 امام رضا و خدمات علمی، فرهنگیحضرت امام رضا ـ علیه السّلام ـ در سال 148 هـ ق، عالم امكان را به نور وجود خویش منور ساختند. آن حضرت در سن 35 سالگی، پس از شهادت پدر بزرگوراشان امام موسی بن جعفر، در سال 183 هـ ق عهده‌دار امامت مسلمین گردیدند.( بحار الانوار ، ج 49، ص 5 ـ 10). بدین ترتیب در دوره ایشان بر خلیفه عباسی یعنی هارون الرشید، محمد امین و عبدالله مأمون، بودند كه بر مسند خلافت تكیه زدند.
این دوره از حیث علمی و فرهنگی حایز اهمیت خاصی است كه به مواردی از آن در ذیل اشاره خواهیم نمود:
افكار بیگانه در عصر امام رضا(علیه السلام)ترجمه آثار علمی بیگانگان از زمان امویان شروع شد و در عصر عباسیان به ویژه در زمان هارون و مأمون به اوج خود رسید. (همانگونه كه در این زمان وسعت كشور اسلامی به بالاترین حد خود در طول تاریخ رسید ) مأمون نامه ای به پادشاه روم نوشت و مجموعه‌ای از علوم قدیم و آثار ارسطو را درخواست كرد و جمعی از دانشمندان مانند « حجاج بن مطر » و « ابن بطریق » و « سلما » سرپرست « بیت الحكمة » كتابخانه بزرگ بغداد را مأمور ترجمه آنها نمود .
« خالد بن یزید » ، طب و شیمی را ( می‌خواست از راه شیمی طلای مصنوعی به دست آورد ) « حنین بن اسحاق » بعضی از كتب سقراط و جالینوس را ، ابن مقفع ، كلیله و دمنه و همین طور كتاب اقلیدس را ، به عربی برگرداندند . خود مأمون نیز ترجمه می‌كرد . یعقوب ابن اسحاق كندی كه در طب ، فلسفه ، حساب ، منطق ، هندسه و نجوم خبره بود و در تألیفات خود از روش ارسطو پیروی می‌كرد ، بسیاری از كتاب‌های فلسفه را به عربی برگرداند و مشكلات آن را توضیح داد .
كسانی را به قسطنطنیه فرستاد تا كتاب‌های كمیاب فلسفه ، هندسه ، موسیقی و طب را بیاورند . محمد بن موسی خوارزمی – ریاضی دان بزرگ – جبر را از حساب جدا كرد . « دارالحكمه » كتابخانه بزرگی بود كه به احتمال قوی هارون آن را بنیانگذاری و مأمون تقویت كرد و همچنان باقی بود تا بغداد به دست مغولان افتاد . آنان كه از تمدن و فرهنگ بویی نبرده بودند آن را به آتش كشیدند .
« دارالحكمه » كتابخانه بزرگی بود كه به احتمال قوی هارون آن را بنیانگذاری و مأمون تقویت كرد و همچنان باقی بود تا بغداد به دست مغولان افتاد . آنان كه از تمدن و فرهنگ بویی نبرده بودند آن را به آتش كشیدند.
فعالیتهای فرهنگیحضرت در دوران هارون كه آزادی نسبی داشت ، نه تنها امامت خویش را اعلام كرد ، بلكه فعالیتهای فرهنگی و علمی وسیعی را آغاز نمود و شاگردان زیادی را تربیت كرد . امام به شاگردان خویش دستور می داد كه روایات را تدوین و نگهداری كنند .
از جمله ، به علی بن اسباط فرمود : آیاتی كه تفسیر می شود ، یادداشت كن .1
در این عصر هفتاد و هفت تن از شاگردان حضرت ، تألیف حدیثی دارند كه در مجموع 207 كتاب تصنیف كرده اند . در میان اینها می توان از حسین بن سعید اهوازی ، 30 اثر ؛ صفوان بن یحیی ، 16 اثر ؛ محمد بن عمر واقدی ، 28 اثر ؛ موسی بن قاسم ، 15 اثر نام برد .2
راویانی كه در این عصر از حضرت روایت نقل كرده اند ، طبق رجال شیخ طوسی ، 138 تن می باشند .3
امام رضا علیه السلام و هجوم فرهنگی بیگانهبه دنبال نهضت ترجمه آنچه مایه نگرانی بود اینكه در بین این مترجمان افرادی متعصّب و سرسخت از مذاهب دیگر مانند زردشتی ، صائبی ، نسطوری ، برهمنهای هند ، رومیان وجود داشتند و این فرصتی بود برای نشر افكار مسموم خود و القاء آن به جوانان و افراد ساده دل و همین‌طور محتوای خود این كتب نیز می‌توانست شبهاتی به همراه داشته باشد .
امام رضا علیه السلام با آگاهی از این خطر و با حضور فعال در جلسات بحثهای علمی كه توسط مأمون برگزار می‌شد ، سعی كردند جلوی هرگونه انحراف احتمالی را بگیرند و برتری اهل‌بیت را نشان دهند .4
هدف مأمون از برگزاری بحث‌های علمیدر اینجا چند عقیده وجود دارد . از جمله :
الف) اینكه هدف محكومیت امام بود . دلیلش اینكه مأمون به « سلیمان مروزی » گفت : هدف من از برگزاری جلسه بحث چیزی جز این نیست كه راه را بر او – امام رضا علیه السلام ببندی . 5
شاهد دیگر كلام امام كه فرمود : هنگامی كه با اهل تورات به توراتشان ، با اهل انجیل به انجیل‌شان ، باا هل زبور باه زبورشان ، با ستاره پرستان به شیوه عبرانیشان ، با موبدان به شیوه پارسیشان با رومیان به سبك خودشان استدلال كرده همه را به تصدیق سخن خود وادار كنم ، مأمون خواهد فهمید كه راه خطا را برگزیده و یقیناً پشیمان خواهد شد .6
آنچه این احتمال را تقویت می‌كند آن است كه دربار مأمون تا پیش از شهادت امام ، پیوسته محل برگزاری این مناظره‌ها بود؛ ولی پس از آن دیگر اثری ازاین مجالس علمی و بحث‌های كلامی دیده نشد . وقتی این محافل در از میان بردن شخصیت امام ناكام ماند ، مأمون در اندیشه حذف فیزیكی امام فرورفت و سرانجام ایشان را مسموم ساخت .
ب) مأمون خود ، آدم بی‌فضلی نبود و تمایل داشت به عنوان یك زمامدار عالم در جامعه اسلامی معرفی گردد و مورد توجه قرارگیرد . او شهرت به علم دوستی داشت و فیلسوف خلفای عباسی شناخته می‌شد .7
هنگامی كه با اهل تورات به توراتشان ، با اهل انجیل به انجیل‌شان ، باا هل زبور به زبورشان ، با ستاره پرستان به شیوه عبرانیشان ، با موبدان به شیوه پارسیشان با رومیان به سبك خودشان استدلال كرده همه را به تصدیق سخن خود وادار كنم ، مأمون خواهد فهمید كه راه خطا را برگزیده و یقیناً پشیمان خواهد شد
مناظرات علمی امام با پیروان ادیاناین مناظرات فراوان است و شیخ صدوق در « عیون اخبارالرضا » و علامه مجلسی در جلد 49 بحارالانوار و استاد عزیزالله عطاردی در كتاب مسند الامام الرضا جلد دوم آورده‌اند مهمترین این مناظرات عبارت است از :
1. مناظره با جاثلیق (این كلمه لقب پیشوای عیسویان بود.)
2. مناظره با رأس الجالوت (این كلمه لقب پیشوای یهود بود.)
3. مناظره با هربز اكبر (این كلمه لقب پیشوای زردشتی بود.)
4. با عمران صائبی (از پیروان حضرت یحیی علیه السلام )
5. با سلیمان مروزی ؛ وی عالم بزرگ علم كلام در خطه خراسان بود.
6. علی بن محمد بن جهم ؛ ناصبی و دشمن اهل‌بیت.
7. مناظره با ارباب مذاهب مختلف در بصره .
تدوین حدیث در عصر امامامام رضا علیه السلام نیز پیروان و خواص خویش را امر به تدوین علم و احادیث می‌نمود. در مصادر روایی ، كتبی به حضرت نسبت داده شده‌ است و جزء مؤلفات حضرت آورده‌اند از جمله :
صحیفة الرضا علیه السلاماین كتاب را « مسند الامام الرض ا» نیز نامیده‌اند و بسیاری از راویان فریقین این را نقل نموده و در بعضی از مصادر، اسامی بعضی از راویان آن آمده است و نسخه‌های متعدد از آن در « صنعاء » و در « قم » تحت عنوان « كتاب ابن ابی‌الجعد » كه كنیه « احمد بن عامر بن سلیمان الطائی » است ، در تهران و مشهد وجود دارد .8
الرسالة الذهبیةرساله‌ای در مسائل طبّی كه امام به درخواست مأمون نوشته است و مأمون دستور داد آن را با آب طلا بنویسند . لذا رساله ذهبیه نامیده شد. 9
مجالس الرضا علیه السلام مع اهل الایمانمأمون مجالس علمی و مناظرات دینی و علمی بین امام و علماء ادیان دیگر برقرار می‌نمود. امام علیه السلام نیز فرصت را غنیمت شمرده و حقانیت ، تشیع و اسلام را به اثبات می‌رساند و اعتقادات دیگران را با استدلال رد می‌نمود كه بعداً یكی از پیروان امام آن مجالس را گردآوری نمود .
امالی الامام الرضا علیه السلاماین صحیفه را « ابوالحسن علی بن علی الخزاعی » برادر شاعر بزرگ شیعی یعنی دعبل خزاعی نقل كرده است . شیخ طوسی به همین سند از این كتاب روایت نقل نموده است .
محقق بزرگوار سید محمد رضا جلالی حسینی احتمال داده است كه این همان كتابی باشد كه نجاشی آن را ذكر كرده است . در مقدمه المعجم المفهرس الالفاظ احادیث البحار 20 مورد از تألیفات امام رضا علیه السلام را نام می‌برد .10

پی نوشت ها:1. تدوین السنة الشریفه، ص176؛ محجة العلماء، ص253.
2. سیر حدیث در اسلام، ص236 و 263.
3. شیخ طوسی، رجال شیخ (قم، منشورات الرضی) ص366 و 397.
4. سیره پیشوایان، ص 509.
5. سیره، ص 512 و 513.
6. همان.
7. حیات فكری و سیاسی امامان شیعه، ص 483.
8. مقدمه المعجم المفهرس، ص 44.
9. اعیان الشیعه، ج 2، ص 26. وی می‌گوید: «له مؤلفان كثیره» بعد هفت مورد را نام ‌می‌برد.
10. مقدمه المعجم المفهرس، ص 44 و 45.
منبع : پرسمان



رفتار امام رضا(ع) چگونه بود؟(علمی.فرهنگی و...)
