


بدن برزخی بسیارى از حقایق هستى و خصوصاً حقایقى كه در ماوراء جهان طبیعت وجود دارد، براى ما مجهول است. البته این ندانستن، بیشتر در كم و كیف و چگونگى آن حقایق است؛ ولى اصل آن حقایق را عقل و وحى در جاى خود اثبات كرده‏اند و ما نسبت به آن آگاهى داریم. البته علم ما به كنه و ماهیت آن حقایق بسیار محدود است؛ مگر براى عده كمى كه با سلوك عملى در همین دنیا به آن عوالم راه یافته باشند و علم اجمالى آنها به علم تفصیلى تبدیل شده باشد. از این رو، سنخیت و چگونگى بدن‏هاى برزخى براى ما به صورت كامل و دقیق روشن نیست؛ ولى در عین حال از مجموعه آیات و روایات و تحلیل‏هاى عقلى مى‏توان دورنمایى از كم و كیف بدن برزخى را تصویر كرد. قبل از تفسیر اجمالى مطلب، توجه به دو مطلب ضرورى است: 1 . در تمام عوالم هستى (عالم مادى، برزخ و قیامت) انسان داراى بدن است و در هیچ عالمى بى‏بدن نیست؛ به دلیل این كه روح حقیقتى است عین تعلق به بدن و در متن و ذات روح، تعلق به بدن خوابیده است. از این رو، ممكن نیست كه روح باشد و بدنى در كار نباشد. پس اگر انسان در عالم طبیعت، برزخ و قیامت، داراى روح است -كه هست- واجد بدن نیز خواهد بود. 2 - هر یك از عوالم هستى داراى نظام، احكام، آثار و قوانین مخصوص به خود است؛ یعنى، در عالم طبیعت قوانینى حاكم است غیر از سننى كه بر عالم برزخ حكم‏فرماست؛ و در عالم برزخ نظامى وجود دارد كه در عالم قیامت وجود ندارد و در عالم قیامت، آثارى است كه در دو عالم برزخ و ماده نیست. از این رو، بدنى كه در عالم طبیعت است هم سنخ با قوانین حاكم بر این دنیا است؛ و این بدن غیر از بدن برزخى است. بدن برزخى، هم سنخ با احكام و آثار عالم برزخ است. هم‏چنین بدن در قیامت غیر از بدن برزخى و بدن مادى است و بدنى است كه هم سنخ با سنن ویژه عالم قیامت و آماده پذیرش آن قوانین مخصوص است. مثلاً بدن قیامتى، بدنى است كه در عین سوختن مدام، از بین نمى‏رود؛ یا مثلاً بدن قیامتى یك فرد بهشتى، به صورتى است كه در عین خوردن و آشامیدن، نیازى به تخلیه مواد تغذیه شده از بدن ندارد؛ و بدن طورى ساخته شده است كه نیازمند چنین امرى نیست. بنابراین نباید تصور كرد كه بدن مادى، برزخى و قیامتى یكسان هستند. 3 - در جاى خود مستدل شده است كه عالم تجرد و قیامت، عالم بالاتر و نزدیك‏تر به مبدأ متعال است و از این رو موجودات آن از مراتب وجودى بالاتر و كامل‏ترى برخوردارند. قبل از آن (یعنى در مرتبه فروتر) عالم مثال و برزخ است كه مترتب بر عالم تجرد و متأخر از آن است. عالم آخر، عالم جسم و جسمانیات و یا نظام مادى است كه دورترین عالم از مبدأ متعال است. از این رو، موجودات آن نیز از مراتب ضعیف‏تر و ناقص‏ترى برخوردارند. بنابراین، موجودات عالم برزخ از موجودات عالم مادى، كامل‏تر؛ ولى نسبت به موجودات عالم قیامت و تجرّد ناقص‏ترند. براى اطلاع تفصیلى از سه نكته فوق نگا: استاد محمد شجاعى، معاد یا بازگشت به سوى خدا، ج اول، صص 141 - 128 و 226 - 212. با دقت در مطالب پیشین، مشخص مى‏شود كه: اولاً، بدن برزخى غیر از بدن مادى و غیر از بدن قیامتى است. ثانیاً، بدن برزخى متناسب با احكام و آثار و قوانین عالم برزخ است. ثالثاً، بدن برزخى از بدن مادى كامل‏تر و بالاتر و از بدن قیامتى ناقص‏تر و پایین‏تر مى‏باشد. بنابراین، بدن برزخى از آن جا كه از بدن مادى بالاتر است، از سنخ ماده و جسم طبیعى نیست كه احكام ماده بر آن غالب باشد. ولى از آن جا كه از بدن قیامتى پایین‏تر است، واجد برخى لوازم ماده چون، شكل، اندازه و مقدار مى‏باشد. روایات نیز به صراحت بیانگر این حقیقتند كه بدن برزخى شبیه بدن دنیوى است. امام صادق(ع) مى‏فرماید: «ارواح مؤمنان (در برزخ) در بدن‏هایى شبیه بدن‏هاى دنیوى آنان است» بحارالانوار، ج 6، ص 268، روایت 119. و در جمله‏اى دیگر مى‏فرماید: «ارواح انسان‏ها (در برزخ) به صورت جسدهاى دنیوى‏اند» همان، ص 269، روایت 121. امّا هر چند بدن برزخى بالاتر و كامل‏تر از بدن مادى است، در عین حال، از بدن قیامتى ناقص‏تر است. امام صادق(ع) فرمودند: «بدن‏هایى شبیه بدن‏هاى دنیوى» یا «در صورت جسدهاى دنیوى» كه بیانگر شباهت، است نه یكسان بودن. شبیه آن است چون شكل، مقدار و اندازه دارد، و هر فرد مرده‏اى، مرده دیگر را در این قالب مشاهده كرده، او را مى‏شناسد؛ چنان كه در خواب، آدمى صورت خود را به شكل دنیوى با دیگران در سرور یا رنج مى‏بیند. اما عین شكل دنیوى خود نیست؛ چون مى‏تواند بدون وسایل و ابزار مادى مثلاً مسافت طولانى را سیر كند و با اراده‏اى خود را در جاى دیگر قرار دهد چنان كه در خواب، آدمى بدون استفاده از ابزار مادى سیر و سفرها مى‏كند. به همین جهت، در بسیارى از روایات خواب را نشان خوبى براى عالم برزخ و بدن برزخى دانسته‏اند. در این باب نگا: استاد محمد شجاعى، خواب و نشان‏هاى آن، صص 62 - 58. پس بدن برزخى، نه مادى محض است مانند بدن دنیوى؛ نه غیر مادى محض است مانند بدن قیامتى؛ بلكه بدنى است كه در قالب جسم طبیعى دنیوى نمى‏باشد؛ و در عین حال، برخى از آثار جسم طبیعى چون شكل و اندازه و مقدار را دارد.منبع:پرسمان

در عین حال، از بدن قیامتى ناقص‏تر است. امام صادق(ع) فرمودند: «بدن‏هایى شبیه بدن‏هاى دنیوى» یا «در صورت جسدهاى دنیوى» كه بیانگر شباهت، است نه یكسان بودن. شبیه آن است چون شكل، مقدار و اندازه دارد، و هر فرد مرده‏اى، مرده دیگر را در این قالب مشاهده كرده، او را مى‏شناسد؛ چنان كه در خواب، آدمى صورت خود را به شكل دنیوى با دیگران در سرور یا رنج مى‏بیند. اما عین شكل دنیوى خود نیست؛ چون مى‏تواند بدون وسایل و ابزار مادى مثلاً مسافت طولانى را سیر كند و با اراده‏اى خود را در جاى دیگر قرار دهد چنان كه در خواب، آدمى بدون استفاده از ابزار مادى سیر و سفرها مى‏كند. به همین جهت، در بسیارى از روایات خواب را نشان خوبى براى عالم برزخ و بدن برزخى دانسته‏اند.