 کتابهای مستقلّی نیز در این باب نگارش یافته است که برای کسب آگاهی بیشتر می توانید به آنها مراجعه فرمایید. در این جا تنها به تعاریف خیر و شرّ و طرح معروفترین دیدگاهها پرداخته می شود. در این نامه دو مقاله خدمت حضرت عالی عرضه می شود که اوّلی بیشتر جنبه ی نقل قول دارد ؛ امّا در مقاله ی دوم سعی بر آن شده که نظرات مشهور در این باب ، باهم جمع شده و نظری واحد و جامع ارائه گردد.
مـــــــــــــــقالـه ی اوّل
ـــ تعاریف خیر و شرّ به نقل از « شرح المصطلحات الفلسفیة، ص: 164»
« الأفعال الإرادیّة الّتی تنفع فی بلوغ السّعادة هی الأفعال الجمیلة.و الأفعال الّتی تعوّق عن السّعادة هی الشّرور و هی الأفعال القبیحة.
افعال ارادی که در رسیدن به سعادت مفیدند افعال زیبایی هستند ؛ و افعالی که انسان را از رسیدن به سعادت باز می دارند افعال قبیحه و شرور هستند.» (آراء أهل المدینة الفاضلة/ 53)
« الخیر بالحقیقة هو كمال الوجود. و هو واجب الوجود. و الشّرّ عدم ذلك الكمال. ـــــــ خیر در حقیقت عبارت است از کمال وجود و کمال وجود ، همان واجب الوجود است ؛ و شرّ نبود این کمال است.» (رسائل الفارابی، كتاب التّعلیقات/ 11)
« كلّ ما عاق عن السّعادة بوجه ما فهو الشّرّ على الإطلاق.
شرّ هر آن چیزی است که به وجهی باز می دارد از سعادت.» (رسائل الفارابی ، السّیاسات المدنیّة/ 42)
« النّقص فی الكمال یسمّى شرّا ، لیس الشّرّ سوى عدم الخیر و التّمام و الكمال.
نقص در کمال را شرّ گویند ؛ شرّ چیزی جز عدم خیر و تمامیّت و کمال نیست.» (رسائل اخوان الصّفاء 3/ 463)
« كلّ شی‏ء نهى عنه (النّاموس) أو زجر عنه یسمّى ذلك شرّا.
هر چیزی که ناموس(قانون) از آن نهی کند یا منع نماید آن را شرّ گویند»(نفس المصدر 3/ 480)
« هو ما یهرب منه لأجل ذاته.
شرّ آن چیزی است که از آن فرار می کنند به خاطر ذاتش »(المقابسات/ 361)
« یدلّ فی كلّ شی‏ء بوجه ما على عدم الكمال الّذی له.
شرّ آن چیزی است که در هر چیزی به وجهی دلالت بر عدم کمال می کند ، آن کمالی که برای آن چیز است.»(إلهیّات الشّفاء/ 306)
« إنّ الشّرّ یقال على وجوه: فیقال شرّ لمثل النّقص الّذی هو الجهل و الضّعف و التّشویه فی‏الخلقة. و یقال: شرّ، لما هو مثل: الألم و الغمّ الّذی یكون إدراك ما بسبب، لا فقد سبب فقط.
گفته شده که شرّ دارای وجوهی است : پس گاه شرّ گفته می شود به اموری که از سنخ نقصند مثل جهل و ضعف و ناقص الخلقه بودن ؛ و گاه شرّ گفته می شود به اموری مثل درد و غم که ادراک چیزی هستند که از سنخ سبب هستند نه از سنخ نبود سبب.»( إلهیّات الشّفاء / 415)
« الشّرّ لا ذات له، بل هو إمّا عدم جوهر و إمّا عدم صلاح حال لجوهر.
شرّ دارای ذات نیست بلکه آن یا عدم جوهر(ذات) است یا عدم صلاح حال جوهر.»(المبدأ و المعاد لابن سینا/ 10)
« عبارة عن الهلاك و النّقصان.
شرّ عبارت است از هلاک و نقصان.» (مقاصد الفلاسفة/ 229)
« [شرّ]چیزى نیست موجود ، بلكه یا عدم چیزى است و یا عدم كمال چیزى.»(مجموعه مصنّفات شیخ اشراق 3/ 60)
« الخیر هو كمال یحصل للشّی‏ء ، و الشّرّ هو فقدان ذلك الكمال.
خیر کمالی است که حاصل شیء می شود و شرّ فقدان آن کمال است.»(إیضاح المقاصد من حكمة عین القواعد/ 19)
« هو الألم و ما یكون وسیلة إلیه (عند المشهور).
شرّ در نزد مشهور همان درد است و هر آنچه که موجب درد شود [اعمّ از درد حسّی ، خیالی و عقلی ] ــ »(حاشیة المحاكمات / 457)
« إنّ الخیر بالذّات هو ما یؤثره كلّ واحد یبتهج به و یشتاقه. و هو الوجود بالحقیقة، و الشّرّ ما یقابله.
خیر بالذّات آن است که بر هر که اثر کند انبساط وجودی یافته مشتاق آن می شود ؛ و آن در حقیقت وجود است ؛ و شرّ در مقابل آن است.»(تعلیقة على الشّفاء لصدر الدّین/ 16)
« هو فقد ذات الشّی‏ء أو فقد كمال من الكمالات الّتی یخصّه من حیث هو ذلك الشّی‏ء بعینه.
شرّ یا فقدان ذات یک چیز است یا فقدان کمالی از کمالات آن چیز است ؛ کمالی که آن چیز فی حدّ نفسه لایق آن است»(الحكمة المتعالیة 3/ 58)
« هو عدم ذات أو عدم كمال لها.
شرّ یا عدم ذات است یا عدم کمال ذات(الحكمة المتعالیة 3/ 70)
« عبارت است از فقدان ذات یا فقدان كمالى از كمالات لایقه به آن ذات. » (لمعات الالهیّة/ 407)
«الشر اعدام و كم قد ضل من
یقول بالیزدان ثم الاهرمن.
شرّ عدم است و چه گمراه است آنکه قائل به یزدان و اهریمن است.»(منظومه ، حاجی سبزواری ، ج3 ، 528)
اینها پاره ای از تعاریف فلاسفه اسلامی از خیر و شرّ بود که کتاب شرح المصطلحات الفلسفیة ذکر نموده است ؛ که لب لبان همه یا اکثر آنها این است که: خیر مساوی و مساق با وجود یا کمال وجود یک چیز ، و شرّ مساوی و مساوق با عدم ذات یک چیای کسب آگاهی بیشتر می توانید به آنها مراجعه فرمایید. در این جا تنها به تعاریف خیر و شرّ و طرح معروفترین دیدگاهها پرداخته می شود. در این نامه دو مقاله خدمت حضرت عالی عرضه می شود که اوّلی بیشتر جنبه ی نقل قول دارد ؛ امّا در مقاله ی دوم سعی بر آن شده که نظرات مشهور در این باب ، باهم جمع شده و نظری واحد و جامع ارائه گردد.
مـــــــــــــــقالـه ی اوّل
ـــ تعاریف خیر و شرّ به نقل از « شرح المصطلحات الفلسفیة، ص: 164»
« الأفعال الإرادیّة الّتی تنفع فی بلوغ السّعادة هی الأفعال الجمیلة.و الأفعال الّتی تعوّق عن السّعادة هی الشّرور و هی الأفعال القبیحة.
افعال ارادی که در رسیدن به سعادت مفیدند افعال زیبایی هستند ؛ و افعالی که انسان را از رسیدن به سعادت باز می دارند افعال قبیحه و شرور هستند.» (آراء أهل المدینة الفاضلة/ 53)
« الخیر بالحقیقة هو كمال الوجود. و هو واجب الوجود. و الشّرّ عدم ذلك الكمال. ـــــــ خیر در حقیقت عبارت است از کمال وجود و کمال وجود ، همان واجب الوجود است ؛ و شرّ نبود این کمال است.» (رسائل الفارابی، كتاب التّعلیقات/ 11)
« كلّ ما عاق عن السّعادة بوجه ما فهو الشّرّ على الإطلاق.
شرّ هر آن چیزی است که به وجهی باز می دارد از سعادت.» (رسائل الفارابی ، السّیاسات المدنیّة/ 42)
« النّقص فی الكمال یسمّى شرّا ، لیس الشّرّ سوى عدم الخیر و التّمام و الكمال.
نقص در کمال را شرّ گویند ؛ شرّ چیزی جز عدم خیر و تمامیّت و کمال نیست.» (رسائل اخوان الصّفاء 3/ 463)
« كلّ شی‏ء نهى عنه (النّاموس) أو زجر عنه یسمّى ذلك شرّا.
هر چیزی که ناموس(قانون) از آن نهی کند یا منع نماید آن را شرّ گویند»(نفس المصدر 3/ 480)
« هو ما یهرب منه لأجل ذاته.
شرّ آن چیزی است که از آن فرار می کنند به خاطر ذاتش »(المقابسات/ 361)
« یدلّ فی كلّ شی‏ء بوجه ما على عدم الكمال الّذی له.
شرّ آن چیزی است که در هر چیزی به وجهی دلالت بر عدم کمال می کند ، آن کمالی که برای آن چیز است.»(إلهیّات الشّفاء/ 306)
« إنّ الشّرّ یقال على وجوه: فیقال شرّ لمثل النّقص الّذی هو الجهل و الضّعف و التّشویه فی‏الخلقة. و یقال: شرّ، لما هو مثل: الألم و الغمّ الّذی یكون إدراك ما بسبب، لا فقد سبب فقط.
گفته شده که شرّ دارای وجوهی است : پس گاه شرّ گفته می شود به اموری که از سنخ نقصند مثل جهل و ضعف و ناقص الخلقه بودن ؛ و گاه شرّ گفته می شود به اموری مثل درد و غم که ادراک چیزی هستند که از سنخ سبب هستند نه از سنخ نبود سبب.»( إلهیّات الشّفاء / 415)
« الشّرّ لا ذات له، بل هو إمّا عدم جوهر و إمّا عدم صلاح حال لجوهر.
شرّ دارای ذات نیست بلکه آن یا عدم جوهر(ذات) است یا عدم صلاح حال جوهر.»(المبدأ و المعاد لابن سینا/ 10)
« عبارة عن الهلاك و النّقصان.
شرّ عبارت است از هلاک و نقصان.» (مقاصد الفلاسفة/ 229)
« [شرّ]چیزى نیست موجود ، بلكه یا عدم چیزى است و یا عدم كمال چیزى.»(مجموعه مصنّفات شیخ اشراق 3/ 60)
« الخیر هو كمال یحصل للشّی‏ء ، و الشّرّ هو فقدان ذلك الكمال.
خیر کمالی است که حاصل شیء می شود و شرّ فقدان آن کمال است.»(إیضاح المقاصد من حكمة عین القواعد/ 19)
« هو الألم و ما یكون وسیلة إلیه (عند المشهور).
شرّ در نزد مشهور همان درد است و هر آنچه که موجب درد شود [اعمّ از درد حسّی ، خیالی و عقلی ] ــ »(حاشیة المحاكمات / 457)
« إنّ الخیر بالذّات هو ما یؤثره كلّ واحد یبتهج به و یشتاقه. و هو الوجود بالحقیقة، و الشّرّ ما یقابله.
خیر بالذّات آن است که بر هر که اثر کند انبساط وجودی یافته مشتاق آن می شود ؛ و آن در حقیقت وجود است ؛ و شرّ در مقابل آن است.»(تعلیقة على الشّفاء لصدر الدّین/ 16)
« هو فقد ذات الشّی‏ء أو فقد كمال من الكمالات الّتی یخصّه من حیث هو ذلك الشّی‏ء بعینه.
شرّ یا فقدان ذات یک چیز است یا فقدان کمالی از کمالات آن چیز است ؛ کمالی که آن چیز فی حدّ نفسه لایق آن است»(الحكمة المتعالیة 3/ 58)
« هو عدم ذات أو عدم كمال لها.
شرّ یا عدم ذات است یا عدم کمال ذات(الحكمة المتعالیة 3/ 70)
« عبارت است از فقدان ذات یا فقدان كمالى از كمالات لایقه به آن ذات. » (لمعات الالهیّة/ 407)
«الشر اعدام و كم قد ضل من
یقول بالیزدان ثم الاهرمن.
شرّ عدم است و چه گمراه است آنکه قائل به یزدان و اهریمن است.»(منظومه ، حاجی سبزواری ، ج3 ، 528)
اینها پاره ای از تعاریف فلاسفه اسلامی از خیر و شرّ بود که کتاب شرح المصطلحات الفلسفیة ذکر نموده است ؛ که لب لبان همه یا اکثر آنها این است که: خیر مساوی و مساق با وجود یا کمال وجود یک چیز ، و شرّ مساوی و مساوق با عدم ذات یک چیز یا عدم کمال ذات آن است. همچنین هر آن چیزی که باعث معدوم شدن ذات یا کمال ذات می شود نیز بالعرض شرّ نامیده می شود مثل زلزله که موجب مرگ و نقص عضو امثال آنها می شود. کما اینکه گاه آثار ناشی از نقص و عدم را نیز شرّ می نامند مثل درد که اثر عدم صحّت است.

نظر علامه طباطبایی درباره خیر و شرّ:
به نظر شریف علامه طباطبایی اصل معنای خیر ، انتخاب است. انسان وقتی دو شیء را با هم مقایسه کرده یکی را بر دیگری ترجیح داده ، انتخاب می کند ، آن را نسبت به شیء دیگر که ترجیح نداده خیر می نامد. بر این اساس معنی آیه شریفه « قُلْ ما عِنْدَ اللَّهِ خَیْرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَ مِنَ التِّجارَة» چنین خواهد بود:« بگو: آنچه نزد خداست سزاوارتر است به انتخاب از لهو و تجارت.» و چون خداوند متعال مطلوب همه موجودات بوده بازگشت همه به سوی اوست لذا او خیر مطلق بوده همه خیرها منحصر به او و از اوست.
امّا شرّ چیزی نیست جز عدم خیر . هر خیری امر وجودی بوده به ایتاء خداوند متعال است و شرّ عدم ایتاء خیر است از جانب خداوند متعال لکن منع خیر از جانب او از روی ظلم نبوده تابع مصالح عامّ نظام است.(ر.ک:المیزان ، زیل آیه 26 آل عمران)
اجزاء عالم صنع نسبت به هم دارای ربط وجودی هستند ؛ و آنچه عالم را عالم کرده است اختلاف این اجزاء باهمدیگر است و الّا همه اشیاء یک شیء واحد می شدند و دیگر عالمی تحقق نمی یافت. و لازمه این اختلاف و ربط وجودی و نسبت بین اجزاء ظهور تنافی و تضاد و کمال و نقص و وجدان و فقدان و نیل و حرمان است. و خیر و شرّ در موجودات از همین امور انتزاع می شوند. لذا اگر این امور نبودند خیر و شرّی هم نبود.(ر.ک:المیزان ، ج 8 ،ص38)
ـــ بحثى فلسفى از علامه طباطبایی
(در بیان اینكه شرور اعدام بوده بالعرض داخل در قضاى الهى هستند)
« حكما گفته‏اند كه شرور بالعرض داخل در قضاى الهى هستند، و در بیان آن چنین گفته‏اند:
از افلاطون نقل شده كه گفته است: شر عدم است و این دعوى خود را با چند مثل توضیح داده و گفته است: مثلا یكى از شرها آدم‏كشى است و حال آنكه مى‏بینیم آدم‏كشى كار قاتل نیست تا بگوئیم شرى ایجاد كرد آنچه كار قاتل است این است كه بتواند دست خود را بلند و پائین كند، و كار جرأت و شجاعت او هم نیست، و همچنین كار شمشیر و تیزى آن هم نیست زیرا همه اینها در جاى خود خوب و كمال و خیرند، و نیز از ناحیه قبول پاره شدن رگها و گوشتها هم به وسیله شمشیر نیست، زیرا كمال بدن مقتول این است كه نرم باشد، پس باقى نمى‏ماند براى شر مگر مساله بى جان شدن مقتول و بطلان حیات او كه آن هم امرى است عدمى، و همچنین هر شر دیگرى كه به این طریق تجزیه و تحلیل كنیم خواهیم دید شر بودنش از یك امر عدمى است، نه امور وجودى.
چیزى كه باید دانست این است كه شرورى كه در عالم به چشم مى‏خورد از آنجایى كه با حوادث موجود در این عالم ارتباط دارند، و با آنها پیچیده و در هم هستند از این رو عدمهاى مطلق نیستند بلكه عدمهاى نسبى‏اند كه خود بهره‏اى از وجود و واقعیت را دارند مانند انواع فقدانها و نقص‏ها و مرگ و فسادهایى كه در داخل و خارج نظام عالمى پدید مى‏آید كه همه اینها اعدامى نسبى بوده و مساسى با قضاى الهى- كه حاكم در عالم است- دارند، البته داخل در قضاى الهى نیستند نه بالعرض نه بالذات.
توضیح اینكه آنچه ما از عدم در ذهن خود تصور مى‏كنیم یا عدم مطلق است كه همان نقیض و نقطه مقابل وجود مطلق است. و یا عدم مضاف و منسوب به ملكه است، كه عبارت است از عدم كمال وجودى كه جا دارد آن كمال را داشته باشد مانند نابینایى كه عبارت است از عدم بصر از كسى كه جا داشت بصر داشته باشد و لذا به دیوار نمى‏گوئیم نابینا.
قسم اول هم چند جور تصور مى‏شود یكى اینكه عدم را به ماهیت چیزى بزنیم نه به وجود آن، مثل اینكه عدم زید را تصور كنیم، و خود آن را معدوم فرض كنیم، نه او را بعد از آنكه موجود بود، این قسم صرف یك تصور عقلى است كه هیچ شرى در آن متصور نیست، چون موضوع را كه مشترك میان بود و نبود باشد تصور نكرده‏ایم تا نبودش شرى باشد.
بله ممكن است انسان عدم چیزى را مقید به آن چیز كند مثلا عدم زید موجود را تصور كند، و او را بعد از آنكه موجود شده معدوم فرض نماید چنین عدمى شر هست و لیكن این قسم عدم همان عدم ملكه‏اى است كه توضیحش خواهد آمد.
تصور دوم اینكه عدم چیزى را بالنسبه به چیز دیگرى اعتبار كنیم مانند نبود وجود واجبى براى موجودات امكانى، و نبود وجود انسانیت مثلا براى ماهیت دیگرى مانند اسب، و یا نداشتن نبات وجود حیوان و نداشتن گاو وجود اسب را كه این قسم عدم از لوازم ماهیات است، و امرى است اعتبارى نه مجعول و محقق.
قسم دوم از عدم همان عدم ملكه‏اى است كه در بالا بدان اشاره شد و آن عبارت است از فقدان و نبود كمال براى چیزى كه شان آن، داشتن آن كمال است، نظیر انواع فسادها و نواقص و عیبها و آفات و امراض و دردها و ناگواریهایى كه عارض بر چیزى مى‏شود كه شان آن نداشتن این نواقص و داشتن كمال مقابل آن است.
این قسم از عدم شر است، و در امور مادى پیدا مى‏شود، و منشا آن هم قصورى است كه در استعدادهاى مادیات است كه البته این قصور در همه به یك پایه نیست، بلكه مراتب مختلفى دارد، منظور این است كه منشا اینگونه عدم‏ها كه شرند منبع قبض وجود یعنى ذات بارى تعالى نیست، و نمى‏شود آنها را به ساحت او نسبت داد چون علت عدم چیزى است مانند خود آن عدم، هم چنان كه علت وجود وجودى دیگر است، نه عدم.پس آن چیزى كه در اینگونه امور توأم با شر مورد تعلق كلمه ایجاد اراده الهى قرار مى‏گیرد و قضاى الهى هم بالذات شامل آن مى‏شود، آن مقدارى است كه وجود به خود گرفته، و به عبارت دیگر استعداد و قابلیت گرفتن وجود را داشته، و همان است كه مى‏توان گفت خدا خلق كرده، اراده الهى ایجادش نموده و قضاى الهى بر آن رانده شده.
و اما عدمهایى كه همراه آن است مستند به خدا نیست، بلكه مستند به نداشتن قابلیت بیشتر خود او و قصور استعداد اوست، پس چرا همان عدمها را هم مخلوق دانسته نسبت جعل و اضافه به آنها مى‏دهیم، از این جهت است كه آمیخته و متحد به آن مقدار وجود مى‏باشند.
و به بیانى روشن‏تر امور پنج قسمند 1- آنها كه خیر محضند 2- آنها كه خیرشان بیشتر از شرشان است 3- آنها كه خیر و شرشان یكسان است 4- آنها كه شرشان بر خیرشان مى‏چربد 5- آنها كه شر محضند. از این پنج قسم امور سه قسم آخرى آنها معقول نیست كه هستى به خود بگیرند زیرا هست شدن آنها مستلزم ترجیح بلا مرجح است و یا ترجیح مرجوح بر راجح.و اگر حكمت الهى را كه از قدرت و علم واجبى او سرچشمه مى‏گیرد، و همچنین جود خدایى را كه هرگز آمیخته با بخل نمى‏شود در نظر بگیریم حكم خواهیم كرد بر اینكه بر چنین خدایى واجب مى‏آید كه فیض خود را به وجهى مصروف كند كه اصلح و شایسته‏تر براى نظام اتم است، و از امور پنجگانه گذشته دو تاى اولى را كه ایجاد كند كه عبارت بود از خیر محض و آن دیگرى كه خیرش بیش از شرش مى‏باشد، زیرا اگر اولى را خلق نكند مرتكب شر محض شده، و اگر دومى را خلق نكند شر بیشتر را خلق كرده است.
بنا بر این آنچه از شرور كه به نظر ما مى‏رسد نسبت به آنچه كه از خیرات به چشم مى‏خورد نادر و قلیل است، و شر قلیل به خاطر خیر كثیر تحقق یافته و ممكن نبود تحقق نیابد.
امام فخر رازى در اینجا دچار اشتباهى شده كه گفته است: اینكه حكما گفته‏اند:« شرور اعدام‏اند و مستند به خدا نیستند» ،حرف بیهوده‏اى است و با مسلك خود آنان منافات دارد كه خداى تعالى را علت تامّه عالم مى‏دانند و اعتراف مى‏كنند كه انفكاك معلول از علت تامه محال است زیرا با چنین اعترافى خداى تعالى در كارهایش مجبور است، و اختیارى ندارد كه فلان كار را بكند و آن دیگرى را نكند، او خواه ناخواه علت هر چه هست را ایجاد مى‏كند چه خیر و چه شر، نه اینكه سبك سنگین نموده راجح را خلق كند.و اشتباه او در این است كه نفهمیده این وجوب و خواه ناخواهى كه معلولات دارند عینا تایید وجودشان را از قبل علت خود گرفته‏اند، وقتى وجوب مخلوق مانند وجودش عاریتى و از ناحیه خداى تعالى باشد دیگر معقول نیست همین معلول برگشته حاكم و قاهر بر علت خود شده و او را مجبور بر انجام عمل (ایجاد مخلوق) و تجدید حدود آن سازد.
در اینجا صاحب روح المعانى انصاف را از دست نداده نخست به بحث گذشته ما اشاره نموده و گفته است: مخفى نماند كه این سخن بنا بر این مذهب تمام است كه اراده خدا را در ایجاد و عدم ایجاد متساوى النسبة ندانیم، و او را بدون رعایت مصلحت و یا داعى دیگرى مجبور در كار خود بدانیم، و این مذهب اشاعره است.و گرنه اگر او را مختار بدانیم چه مانعى دارد كه در انتخاب خیرات و یا شرور اختیار داشته و هر كدام را كه بخواهد انجام دهد و لیكن چیزى كه هست حكما و اساطین اسلام مى‏گویند: افق اختیار خداى تعالى عالى‏تر از این تصورات است، و امور عالم منوط به قوانین كلى است و افعال او مربوط به حكمت‏ها و مصالحى است آشكار و نهان.آن گاه مى‏گوید: و اما گفتار امام فخر كه گفته است: فلاسفه بعد از آنكه قائل به جبر در افعال شده‏اند دیگر خوض و دقتشان در این بحث از جمله فضولیها و گمراهى صرف است، زیراالسَّبیلِ
بگو: «آیا شما را از كسانى كه موقعیّت و پاداششان نزد خدا برتر از این است، با خبر كنم؟ كسانى كه خداوند آنها را از رحمت خود دور ساخته، و مورد خشم قرار داده، (و مسخ كرده،) و از آنها، میمونها و خوكهایى قرار داده، و پرستش بت كرده‏اند؛ موقعیّت و محل آنها، بدتر است؛ و از راه راست، گمراهترند. »( المائدة : 60)
6. اِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الصُّمُّ الْبُكْمُ الَّذینَ لا یَعْقِلُون‏.( الأنفال : 22)
7. إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الَّذینَ كَفَرُوا فَهُمْ لا یُؤْمِنُون‏ .(الأنفال : 55)
8. قل اعوذ بربّ الفلق. مِنْ شَرِّ ما خَلَق‏. وَ مِنْ شَرِّ غاسِقٍ إِذا وَقَب‏. وَ مِنْ شَرِّ النَّفَّاثاتِ فِی الْعُقَد. وَ مِنْ شَرِّ حاسِدٍ إِذا حَسَدَ
بگو پناه می برم به پروردگار فلق از شرّ تمام آنچه آفریده است؛ و از شرّ هر موجود شرور هنگامى كه شبانه وارد مى‏شود؛ و از شرّ آنها كه با افسون در گره‏ها مى‏دمند(و هر تصمیمى را سست مى‏كنند) و از شرّ هر حسودى هنگامى كه حسد مى‏ورزد. (فلق)
9. قل اعوذ بربّ الناس. ... مِنْ شَرِّ الْوَسْواسِ الْخَنَّاسِ
بگو پناه می برم به پروردگار مردم ... از شرّ وسوسه‏گر پنهانكار
10. إِنَّ الَّذینَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ وَ الْمُشْرِكینَ فی‏ نارِ جَهَنَّمَ خالِدینَ فیها أُولئِكَ هُمْ شَرُّ الْبَرِیَّة
كافران از اهل كتاب و مشركان در آتش دوزخند، جاودانه در آن مى‏مانند؛ آنها بدترین مخلوقاتند.( البینة : 6 )
11. عَسى‏ أَنْ تَكْرَهُوا شَیْئاً وَ هُوَ خَیْرٌ لَكُمْ وَ عَسى‏ أَنْ تُحِبُّوا شَیْئاً وَ هُوَ شَرٌّ لَكُمْ وَ اللَّهُ یَعْلَمُ وَ أَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ.
چه بسا چیزى را خوش نداشته باشید، حال آن كه خیرِ شما در آن است. و یا چیزى را دوست داشته باشید، حال آنكه شرِّ شما در آن است. و خدا مى‏داند، و شما نمى‏دانید. (البقرة : 216)
12. وَ مَنْ یَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا یَرَهُ
و هر كس هموزن ذرّه‏اى كار بد كرده آن را مى‏بیند! (الزلزلة : 8)
13. هذا وَ إِنَّ لِلطَّاغینَ لَشَرَّ مَآبٍ
این(پاداش پرهیزگاران است)، و براى طغیانگران بدترین محل بازگشت است.(ص : 55 )
ـــ اقسام شرور:
ـــ شرّ مطلق و شرّ مقیّد :
چون وجود عین خیر است لذا ذات بارى تعالى که وجود محض است ، نسبت به همه اشیاء خیر مطلق خیر است، و شرّ مطلق عبارت است از عدم مطلق كه نسبت به همه اشیاء شرّ است. در مقابل خیر مطلق ، خیر مقیّد است که عبارت است وجود مقیّد و محدود کما اینکه شرّ مقیّد در مقابل شرّ مطلق بوده عبارت است از عدم مضاف. از اینرو هر موجود محدودی از آن حیث که وجود است خیر است و از آن جهت که محدود و مقیّد است نوعی جنبه شریّت در او وجود دارد.
ـــ شرّ تشریعی و شرّ تکوینی:
«خیر تكوینى امرى است وجودى، كه خداى تعالى آن را افاضه مى‏كند، و شر تكوینى عبارت است از عدم افاضه خیر ؛ و خیر و شرّ تشریعی عبارتست از اقسام كارهاى نیك، و كارهاى زشت كه از انسان صادر مى‏شود.»(ترجمه المیزان، سید محمد باقر موسوى همدانى ، ج‏3، ص: 210»
خیر و شرّ تشریعی (اعتباری) که فقط اختصاص به عالم انسانی دارد ، اموری هستند از سنخ بایدها و نبایدها که با واژه های خوب و بد نیز شناخته می شوند ؛ امّا خیر و شرّ تکوینی نه از سنخ باید و نباید ، بلکه از سنخ هست و نیست است. آنچه بین علما در آن اتّفاق نظر وجود دارد این است که هر شرّی مستلزم نوعی امر عدم است و هر خیری مستلزم نوعی امر وجودی است. برای مثال سمّ مار یا زلزله یا غیبت و دروغ شرّ هستند چون سلب زندگی یا سلامتی یا آسایش می کند یا سلب سعادت اخروی می کنند. امّا اینکه آیا خود شرّ نیز از سنخ وجود است یا عدم ، بین علما اختلاف نظری دیرینه وجود دارد. برخی بر این عقیده اند که شرور گرچه گاه از سنخ عدمند ولی همواره چنین نیست و برخی شرور خود از سنخ وجود بوده پیامد عدمی دارند. در مقابل ، بعضی نیز معتقدند که هر شرّی از سنخ عدم و هر خیری از سنخ وجود است. بلکه خیر ، مساوی و مساوق وجود و شرّ مساوی و مساوق عدم است.
ـــ شرّ نفسی و شرّ بالقیاس.
شرّ نفسی یعنی شرّ بالذّات که به خودی خود و بدون قیاس به چیز دیگری شرّ است. مثل دوری از خدا که نسبت به همه اشیاء شرّ است. حقیقت چنین شرّی چیزی جز عدم نیست ؛ دوری از خدا نیز از آن جهت نسبت به همه شرّ است که خدا وجود محض است و دوری از خدا یعنی دوری از وجود. امّا شرّ بالقیاس یا شرّ نسبی امری وجودی است که نسبت به موجود دیگری شرّ محسوب می شود ؛ مثل سمّ مار که فی حدّ نفسه خیر است ولی نسبت به موجودات زنده ای که به سبب مار گزیده می شوند شرّ است. در چنین شروری شرّ حقیقی آن امر عدمی است که پیامد امر وجودی است مثل مختل شدن جریان خون در اثر سمّ مار ؛ بنا بر این ، شرّ نامیدن چنین امور وجودی به عرض پیامد عدمی آنهاست.
مـــــــــقاله ی دوم
مساله ی خیر و شرّ از دیدگاه اکثریّت حکما.
از نظرحکمای اسلامی اموری که در عالم مادّه ملاحظه می شوند دو گونه اند ؛ برخی امور وجودی اند و برخی امور عدمی ؛ امور وجودی نیازمند علّتند ، لذا علّت آنها خداست ؛ ولی امور عدمی وجودی ندارند تا نیازمند علّت باشند.
اموری مثل جهل ، فقر ، نقص عضو و امثال آنها امور عدمی هستند ؛ یعنی این امور نبود چیزی هستند ، نه این که خودشان چیزی باشند ؛ جهل و فقر و نقص عضو ، چیزی جز عدم علم و عدم مال و عدم عضو نیستند. لذا اینکه گفته می شود درس نخواندن علّت جهل یا کار نکردن علّت فقر است از باب مجاز است ؛ درس نخواندن و کار نکردن نیز امور عدمی هستند. رابطه ی علّی و معلولی فقط در مدار وجود است ،و در عدمیّات جاری نیست مگر از باب مجاز.
امور وجودی نیز سه گونه اند: یا هیچ ارتباطی با امور عدمی ندارند یا به نوعی با امر عدمی مرتبطند. برای مثال علم و شجاعت و کرامت نفس ، نه امری عدمی را در پی دارند نه از امر عدمی متأثّر شده اند ؛ لذا فضیلت و خیرند ؛ چون وجود عین خیر و عدم عین شرّ است. امور وجودی مرتبط با امر عدمی نیز بر دو گونه اند: یا زمینه ساز برخی امور عدمی می شوند ، یا خود به نوعی پیامد یک امر عدمی هستند.
برای مثال زلزله یا سیل امور وجودی اند ، ولی زمینه مرگ یا نقص عضو یا زخمی شدن موجودات زنده را فراهم می آورند ؛ لذا سیل و زلزله و امثال آنها ، به خودی خود امر وجودی بوده و خیرند ، آثار آنها نیز امور وجودی اند برای مثال افتادن سقف خانه که اثر زلزله است ، یا پر شدن خانه از آب که اثر سیل است امور وجودی اند ؛ حرکت نمودن اعضا و اجزاء بدن در زیر سنگینی سقف ، و داخل شدن آب در ریه های شخص نیز امر وجودی است ؛ از طرف دیگر تدبیر شدن بدن ، توسّط نفس نیز یک امر وجودی است ؛ لکن حرکت نمودن اعضا و اجزاء بدن در زیر سنگینی سقف و داخل شدن آب در ریه های شخص ، مانع از تدبیر نفس نسبت به بدن می شود ؛ در نتیجه تعلّق و تدبیر نفس از بدن جدا می گردد ، و مرگ تحقق می یابد.
بنا بر این ، سیل و زلزله و امثال آنها نسبت به موجوداتی که به واسطه آنها امری وجودی را از دست می دهند شرّ شمرده می شوند. البته باید توجّه نمود که در چنین مواردی ، امر وجودی علّت شرّ(امر عدمی) نیست. همچنین برخی امور وجودی به نوعی از امر عدمی ناشی می شوند ــ البته نه به نحو علّی و معلولی ــ برای مثال عصا برداشتن یک نابینا یا ویلچر سوار شدن یک معلول یا سوال پرسیدن شخص جاهل ، اموری وجودی هستند ؛ ولی این امور وجودی حکایت از اموری عدمی مثل نابینایی ، معلولیّت جسمی و جهل دارند.
آنچه در این دو قسم اخیر به خدا منتسب است جنبه های وجودی آنهاست ؛ امّا جنبه های عدمی ، که شرّ نامیده می شوند ،بالذّات به هیچ موجودی نسبت داده نمی شوند ؛ ولی بالعرض و المجاز هم به خدا قابل اسنادند هم به دیگر موجودات ؛ لکن اسناد مجازی آنها به خدا در صورتی جایز است که قُبحی در این اسناد نباشد. بنا بر این ، جدا شدن روح از بدن که امری عدمی است بالذات به خدا و حتّی فرشته ی مرگ اسناد داده نمی شود ولی توفّی(قبض روح و گرفتن نفس جدا شده از بدن ) کار خدا و جناب عزرائیل است.
یعنی خدا یا فرشته ی مرگ روح را از بدن جدا نمی کنند بلکه آنگاه که رابطه بین روح و بدن مختل شد و بدن قابلیّت خود را برای حفظ ارتباط با روح از دست داد ، خدا یا ملک الموت آن را قبض می کنند. لکن از آن جهت که جنبه ی وجودی حوادث جدا کننده ی روح از بدن فعل خداست مجازاً گفته می شود خدا روح فلانی را از بدنش جدا نمود.
حال سوال این است که اموری مثل ظلم ، غیبت ، دروغ ، ناسزاگویی و امثال آنها از چه سنخی هستند؟ آیا امور وجودی اند یا امور عدمی ؟ و اگر امور وجودی اند آیا از امور وجودی مرتبط با امور عدمی هستند یا نه؟ و اگر از امور وجودی مرتبط با امور عدمی اند آیا از اموری هستند که منجرّ به امور عدمی می شوند ، یا از امور متأثّر از امور عدمی هستند؟
در این که این امور ، اموری وجودی اند شکی نیست ؛ چون همه ی این امور از سنخ فعلند و فعل از سنخ امر وجودی است.
همچنین با اندک توجّهی روشن است که این امور از سنخ امور وجودی هستند که مرتبط با امور عدمی اند. امّا از کدام قسم ؟ حقیقت این است که این افعال ، هم از سنخ امور وجودی هستند که منجرّ به امر عدمی می شوند ، هم از سنخ امور متأثّر از امور عدمی. این گونه امور از یک جهت نشانگر نوعی نقص وجودی اند که در باطن و روح شخص مرتکب شونده ی آنها وجود دارد ؛ و از جهت دیگر ، خود ، اموری عدمی را در پی دارند.
انسان زمانی اقدام به ظلم یا غیبت یا دروغ و امثال آن می کند که فاقد کمالی از کمالات انسانی باشد ؛ لذا امیر المومنین (ع) فرمود:« الْغِیبَةُ جُهْدُ الْعَاجِز .
غیبت نهایت درجه ی تلاش فرد عاجز است»( نهج البلاغة/حکمت 461) و فرمود: « مَا زَنَى غَیُورٌ قَطُّ .
انسان باغیرت هرگز زنا نمی کند.»( نهج البلاغة/حکمت 305) و فرمود:« إِذَا كَثُرَتِ الْمَقْدِرَةُ قَلَّتِ الشَّهْوَةُ .
هر گاه توانایى زیاد شد خواسته‏ها و امیال كم مى‏گردند. »( نهج البلاغة/حکمت 245) و ایضاً فرمود:« الْمُؤْمِنُ لَا یَظْلِمُ.
مومن ظلم نمی کند. »( مستدرك‏الوسائل ؛ ج12 ؛ص100) و امام صادق (ع) فرمودند: «... یَا هِشَامُ إِنَّ الْعَاقِلَ لَا یَكْذِب.
ای هشام شخص دارای عقل دروغ نمی گوید.»( الكافی ؛ج1 ؛ص17) یعنی کسی که روحش فاقد کمالی وجودی به نام قدرت است غیبت می کند ، و آن که کمالی به نام غیرت را ندارد زنا می کند ، و اگر در کسی قدرت روحی بود میل او به دنیا کم می شود ، و آن که فاقد کمالی وجودی به نام ایمان است ظلم می کند ، و هر که کمالی به نام عقل را ندارد دروغ می گوید. یعنی همه ی این معاصی در حقیقت افعالی وجودی هستند که از نوعی نقص روحی نشأت می گیرند ؛ نظیر ویلچر سوار شدن و عصا برداشتن و سوال کردن که نشانه ی نابینا بودن و فلج بودن و جاهل بودن هستند .
لذا خداوند متعال به صورت یک فرمول کلّی فرمود:« قُلْ كُلٌّ یَعْمَلُ عَلى‏ شاكِلَتِه.ـــ بگو هر کس بر اساس شکل و ساختار وجودی خود عمل می کند »(الاسراء/84 ) یعنی از وجود ناقص فعل مناسب آن و از وجود کامل نیز فعل مناسب آن بروز می کند. بر همین اساس نیز صدور گناه از انسان کامل محال است ؛ چون نقصی در او نیست تا منشاء ظهور معصیتی شود. لذا عصمت نتیجه ی کمال وجودی انسان کامل است. همچنین این امور وجودی(شرور اخلاقی) از جهت دیگری زمینه ساز امور عدمی هستند ؛ مثلاً دروغ ممکن است باعث مرگ کسی شود ؛ یا ظلم باعث فقر کسی گردد یا غیبت باعث جدایی دو نفر شود و...
بنا بر این ، اموری مثل ظلم ، غیبت ، دروغ و امثال آنها اموری وجودی اند که از یک جهت حکایتگر امور عدمی و نقص وجودی در وجود شخص انجام دهنده ی آن افعال هستند و از جهتی دیگر اموری عدمی را در پی دارند.
لذا این افعال از آن جهت که امور وجودی هستند منتسب به خدا هستند ؛ و خدا خالق آنهاست ؛ ولی از آن جهت که با امور عدمی مرتبط می شوند به خدا نسبت داده نمی شوند مگر به نحو مجاز. برای مثال وقتی کسی از سر ظلم مال کسی را غارت می کند ، غارت کردن او از آن جهت که یک فعل و امر وجودی است معلول و مخلوق خداست ؛ امّا از آن جهت که این فعل مرتبط با ضعف روحی شخص ظالم است یا از آن جهت که باعث فقیر شدن شخص مظلوم می شود ، امر عدمی بوده و فاعل ندارد.
لکن از آن جهت که نقص وجودی شخص ظالم در این فعل دخیل است این فعل را به او منتسب نموده و او را ظالم می نامند ؛ و شخصی را که از این فعل آسیب دیده است مظلوم می گویند. بنا بر این ، آنچه حقیقتاً زشت و قبیح است همان نقص روحی است که در ظالم وجود دارد ؛ فعل ظالمانه ی او نیز ظهور همین نقص درونی است.
و آنچه مایه ی عذاب اوست همین نقص وجودی است. لذا حتّی اگر چنین کسی در شرائطی قرار گیرد که نتواند ظلم کند باز ظالم است ؛ چون ملکه ی ظلم را با خود دارد. به همین علّت نیز خداوند متعال در حق ابلیس فرمود:« وَ إِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاَّ إِبْلیسَ أَبى‏ وَ اسْتَكْبَرَ وَ كانَ مِنَ الْكافِرین‏. ـــــ و(یاد كن) هنگامى را كه به فرشتگان گفتیم: براى آدم سجده كنید.
همگى سجده كردند ، جز ابلیس كه سر باز زد ، و تكبر ورزید، و او از كافران بود.»( البقرة/34) یعنی ابلیس از قبل نیز کافر بود لکن زمینه ای برای ظهور کفرش فراهم نبود ؛ لذا او در جریان خلقت حضرت آدم (ع) کافر نشد ، بلکه کفر پنهانی اش در این جریان آشکار شد. باز دقیقاً به همین جهت است که صدور ظلم از خدا و از انبیاء و ائمه و معصومین (ع) محال است.
چون نقصی در وجود آنها نیست که به صورت ظلم ظهور نماید.
حاصل مطلب اینکه هر فعل مرتبط با امر عدمی که در شرع معصیت شمرده می شود ریشه در نقص وجودی خود انسان دارد ؛ و نقص از سنخ عدم بوده و علّت ندارد. لکن همانطور که قبلاً گفته شد وجود این افعال منتسب به خداست ؛ ولی عناوین مرتبط به امور عدمی آنها ، به خدا منتسب نمی شود.
منبع :پرسمان/معارف

نظر و دیدگاه بزرگان و مراجع دین در مورد مسئله خیر و شر چیست؟