
 بدیهی است آداب و رسومی که از پیشینیان مانده، بسیاری از آن خوب است؛ لیکن همه آنچه از گذشتگان به ما رسیده خوب نیست، اما برخی از آنها خرافی و غلط است که باید آنها را کنار گذاشت. لذا قرآن کریم و روایات دینی مذمت می کند کسانی را که چشم و گوش بسته عمل می کنند.[1] از سوی دیگر ملّتها نمى توانند با فرهنگ و مذهب خود وداع كنند، و چشم و گوش بسته تسلیم مقرّراتى شوند كه نه در تصویب آن حضور داشته اند، و نه از نظر وجدان و منطق قطعیّت دارد.[2]

در این میان صله رحم از جمله  سنت های پسندیده ای است که آثاری بی بدیل در ارتقای فرهنگ عمومی جامعه به همراه دارد[3]؛ به ویژه آنکه باید دانست فرهنگ یك جامعه مجموعه پیچیده اى از اعتقادات، مذهب، اخلاق، آداب و رسوم، تاریخ و نگرشهاى اجتماعى و سیاسى است، که قبل از هر چیز بر عقاید آن جامعه استوار است، و براى هرگونه پویایی فرهنگى باید به سنت های پسندیده نیز پرداخت، چراكه تا پایه هاى محكمى از سنت ها و آداب و رسوم در جامعه شکل نگیرد، اصلاح ایدئولوژى ها و رفتارها ممكن نیست.[4]

سنن تاریخی؛ بستر ساز تحکیم فرهنگ عمومی

فرهنگ، مجموعه امورى است كه به روح و فكر انسان، شكل مى دهد و انگیزه اصلى او را به سوى مسائل مختلف، فراهم مى سازد.در این بین تاریخ و آداب و رسوم جامعه در کنار دیگر مولفه ها؛ همان فرهنگ جامعه است.[5] زیرا حوادث تاریخ مجموعه هاى مكرّرى هستند كه در اشكال مختلف ظاهر مى شوند و به همین دلیل كسانى كه در گذشته تاریخ به دقّت مى اندیشند مى توانند با آگاهى بیشتر با حوادث حال و آینده برخورد كنند.[6]

آداب و عادات و رسوم و سنن و تاریخ یك جامعه، نقش راهبردی در تحكیم پایه هاى فضائل یا تعمیق صفات رذیله در فرهنگ عمومی جامعه ایفا می کند؛ حال  اگر  بر محور فضائل دور زند، زمینه بسیار مناسبى براى پرورش صفات عالى انسانى و تهذیب نفوس فراهم مى سازد، و اگر از رذائل اخلاقى مایه بگیرد، محیط را كاملًا آماده پذیرش رذائل مى سازد.[7]

و به همین دلیل، تمام ملّتهاى جهان به تاریخ متوسّل مى شوند، و بخشى از فرهنگ خود را خود را  بر اساس آن بنا مى كنند؛ در مجالس خود از تاریخ کهن خود  سخن مى گویند و آنها را مى ستایند.[8]

زیرا تاریخ، آثار فوق العاده اى در آموزش و پروش و انتقال علوم از نسلى به نسل دیگر و تكامل فرهنگ هاى بشرى داشته باشد.[9]

لذا باید از نقطه روشن تاریخ   به روزهاى تاریك پیشین نگریست، و این نگرش كه از آینده به گذشته است واقعیتها را به نحو عینی بر ما مجسم مى سازد، زیرا ما  خود را در آن روز تصور می­كنیم.[10]

آری بازگشت به  گذشته تاریخ ، راه آینده را براى ما روشن می سازد و خواهیم توانست با چراغ تقوا و پرهیزگارى، تاریكی­هاى شبهات را بر طرف سازیم و در پناه این سنگر مطمئن از ضربات هولناك شیاطین و نفس امّاره در امان بمانیم![11]

با این تفاسیر تبیین سنن تاریخى بازمانده از اقوام پیشین، كه خاموش است اما یك دنیا غوغا دارد، آثارى كه مى تواند تاریخ گذشته را به روشنى ترسیم كند، و آیینه اى مى گردد پیشاپیش روى انسان تا چهره زندگى خود و آینده خویش را در آن ببیند.[12]

صله رحم به چه معنی است؟

صله یك معناى عرفى دارد كه داشتن نوعى رابطه است كه این رابطه مختلف است، گاهى رابطه به این است كه زندگى پدر و مادرى را كه در مضیقه هستند تأمین كند، (وجوب نفقه مصداق صله رحم است) و گاهى وجوب نفقه نیست، بلكه خبر داشتن از بیماران آنها و كمك كردن به گرفتاریها و مشكلات آنها در حد توان، مصداق صله است، و گاهى با یك سلام، صله رحم صورت مى گیرد، به عبارت دیگر طورى باشد كه او را بیگانه ندانند.[13]

لذا صله رحم یعنى پیوند با خویشاوندان، كه گاه با دیدار آنها حاصل مى شود، و گاه با نامه، یا تلفن، یا دعوت از آنان، یا طرق دیگر. و خویشاوندان خیلى دور را شامل نمى شود، و مادام كه محذور و مانع شرعى و عرفى در كار نباشد، نباید قطع كرد.[14]

چه افرادی مصداق در«صله رحم» هستند؟

ظاهر رحم كه در روایات آمده، تمام ارحام را شامل مى شود و دلیلى نداریم كه فقط طبقه اوّل ارث، داخل ارحام باشد و طبقات دیگر داخل نباشد، منتها چگونگى صله مختلف است یعنى صله اى كه درباره درجه اوّل مثل پدر، مادر و فرزند است، غیر از آن صله اى است كه درباره وابستگان درجه دوم است.[15]

ضرورت و اهمیت «صله رحم» در اسلام

دین مبین اسلام براى صله رحم و كمك و حمایت و محبّت به خویشاوندان اهمّیّت فوق العاده اى قائل شده و از قطع رحم و بریدن رابطه از خویشان و بستگان به شدّت نهى كرده است.[16]

اهمّیّت صله رحم تا آن پایه است كه پیامبر اعظم صلى الله علیه و آله فرمود: «پیوند خویشاوندان شهرها را آباد مى سازد و بر عمرها مى افزاید هر چند انجام دهندگان آن از نیكان نباشند».[17]

در حدیثى از امام صادق علیه السلام مى خوانیم كه فرمود: «صِل رَحِمَكَ وَلَو بِشَربَةٍ مِن ماءٍ وَأفضَلُ ما تُوصَلُ بِهِ الرَّحِمُ كَفُّ الأذى عَنها؛ پیوند خویشاوندى خود را حتّى با جرعه اى از آب محكم كن و بهترین راه براى خدمت به آنان این است كه (لااقل) از تو آزار و مزاحمتى نبینند».[18]،[19]

زشتى گناه قطع رحم به حدّى است كه امام سجّاد علیه السلام به فرزندش نصیحت مى كند كه از مصاحبت با پنج طایفه بپرهیزد. یكى از آن پنج گروه كسانى اند كه قطع رحم كرده اند: «یا بُنَىَّ انظُر خَمسَةً فَلا تُصاحِبهُم وَإیّاكَ وَمُصاحَبَةَ القاطِعِ لِرَحِمِهِ فَإنّی وَجَدتُهُ مَلعوناً فی كِتابِ اللّهِ عزّ وَجَلَ ؛ بپرهیز از معاشرت با كسى كه قطع رحم كرده كه قرآن او را ملعون و دور از رحمت خدا شمرده است».[20] مختصر اینكه قرآن نسبت به قاطعان رحم و پیوند خویشاوندى تعبیرات شدیدى دارد و احادیث اسلامى نیز آنها را سخت مذمّت كرده است.[21]

از پیامبر صلى الله علیه و آله پرسیدند مبغوض ترین عمل در پیشگاه خداوند كدام است؟در پاسخ فرمود: «شرك به خدا» پرسیدند: بعد از آن؟ فرمود: «قطع رحم».[22] علّت اینكه اسلام نسبت به حفظ پیوند خویشاوندى این همه پافشارى كرده این است كه همیشه براى اصلاح، تقویت، پیشرفت، تكامل و عظمت بخشیدن به یك اجتماع بزرگ چه از نظر جنبه هاى معنوى و چه اخلاقى باید از واحدهاى كوچك آن شروع كرد، با پیشرفت و تقویت واحدهاى كوچك، اجتماع خود به خود اصلاح خواهد شد.[23]

اسلام براى عظمت مسلمانان از این روش به نحو كامل ترى بهره بردارى كرده است و دستور به اصلاح واحدهایى داده كه معمولًا افراد از كمك و اعانت و عظمت بخشیدن به آن رویگردانند، زیرا تقویت بنیه كسانى را توصیه مى كند كه خونشان در رگ و پوست هم در گردش است، اعضاى یك خانواده اند، و پیداست هنگامى كه اجتماعات كوچك خویشاوندى نیرومند شد عمر انسان نیز طولانى مى شود و در نتیجه موجب عمران شهرها مى گردد. شاید حدیثى كه مى گوید: «صله رحم باعث آبادى شهرها مى شود» اشاره به همین معنى باشد.[24]

«صله رحم»؛ اصل بنیادین در پویایی خانواده

خانواده یك اجتماع كوچك و نهادی فرهنگ ساز است؛ لذا همان طور كه استحكام و استوارى پیوندهاى اجتماع بزرگ در ارتقای فرهنگ عمومی جامعه مؤثّر است، استحكام پیوندهاى این اجتماع كوچك در این راه تأثیر بسزایى دارد؛ زیرا «صله رحم » تقویت پیوندهاى اجتماع خانوادگى و فامیلى است.[25]

تقویت وحدت وانسجام در نهاد خانواده از جمله آثار «صله رحم» به شمار می آید؛مرحله اوّل وحدت در خانواده و مرحله دوم وحدت در بین فامیلها و مرحله بعد وحدت در كل مؤمنان وجامعه اسلامى است، چرا كه همیشه براى اصلاح، تقویت و پیشرفت جامعه، وحدت، از ضروریّات است؛ و با پیشرفت و تقویت تمام واحدهاى كوچك، اجتماع عظیم، خود به خود اصلاح خواهد شد. [26]

شکوه ارتباطات انسانی در سایۀ اهتمام به«صله رحم»

تحوّل زندگى بشر، گسترش ارتباطات و در یك جمله «مدرنیته» موضوعات جدیدى را پیش پاى بشر قرار داده است.[27] آثار مخربی که امروز در ارتباطات جمعى صورت مى گیرد، بر كسى پوشیده نیست.[28]برنامه هاى بى محتوا یا مخرب كه زندگى ارتباطی انسان ها مخصوصاً نسل جوان را به خطر مى افكند.[29]

در عصر ما كه عصر ارتباطات و رسانه ها نام دارد و رادیو و تلویزیون و پس از آن سایت ها و شبکه های اجتماعی و روزنامه ها به طور گسترده و آسان در دسترس مردم قرار دارند، این تشكیلات عظیم ، ارتباطات حقیقی انسانها را خدشه دار کرده است.[30]

لذا رسانه هاى گروهى روش زندگى و ترویج فرهنگ مصرفى جامعه و کاهش ارتباطات انسانی را موجب شده است ، به عبارت دیگر  فرهنگى، جایگزین فرهنگ دیگر شد و عادات ارتباطی افراد نیز تغییر کردو با اشاخصه های سبک زندگی غربی هماهنگ شد.[31]

با آگاهى از این تأثیرگذارى، باید برای برون رفت از گسترۀ تبعات وسائل ارتباط جمعى تلاش نمود[32] که در این بین  «صله رحم» به معنى حالت ارتباطى و پیوند میان دو شخص یا دو چیز است، این سنت حسنه اصلاح اساس ارتباطات و تقویت و تحكیم پیوندها و از میان بردن عوامل و اسباب تفرقه و نفاق است.[33]

در روایت است که وقتی دو نفر با هم قهر می کنند خداوند تا سه روز به آنها فرصت می دهد اگر بعد از آن آشتی نکنند و بعد از دنیا بروند مسلمان از دنیا نمی روند.[34]،[35]  زیرا قطع کردن ارتباط یک درجه از قهر کردن بالاتر است. قهر کردن یک جدایی کوتاه و محدود است ولی قطع کردن به معنای بریدن کامل رشته ی ارتباط است.[36]

 خداوند در قرآن می فرماید: «الَّذینَ یَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ میثاقِهِ وَ یَقْطَعُونَ ما أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ یُوصَلَ وَ یُفْسِدُونَ فِی الْأَرْضِ أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُون‌؛[37] فاسقان کسانی هستند که پیمان خدا را، پس از محکم ساختن آن، میشکنند؛ و پیوندهایی را که خدا دستور داده برقرار سازند، قطع نموده، و در روی زمین فساد میکنند؛ اینها زیانکارانند.» این فقط مربوط به قطع رحم نیست. صله ی رحم، صله ی مؤمنین، صله ی دوستان و همه ی روابطی که خداوند بین مسلمانان برقرار کرده است همه در این آیه گنجانده شده است.[38]

این چالش در حالی است که در دنیای امروز هر چه دنیا رو به مادی گرائی می رود قطع رحم بیشتر می شود گاه دو برادر به دلیل اختلاف میراث با هم سالیان درازی قطع رابطه می کنند و حتی این قطع رابطه به فرزندانشان هم منتقل می شود دیگر ارتباط دو خانواده از بین می رود.[39]

 اینگونه است که  مساله ارتباطات فامیلى و خویشاوندی ، در تقویت فرهنگ عمومی غالباً كارگشا است و گاهى خود نظامى را تشكیل مى دهد كه بر سایر نظامات جامعه حاكم مى گردد.[40]از این رو  اهتمام به سنت صله رحم علت تمایل نوع انسان به زندگى اجتماعى را  روشن مى سازد؛به ویژه آنکه این پدیدۀ مبارک، ارتباطات انسانی را محكم تر می کند و اجتماع به صورت كامل تر و وسیع ترى در آمد.[41]

البته جاى تردید نیست كه انجام هر فریضه اى مشروط به این است كه مسائل مهمتر از آن از بین نرود؛ موضوع صله رحم نیز از این قانون مستثنا نیست.[42]

هرگاه ارتباط و رفت و آمد با كسانى كه در مسیر زندگى خود مقرّرات مذهبى را رعایت نمى كنند، سبب شود كه آنان در وضع زندگى خود تجدیدنظر كنند و كم كم به اصول و موازین پایبند شوند و یا لااقل این رفت و آمدها اثر سویى در روحیه خود انسان و وضع خانواده او نگذارد، در این صورت رعایت پیوند خویشاوندى لازم است و باید این فریضه الهى را انجام داد.[43]

ولى اگر برعكس به جاى این كه انسان در روحیّه آنان اثر بگذارد، معاشرت با آنها سبب شود كه انسان تحت تأثیر افكار و روحیّات فاسد و زندگى آلوده آنان قرار گیرد، در این صورت چون سعادت او در خطر است ناچار باید این فریضه را به خاطر یك امر مهم تر بطور موقّت ترك گوید.[44]

گسترش فرهنگ نیکوکاری و رفع کدورت ها در پرتوسنت«صله رحم»

بی شک صله رحم کدورت ها را از بین می بردو دشمنی ها را تقلیل می دهد،[45] به گونه ای که دستور به نیكى كردن نسبت به همه خویشاوندان از جمله مسائلى است كه در آموزه های اسلامی به آن  تاكید شده است، درواقع اسلام مى خواهد به این وسیله علاوه بر پیوند وسیعى كه در میان تمام افراد بشر به وجود آورده، پیوندهاى محكمترى در میان واحدهاى كوچكتر و متشكلتر، بنام« فامیل» و« خانواده » به وجود آورد تا در برابر مشكلات و حوادث یكدیگر را یارى دهند و از حقوق هم دفاع كنند.[46]

رسیدگى و نیكى به خویشاوندان موجب تصفیه و پاكیزگى اعمال و رشد كردار آدمى مى گردد؛ وقتى انسان به شاخ و برگ درخت زندگى خود كه همان اقوام او باشند، رسیدگى كرد، و از خشكیدن حتى برگى از[47]

برگهاى این درخت جلوگیرى نمود، احساس آرامش و صفاى باطنى خواهد كرد، كه خود عاملى براى تصفیه و رشد اعمال نیك است. وقتى چنین صفائى را حاكم بر نفس خود مشاهده كرد، به تدریج در صدد برمى آید تا بوسیله نیكیهاى دیگر بر این صفا و روحانیّت دل بیفزاید، و بالطبع كردار او خالص تر و اعمال نیك او بیشتر مى گردد که این سیر عظیم معرفتی به ارتقای فرهنگ عمومی جامعه منتهی می شود.[48]

صله رحم و تقویت فرهنگ همدلی و همزبانی

در تبیین این مسأله باید گفت صله ی رحم مراحلی دارد. یک مرحله دید و بازدید است. یکی این است که در شادی افراد و یا غم های آنها شریک باشند یک مرحله ی آن عیادت از بیمار و دلداری دادن آن است. یک مرحله ی آن کمک کردن مالی، بدنی و یا استفاده از نفوذ اجتماعی و امثال آن است در این مورد صرف دید و بازدید کافی نیست و باید در رفع احتیاج خویشاوند برآمد. یک مرحله هم این است که حتی با تماس تلفنی...؛ ولی این در همه ی موارد کافی نیست.[49]

فلسفه ی صله ی رحم این است که این یک نوع بیمه ی خانوادگی است به این شکل که مشکلات بر همه تقسیم شود. در صله ی رحم اینچنین است که اگر شخصی دچار مشکل شد همه از احوال او جویا می شوند و بخشی از مشکلات او را برمی­دارند تا ناراحتی او به زودی حل شود. از این رو مشکلات برطرف می شود و کمتر کسی دچار بیچارگی و ناامیدی می شود و خود به خود مشکلات عمومی از طریق این بیمه ی خانوادگی حل می شود.[50]

زیرا منظور از صله رحم این است كه پیوند محبّت، برقرار باشد و در مشكلات ، به یارى هم بشتابند و از حال هم غافل نشوند و در شرایط مختلف، به مقتضاى آن شرایط، عمل كنند. حتّى گاه مى شود با یك سلام و یك تلفن، بخشى از تكلیف صله رحم انجام مى گیرد.[51]

به عنوان نمونه  در فرهنگ مادی، همسایه هیچ جایگاهی ندارد گاه دو نفر را هم سالها همسایه اند ولی از هم بی خبرند. این در حالی است که کمک همسایه ها با هم بسیاری از مشکلاتشان را حل می کند. در جامعه ی مادی همه تنها هستند ولی در جامعه ی اسلامی هیچ کس تنها نیست و افراد با هم مرتبط اند به همین سبب است که صله ی رحم، همسایه ها، عیادت برادر مسلمانان همه از اهمیت بالایی برخوردار است.[52]

اینچنین است که در صله رحم پیوندهاى خانوادگى غالباً سبب همكارى هاى دسته جمعى اقتصادى مى شود و معمولا مشکلات اقتصادی ارحام مرتفع می شود.[53] از این جهت است که می گوئیم وقتی  ارحام روابط خوبى با هم داشته باشند، در مشكلات و از جمله بیمارى ها به یارى هم بشتابند زیرا این امر باعث مى شود غم و اندوه کاهش یابد و نشاط و شادابى در جامعه حاکم شود.[54]

ترویج فرهنگ احترام و محبت در سایۀ «صله رحم»
بی شک احترام به بزرگترها و محبّت به كوچكترها در سایۀ صله رحم حاصل می شود[55]این سنت مبارک در واقع  احترام به بزرگان را در پی دارد[56].

لذا در قرآن کریم می خوانیم:«وَ اتَّقُوا اللَّهَ الَّذِی تَسائَلُونَ بِهِ وَ الْأَرْحامَ ؛[57]از قطع رابطه با خویشاوندان خود، پرهیز کنید! » که نشان از  اهمیتى است كه تقوى در ساختن زیر بناى یك جامعه سالم دارد[58]؛تأمل در آن  فراز قرآنی اولاً نشانه اهمیت فوق العاده اى است كه قرآن براى صله رحم قائل شده تا آنجا كه نام ارحام بعد از نام خدا آمده است، و ثانیاً اشاره به این مسأله  است که شما همه از یك پدر و مادرید و در حقیقت تمام فرزندان آدم خویشاوندان یكدیگرند و این پیوند و ارتباط ایجاب میكند كه شما نسبت بهمه انسانها از هر نژاد و هر قبیله اى همانند بستگان فامیلى خود محبت بورزید.[59]

چه بسا افرادی که در طول سال همدیگر را نمی دیدند و یا با هم قهر بودند، لیکن پس از صله رحم همدیگر را می بینند و آشتی می کنند. و اینگونه مهربانی ها، دوستی ها و سایر آثار مثبت در افراد افزایش می یابد.[60]

اگر چه عواطف انسانى و مساله حق شناسى به تنهایى براى رعایت احترام در برابر والدین و دیگر اقوام كافى است، ولى از آنجا كه اسلام حتى در مسائلى كه هم عقل در آن استقلال كامل دارد، و هم عاطفه آن را به وضوح درمى یابد، سكوت روا نمى دارد، بلكه به عنوان تاكید در این گونه موارد از طریق صله رحم ، دستورات لازم را صادر مى كند در مورد احترام والدین و اقوام و آشنایان آن قدر تاكید كرده است كه در كمتر مساله اى دیده مى شود.[61]

وقتی مردم صله ی رحم به جا می آورند؛ قهرها تبدیل به آشتی می شود. و شاد کردن دل ها منبعث از  جوشش محبتی است که در دل ها ایجاد می شود. این نکته که همان تألیف قلوب و صله ی رحم و گذشت است مورد توصیه ی اکید اسلام می باشد.[62]

آری ترویج صله رحم  واهتمام به فرهنگ احترام و محبت از جمله سرمایه زندگى اجتماعى است که  اعتماد متقابل افراد جامعه را در پی دارد است[63]

سخن آخر:( شب یلدا از دیدگاه معظم له)
شب یلدا در صورتی که برای سنت خوب صله رحم بوده و گناهی در آن صورت نگیرد اشکالی ندارد.[64]

بیشتر مردم صله رحم را مستحب مى دانند و حال آنكه صله رحم یكى از واجبات و قطع رحم یكى از گناهان كبیره است.[65] لذا نباید فرهنگ غربى به جامعه ما هم سرایت كند كه فرزندان از پدر و مادر و یا به عكس پدر و مادر از حال فرزندان و بقیّه بستگان از یكدیگر بى اطّلاع باشند.[66]

 اهمّیّت این موضوع را باید در کلام رسول اکرم(صلى الله علیه وآله)جستجو کرد که فرمود: «من شما و همه امّت خود را كه تا روز رستاخیز پا به عرصه وجود خواهند گذارد توصیه مى كنم از صله رحم غفلت نورزند؛ و اگر انجام این فریضه الهى در گرو مسافرت به نقطه دورى باشد، رنج سفر را بر خود هموار ساخته و این دین اخلاقى و اجتماعى را ادا نمایند».[67]

[1] بیانات حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی؛درس خارج فقه؛ مسجد اعظم قم؛26/12/1394.
[2] استفتاءات جدید ؛ ج 3 ؛ ص617.
[3] بیانات حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی؛درس خارج فقه؛ مسجد اعظم قم؛24/12/1394.
[4] آفریدگار جهان ؛ ص15.
[5] اخلاق در قرآن ؛ ج 1 ؛ ص185.
[6] پیام امام امیر المومنین علیه السلام ؛ ج 1 ؛ ص543.
[7] اخلاق در قرآن ؛ ج 1 ؛ ص185.
[8] همان ؛ ص365.
[9] پیام قرآن ؛ ج 10 ؛ ص276.
[10] برگزیده تفسیر نمونه ؛ ج 4 ؛ ص440.
[11] پیام امام امیر المومنین علیه السلام ؛ ج 1 ؛ ص539.
[12] پیام قرآن ؛ ج 1 ؛ ص161.
[13] گفتار معصومین(علیهم السلام)، ج 1، ص: 92.
[14] استفتاءات جدید ؛ ج 3 ؛ ص610.
[15] گفتار معصومین(علیهم السلام)، ج 1، ص: 92.
[16] انوار هدایت، مجموعه مباحث اخلاقى ؛ ص394.
[17] همان.
[18]  كافى؛ ج 2؛ ص 151.
[19] انوار هدایت، مجموعه مباحث اخلاقى ؛ ص394.
[20]  كافى؛ ج 2؛ ص 376.
[21] انوار هدایت، مجموعه مباحث اخلاقى، ص 395.
[22] كافى؛ ج 2؛ ص 290.
[23] انوار هدایت، مجموعه مباحث اخلاقى، ص 395.
[24] همان.
[25] پاسخ به پرسشهاى مذهبى ؛ ص466.
[26] گفتار معصومین(علیهم السلام) ؛ ج 1 ؛ ص92.
[27] دائرة المعارف فقه مقارن ؛ ج 1 ؛ ص563.
[28] همان ؛ ج 2 ؛ ص422.
[29] همان.
[30] همان ؛ ج 2 ؛ ص307.
[31] همان.
[32] همان.
[33] تفسیر نمونه ؛ ج 7 ؛ ص83.
[34] «دَاوُدَ بْنِ كَثِیرٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ قَالَ أَبِی ع قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص أَیُّمَا مُسْلِمَیْنِ تَهَاجَرَا فَمَكَثَا ثَلَاثاً لَا یَصْطَلِحَانِ إِلَّا كَانَا خَارِجَیْنِ مِنَ الْإِسْلَامِ وَ لَمْ یَكُنْ بَیْنَهُمَا وَلَایَة»؛کافی؛ ج 2؛ ص 345، ح 5.
[35] بیانات حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی؛درس خارج فقه؛ مسجد اعظم قم؛ http://www.eshia.ir.
[36] بیانات حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی؛درس خارج فقه؛ مسجد اعظم قم؛ http://www.eshia.ir.
[37] سورۀ بقره؛ آیۀ27.
[38] بیانات حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی؛درس خارج فقه؛ مسجد اعظم قم؛ http://www.eshia.ir.
[39]  بیانات حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی؛درس خارج فقه؛ مسجد اعظم قم؛ 18/12/1387.
[40] تفسیر نمونه ؛ ج 14 ؛ ص330.
[41] رهبران بزرگ ؛ ص29.
[42] پاسخ به پرسشهاى مذهبى ؛ ص467.
[43] همان؛ص 468.
[44] همان.
[45] بیانات حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی؛درس خارج فقه؛ مسجد اعظم قم؛26/12/1394.
[46] تفسیر نمونه ؛ ج 3 ؛ ص379.
[47] اخلاق اسلامى در نهج البلاغه (خطبه متقین) ؛ ج 1 ؛ ص331.
[48] همان؛ ص 332.
[49] بیانات حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی؛درس خارج فقه؛ مسجد اعظم قم؛5/3/1389.
[50] همان.
[51] پیام امام امیر المومنین علیه السلام ؛ ج 2 ؛ ص67.
[52]  بیانات حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی؛درس خارج فقه؛ مسجد اعظم قم؛7/3/1393.
[53] پیام امام امیر المومنین علیه السلام، ج 4، ص 626.
[54] همان ؛ ص625.
[55] كلیات مفاتیح نوین ؛ ص696.
[56] آیات ولایت در قرآن ؛ ص182.
[57] سورۀ نساء ؛آیۀ1.
[58] تفسیر نمونه ؛ ج 3 ؛ ص247.
[59]همان؛ص 248.
[60]  بیانات حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی؛درس خارج فقه؛ مسجد اعظم قم؛29/12/1391.
[61] تفسیر نمونه ؛ ج 12 ؛ ص78.
[62] بیانات حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی؛درس خارج فقه؛ مسجد اعظم قم؛24/12/1390.
[63] برگزیده تفسیر نمونه ؛ ج 1 ؛ ص155.
[64] بیانات حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی؛ https://makarem.ir.
[65] گفتار معصومین(علیهم السلام) ؛ ج 1 ؛ ص91.
[66] مشكات هدایت ؛ ص109.
[67] پاسخ به پرسشهاى مذهبى ؛ ص467.

منبع: سایت حضرت آیت الله مکارم شیرازی makarem.ir
صله رحم به چه معنی است؟ چه افرادی مصداق در صله رحم هستند؟ ضرورت و اهمیت صله رحم در اسلام چه اندازه است؟