین و رهبر بزرگوار خویش شهید كرده خونش را بریختند.
و اما خبیب را عقبة بن حارث در خانه یكى از خویشان خود به نام‏«حجیر بن ابى اهاب‏»زندانى كرد تا در وقت مناسبى او را بكشند.
زنى به نام‏«ماویه‏»كه كنیز حجیر بود و بعدها مسلمان شد نقل مى‏كند كه من گاهى براى بردن غذا نزد خبیب در آن اتاق كه زندانى بود مى‏رفتم و به خدا سوگند اسیرى را بخوبى او سراغ ندارم و سپس مى‏گوید: هنگامى كه خواستند او را به قتل برسانند خبیب براى نظافت‏بدن خود و آماده شدن براى مرگ از من تیغى خواست تا موهاى بدنش را بتراشد، من تیغ را به وسیله پسر بچه‏اى از اهل همان خانه براى خبیب فرستادم و همین كه آن پسرك به اتاق خبیب رفت ناگهان به فكر افتادم و با خود گفتم: نكند این مرد نقشه‏اى كشیده و مى‏خواهد بدین وسیله انتقام خود را پیش از مرگ از این خاندان بگیرد و هم اكنون با این تیغ پسرك را بكشد و به همین جهت‏سراسیمه و مضطرب خود را به اتاق رساندم و پسرك را دیدم كه روى زانوى خبیب نشسته و تیغ هم در دست اوست!
خبیب كه مرا به آن حال دید با آرامى گفت: ترسیدى من او را بكشم؟!نه!من این كار را نمى‏كنم و فریب و نیرنگ در كار ما نیست!
هنگامى كه او را از شهر مكه بیرون آوردند تا در همان‏«تنعیم‏»به دار بزنند مردم مكه دوباره با خبر شده و براى تماشا آمدند، چون خواستند خبیب را به دار بزنند ازآنها مهلت‏خواست تا دو ركعت نماز بخواند و چون نمازش تمام شد رو به مردم كرده گفت: به خدا سوگند اگر بیم آن نبود كه شما فكر كنید من با خواندن چند نماز دیگر مى‏خواهم مرگ خود را به تاخیر بیندازم بیش از این نماز مى‏خواندم.
و خبیب نخستین شهیدى است كه خواندن دو ركعت نماز را در هنگام قتل مرسوم كرد و این سنت نیكو را براى هر اسیر مسلمانى كه بخواهند او را به دار كشند یا به قتل رسانند به جاى نهاد.
چون خواستند او را به دار بیاویزند سر به سوى آسمان كرده گفت:
«بار خدایا!ما رسالت پیامبر تو را به مردم رساندیم، تو نیز رفتار و پاداش مردم را نسبت‏به ما به اطلاع او برسان، خدایا تو مى‏دانى كه در گوشه و كنار اینجا كسى نیست كه سلام و درود مرا به پیغمبر تو برساند، پروردگارا تو خود این كار را انجام ده و سلام مرا به آن بزرگوار برسان!»آن گاه اشعارى سرود كه از آن جمله است این چند بیت:
فلست ابالى حین اقتل مسلما
على اى جنب كان فى الله مصرعى
و ذلك فى ذات الاله و ان یشا
یبارك على اوصال شلو ممزع
و قد خیرونى الكفر و الموت دونه
و قد هملت عیناى من غیر مجزع
فلست‏بمبد للعدو تخشعا
و لا جزعا، انى الى الله مرجعى
[اكنون كه این افتخار نصیب من شده كه مسلمان و در حال تسلیم كشته شوم باكى ندارم به كدام پهلو در راه خدا بر زمین افتم، و اینها در راه خشنودى و رضاى حق و خواسته او، بر این گوشت و استخوانى كه مى‏خواهند تكه تكه كنند مبارك و فرخنده است.
اینان براى آزاد ساختنم، مرا میان كفر(و آزادى، یا ایمان)و مرگ مخیر كرده‏اند ولى نمى‏دانند كه مرگ در حال ایمان براى من گواراتر است و از این پیشنهاد بى‏اختیار اشكم سرازیر مى‏شود.
من چنان نیستم كه در برابر دشمن بى‏تابى و فروتنى حاكى از ذلت و خوارى نشان دهم با اینكه به طور قطع مى‏دانم كه بازگشتم به سوى خداى بزرگ است!]آن گاه به سوى مردم مكه - كه جمعیت انبوهى را از مرد و زن و بزرگ و كوچك تشكیل مى‏دادند - رو كرده و آنها را با این چند جمله نفرین كرد:
«اللهم احصهم عددا، و اقتلهم بددا، و لا تغادر منهم احدا»
[پروردگارا این مردم را به شماره درآور(یعنى نابودى خود را در ایشان فرود آر كه عددشان اندك شده و به شماره در آیند)، و به صورت پراكنده نابودشان كن. و احدى از آنها را باقى مگذار. (6) ]
در این وقت عقبة بن حارث برخاست و نیزه‏اى بر پهلوى خبیب زد كه از پشتش بیرون آمد و در برخى از تواریخ است كه فرزندان مقتولین بدر را كه چهل تن بودند آوردند و به دست هر یك نیزه‏اى دادند و هر یك از آن چهل نفر نیزه‏اى بر بدن خبیب زدند و او در تمام این احوال مى‏گفت:
«الحمد لله‏».
و بدین طریق زید و خبیب را در راه ایمان و عقیده با آن وضع فجیع به قتل رساندند و نام این دو شهید جانباز و دو سرباز فداكار را در صفحات تاریخ اسلام به عظمت و سربلندى ثبت كردند. جنازه خبیب را همچنان بالاى دار گذاردند و گروهى را به عنوان محافظت و پاسبانى بر آن گماشتند و رفتند.
رسول خدا(ص)كه از ماجرا مطلع شد به روان پاكشان درود فرستاد و پاسخ سلامشان را به گرمى داد و به اصحاب خود فرمود: كیست كه برود و جنازه خبیب را از دار پایین آورد؟زبیر و مقداد داوطلب شده به مكه آمدند و شبانه به پاى چوبه دار رفته مشاهده كردند كه چهل نفر محافظ و پاسبان چوبه دار بودند همگى در حال مستى به خواب رفته‏اند، آن دو پیش رفته و جنازه خبیب را كه هنوز تر و تازه و معطر بود از چوبه دار پایین آورده و روى اسب خود بستند و به راه افتادند، محافظین بیدار شده و جریان را به اطلاع قریش رساندند قرشیان به تعقیب زبیر و مقداد حركت كردند و چون به آنها رسیدند زبیر جسد خبیب را بر زمین افكند و زمین آن جنازه را بلعید و در خود فرو برد كه دیگر اثرى از آن دیده نشد و او را«بلیع الارض‏»نامیدند، آن گاه زبیر پیش رفته و دستار از سر برداشت و گفت:
من زبیر بن عوام هستم و مادرم صفیه دختر عبد المطلب است، شما قرشیان تا چه حد بر ما جرئت پیدا كرده‏اید!اكنون این من و این رفیقم مقداد بن اسود است كه اگر آماده‏اید با شما جنگ مى‏كنیم و گرنه باز گردید، مشركین كه چنان دیدند آن دو را رها كرده به مكه بازگشتند. (7)
---------------------------------
پى‏نوشت‏ها:
1. و برخى به جاى‏«قاره‏»«دیش‏»گفته‏اند.
2. به عقیده نگارنده در این دو نقل گویا میان سفیان بن خالد و خالد بن سفیان اشتباهى رخ داده باشد و با مراجعه به كتابهایى كه در دسترس بود رفع اشتباه نشد و مجال مراجعه به سایر كتابهاى مفصل دیگر هم نبود.
3. مرثد بن ابى مرثد از مسلمانان شجاع و فداكارى بود كه در اوایل هجرت مامور نجات اسیران و زندانیانى بود كه به جرم پذیرش اسلام در مكه در اسارت مشركین به سر مى‏بردند، و در انجام این ماموریت‏با مشكلات و خطرهایى نیز مواجه شد ولى توانست جمعى از اسیران مزبور را نجات داده و به مدینه بیاورد.
4. گویند: سلافه همسر طلحه - كه نامش در صفحات بالا گذشت چون شنیده بود كه دو تن از فرزندانش در جنگ احد با تیر عاصم بن ثابت‏به هلاكت رسیده و كشته شدند با خود نذر كرده بود كه اگر روزى دستش رسید در كاسه سر عاصم شراب بنوشد، عاصم بن ثابت نیز كه این نذر را شنید از خدا خواست كه هرگز بدنش با بدن مشركى تماس پیدا نكند و هنگامى كه عاصم به شهادت رسید افراد قبیله هذیل خواستند سر عاصم را بریده براى سلافه ببرند تا به نذر خود عمل كرده و بدین وسیله مالى از او بگیرند، اما دیدند زنبورهاى زیادى اطراف جنازه عاصم را گرفته‏اند كه كسى نمى‏تواند بدان نزدیك شود، با خود گفتند: صبر كنید تا چون شب شد و زنبوران رفتند این كار را انجام دهیم، و چون شب شد سیل عظیمى آمد و جنازه عاصم را با خود برد و بدین ترتیب خداى تعالى دعاى عاصم را مستجاب فرمود.
5. تنعیم نام جایى است در دو فرسخى مكه و یكى از میقاتهایى بوده كه در عمره مفرده از آنجا محرم مى‏شوند و معمولا حاجیان پس از اعمال حج‏براى انجام عمره مفرده و پوشیدن لباس احرام بدانجا مى‏روند زیرا نزدیكترین میقاتهاست‏به شهر مكه و البته اكنون در امر توسعه شهر متصل به مكه است.
6. از معاویة بن ابى سفیان نقل كنند كه گفته: من در آن روز همراه پدرم ابو سفیان براى تماشاى اعدام خبیب به تنعیم آمده بودم و چون خبیب به مردم مكه نفرین كرد پدرم مرا به پهلو روى زمین خوابانید كه نفرین او به من نرسد، چون معتقد بودند كه هرگاه به كسى نفرین كنند اگر او در همان حال به پهلو روى زمین بخوابد نفرین در او اثر نخواهد كرد.
و در سیره ابن هشام است كه عمر بن خطاب مردى را به نام سعد بن عامر بر قسمتى از شام حكومت داد و پس از چندى مردم آن سامان به نزد عمر آمده گفتند: این مردى را كه تو بر ما حاكم كرده‏اى مبتلا به غشوه است، گاهى همچنان كه در مجلس عمومى نشسته غش مى‏كند و بر زمین مى‏افتد.
عمر صبر كرد تا در یكى از سفرها كه سعد بن عامر به مدینه آمد جریان را از او سؤال كرد و او گفت: جریان این گونه است كه گفته‏اند، اما من بیمارى و كسالتى ندارم كه این حالت اثر آن بیمارى باشد ولى من جزء تماشاگران اعدام جریان خبیب بودم و نفرین او را شنیدم، و هرگاه آن منظره و سخنان خبیب را به یاد مى‏آورم ناگهان دچار غشوه مى‏شوم.
7. در تاریخ ابن اثیر جریان پایین آوردن جنازه خبیب را به عمرو بن امیه ضمرى و مردى از انصار مدینه نسبت داده با اختلاف زیادتر و شرح بیشترى از آمدن آن دو به مكه و بازگشتشان كه هر كه خواهد بدانجا مراجعه كند.
سریه بئر معونه
به فاصله پانزده روز حادثه جانگداز دیگرى نظیر حادثه رجیع اتفاق افتاد كه چنانكه قبلا اشاره شد - در این حادثه سى و هشت نفر از مسلمانان جان خود را از دست داده و به خاك و خون افتادند، ابتداى ماجرا از اینجا شروع شد كه ابو براء عامر بن مالك - یكى از بزرگان قبیله بنى عامر - به مدینه آمد و خدمت رسول خدا(ص)شرفیاب شده و هدایایى تقدیم آن حضرت كرد، پیغمبر اسلام فرمود: من هدیه‏مشركى را نمى‏پذیرم و اگر مى‏خواهى هدیه تو را بپذیرم به دین اسلام در آى!
ابو براء اسلام را نپذیرفت اما اظهار دشمنى و مخالفتى هم با اسلام نكرد و در پاسخ آن حضرت عرض كرد: اگر گروهى از اصحاب و یاران خود را به سرزمین‏«نجد»و میان افراد ما بفرستى تا مردم آنجا را به اسلام دعوت كنند امید آن هست كه ایشان دعوت تو را بپذیرند و به دین اسلام در آیند.
رسول خدا(ص)كه هنوز از غم و اندوه اصحاب رجیع بیرون نیامده بود به ابو براء فرمود: من از مردم نجد بر یاران خود بیمناكم!
ابو براء عرض كرد: من ایشان را در پناه خود قرار مى‏دهم.
رسول خدا(ص)چهل نفر از برگزیدگان اصحاب خود را به سركردگى منذر بن عمرو به همراه ابو براء به سوى آنان گسیل داشت و در میان آنها افراد بزرگى از مسلمانان چون: حارث بن صمه، حرام بن ملحان، عروة بن اسماء، نافع بن بدیل، عامر بن فهیره و دیگران وجود داشتند.
اینان به همراهى ابو براء تا جایى به نام‏«بئر معونة‏»در نزدیكى قبیله بنى سلیم پیش رفتند و در آنجا فرود آمده گفتند: كیست كه پیام پیغمبر اسلام و نامه آن حضرت را به مردم این ناحیه ابلاغ كرده و برساند؟
حرام بن ملحان گفت: من این ماموریت را انجام مى‏دهم، و به دنبال آن، نامه رسول خدا(ص)را برداشته به نزد عامر به طفیل - رئیس قبیله بنى سلیم - آمد و پیغام آن حضرت را ابلاغ كرد، اما عامر نامه پیغمبر را نگشود و اعتنایى نكرد، حرام بن ملحان كه چنان دید از نزد او برخاسته به نزد مردم آن سرزمین آمد و فریاد زد: اى مردم!من فرستاده پیغمبر خدا هستم كه به نزد شما آمده‏ام تا شما را به خداى یكتا و پیامبر او دعوت كنم تا به او ایمان آورید!
در همین حال مردى از میان خیمه بیرون آمد و با نیزه‏اى كه در دست داشت‏به پهلوى حرام بن ملحان زد كه از سوى دیگر بیرون آمد، حرام فریاد زد:
- «الله اكبر، فزت و رب الكعبة‏»
[خدا بزرگتر(از توصیف)است و به پروردگار كعبه سوگند كه رستگار شدم. ]و به دنبال آن عامر بن طفیل به میان قبیله بنى عامر آمده و از آنها براى كشتن فرستادگان رسول خدا(ص)كمك خواست ولى آنان به احترام ابو براء و پناهى كه به مسلمانان داده بود حاضر به همكارى و كمك او نشده گفتند: ما حاضر نیستیم پیمان ابو براء را زیر پا بگذاریم و حرمت او را بشكنیم.
عامر بن طفیل كه چنان دید از قبایل دیگر بنى سلیم مانند«عصیه‏»و«رعل‏»و«ذكوان‏»استمداد كرد و آنها را با خود همدست‏ساخته و به جنگ مسلمانان آمدند و آنها را محاصره نمودند. مسلمانان كه چنان دیدند آماده جنگ شده و همگى به شهادت رسیدند جز یكى از آنها به نام كعب بن زید كه زخم زیادى برداشته در میان كشتگان افتاد اما زنده بود و دشمنان به خیال اینكه كشته شده است او را به حال خودش گذارده و رفتند و او توانست‏خود را به مدینه برساند و بهبود یابد و تا جنگ خندق نیز زنده بود و در آن جنگ به شهادت رسید.
دو تن از این چهل نفر نیز به نام عمرو بن امیة و منذر بن محمد انصارى از رفقاى خود عقب مانده و دنبال آنها مى‏آمدند همین كه نزدیك بئر معونة و مسكن قبیله بنى سلیم رسیدند از دور مشاهده كردند كه در آسمان در آن حوالى پرندگانى گردش مى‏كنند، دیدن پرندگان آن دو را به این فكر انداخت كه ممكن است اتفاق تازه‏اى افتاده باشد و چون نزدیك رفتند متوجه كشتار بى‏رحمانه بنى سلیم و شهادت رفقاى خود گشتند.
منذر بن محمد رو به عمرو بن امیه كرد و بدو گفت: اكنون چه باید كرد؟
عمرو گفت: عقیده من این است كه هر چه زودتر خود را به رسول خدا(ص)برسانیم و ماجرا را به وى اطلاع دهیم. منذر گفت: اما من كه دلم راضى نمى‏شود از مكانى كه شخصى مانند منذر بن عمرو به قتل رسیده و شهید شده سالم بگذرم و به راه او نروم و مردم خبر كشته شدن او را از من بشنوند!این را گفت و شمشیر را در دست گرفت و به مردم بنى سلیم حمله‏ور شد و به دست آنها كشته شد، عمرو بن امیه نیز به اسارت آنها در آمد و چون او را به نزد عامر بن طفیل بردند و دانست كه وى از قبیله مضر مى‏باشد دستور داد او را آزاد كنند تا ضمنا نذرى را هم كه مادرش كرده بود تابنده‏اى را آزاد كند ادا كرده باشد.
عمرو بن امیه به سوى مدینه حركت كرد و تا جایى به نام‏«قرقرة الكدر»پیش رفت و در آنجا به دو نفر از طایفه بنى عامر برخورد، و چون طایفه مزبور نیز نسبت‏به بنى سلیم مى‏رساندند، عمرو به فكر افتاد به ترتیبى آن دو را غافلگیر ساخته و به قتل برساند و بدان مقدار انتقام خود را از بنى سلیم كه با آن بى‏رحمى رفقاى مسلمان او را كشته بودند بگیرد، ولى نمى‏دانست كه این دو نفر از بنى عامر هستند، و بنى عامر نیز با پیغمبر اسلام همپیمان بودند.
عمرو بن امیه نقشه خود را عملى كرد و صبر كرد تا وقتى آن دو نفر به خواب رفتند برخاسته و هر دو را به قتل رسانید و سپس به مدینه آمده ماجرا را به اطلاع رسول خدا(ص)رسانید، پیغمبر از شنیدن ماجراى كشتگان مسلمانان بسیار افسرده و غمگین شد اما فرمود: آن دو نفر را نیز بیهوده به قتل رساندى و من باید طبق پیمانى كه با بنى عامر دارم خونبهاى آن دو نفر را بپردازم، سپس درباره اصل این فاجعه فرمود: این كار را ابو براء كرد و من از آن بیمناك و خایف بودم.
ابو براء نیز از اینكه عامر بن طفیل عهد و امان او را شكسته بود بسختى غمگین شد و به گفته برخى از غصه هلاك گردید، و فرزند ابو براء كه نامش ربیعه بود در صدد تلافى عمل عامر بر آمد و چون فرصتى به دست آورد با نیزه به سوى عامر بن طفیل كه بر اسبى سوار بود حمله برد و زخمى بر او زده از اسب بر زمینش افكند و گریخت.
اما عامر از آن زخم جان سالم بدر برد و بعدها در اثر نفرین رسول خدا(ص)غده‏اى چون غده شتران در گلو یا در زانو در آورد. و در خانه زنى از زنان‏«بنى سلول‏»جان بداد و سخن او كه در وقت مرگ از روى تاسف و غربت‏خود مى‏گفت: «غدة كغدة البعیر و موت فى بیت‏سلولیه‏»در میان عرب ضرب المثل گردید. (1)
---------------------------------
پى‏نوشت:
1. در مجمع الامثال پس از نقل داستان گوید: از خانه زن سلولى بیرون آمد و همچنان كه بر پشت اسب خود سوار شد بر روى اسب جان بداد.
غزوه بنى النضیر
بنى النضیر تیره‏اى از یهود بودند كه در جنوب شرقى مدینه سكونت داشتند و داراى قلعه و مزارع و نخلستانى در آن محل بودند،اینان با پیغمبر اسلام پیمان عدم تعرض و دوستى داشتند و متعهد شده بودند كه بر ضد مسلمانان اقدامى نكنند و كسى را علیه ایشان تحریك ننمایند .دو حادثه شوم«رجیع و بئر معونه»سبب شد كه دوباره زبان یهود به استهزاى مسلمانان باز شود و آنان را مورد شماتت قرار دهند و سخنان ناهنجارى درباره پیغمبر اسلام بر زبان آرند و سبب جرئت دشمنان و منافقین گردند.
پیغمبر اسلام دیگر بار متوجه این دشمنان داخلى گردید و در صدد برآمد تا از عقیده قلبى آنان نسبت به مسلمانان مطلع شده و پایدار نبودن ایشان را در پیمانى كه بسته بودند آشكار سازد.
كشته شدن آن دو عامرى به دست عمرو بن امیهـچنانكه در داستان بئر معونه گذشتـسبب شد كه پیغمبر اسلام در صدد تهیه دیه و خونبهاى آن دو نفر بر آید و آنان را به كسان مقتولان كهـهمپیمان با او بودندـبپردازد.
و چون قبیله بنى عامر همان‏گونه كه با رسول خدا(ص)همپیمان بودند با یهود بنى النضیر نیز همپیمان بودند،رسول خدا(ص)در صدد برآمد تا از یهود مزبور كمك بگیرد و به همین منظور با ده نفر از یاران خود كه از آن جمله على بن ابیطالب(ع)بود به سوى محله بنى النضیر حركت كرد و چون بدانجا رسید و منظور خود را اظهار كرد آنان در ظاهر از پیشنهاد آن حضرت استقبال كرده و آمادگى خود را براى كمك و مساعدت در این باره اظهار داشتند و از آن حضرت دعوت كردند تا در محله آنان فرود آید،پیغمبر اسلام فرود آمده و به دیوار قلعه آنان تكیه داد و به انتظار كمك آنها در آنجا نشست،در این موقع چند تن از سركردگان آنها به عنوان آوردن پول یا تهیه غذا به میان قلعه رفته و با هم گفتند:
ـشما هرگز براى كشتن این مرد چنین فرصتى مانند امروز به دست نخواهید آورد خوب است هم اكنون مردى بالاى دیوار برود و سنگى را از بالا بر سر او بیفكند و ما را از دست او راحت و آسوده سازد،همگى این رأى را پسندیده و با اینكه یكى از بزرگانشان به نام سلام بن مشكم با این كار مخالفت كرده گفت:شاید خداى محمد او را از این كار آگاه سازد،به سخن او گوش نداده و در صدد انجام این كار بر آمدند.
شخصى از ایشان به نام عمرو بن جحاش انجام این كار را به عهده گرفت و بى‏درنگ خود را به بالاى دیوار رسانید تا توطئه آنها را اجرا كند.
ولى قبل از اینكه او كار خود را بكند خداى تعالى به وسیله وحى پیغمبر را از توطئه ایشان آگاه ساخت و رسول خدا(ص)فورا از جاى خود برخاسته و مانند كسى كه دنبال كارى مى‏رود بدون آنكه حتى یاران خود را خبر كند به سوى مدینه به راه افتاد.در برخى از نقل‏ها هم آمده كه رو به اصحاب خود كرده فرمود:شما در جاى خود باشید و خود تنها راه شهر را در پیش گرفت .
اصحاب كه دیدند مراجعت پیغمبر به طول انجامید از جاى برخاسته به جستجو پرداختند و از كسى كه از مدینه مى‏آمد سراغ آن حضرت را گرفتند و او گفت:من پیغمبر را در شهر مدینه دیدار كردم.
پیغمبر اسلام مطمئن بود كه با رفتن او،یهود جرئت آنكه به اصحاب او گزندى برسانند ندارند و از عكس العمل و انتقام رهبر مسلمانان بسختى واهمه و بیم دارند.
به هر صورت،یاران رسول خدا(ص)كه این حرف را شنیدند خود را به مدینه و نزد پیغمبر رساندند و چون علت آمدن او را پرسیدند حضرت توطئه آنها و وحى خداى تعالى را به ایشان اطلاع داد،و به دنبال آن یكى از مسلمانان به نام محمد بن مسلمه را مأمور كرده فرمود:به نزد یهود بنى النضیر برو و به آنها بگو:شما پیمان شكنى (1) كردید و از در مكر و حیله بر آمدید و نقشه قتل مرا طرح نمودید،اینك تا ده روز مهلت دارید كه از این سرزمین بروید و از آن پس اگر در اینجا ماندید كشته خواهید شد.
محمد بن مسلمه پیغام رسول خدا(ص)را به آنها رسانید،یهود مزبور كه تاب مقاومت در برابر مسلمانان را در خود نمى‏دیدند آماده رفتن شدند ولى عبد الله بن ابىـسركرده منافقین مدینهـبراى آنها پیغام فرستاد كه از جاى خود حركت نكنید و ما دو هزار نفر هستیم كه آماده كمك به شما هستیم و هرگز شما را تسلیم محمد نخواهیم كرد و یهود بنى قریظه نیز به پشتیبانى شما برخاسته و شما را یارى مى‏كنند.یهودیان گول وعده او را خورده و ماندند،و به محكم كردن قلعه‏هاى خویش پرداختند و چون مهلت به پایان رسید پیغمبر اسلام پرچم جنگ را بست و به دست على بن ابیطالب(ع)داد و با سربازان اسلام به سوى قلعه‏هاى بنى النضیر حركت كرد و دستور محاصره آنان را صادر فرمود.
محاصره آنان به طول انجامید كه بعضى مدت محاصره را بیست و یك روز ذكر كرده‏اند،و به گفته برخى رسول خدا(ص)براى اینكه یهود مزبور از آن سرزمین دل بركنند و یا كمال خوارى و ذلت خود را به چشم ببینند دستور داد چند نخله خرما را از باغهاى آنها قطع كردند و همین هم شد و آنها تسلیم شده و حاضر به ترك خانه و دیار گشتند و از آن سرزمین رفتند،و مفسران نیز گفته‏اند آیه«ما قطعتم من لینة او تركتموها قائمة على اصولها فباذن الله ...» (2) نیز در همین باره نازل شده كه چون یهود بنى النضیر آن حضرت را در این كار سرزنش كردند این آیه نازل شد،و در كتاب سیرة المصطفى آمده است كه مجموع نخله‏هایى كه مسلمانان قطع كرده و یا سوزاندند شش نخله بود (3) و در نقلى كه فخر رازى در تفسیر همین آیه از ابن مسعود كرده وى گفته است:رسول خدا(ص)دستور داد چند نخله خرما را كه سر راه جنگجویان و مزاحم آنان براى جنگ بود قطع كردند. (4) و به هر صورت یهودیان كه دیدند از كمكهایى كه عبد الله بن ابى وعده كرده بود خبرى نشد و یهود بنى قریظه هم براى نجات آنها اقدامى نكردند به ستوه آمده و تدریجا ترس و ناامیدى بر آنها مستولى شد و تسلیم شدند و از پیغمبر اسلام امان خواستند تا از مدینه كوچ كنند .
رسول خدا(ص)موافقت فرمود كه هر سه نفر از آنها یك شتر با خود ببرند و هر چه مى‏خواهند از اثاثیه خود بر آن بار كنند و بقیه را به جاى بگذارند و بروند.
و بدین ترتیب یهود بنى النضیر از مدینه كوچ كرده جمعى از آنها در خیبر اقامت گرفتند و بیشترشان نیز به شام رفتند و با رفتن آنها غنیمت بسیارى براى مسلمانان به جاى ماند كه رسول خدا(ص)با مشورت اصحاب آن را به مهاجرین مكه كه تا آن روز به صورت میهمان در خانه انصار زندگى مى‏كردند اختصاص داد و میان آنها تقسیم كرد و از آن پس مهاجرین مكه نیز مانند مردم دیگر مدینه صاحب خانه و زندگى مستقل و جداگانه‏اى شدند،و از كمك انصار بى‏نیاز گشتند.تنها دو نفر از انصار بودند كه به خاطر حاجتى كه داشتند آن حضرت سهمى نیز به هر كدام از آن دو داد كه یكى ابو دجانه انصارى و دیگر سهل بن حنیف بود.
و بر طبق نقل كازرونىـبغیر از خانه و اثاث و زمین و باغهاـ50 زره و 50 كله خود،و 340 شمشیر از ایشان به جاى ماند كه میان مسلمانان تقسیم شد.
و دو نفر از یهود مزبور نیز به نام یامین بن عمرو و ابو سعد بن وهب مسلمان شدند و در مدینه ماندند.
شیخ مفید(ره)و نیز ابن شهراشوب در كتابهاى خود داستانى از شجاعت و فداكارى على بن ابیطالب (ع)در ایام محاصره بنى النضیر نقل كرده‏اند كه ذیلا از نظرشما مى‏گذرد:
گویند:هنگامى كه رسول خدا(ص)براى محاصره یهود بنى النضیر آمد دستور داد خیمه‏اش را در آخرین نقطه از زمینهاى گودى كه در آنجا بودـو به زمین بنى حطمة معروف بودـبزنند،همین كه شب شد مردى از بنى النضیر تیرى به سوى خیمه آن حضرت انداخت و آن تیر به خیمه اصابت كرد،پیغمبر(ص)دستور داد خیمه‏اش را از آنجا بكنند و در دامنه كوه نصب كنند و مهاجر و انصار اطراف آن،خیمه‏هاى خود را برپا كردند،چون تاریكى شب همه جا را فرا گرفت ناگاه متوجه شدند كه على بن ابیطالب در میان آنها نیست،به نزد رسول خدا(ص)آمده و معروض داشتند :على بن ابیطالب گم شده و در میان ما نیست؟
فرمود:فكر مى‏كنم به دنبال اصلاح كار شما رفته باشد،طولى نكشید كه على(ع)در حالى كه سر بریده همان مرد یهودى را كه تیر به سوى خیمه رسول خدا(ص)انداخته بود در دست داشت بیامد و آن سر را نزد آن حضرت گذاشت پیغمبر(ص)فرمود:یا على چه كردى؟
عرض كرد:من دیدم این خبیث مرد بى‏باك و دلاورى است،پس در كمین او نشستم و با خود گفتم :چه چیز در این تاریكى شب او را چنین بى‏باك كرده جز اینكه مى‏خواهد از این تاریكى استفاده كرده دستبرد و شبیخونى بزند،ناگاه او را دیدم كه شمشیر در دست دارد و با سه تن از یهود مى‏آید،من كه چنان دیدم برخاسته و بدو حمله كرده و او را كشتم و آن سه نفر كه همراهش بودند گریختند و هنوز چندان دور نشده‏اند و اگر چند نفر همراه من بیایند امید آن هست كه بدانها دست یابیم.
رسول خدا(ص)ده نفر را كه از آن جمله ابو دجانه و سهل بن حنیف بود همراه على(ع)روانه كرد و آنان بسرعت آمده پیش از آنكه یهودیان به قلعه‏هاى خود برسند بدانها رسیدند و آنها را به قتل رسانده و سرهاى ایشان را به دستور پیغمبر(ص)در چاههاى بنى حطمه افكندند و همین جریان رعب و وحشتى در دل بنى النضیر افكند و سبب تسلیم و كوچ كردن آنان از مدینه گردید.
--------------------------
پى‏نوشتها:
1ـهمانطورى كه قبلا بیان شد پیامبر در روزهاى نخستین ورود به مدینه پیمانى با طوائف یهود منعقد كرد كه از طرف قبیله بنى نضیر این پیمان را حیى بن اخطب امضاء كرده بود.
قسمتى از سه گروه (بنى نضیر بنى قینقاء قریظه)پیمان مى بندد كه هرگز بر ضرر رسول خدا و یاران وى قدمى بر ندارند و بوسیله زبان و دست و دست ضررى به او نرسانند...
هر گاه یكى از این سه قبیله بر خلاف متن پیمان رفتار كنند پیامبر در ریختن خون وضبط اموال و اسیر كردن زنان و فرزندان آنها دستش باز باشد.
2.سوره حشر،آیه .5
3.سیرة المصطفى،ص .447
4.به عقیده نگارنده باید مطلب همین گونه باشد كه از ابن مسعود نقل شده،زیرا به نظر بعید مى‏آید كه پیغمبر اسلام بى جهت و صرفا براى تسلیم شدن دشمن چنین دستورى داده باشد،در صورتى كه بر طبق روایات زیادى خود آن حضرت سربازانى را كه به جنگ مى‏فرستاد از این عمل نهى مى‏فرمود مگر آنكه از نظر نظامى ناچار به این كار شوند كه از آن جمله حدیث زیر است كه شیخ كلینى(ره)در كتاب شریف كافى نقل كرده و متن حدیث با اسقاط سند این است:
عن أبى عبد الله(ع)قال:كان رسول الله(ص)ـاذا أراد أن یبعث سریة دعاهم فاجلسهم بین یدیه ثم یقول:سیروا بسم الله و بالله و فى سبیل الله و على ملة رسول الله،لا تغلوا و لا تمثلوا،و لا تقتلوا شیخا فانیا و لا امرأة و لا تقطعوا شجرا الا أن تضطروا الیها و أیما رجل من ادنى المسلمین أو افضلهم نظر الى رجل من المشركین فهو جار حتى یسمع كلام الله فان تبعكم فاخوكم فى الدین و ان أبى فابلغوه مأمنه و استعینوا بالله علیه».
امام صادق(ع)فرمود:هرگاه رسول خدا(ص)ـمى‏خواست لشكرى را به سویى بفرستد آنها را مى‏خواند و پیش روى خود مى‏نشانید و سپس به آنها مى‏گفت:
به نام خدا و براى خدا و در راه خدا و بر آیین رسول او حركت كنید،خیانت نكنید،كسى را گوش و بینى نبرید،فریبكار و خدعه‏گر نباشید،پیرمرد از كار افتاده را به قتل نرسانید،زنان و كودكان را نكشید،درختى را قطع نكنید مگر آنكه ناچار به قطع آن گردید و هر كدام از مسلمانان چه پست‏ترین آنها و چه برترینشان كه به مردى از مشركین مهلت داد آن شخص مشرك در پناه آن مسلمانان است تا كلام خدا را بشنود پس اگر(در اثر شنیدن و استماع)به پیروى شما(و دین خدا)در آمد او برادر شما در دین محسوب مى‏شود،و اگر حاضر به پذیرفتن دین حق نشد او را به امانگاهش(و خانه و كاشانه‏اش)برسانید و از خدا بر او كمك گیرید.

ازدواج پیامبر با زینب دختر خزیمه
زینب همسر عبیدة بن حارث بن عبد المطلب بود و شوهرش كه عمو زاده رسول خدا(ص)نیز بود در جنگ بدر - به شرحى كه مذكور شد - زخم گرانى برداشت و در مراجعت‏به شهادت رسید و زینب در مدینه بى سرپرست ماند و از آنجا كه از نظر نسب بزرگ زاده بود و خود نیز در شهر مكه به جود و سخاوت و دستگیرى از بینوایان مشهور و در ردیف سخاوتمندان زنان جاهلیت‏به شمار مى‏رفت تا جایى كه او را«ام المساكین‏»و مادر بینوایان نامیده بودند، از این رو پس از شهادت عبیده با رنج و اندوه بسیارى در مدینه روزهاى پیرى را پشت‏سر مى‏گذارد و رسول خدا(ص)كه چنان دید براى حفظ آبرو و شخصیت آن بزرگ زن و ترمیم غصه‏ها و آلامى كه دیده بود او را به عقد خویش در آورد، و تصادفا پس از این ازدواج نیز چندان عمر نكرد و در همان سال چهارم هجرت یكى دو ماه پس از ازدواج با رسول خدا(ص)از دنیا رفت.
ازدواج پیامبر با ام سلمه

رسول خدا(ص) ام سلمه را نیز با اینكه زنى بیوه و داراى دو كودك بود، چون شوهرش ابو سلمه - به شرحى كه پیش از این گفته شد - در اثر زخمى كه در جنگ احد برداشت‏به شهادت رسید، او را به عقد خویش در آورد، و ضمن سرپرستى از آن زن با ایمان و محترم، سرپرستى و تربیت دو كودك یتیم او را نیز كه از ابو سلمه به جاى‏مانده بود به عهده گرفت.
و از روایاتى كه در دست هست معلوم مى‏شود كه ازدواج با ام سلمه پس از مرگ زینب دختر خزیمه صورت گرفت و رسول خدا(ص)او را در اتاق زینب جاى داد.
فضایل ام سلمه
ام سلمه گذشته از سابقه‏اى كه در اسلام داشت و از جمله زنانى است كه با شوهرش ابو سلمه به حبشه هجرت كرد و پس از ورود به مكه نیز آزارها از دست مشركین كشید از نظر فهم و عقل نیز گوى سبقت را از دیگران ربوده بود، و ابن حجر عسقلانى در ترجمه او گوید:
سخنى را كه او در جنگ حدیبیه به رسول خدا(ص)عرض كرد دلیل بر وفور عقل و صوابدید راى و نظر اوست - كه ان شاء الله در جاى خود مذكور خواهد شد - .
ام سلمه از زنان بزرگى است كه صرفنظر از افتخار همسرى با رسول خدا(ص)در ایمان به خدا و روز جزا و پیروى از دستورهاى پیغمبر بزرگوار اسلام به مرتبه والایى رسید و پس از خدیجه كبرى(س)در میان همسران پیغمبر از همگان گوى سبقت را در فضل و كمال ربوده و پس از رحلت آن حضرت نیز با اینكه عمرى طولانى كرد و آخرین همسر رسول خدا(ص)بود كه از دنیا رفت تا زنده بود حرمت‏خود و پیغمبر را نگاه داشته و كارى كه مخالف شان بانوى بزرگى چون او بود از وى دیده نشد و بحق‏«ام المؤمنین‏»بود و شایستگى چنین افتخار و نام بزرگى را داشت و حتى اگر عمل خلافى از سایر همسران آن حضرت مى‏دید در صدد جلوگیرى و پند و اندرز آنان نیز بر مى‏آمد، چنانكه هنگامى كه عایشه خواست‏به بصره و جنگ جمل برود او را موعظه كرد و از این كار نهى نمود و عایشه نیز با اینكه سخنان او را تصدیق كرد و قبول نمود اما سرانجام وسوسه شیطانى كار خود را كرد و او را به میدان جنگ كشانید. (1)
ام سلمه همان بانوى محترمى است كه به نقل محدثین شیعه و سنى آیه تطهیر درخانه او نازل شد و سخن او با رسول خدا(ص)و عایشه مشهور است.
و افتخار دیگر ام سلمه این است كه چند سال، بزرگترین بانوى اسلام حضرت فاطمه زهرا(س)را سرپرستى و خدمتگزارى كرده و از هیچ گونه فداكارى در راه او و شوهرش امیر المؤمنین(ع)خوددارى و دریغ ننموده است تا آنجا كه همه مى‏دانیم در مورد فدك - با همه خطرى كه براى ام سلمه داشت - به نزد ابو بكر رفته و به نفع عصمت كبرى حضرت زهرا(س)گواهى داد، و به همین سبب مورد خشم دستگاه خلافت قرار گرفت و به همین جرم!یك سال حقوق او را از بیت المال قطع كردند.
بالاخره ام سلمه یكى از نزدیكان خاندان بزرگوار رسول خدا(ص)و امین و دایع و حافظ اسرار ایشان بوده است، چنانكه طبق نقل صفار در كتاب بصائر الدرجات امیر المؤمنین(ع)هنگام سفر عراق ودایع امامت را كه نزد وى بود به او سپرد و پس از وى امام حسن و امام حسین(ع)نیز این كار را كردند.
و داستان مشت‏خاكى را كه امام حسین(ع)هنگام سفر عراق به وى داد و فرمود: آن را در شیشه‏اى نگهدارى كن تا هر وقتى كه دیدى مبدل به خون شد بدان كه من كشته شده‏ام معروف و مشهور است و مرگ ام سلمه در سال 62 هجرى پس از مراجعت اهل بیت از شام، در مدینه اتفاق افتاد.
----------------------------
پى‏نوشت:
1. براى تحقیق بیشتر مى‏توانید به شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدید در ذیل سخن امیر المؤمنین(ع)كه فرمود: «ان النساء نواقص الایمان. . . »مراجعه فرمایید.
كتاب: زندگانى حضرت محمد(ص) ص 383 نویسنده: رسولى محلاتى
منبع:سراج اندیشه
در حادثه رجیع شش تن - و به قولى ده تن - شهید شدند، و در حادثه بئر معونة سى و هشت تن به شهادت رسیدند. این دو حادثه كه هر دو در ماه صفر و به فاصله چهارده روز اتفاق افتاد به سختى مسلمانان را كوفته خاطر و غمگین ساخت