 پاسخ: ضربتی كه از عبادت جن و انس برتر بود
متجاوز از بیست تن از دانشمندان و مورخین و مفسرین اهل سنت (1) از رسول خدا (ص) با اختلاف اندكی نقل كرده اند كه پیغمبر خدا درباره آن ضربتی كه علی (ع) در آن روز به عمرو زد و او را كشت فرمود:
«ضربة علی یوم الخندق افضل من عبادة الثقلین.»
[ضربت علی در روز خندق از عبادت جن و انس برتر است ].
و در نقل دیگری است كه فرمود:
«ضربة علی یوم الخندق أفضل من أعمال امتی الی یوم القیامة» .
و در مجمع البیان طبرسی (ره) از حذیفه نقل شده كه رسول خدا (ص) به علی فرمود:
ای علی مژده باد تو را كه اگر عمل تو را بتنهایی در این روز با عمل تمامی امت محمد بسنجند عمل تو بر آنها می چربد، زیرا خانه ای از خانه های مشركان نیست مگر آنكه با كشته شدن عمرو خواری و زبونی در آن وارد شد، و خانه ای از مسلمانان نیست جز آنكه با قتل او عزت و شوكتی در آن داخل گردید.و ابن ابی الحدید در شرح نهج البلاغه (2) درباره شجاعت آن حضرت در آن روز و قتل عمرو بن عبدود گوید: اهمیت آن خیلی مهمتر از آن است كه كسی بگوید: مهم بود، و بزرگتر از آن است كه بگوید: بزرگ بود (3) و بهتر آن است كه آنچه را استاد ابو الهذیل در این باره گفته است بگوییم، وی در پاسخ مردی كه از او پرسید: آیا منزلت و مقام علی در پیشگاه خدا بیشتر است یا منزلت ابو بكر؟ وی در پاسخش گفت: ای برادر زاده به خدا سوگند مبارزه علی در جنگ خندق با عمرو به اعمال همه مهاجر و انصار و طاعات و عبادات آنها همگی می چربد تا چه رسد به ابی بكر تنها!
و شارح مذكور دنبال گفتار بالا را ادامه داده می گوید: و مناسب با این سخن بلكه بالاتر از آن روایتی است كه از حذیفة بن یمان روایت شده، و اصل آن روایت را ربیعة بن مالك نقل كرده گوید: به نزد حذیفه رفتم و بدو گفتم: ای ابا عبد الله مردم درباره علی بن ابیطالب و فضایل و منقبتهای او حدیثهایی می گویند كه اهل بصیرت بدانها خرده گرفته می گویند: شما درباره این مرد افراط می كنید! اكنون تو برای من حدیثی بگو تا آن را برای مردم بگویم؟
حذیفه گفت: ای ربیعه از من درباره علی چه می پرسی؟ و من برای تو چه بگویم؟
سوگند بدانكه جان حذیفه به دست اوست اگر همه اعمال امت محمد را از روزی كه خدای تعالی آن حضرات را به رسالت مبعوث فرمود تا به امروز همه را در یك كفه بگذارند و یك عمل تنها از اعمال علی را در كفه دیگر بگذارند آن یك عمل بر همه اعمال امت می چربد!
ربیعه كه این سخن را شنید گفت: این سخنی است كه قابل تحمل نیست و من پندارم كه این سخن گزافه و تندروی باشد!
حذیفه گفت: ای احمق چگونه قابل تحمل و قبول نیست؟ و كجا بودند مسلمانان در جنگ خندق آن گاه كه عمرو و همراهانش از خندق عبور كرده و مبارز طلبیدند و جزع و وحشت همه را گرفت تا آن گاه كه علی (ع) به جنگ او رفت و او را به قتل رسانید.سوگند بدانكه جان حذیفه به دست اوست عمل علی در آن روز برتر و بزرگتر از اعمال امت محمد است تا به امروز و تا روزی كه قیامت بر پا شود!
نگارنده گوید: از آنچه نقل شد علت و سبب این فضیلت و برتری عمل نیز معلوم می شود زیرا ارزش عمل روی ارزش و مقدار تأثیری است كه در پیشبرد هدف گذارده، و چنانكه از روایات گذشته معلوم شد با كشته شدن عمرو بن عبدود صولت شرك و بت پرستی در جزیرة العرب و سراسر جهان آن روز شكسته شد، و مشركان و دشمنان اسلام از آن پس دیگر نتوانستند اظهار وجودی در برابر اسلام و مسلمین بنمایند و قد علم كنند.
چنانكه همین ابن ابی الحدید در شرح نهج البلاغه (4) روایت كرده كه چون عمرو بن عبدود كشته شد رسول خدا (ص) فرمود:
«ذهب ریحهم و لا یغزوننا بعد الیوم و نحن نغزوهم انشاء الله» .
[از امروز به بعد دیگر شوكت و عظمت اینان از میان رفت و از این پس دیگر به جنگ ما نخواهند آمد و ماییم كه در آینده اگر خدا بخواهد به جنگ آنان خواهیم رفت ].
و چنان شد كه رسول خدا (ص) فرموده بود چنانكه در فصول آینده خواهیم خواند.و از این روست كه خود دانشمندان و نویسندگان اهل سنت جواب دشمنان علی (ع) و اهل بیت را در اینجا به عهده گرفته و به یاوه سراییهاشان پاسخ داده اند، چنانكه مؤلف كتاب سیره حلبیه در پاسخ ابن تیمیه كه گفته است:
چگونه ممكن است كشتن كافر فضیلتش از عبادت جن و انس بیشتر باشد...؟
گفته است:
برای آنكه با این كشتن دین یاری شد و كفر مخذول و نابود گشت! (5)
شیخ مفید (ره) از ابی بكر بن ابی عیاش نقل كرده كه گفته است:
«لقد ضرب علی ضربة ما كان اعز منها یعنی ضربة عمرو بن عبدود و لقد ضرب ضربة ما ضرب فی الاسلام أشأم منها یعنی ضربة ابن ملجم لعنه الله »
[علی (ع) ضربتی زد كه در اسلام ضربتی پر شوكت تر و پیروزمندانه تر از آن نبود و آن ضربتی بود كه به عمرو بن عبدود زد، و ضربتی هم خورد كه میشومتر از آن ضربتی در اسلام نبود و آن ضربتی بود كه ابن ملجم لعنه الله بر آن حضرت زد].
و جلال الدین سیوطی و دیگر از مفسران اهل سنت از ابن ابی حاتم و ابن مردویه و ابن عساكر از عبد الله بن مسعود روایت كرده، و از مفسرین شیعه نیز مرحوم طبرسی از عبد الله بن مسعود روایت كرده اند كه این آیه را كه در سوره احزاب است و خدای تعالی فرمود:
«و كفی الله المؤمنین القتال»
[جنگ را از مؤمنان كفایت كرد].
این گونه قرائت كرده است:
«و كفی الله المؤمنین القتال بعلی بن ابیطالب»
[به وسیله علی ابن ابیطالب (و شمشیر او) خدا جنگ را از مؤمنان كفایت كرد].
نگارنده گوید:
با توجه به اشعار و مرثیه هایی نیز كه در مرگ عمرو بن عبدود به وسیله نزدیكان او و یا شاعران آن زمان سروده شده بخوبی می توان پی به عظمت عمل علی (ع) برد و شاهد خوبی برای سخنان گذشته بالاست.
از آن جمله سخنان و اشعاری است كه از خواهر عمرو كه نامش عمره بوده نقل كنند كه چون بالای كشته عمرو آمد و زره قیمتی او را بر تنش دید پرسید: قاتل او كیست؟ گفتند: علی بن ابیطالب.عمره گفت: «ما قتله الا كفو كریم» او را هماوردی بزرگوار به قتل رسانده سپس اشعار زیر را گفت:
لو كان قاتل عمرو غیر قاتله
لكنت ابكی علیه آخر الأبد
لكن قاتله من لا یعاب به
من كان یدعی ابوه بیضة البلد
[اگر قاتل عمرو كسی جز علی بود من برای همیشه بر او می گریستم.ولی قاتلش كسی است كه از قتل او عیبی بر عمرو نیست، كسی كه پدرش یگانه شخصیت شهر (مكه) بود]. و سپس اشعار زیر را سرود:
اسدان فی ضیق المكر تصاولا
و كلاهما كفو كریم باسل (6)
فتخالسا مهج النفوس كلاهما
وسط المدار مخاتل و مقاتل (7)
و كلاهما حضر القراع حفیظة
لم یثنه عن ذاك شغل شاغل (8)
فاذهب علی فما ظفرت بمثله
قول سدید لیس فیه تحامل (9)
و الثار عندی یا علی فلیتنی
ادركته و العقل منی كامل (10)
ذلت قریش بعد مقتل فارس
فالذل مهلكها و خزی شامل (11)
و اشعار دیگری كه هبیرة بن ابی وهب و مسافع بن عبد مناف و حسان بن ثابت و دیگران گفته اند و ذكر آنها موجب تطویل كلام و ملال خاطر خوانندگان ارجمند پارسی زبان می شود.
پس از كشته شدن عمروهمراهان عمرو بن عبدود كه هیچ باور نمی كردند پهلوان نامی و سالخورده عرب به این سرعت به دست پوردلاور ابو طالب و سرباز فداكار اسلام از پای در آید، با اینكه هر كدام خود از جنگجویان و شجاعان محسوب می شدند از ترس آنكه همگی به سرنوشت عمرو دچار گردند درنگ را جایز ندانسته و رو به فرار نهادند و برخی چون عكرمة بن ابی جهل و هبیرة بن ابی وهب برای آنكه بهتر بتوانند از آن معركه مرگبار بگریزند نیزه های خود را به زمین افكنده و گریختند و به هر زحمتی بود توانستند خودرا به آن سوی خندق و لشكر مشركین برسانند، تنها نوفل بن عبد الله بود كه هنگام پریدن از روی خندق پای اسبش لغزید و او را به درون خندق انداخت، مسلمانان كه چنان دیدند نزدیك آمده و از هر سو به او سنگ می زدند، نوفل كه چنان دید فریاد زد: خوب است شرافتمندانه تر از این مرا بكشید و یكی از شما به درون خندق آید تا من با او جنگ كنم.
باز هم علی (ع) پا به درون خندق گذارد و او را به قتل رسانید، و در نقل دیگری است كه زبیر این كار را كرد و داخل خندق شده او را كشت.
و چون عمرو به قتل رسید مشركین كسی را فرستادند تا جسد او را از پیغمبر به ده هزار درهم خریداری كند، ولی رسول خدا (ص) پول آنها را قبول نكرد و جسد عمرو را به آنها داده فرمود :
«لا نأكل ثمن الموتی» .
[ما پول مردگان را نمی خوریم!]
داستان دیگری كه ضمیمه شد و احزاب را به فرار مصمم ساخت
كشته شدن عمرو بن عبدود و به دنبال آن نوفل بن عبد الله رعبی سخت در دل مشركین انداخت و فكر بازگشت و فرار به مكه را در مغز آنها پرورانید و در این خلال كه كار بر مسلمانان نیز سخت شده بود اتفاق دیگری افتاد كه برای مسلمانان بسیار سودمند واقع شد و یكسره جنگ را به سود مسلمانان پایان داد و احزاب را فراری داد، و آن اسلام یكی از سرشناسان قبیله غطفان یعنی نعیم بن مسعود بود.
هنگام شام بود و رسول خدا (ص) نماز خفتن را خوانده و در فكر تنظیم سپاه و گماردن پاسداران آن شب برای نگهبانی بود كه دید شخصی به جایگاه او نزدیك گردید و چون جلو آمد خود را معرفی كرده حضرت دید نعیم بن مسعود است.
نعیم آهسته به رسول خدا (ص) عرض كرد: من مسلمان شده ام ولی هنوز كسی از نزدیكان و قوم و قبیله ام از اسلام من مطلع نشده اینك آمده ام تا اگر دستوری فرمایی و كاری از من ساخته باشد انجام دهم!
پیغمبر بدو فرمود: تو یك نفر بیش نیستی، اما اگر بتوانی به وسیله ای میان لشكر دشمن اختلاف بینداز، زیرا نیرنگ در جنگها به كار رود!
مأموریت نعیم بن مسعودنعیم كه گویا برای چنین كاری ساخته شده بود فكری كرد و از جا برخاسته به دنبال این مأموریت تاریخی رفت، و آن را بخوبی انجام داد، بی آنكه كسی از اسلام و یا نقشه ماهرانه او با خبر شود.
نعیم با یهود بنی قریظه سابقه دوستی و رفاقت داشت و آنها وی را از دوستان خود می دانستند، از این رو بی درنگ خود را به یهود مزبور رسانده گفت: شما بخوبی مرا شناخته اید و سابقه دلسوزی و خیرخواهی مرا نسبت به خود دانسته اید، و می دانید كه اگر سخنی خصوصی به شما بگویم فقط روی خیرخواهی و علاقه ای است كه نسبت به شما دارم!
گفتند: آری وفاداری و خیرخواهی تو نسبت به ما مسلم و معلوم است و هیچ گونه سوء ظنی در این باره به تو نمی رود، اكنون چه می خواهی بگویی؟
گفت: آمده ام تا به شما بگویم: شما با قبایل قریش و غطفان فرق دارید، زیرا اینجا سرزمین شما و شهر و دیار شماست، زن و بچه و خانه و زندگی تان همه در این سرزمین است و نمی توانید از اینجا صرفنظر كرده چشم بپوشید، اما قریش و غطفان تنها به منظور جنگ با محمد به این سرزمین آمده اند و گر نه خانه و زندگی و زن و فرزندشان در جای دیگری است، و از این رو آنها تا وقتی كه بتوانند در این سرزمین می مانند و در برابر محمد مقاومت می كنند تا شاید دستبردی زده و غنیمتی به دست آورند و احیانا محمد و یارانش را سركوب كنند، ولی اگر نتوانستند و اوضاع را دگرگون دیدند بدون آنكه فكر آینده شما را بكنند و حتی بی آنكه با شما مشورتی بكنند، به شهر و دیار خود باز می گردند و شما را در برابر این مرد تنها می گذارند و آن وقت است كه شما بتنهایی نیروی مقاومت با او را ندارید و معلوم نیست به چه سرنوشتی دچار خواهید شد، و از این رو من صلاح شما را در این می بینم كه تا چند تن از بزرگان قریش و غطفان را به گروگان نگیرید و نزد خود نگاه ندارید اقدام به جنگ با محمد نكنید، تا قبایل مزبور به خاطر بزرگان خود تا آخرین رمقی كه دارند پایداری كرده و شما را رهانكنند و بروند!
بنی قریظه فكری كرده گفتند: راست می گویی مصلحت در همین است كه تو می گویی و باید همین كار را كرد، و مقداری هم از نعیم تشكر كردند كه این راه را جلوی پای آنها گذارد.
از آن سو به نزد ابو سفیان و سران قریش آمده و همان گونه كه به بنی قریظه گفته بوده شمه ای از علاقه و دلسوزی خود نسبت به قرشیان سخن گفت و آنها نیز سخنانش را تصدیق كردند، آن گاه با قیافه ای دلسوزانه گفت: مطلبی شنیده ام كه چون به شما علاقه داشتم وظیفه خود دانستم كه هر چه زودتر آن را به اطلاع شما برسانم اما به شرط آنكه این خبر پیش خودتان مكتوم و پوشیده بماند!
بزرگان قریش گفتند: مطمئن باش كه هر چه بگویی به كسی نخواهیم گفت.
نعیم لب گشوده گفت: شنیده ام كه یهودیان بنی قریظه از نقض عهدی كه با محمد كرده و پیمانی كه شكسته اند سخت پشیمان شده و برای اینكه محمد را از خود راضی سازند و این عمل خود را جبران كنند برای او پیغام داده اند كه ما به هر ترتیبی شده نقشه ای می كشیم و چند تن از بزرگان قریش و غطفان را به گروگان می گیریم و تسلیم تو می نماییم تا آنها را گردن بزنی و سپس به یاری تو آمده و به جنگ بقیه آنها می رویم و تارومارشان می كنیم؟ و محمد با این شرط حاضر شده كه از خیانت آنها صرفنظر كند و پیمان شكنی آنها را نادیده بگیرد، اكنون آمده ام به شما بگویم: اگر بنی قریظه كسی را فرستادند تا از شما افرادی را گروگان بگیرند مبادا قبول كنید و كسی را به دست آنها بدهید كه دانسته او را به كشتن داده اید !
از آن سو به نزد بزرگان قبیله خود یعنی غطفان نیز رفت و عین همین سخنان را به آنها گفت و از آنها خواست تا مطلب را مكتوم و پنهان دارند، و آنها نیز پذیرفته و خود به انتظار نتیجه كاری كه انجام داده بود به خیمه رفت.
تفرقه در میان دشمناز آنجا كه خدا می خواست تدبیر نعیم بن مسعود در تفرقه دشمن بی اندازه مؤثر واقع شد، و به دنبال آن ابو سفیان عكرمة بن أبی جهل را با چند تن از سران قریش وغطفان به نزد یهود بنی قریظه فرستاد و برای آنها پیغام داد كه ما نمی توانیم در این شهر زیاد بمانیم و اسبان و شترانمان دارند هلاك می شوند و بیش از این توقف در بیرون شهر برای ما مقدور نیست و بدین جهت آماده باشید تا فردا حمله را شروع كنیم و كار را یكسره كنیم!
از قضا هنگامی كه عكرمه و همراهانش برای رساندن این پیغام به نزد بنی قریظه آمدند مصادف با شب شنبه بود و یهود مزبور در جواب آنها گفتند: فردا كه شنبه است و ما در آن روز به هیچ كاری دست نمی زنیم، و گذشته از آن تا شما چند تن از بزرگان و سران خود را به عنوان گروگان به ما نسپارید ما اقدام به جنگ نمی كنیم، زیرا ممكن است جنگ طولانی شود و شما از ادامه جنگ خسته شوید و به شهر خود بازگردید و ما را در برابر محمد تنها بگذارید، و در چنین وضعی دیگر ما قادر به ادامه جنگ با او نخواهیم بود.
فرستادگان قریش به نزد ابو سفیان بازگشتند و آنچه را یهودیان گفته بودند به وی بازگفتند، و همگی اظهار داشتند: به خدا نعیم بن مسعود راست گفت و چه خوب شد كه ما را از نیرنگ اینان با خبر كرد و به همین جهت برای بنی قریظه پیغام فرستادند كه ما هرگز چنین كاری نخواهیم كرد و كسی را به عنوان گروگان به شما نخواهیم سپرد، و شما خود دانید می خواهید جنگ كنید و می خواهید نكنید.
یهود نیز وقتی این پیغام را دریافت كردند با هم گفتند: به خدا نعیم بن مسعود راست گفت، و چه خوب شد كه ما را با خبر كرد، قرشیان می خواهند جنگ را شروع كنند تا اگر توانستند دستبردی بزنند و گرنه ما را تنها گذارده و به شهر و دیار خود فرار كنند، و به همین جهت برای قریش و غطفان پیغام دادند: ما نیز تا افرادی را به عنوان گروگان به ما ندهید شروع به جنگ نخواهیم كرد.
سختی كاردر این خلال كه این پیغامها رد و بدل می شد مسلمانان نیز در وضع سختی به سر می بردند، زیرا نزدیك به یك ماه بود كه شهر مدینه محاصره بود و رفت و آمد به خارج شهر با سختی و بندرت صورت می گرفت، و اساسا مسلمانان فرصت اینكه آذوقه ای از خارج و یا از داخل شهر برای خود و زن و بچه شان تهیه كنند نداشتند و گاهی دو سه روز به گرسنگی می گذرانیدند و شب و روز در فكر محافظت شهر از دشمنان خارج خندق و یهود بنی قریظه كه در كنار خانه شان ساكن بودند به سر می بردند، و بیشتر شبها از ترس و وحشت خواب به چشم ساكنان مدینه نمی رفت، برودت و سرمای هوا نیز به این سختی و فشار كمك می كرد و همان طور كه پیش از این اشاره شد كارد را به استخوان و نفسها را به گلوگاه رسانده بود، تا جایی كه بسیاری از مسلمانان دچار تزلزل در عقیده و لغزش درونی و سستی ایمان گشتند و در دل فكرها كردند.
و تا آنجا كه از ابو سعید خدری روایت شده كه گوید ما به نزد رسول خدا (ص) رفتیم و عرض كردیم: ای رسول خدا (ص) آیا دعایی به ما تعلیم نمی كنی كه آن را بخوانیم؟ زیرا دلها به گلوگاه (و جانها به لب) رسید؟ فرمود: بگویید:
«اللهم استر عورتنا و آمن روعاتنا» . (12)
[خدایا از این بی حفاظی ما را حفاظت كن و به این ناآرامی ما را آرامش بخش ].
و در روایت دیگری است كه وقتی رسول خدا (ص) آن وضع سخت مسلمانان و وحشت و اضطرابشان را مشاهده كرد خود برای دعا بر بالای تپه ای كه در آنجا بود و اكنون مسجد فتح روی آن بنا شده رفت و دست به درگاه خدا بلند كرد و این چنین گفت:
«یا صریخ المكروبین و یا مجیب المضطرین و یا كاشف الكرب العظیم انت مولای و ولیی و ولی آبائی الاولین، اكشف عنا غمنا و همنا و كربنا، اكشف عنا كرب هؤلاء القوم بقوتك و حولك و قدرتك» .
[ای فریاد رس غم زدگان، و ای پاسخ ده درماندگان، و ای برطرف كننده اندوه بزرگ، تویی مولی و یاور من و یاور پدران گذشته ام، این غم و اندوه و گرفتاری را از ما دور كن، و گرفتاری این قوم را به نیرو و قدرت خودت از ما بگردان ]. به دنبال این دعا بود كه جبرئیل نازل شد و استجابت دعای آن حضرت را به اطلاع وی رسانید، و معروض داشت خدای تعالی باد را مأمور كرد تا آنها را فراری دهد.
و در تفسیر مجمع البیان از عبد الله بن أبی اوفی نقل شده كه حضرت این دعا را خواند:
«اللهم منزل الكتاب، سریع الحساب، اهزم الاحزاب، اللهم اهزمهم و زلزلهم»
و از ابی هریرة نقل كرده كه دعای زیر را خواند:
«لا اله الا الله وحده وحده، اعز جنده و نصر عبده، و غلب الاحزاب وحده، فلا شی ء بعده» .
نگارنده گوید: در روایاتی نیز آمده كه این دعا را رسول خدا (ص) در فتح مكه خواند و شاید آن نقل صحیحتر باشد، چنانكه ان شاء الله در جای خود مذكور خواهد شد.
مأموریت حذیفه در آن شب سهمگینمقدمات فرار و شكست احزاب فراهم شده بود، زیرا با كشته شدن عمرو بن عبدود و نوفل، و تعلل یهود برای حمله به شهر مدینه و اختلافی كه میان آنها و احزاب افتاد و طولانی شدن مدت محاصره بدون آنكه نتیجه ای عاید احزاب شود تدریجا فكر بازگشت را در آنها تقویت كرده بود، و گویا ابو سفیان و سران دیگر احزاب به دنبال بهانه ای می گشتند تا این فكر را عملی سازند، در این میان استغاثه و دعای رسول خدا (ص) نیز كار خود را كرد و خدای تعالی بادی سهمگین را در آن سرمای شدید مأمور كرد تا یكسره آنها را فراری داده و مسلمانان را از آن تنگنا نجات بخشد.
حذیفه گوید: در آن شبی كه احزاب رفتند به قدری سرما شدید بود كه من خود را در گلیمی كه از زنم گرفته و همراه خود برده بودم پیچیده و از شدت سرما روی زمین خوابیده بودم و رسول خدا (ص) مشغول نماز بود، در این وقت بادی سهمگین نیزبرخاست كه سرما را دو چندان كرد.
پیغمبر مقداری نماز خواند آن گاه صدا زد:
«الا رجل یأتینی بخبر القوم یجعله الله رفیقی فی الجنة»
[مردی نیست كه برود و خبری از دشمن برای من بیاورد و من دعا می كنم تا خدا به پاداش این كار او را رفیق من در بهشت قرار دهد؟]
حذیفه گوید: به خدا سوگند ترس و گرسنگی و سرما به قدری شدید بود كه كسی پاسخ آن حضرت را نداد برای بار دوم و سوم صدا زد باز هم كسی پاسخ نداد تا در مرتبه چهارم مرا صدا زد و من ناچار شدم جواب دهم، فرمود: مگر این سه بار صدای مرا نشنیدی؟ گفتم: چرا! فرمود : پس چرا جواب ندادی؟ گفتم: ای رسول خدا ترس و گرسنگی و سرما مانع شد كه پاسخ تو را بدهم، فرمود: اكنون برخیز و به میان اینان برو و ببین چه می كنند و خبر آن را برای من بیاور ! و مواظب باش كار دیگری انجام ندهی تا به نزد من بیایی! (13)
حذیفه گوید: من برخاستم و رسول خدا درباره من دعایی كرد كه در اثر دعای آن حضرت دیگر سرما و ترس از من دور شد، من پیش رفته و از خندق عبور كردم و خود را به میان لشكر دشمن رساندم، دیدم آن باد سهمگین هنگامه ای بر پا كرده، دیگی و آتشی به جای نگذارده، و خیمه و چادری سرپا نمانده، در این میان ابو سفیان را دیدم كه به پا خاست و پیش از آنكه شروع به سخن كند گفت: هر یك از شما نگران باشد كه پهلوی او بیگانه و جاسوسی نباشد!
حذیفه گوید: من برای آنكه شناخته نشوم پیشدستی كرده و دست مردی را كه پهلویم نشسته بود گرفته پرسیدم: تو كیستی؟ گفت: معاویه، آن گاه دست آن دیگری را كه آن طرف نشسته بود گرفتم و پرسیدم: تو كیستی؟ گفت: عمرو بن عاص.
و بدین ترتیب شناخته نشدم، پس ابو سفیان به سخن آمده گفت:
ای گروه قریش به خدا این سرزمین دیگر جای ماندن نیست و اسب و شتری برای ما باقی نگذارده و همگی هلاك شدند، یهود بنی قریظه نیز با ما به مخالفت برخاسته و به ما خیانت كردند، باد و طوفان را هم كه می بینید چه می كند! نه دیگی بر سر بار گذارده و نه آتشی به جای نهاده و نه خیمه و چادری سرپا مانده، اینك آماده حركت به سوی مكه شوید كه من به راه افتادم!
این را گفت و بر شتر خویش سوار شد و از عجله ای كه داشت هنوز زانوی شتر را باز نكرده تازیانه بر او زد و او را از زمین بلند كرد و شتر سه بار به زمین خورد تا اینكه ابو سفیان همان طور كه سوار بود خم شد و زانوی شتر را باز كرد.
حذیفه گوید: در آن وقت من به آسانی می توانستم ابو سفیان را با تیر بزنم و او را از پای در آورم اما چون رسول خدا (ص) سفارش كرده بود كار دیگری انجام نده از این كار صرفنظر كرده و بسرعت خود را به سوی رسول خدا رساندم و آنچه را دیده بودم به اطلاع آن حضرت رساندم .
با رفتن ابو سفیان سران دیگر قبایل نیز هر كدام سوار شده و به افراد خود دستور حركت دادند و هنوز هوا كاملا روشن نشده بود كه دشمن با به جا گذاردن بسیاری از چادرها و اثاث و زندگی، شتاب زده سرزمین مدینه را به سوی مكه ترك كرده بود.
شهدای جنگ خندقجنگ خندق با تمام مشكلاتی كه برای مسلمانان ایجاد كرده بود و فشار و دشواری كه برای آنها داشت با نصرت الهی به سود مسلمانان پایان یافت و احزاب بسرعت به سوی مكه كوچ كردند، و از آن پس نیز چنانكه رسول خدا (ص) خبر داده بود دیگر مشركان نتوانستند لشكری فراهم كرده به جنگ پیغمبر اسلام و پیروان او بیایند.
و در این جنگ همان طور كه پیش از این اشاره شد به خاطر حفر خندق و وجود آن حایل بزرگ، حمله ای كه به صورت عمومی باشد از طرف مشركین صورت نگرفت، جز آنكه چند بار حمله های پراكنده از جانب گروههایی كه توانسته بودند خود را به این طرف خندق برسانند صورت گرفت كه آنها نیز به وسیله مسلمانان دفع می شد.البته گاهی همین حمله ها روی نقشه قبلی و تاكتیكهای جنگی صورت می گرفت و به دنبال آن تیراندازان دشمن نیز به صورت دسته جمعی شروع به تیراندازی می كردند كه در این گونه حمله ها كار بر مسلمانان سخت می شد تا آنجا كه مورخین نوشته اند در پاره ای از روزها مسلمانان حتی فرصت نماز خواندن پیدا نمی كردند و نمازشان قضا می شد و تمام ساعات روز و شب را به دفاع از آنها سرگرم بودند.
در همین حمله و تیراندازیها جمعا شش تن از مسلمانان شهید شدند كه همگی از انصار مدینه و از بزرگان و سرشناسان تیره های مختلف اوس و خزرج به شمار می رفتند.
ابن هشام نام آنها را این گونه ثبت كرده: انس بن اوس و عبد الله بن سهل از تیره بنی عبد الاشهل، طفیل بن نعمان و ثعلبة بن غنمه از بنی جشم، كعب بن زید از بنی النجار و سعد بن معاذ رئیس قبیله اوس كه به وسیله مردی از قریش به نام حبان بن قیس به عرقة بسختی تیر خورد و تیر به رگ اكحل او اصابت كرده، خون بشدت فوران نمود.
سعد كه چنان دید دست خود را روی آن زخم گذارده آن گاه سر را به سوی آسمان بلند كرد و گفت: بار خدایا اگر هنوز جنگ با قریش پایان نیافته و باز هم قرار است مسلمانان به جنگ قریش بروند مرا زنده بدار تا در آن جنگها نیز شركت جویم، زیرا هیچ عملی نزد من محبوبتر از جنگ با آنها نیست، آنها كه پیغمبر تو را تكذیب و آزار كرده و از شهر و دیارش بیرون كردند، و اگر جنگ با قریش پایان یافته این زخم را وسیله شهادت من قرار بده، ولی مرا زنده بدار تا سرنوشت یهود بنی قریظه و سزای خیانت بزرگی را كه به مسلمانان كردند در آنها ببینم و دیدگانم از این بابت روشن شود، آن گاه جانم را بگیر.
دعای سعد به اجابت رسید و خون ایستاد و تا روزی كه بنی قریظه از بین رفتند و به حكم همین سعد بن معاذ مردانشان مقتول و زنان و كودكانشان اسیر گشتند زنده ماند و به دستور رسول خدا (ص) خیمه ای برای او در مسجد زده بودند و در آن خیمه از او پرستاری می كردند و پس از پایان یافتن كار بنی قریظه، جای همان تیر باز شد و خون جاری شد و سبب شهادت او گردید، بشرحی كه ان شاء الله در بخشهای آینده خواهید خواند.
پی نوشتها:1.به كتاب احقاق الحق، ج 6، صص 8 4 مراجعه شود.
2.همان، ج 4، ص .462
3.متن گفتارش این است كه گوید: فاما الخرجة التی خرجها یوم الخندق الی عمرو بن عبدود فانها اجل من أن یقال جلیلة، و اعظم من أن یقال عظیمة...»
4.همان، ص .463
5.سیره حلبیه، ج 2، ص .341
6.دو شیر دلاور بودند كه در تنگنای معركه جنگ به یكدیگر حمله ور شدند، و هر دو همتایی بزرگوار و دلیر بودند.
7.هر دوی آنها در میدان نبرد با نیرنگ و پیكار دل جانها را ربودند.
8.هر دو برای زدن و جنگیدن آماده شدند و هیچ سرگرم كننده ای نتوانست آن دو را باز گرداند .
9.ای علی برو كه تاكنون به كسی مانند او دست نیافته ای و این گفتاری پابرجاست كه می گویم و حرف زور و نابجایی نیست.
10.و انتقام خون او با من است و ای كاش انتقام آن را تا وقتی كه خرد من كامل است می گرفتم .
11.قریش پس از كشته شدن چنین سواری خوار شد و این خواری قریش را نابود خواهد كرد.
12.در روایت راوندی در خرائج این گونه است كه گفت: «اللهم ان تهلك هذه العصابة لم تعبد بعدها فی الارض» [خدایا اگر این گروه نابود شوند دیگر كسی تو را در زمین پرستش نخواهد كرد].
13.ابن هشام نقل می كند كه: روزی مردی از اهل كوفه به حذیفه گفت: راستی شما رسول خدا را دیده و با او مصاحبت داشته اید؟ حذیفه گفت: آری.
مرد كوفی پرسید: رفتار شما با آن حضرت چگونه بود؟ پاسخ داد: تا جایی كه مقدور بود از او فرمانبرداری و اطاعت می كردیم.
مرد كوفی گفت: به خدا اگر ما آن حضرت را دیده بودیم او را بر دوش خود سوار می كردیم و نمی گذاردیم روی زمین راه برود.
حذیفه گفت: ای مرد به خدا ما در جنگ خندق نزد آن حضرت بودیم و چون شب شد آن حضرت مقداری نماز خواند آن گاه متوجه ما شده گفت: كیست كه برود و ببیند اینان چه می كنند و برگردد؟ و هر كس این كار را انجام دهد من از خدا می خواهم تا او را در بهشت رفیق من گرداند.
و از اینكه فرمود: برگردد! معلوم بود كه بر می گردد .
اما سرما و گرسنگی و ترس به حدی شدید و زیاد بود كه حتی یك نفر هم جواب نداد.رسول خدا كه چنان دید مرا به نام صدا زد، و من چاره ای نداشتم جز آنكه پاسخ او را بدهم...و سپس دنباله داستان را نقل كرد.
منبع : پرسمان


دركدام جنگ پیا مبراكرم(ص) می فرماید ضربه امام علی بالاتراست ازعبادت جن وانس؟
