اصل مشترك میان همه شرایع آسمانی، اعتقاد به وجود خدا است. قرآن كریم وجود خدا را امری روشن و بی‏ نیاز از دلیل می‏ داند و هرگونه شك و تردید در این باره را بی‏ مورد تلقی ‏می ‏كند. «أَفِی اللَّهِ شَكٌّ فَاطِرِ السَّماوَاتِ وَالْأَرْضِ؛ آیا در خدا شك است؟! خدایی كه آسمان‏ها و زمین را آفریده.»(ابراهیم،آیه10)
در عین روشن بودن وجود خداوند، قرآن برای كسانی كه می‏ خواهند از طریق تفكر واستدلال، خدا را بشناسند و شك و تردیدهای احتمالی از ذهن خویش بزدایند راه هایی راپیش روی آنان گشوده است:
1. احساس وابستگی و نیازمندی انسان به موجودی برتر كه در شرایط ویژه‏ای خود رانشان می‏دهد و این همان ندای فطرت انسانی است كه او را به سوی مبدأ آفرینش فرا می‏ خواند. «فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّینِ حَنِیفاً فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِی فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْهَا؛ پس روی خود را متوجه آیین خالص پروردگار كن. این فطرتی است كه خدا انسان‏ها را بر آن ‏آفریده است.» (روم،آیه30)
2. دعوت به مطالعه عالم طبیعت و تأمل در شگفتی ‏های آن كه نشانه ‏های وجود خداوند است.«إِنَّ فِی خَلْقِ السَّماوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلاَفِ اللَّیْلِ وَالنَّهَارِ لآیَاتٍ لَأُوْلِی الْأَلْبَابِ؛ مسلماً در آفرینش آسمان‏ها و زمین و آمد و رفت شب و روز نشانه ‏های روشنی برای‏ خردمندان است.» (آل عمران،آیه190)
بعد از اثبات وجود خداوند، بیان این نكته ضروری است كه همه شرایع آسمانی از جمله‏ برترین و كامل‏ ترین آنها یعنی اسلام براساس توحید و یكتاپرستی استوار بوده و بارزترین ‏اصل مشترك در میان آنها اعتقاد به توحید است؛ هر چند در میان پیروان برخی از شرایع انحرافاتی در این عقیده مشترك رخ داده است با این رویكرد مراتب توحید را با استناد به‏ آیات و روایات بیان می ‏كنیم:
نخستین مرتبه توحید، توحید ذاتی است كه دو تفسیر دارد. الف)ذات خداوند یكتا و بی ‏همتاست و برای او مثل و مانندی نیست. ب)ذات خداوند بسیط است و هیچ‏ گونه كثرت و تركیبی در آن راه ندارد.
امیرالمؤمنین علی ‏(علیه السلام) در بیان دو معنای فوق فرموده‏ اند:هُوَ واحِدٌ لَیْسَ لَهُ فِی الاَشْیاءِ یشَبه و اِنَّه عَزَّوَجلَّ اَحَدِی المَعنی‏ لایَنْقَسِمُ فِی وُجُود وَلاوَهم و لاعَقل؛ او یكتا است و برای او در میان موجودات مانندی نمی ‏باشد و او اَحَدی المَعنی، است یعنی نه در خارج و نه در وهم و نه در عقل برای او جزء متصور نمی‏ باشد.(2)
سوره توحید به هر دو مرحله اشاره دارد به قسم نخست با آیه وَلَمْ یَكُنْ لَهُ كُفُواً اَحَد و به ‏قسم دوم با آیه قُلْ هُوَاللَّهُ اَحَد.
دومین مرتبه توحید، توحید در صفات ذاتی خداوند است. ما خدا را واجد همه صفات‏ كمالی می‏دانیم. بنابراین خداوند عالم، قادر، حی، سمیع، بصیر و... است. این صفات از نظر مفهوم با یكدیگر تفاوت دارند و در عین اختلاف در مفهوم در مقام عینیّت، وحدت دارند. حضرت علی (‏علیه السلام) در بیان وحدت صفات حق با ذات وی می ‏فرماید:وَ كَمالُ الاِخْلاصِ لَهُ نَفی الصِفاتِ عَنْه، لِشَهادَةِ كُلِّ صِفَةٍِ اَنَّها غَیْرُ المَوصُوفِ وَ شَهادَةِ كُلِّ مَوصُوفٍ‏اَنَّهُ غَیرُ الصِفَةِ.(3)
سومین مرتبه، توحید در عبادت این است كه جز او را نپرستیم و در برابر غیر او سر تسلیم ‏فرود نیاوریم. قرآن می فرماید:
 «وَاعْبُدْ رَبَّكَ حَتَّی‏ یَأْتِیَكَ الْیَقِینُ؛و پروردگارت را عبادت كن تا یقین(لحظه مرگ) فرا رسد.»(حجر،آیه99)
مرتبه چهارم، توحید در خالقیت و آفریدگاری است. یعنی جز خداوند آفریدگار دیگری ‏وجود ندارد و آنچه لباس هستی می‏ پوشد مخلوق و آفریده اوست. قرآن می‏ فرماید: «قُلِ اللَّهُ خَالِقُ كُلِّ شَیْ‏ءٍ وَهُوَ الْوَاحِدُ الْقَهَّار؛ اوست آفریدگار هر چیز و اوست یگانه غالب.» (رعد،آیه16)
پنجمین مرتبه، توحید در ربوبیت و تدبیر جهان و انسان است. توحید ربوبی دو قلمرو دارد:

 1. تدبیر تكوینی:مراد از تدبیر تكوینی، كارگردانی جهان آفرینش است. بدین معنی كه اداره جهان هستی‏ بسان ایجاد و احداث آن، فعل خداوند است. قرآن هماهنگی نظام حاكم بر آفرینش را دلیل بر یگانگی مدبّر جهان دانسته می‏ فرماید:«لَوْ كَانَ فِیهِمَا آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتَا؛ اگر در آسمان و زمین خدایانی جز اللَّه بود نظام آن دو به تباهی می‏ گرایید.» (انبیاء،آیه22)
2. تدبیر تشریعی:مراد از تدبیر تشریعی آن است كه امور مربوط به شریعت اعم از حكومت و فرمانروایی، تقنین و قانونگذاری، اطاعت و فرمانبرداری و شفاعت و مغفرت گناه همگی در اختیار اوست و هیچ كس بدون اذن او حق تصرف در این امور را ندارد. از این روی توحید در حاكمیت، توحید در تشریع، توحید در اطاعت و... از شاخه ‏های توحید در تدبیر شمرده ‏می‏ شوند. بنابراین اگر پیامبر به عنوان حاكم بر مسلمین برگزیده شد این گزینش به اذن‏ پروردگار بوده است و درست به همین علت می‏ باشد كه اطاعت او مانند اطاعت خدا لازم‏ شمرده شده بلكه عین اطاعت خداست. قرآن می ‏فرماید:«مَن یُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطَاعَ اللّه.» (نساء،آیه80)
ضمناً از آنجا كه تعیین تكلیف از شئون ربوبیت است هیچ كس حق ندارد، به غیر آنچه پروردگار فرمان داده است داوری نماید. قرآن می ‏فرماید:«وَمَن لَمْ یَحْكُم بِمَا أَنْزَلَ اللّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْكَافِرُو.» (مائده،آیه 44)
تذكار این نكته ضروری است كه مقصود از تدبیر، همان اراده جهان و انسان در كلیه شئون ‏و جهات، اعم از دنیا و آخرت از حیث تكوین و تشریع است. بنابراین تدبیر امور بشر در تمام ‏جهات منحصراً از آن خداوند یكتاست. با این رویكرد یك فرد موحد باید خدا را مرجع و مدبر بداند.(4) در مقابل این نگرش كه خداوند را محور جهان هستی قلمداد می‏ كند، نگرش ‏انسان‏ گرایانه می ‏باشد كه به جای آنكه خداوند را در كانون هستی قرار دهد، انسان را محورعالم مطرح می‏ كند و توانایی ‏های انسان را برای یافتن راه خویش در هستی و تسلط بر طبیعت‏ كافی می‏ شمرد. انسان متجدد و غربی تحت تأثیر اومانیسم همه چیز را با مقادیر و موازین ‏انسانی سنجید و از همه امور تقدس‏زدایی كرد. اسلام این دیدگاه را نفی می‏ كند و جدا ساختن‏ زندگی انسان را از آموزه های قدسی نمی‏ پذیرد و نشاندن او را بر جایگاه خداوند برنمی ‏تابد. از این جهت است كه اسلام به تفكر خدا محور اصالت می‏ دهد و انسانی را صاحب كرامت‏ می‏ داند كه تکلیف ‏گراست. بپذیریم كه كوشیدن برای طرد و نفی تعالیم وحیانی و بها دادن‏ بی‏ حد و حصر به منزلت انسان به غرور و سركشی و خودخواهی ‏های فردی و زوال اخلاق وفضیلت‏ های اجتماعی می‏ انجامد، و انسان را به تباهی و نابودی می‏ كشاند. انسان دینی‏ سعادت خود را در این می جوید كه به غیر خدا دل نبندد و خدا را مالك هر چیزی بداند.
تأملی كوتاه در ویژگی ‏های حیات فردی و جمعی انسان‏ های پیرامون خویش، ما رابه این حقیقت رهنمون می ‏گردد كه میان زندگی انسان خداباور و حیات ملحدانه تفاوت‏های‏ بنیادین وجود دارد. این همه از آن رو است كه اعتقاد آدمی به خدا و اوصاف او و رابطه انسان‏با خداوند تأثیری ژرف در شئون گوناگون حیات او دارد. شناخت انسان از پروردگار خویش ‏در انگیزه‏ ها و اهداف، آمال و آرزوها و رفتار او مؤثر می ‏افتد و سمت و سوی خاصی به‏ حیات او می‏ دهد. بدین‏ سان آدمی در پرتو ایمان به خداوند می‏ كوشد رفتار و سلوكش را بر پایه آموزه ‏های وحیانی هدفمند سازد و هویت دینی را پی‏ریزی نماید. هویت دینی پس از تحكیم ارتباط آدمی با خداوند متعال و پذیرفتن حاكمیت الهی در وجود انسان پدید می ‏آید و بر آن اساس است كه رفتارهای فردی و اجتماعی آدمی شكل می‏گیرد. از نگرش‏های انسان‏ خداباور آن است كه خداوند را محور هستی قرار داده و ذات باری را مبدأ وقوع افعال‏ می‏ داند. بر این اساس آفریدن، روزی دادن، تدبیر جهان هستی، بخشایش، هدایت و... در زمره افعال الهی قرار می‏ گیرند. در این نگرش توحیدی تنها مؤثر حقیقی و مستقل در عالم ‏ذات مقدس خداوند است و جز او هیچ موجود دیگری فاعلیّت تامّ و مستقل ندارد. این‏ نگرش از یك سو چهره خاص از عالم به تصویر می‏ كشد و جهان ‏شناسی ویژه‏ ای را الزام ‏می‏ نماید. در این جهان‏شناسی تمام تحولات عالم از حركات سماوی كهكشان‏ های‏ دور دست تا جنبش خردترین ذرات هسته ای، همگی تحت سیطره اراده الهی و با اذن و مشیت خداوند رخ می‏ دهد. افزون بر این، رهاوردِ این نگرش توحیدی، ترسیم‏ گر الگوی ‏خاصی برای رابطه آدمی با خدای خویش است، چرا كه انسانی كه این باور توحیدی را پیدا كند همواره بر خدا توكل می ‏كند و از او یاری می‏ جوید و تحقق هیچ امری را در صورتی كه‏ خداوند بخواهد محال نمی ‏داند.
قرآن كه زبان اسلام است محوریّت خداوند را در نظام هستی در ابعاد گوناگون و در آیاتی ‏بیان نموده است كه به بعضی از آنها اشاره می‏ شود.
در بعضی از آیات همه اشیاء را آفریده خداوند مطرح می‏ نماید:«قُلِ اللَّهُ خَالِقُ كُلِّ شَیْ‏ءٍ؛ ای پیامبر بگو خدا آفریننده هر چیزی است.» (رعد،آیه16)
در بعضی از آیات دیگر به این نكته اشاره دارد كه آفرینندگی سایر موجودات، مستقل از مشیت و اراده خداوند نمی ‏باشد. برای نمونه در مورد معجزات حضرت عیسی‏ (علیه السلام) می‏ فرماید:«وَإِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِّینِ كَهَیْئَةِ الطَّیْرِ بِإِذْنِی فَتَنفُخُ فِیهَا فَتَكُونَ طَیْراً بِإِذْنِی؛ و آنگاه كه به اذن من از گِل به شكل پرنده می‏ ساختی، پس در آن می ‏دمیدی و به اذن من ‏پرنده‏ ای می‏ شد.(مائده،آیه110)
در بعضی دیگر از آیات الهی انقطاع الی اللَّه و تكیه بر ذات پاك او در همه چیز و در هر زمان‏ را یاد آور شده است.
«الَّذِینَ إِذَا أَصَابَتْهُمْ مُصِیبَةٌ قَالُوا إِنَّا لِلّهِ وإِنّا إِلَیهِ رَاجِعُونَ؛ کسانی كه هرگاه مصیبتی به آنها می ‏رسد می‏ گویند: ما از آن خدا هستیم و به سوی او بازمی‏ گردیم.» (بقره،آیه156)
توجه به این واقعیت كه همه از او هستیم این درس را به ما می ‏دهد كه از زوال نعمت‏ها هرگز ناراحت نشویم؛ زیرا همه این مواهب بلكه خود ما تعلق به او داریم. یك روز می‏ بخشد و روز دیگر مصلحت می‏ بیند و از ما می‏ گیرد و هر دو صلاح ماست. هم چنین این واقعیت كه‏ ما همه به سوی او باز می‏ گردیم به ما اعلام می‏ كند كه این جا سرای جاودان نمی‏ باشد. زوال ‏نعمت‏ها و كمبود مواهب و یا كثرت و فور آنها همه زودگذر است و همه این‏ها وسیله‏ ای‏ است برای پیمودن مراحل تكامل.(5)
در برخی دیگر از آیات الهی، خداوند پروردگار همه هستی معرفی شده است. صفت رب‏ العالمین در قرآن ده ها بار در مورد خداوند به كار رفته است و حاكی از این واقعیت می‏ باشد كه تمام موجودات جهان تحت تدبیر و پرورش او قرار دارند. در پاره‏ ای از آیات بر عمومیّت‏ ربوبیّت خداوند تصریح شده است.«قُلْ أَغَیْرَ اللّهِ أَبْغِی رَبّاً وَهُوَ رَبُّ كُلِّ شَیْ‏ءٍ؛ بگو آیا جز خدا پروردگاری بجویم؟ با این كه او پروردگار هر چیزی است.»(انعام،آیه164) كسی كه این نگرش توحیدی را باور كند، اراده و مشیت خداوند را در همه جا حاضر می ‏بیند و در هر پدیده و حادثه‏ ای اثری از فاعلیت او را می ‏بیند. جهان با همه گستردگی وعظمتش و با همه رنگارنگی و تنوعش تبلور حاكمیت یك اراده واحد است و همه تحولات ‏و دگرگونی‏ها از مبدأ ثابت و یكتایی سرچشمه می ‏گیرد:«لاحَولَ وَ لاقُوَةَ اِلّا بِاللَّه.»

جمع ‏بندی و نتیجه ‏گیری‏
- میان زندگی انسان خداباور و كسی كه اعتقادی ندارد تفاوت‏ های بنیادین وجود دارد.
- شناخت انسان از پروردگارش سمت و سوی خاصی به حیات او می ‏دهد.
- در نگرش توحیدی تنها مؤثر حقیقی و مستقل در عالم خداوند است.
- قرآن محوریت خداوند را در نظام هستی در آیات پرشماری بیان نموده است.
- نظام هستی با همه گستردگی خود تحت تبلور حاكمیت یك اراده واحد است و همه‏ تحولات از مبدأ واحد سرچشمه می‏ گیرد.
------------------------------------------------
پی نوشت ها:
1) انعام، آیه 104. محقّقا بینایی ها و دلایل روشنی از جانب پروردگارتان برای شما آمد؛ كسی كه به وسیله آن، حق‏ را ببیند، به سود خود او است، و كسی كه از دیدن آن چشم بپوشد به زیان خودش می ‏باشد، و من نگاهبان شما نیستم و شما را بر قبول ایمان مجبور نمی‏ كنم.
2) توحید، صدوق، ص 84، حدیث 3.
3) نهج ‏البلاغه، خطبه 1.
4) منشور عقاید امامیه، جعفر سبحانی، ص 49.
5) تفسیر نمونه، استاد مكارم شیرازی، ج 1، ص 527.
منبع:سراج نت


ما خدا را واجد همه صفات‏ كمالی می‏ دانیم. بنابراین خداوند عالم، قادر، حی، سمیع، بصیر و... است. این صفات از نظر مفهوم با یكدیگر تفاوت دارند و در عین اختلاف در مفهوم در مقام عینیّت، وحدت دارند.