 توجه به امور ذیل شما را در یافتن پاسخ صحیح یارى مى‏كند.
 عوالم وجود
 در عالم هستى، چهار عالم كلى تحقق دارد كه به تناسب شدت وجود، ترتیب یافته است:
 یكم. عالم اسما و صفات كه «عالم لاهوت» نامیده مى‏شود. این عالم، خبر از كمال و كمالات بى‏حد ذات حضرت حق مى‏دهد؛ چنان‏كه از تنزّه حضرت ذات و قدس و طهارت از هر نقص و عیب، و شائبه عدم، و نیستى، نداشتن و فقدان حكایت مى‏كند. به بیان دیگر این عالم، عالم ظهور اسم و صفتى خاص و تعیّن خاصى از حضرت ذات است و جلوه‏اى از جلوه‏هاى آن.
 دوّم. عالم تجرد تام كه «عالم عقل و روح و جبروت» نام دارد؛ این عالم از ماده و احكامى كه با ماده است، مجرّد و مبرّا است.
 سوّم. عالم مثال كه به آن «عالم خیال و برزخ و ملكوت» گویند؛ این عالم از ماده مبرّا است؛ ولى از احكامى كه با ماده است، پیراسته نیست.
 چهارم. عالم طبیعت و به آن «عالم ناسوت» نیز مى‏گویند؛ این عالم نه از ماده مبرّا است و نه از احكام ماده. «1»
 __________________________________________________
 (1). نگا: رسائل توحیدى، صص 141- 143؛ معاد یا بازگشت به سوى خدا، ج 1، صص 212- 225.
 امّا اینكه خداوند مجرّد است و با ملائكه- كه از موجودات عالم تجردند- در سنخ وجود مشترك است، چنین نیست؛ بلكه او فوق عالم تجرد؛ بلكه فوق عالم اسما و صفات است.
 ذات حق- كه از آن به «هویت غیبیه»، «غیب ذات»، «مقام ذات»، «مرتبه ذات» و گاهى هم به الفاظ دیگر (مانند «عنقاء» و «غیب الغیوب») تعبیر مى‏شود- وجودِ صرف و صرفِ وجود است. هیچ گونه حدّى ندارد و غیر محدود است. از جمیع تعیّنات- چه مفهومى و چه مصداقى- مبرّا است؛ زیرا «اطلاق» و «عدم تعیّن» نیز به جاى خود نوعى تعیّن و قید است و مقام ذات از آن هم منزّه و مبرّا است.
 تعیّنات الهى و وصفى- و به تعبیرى اسما و صفات حق- همه از مقام ذات متأخرند و همه در مقام تجلّى، به ظهور مى‏رسند. در تجلّى ذات غیبى است كه این اسم و آن اسم و این صفت و آن صفت، مطرح مى‏گردد. البته این بدان معنا نیست كه در ذات، كمالات صفات و اسما هست؛ بلكه به این معنا است كه در مقام ذات، اسما و صفات به نحوى كه تعیّن داشته باشند و اسمى متمایز از اسم دیگر و صفتى متمایز از صفت دیگر ویا اسم و صفتى متمایز از ذات باشد، وجود ندارد. براى مثال كمال علم بى‏حد و حدود در ذات هست؛ ولى نه به نحوى كه تعین داشته باشد؛ یعنى، مثلًا «علم» باشد، نه «قدرت». همچنین كمال قدرت نامحدود در مقام ذات هست؛ ولى نه به نحوى كه تعیّن داشته باشد و «قدرت» باشد، نه علم.
 علامه طباطبایى رحمه الله مى‏فرماید: «و چون وجود واجبى، صرف و خالص است، نا محدود مى‏باشد و در نتیجه از هر نوع تعین اسمى و وصفى و هر نحوه تقیید مفهومى، منزّه خواهد بود؛ بلكه از همین حكم (كه ذات او و وجود او را هیچ گونه تعین و قیدى نیست) نیز مبرّا مى‏باشد». «1»
 __________________________________________________
 (1). رسائل توحیدى، ص 20 و 21.

از این رو نه «فكر» به مقام ذات خداوند راه دارد، نه «عقل»، نه «وهم» و نه «كشف» صاحبان كشف و شهود. همه اینها از این مقام قاصر و در این میدان، كاملًا عاجزاند و اگر قدم پیش گذارند، همه حیران مى‏شوند و یا به راه خطا و گمراهى مى‏روند و به حقیقت نمى‏رسند؛ بلكه از آن دورتر مى‏شوند. به كنه ذات او به هیچ وجه راهى نیست: «یَعْلَمُ ما بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ ما خَلْفَهُمْ وَ لا یُحِیطُونَ بِهِ عِلْماً» «1».
 در آلا فكر كردن شرط راه است ولى در ذات حق محض گناه است‏
 بود در ذات حق اندیشه باطل محال محض دان تحصیل حاصل «2»

امام رضا علیه السلام در كلماتى درباره این حقیقت مى‏فرماید:
 «... فلیس اللَّه عرف من عرف بالتشبیه ذاته، و لا ایّاه وحّد من اكتنهه، و لا حقیقته اصاب من مثله، و لابه صدّق من نهاه، و لا صمد صمده من اشاره الیه ...» «3»

؛ «... پس خداى را نشناخته، آن كس كه ذات او را به چیزى تشبیه كرده است و به توحید او نایل نگشته، آن كس كه خواسته است به كنه ذات او برسد و به حقیقت او نرسیده، آن كس كه ذات او را تصویر ذهنى نموده است، و به او تصدیق نكرده، آن كس كه ذات او را حدّى قائل شده است، و به جانب او روى نیاورده، آن كس كه به ذات او اشاره كرده است ...».
 حتى اگر عقل و عشق نیز هم‏گام شوند و با بلند پروازى‏هاى خود، بخواهند به سوى مقام ذات اوج بگیرند، راه به جایى نبرده، به حیرت مى‏افتند، و بر عجز و قصور خود در این میدان، با كمال شرمسارى اعتراف مى‏كنند.
 سحرگاهان كه مخمور شبانه گرفتم باده با چنگ و چغانه‏
 نهادم عقل را ره توشه از مى به شهر هستیش، كردم روانه‏

__________________________________________________
 (1). طه (20)، آیه 110.
 (2). شیخ محمود شبسترى، گلشن راز.
 (3). توحید صدوق (به نقل از مقالات، ج 3، ص 190).

نگار مى‏فروشم، عشوه‏اى داد كه ایمن گشتم از مكر زمانه‏
 ز ساقىّ كمان ابرو شنیدم كه اى تیر ملامت را نشانه!
 نبندى ز آن میان، طرفى كمردار اگر خود را ببینى در میانه‏
 برو این دام بر مرغ دگر نه! كه عنقا را بلند است آشیانه «1»

اهل دعا در مقام «دعا»، اهل عبادت در مقام «عبادت»، اهل ذكر در مقام «ذكر»، ارباب سلوك در مقام «سلوك» و صاحبان حوایج در مقام «سؤال»، همه و همه به ذات غیبى حق در مظاهر اسماى او روى مى‏آورند و از طریق اسماى او، به ذات او متوجه مى‏شوند و به عبارتى، ذات حق را با اسما مى‏خوانند. «2» به همین دلیل است كه برخى به حق معتقدند كه دلیل اصلى ظهور دین اسلام، آن بود كه حقیقت «اللَّه» را- چنان‏كه سزاوار آن ذات مقدس است- شناساند. «3» قرآن كریم در واقع كتاب خداشناسى است و آیات قرآن در این باره، آن چنان عمیق و دقیق است كه بزرگ‏ترین اندیشمندان نیز، به كنه آن راه نمى‏یابند. براى شناخت خداوند- البته در حد ادراك بشرى- باید به آیات قرآن مراجعه و در آنها تأمل كرد. «4»
 عنقا شكار كس نشود دام بازچین كاینجا همیشه باد به دست است دام را «5»

__________________________________________________
 (1). دیوان حافظ.
 (2). مقالات، ص 191.
 (3). سید حسین نصر، جوان مسلمان و دنیاى متجدد، ص 36.
 (4). ر. ك: بقره (2)، آیات 115، 284 و 37؛ آل عمران (3)، آیات 18، 74، 30 و 8؛ انعام (6)، آیات 62، 100، 103، 18، 12، 133، 14، 164، 57 و 162؛ طه (20)، آیه 111 و 114؛ لقمان (31)، آیه 30؛ الرحمن (55)، آیه 27؛ اخلاص (112)، آیه 1 و 2؛ حدید (57)، آیه 3؛ نمل (27)، آیه 51؛ شورى (42)، آیه 11؛ اعراف (7)، آیه 180؛ حشر (59)، آیه 23؛ نحل (16)، آیه 60؛ انفال (8)، آیه 8؛ رعد (13)، آیه 13؛ غافر (40)، آیه 3؛ بروج (85)، آیه 14؛ مائده (5)، آیه 64؛ زخرف (43)، آیه 84؛ زمر (39)، آیه 44 ....
 (5). دیوان حافظ.

روح موجودات‏
 درباره بخش دوّم پرسش گفتنى است:
 یكم. روح به موجودى اطلاق مى‏شود كه داراى حیات و شعور و اراده و مخلوق است و بر این اساس بر موجود بى‏شعور و نیز بر خداوند و خالق روح، اطلاق نمى‏گردد. این مطلب را مى‏توانیم با آنچه از عرف خود نیز مى‏فهمیم، تأیید كنیم. همچنین در استعمال خودمان، روح را در موردى به كار مى‏بریم كه منشأ حیات و شعور باشد؛ بنابراین، اگر كسى بگوید معناى روح؛ یعنى، مخلوقات شعورمندى كه از سنخ مادّیات نیستند، گزاف نگفته است. «1» دوم. در جاى خود ثابت شده است كه حیوانات، داراى شعور و اراده‏اند. این شعور و اراده، ریشه در اعمال غریزى آنان ندارد؛ بلكه مطالعه در بعضى از حالات و اعمال حیوانات، بیانگر این حقیقت است كه آنان از اراده و شعورى برتر از آنچه كه در غریزه آنها وجود دارد، برخوردارند و این حقیقتى است كه قرآن نیز آن را تأیید مى‏كند. «2» سوم. بنابر دلایل متقن فلسفى و عقلى، با توجّه به شعور و اراده، روح امرى مجرد بوده و مادى نیست. در واقع به دلیل فعالیت‏هاى خاص روح، نمى‏توان آن را موجود مادى قلمداد كرد. «3» هر چند دلایل مطرح شده بر تجرّد روح در فلسفه و آیات قرآنى، ناظر به تجرّد روح انسانى است؛ ولى بعضى از دلایل آن- همچون وجود اراده، شعور و دیدن- مى‏تواند بیانگر این حقیقت باشد كه روح در حیوانات نیز، امرى مجرّد و غیرمادى است.
 __________________________________________________
 (1). نگا: محمدتقى مصباح یزدى، معارف قرآن (خداشناسى، كیهان‏شناسى، انسان‏شناسى)، ج 1- 3، صص 355 و 356.
 (2). معاد یا بازگشت به سوى خدا، ج 1، صص 52- 64.
 (3). نگا: همان، صص 178- 192.

چهارم. هر چند كه تمامى عوالم هستى، مخلوق خداوند هستند و از این رو به آن ذات حق منتسب‏اند؛ ولى از انتساب روح انسانى به روح خدا، به طور ویژه سخن رفته است. «1» به همین جهت از میان همه موجودات، تنها انسان را شایسته خلافت الهى مى‏داند؛ «2» امّا در این رابطه كه روح حیوانات نیز از روح خدا نشأت گرفته باشد، در آیات و روایات سخنى از آن به میان نیامده است.
 پنجم. مسئله «تسبیح»، «تقدیس» و «تنزیه» ذات اقدس خداوند- كه بر اساس آیات و روایات یك حقیقت است، نه یك امر مجاز- متعلق به همه موجودات است و نه فقط حیوانات؛ یعنى، همه موجودات، ذات مقدس حق را به صورت حقیقى و واقعى تسبیح، تنزیه و تقدیس مى‏كنند. هر ذره‏اى كه قدم در عرصه هستى گذاشته است، به اندازه سعه وجودى خود، خدا را مى‏یابد؛ به اندازه خود به او علم و به حدّ خود به او اشتیاق دارد؛ به اندازه علم و دریافتش از خدا، او را مى‏خواهد و در راهش به سوى ذات مقدس حق، در طریق و راه او قرار مى‏گیرد. این همان «ستایش» خداوند متعال است كه اختصاص به انسان یا حیوان ندارد؛ بلكه تمام عالم هستى را در برمى‏گیرد. آیات و روایات به این حقیقت تصریح دارند و ما به دلیل مجال اندك، تنها به ذكر دو آیه و دو روایت در این باره اكتفا مى‏كنیم:
 1. «تُسَبِّحُ لَهُ السَّماواتُ السَّبْعُ وَ الْأَرْضُ وَ مَنْ فِیهِنَّ وَ إِنْ مِنْ شَیْ‏ءٍ إِلَّا یُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَ لكِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبِیحَهُمْ إِنَّهُ كانَ حَلِیماً غَفُوراً» «3»
 ؛ «آسمان‏هاى هفتگانه و زمین و هر كس كه در آنها است، او را تسبیح مى‏گویند. و هیچ چیز نیست،
 __________________________________________________
 (1). حجر (15)، آیه 29؛ انبیاء (21)، آیه 91؛ سجده (32)، آیه 9.
 (2). بقره (2)، آیات 30- 33.
 (3). اسراء (17)، آیه 44.

مگر اینكه در حال ستایش، تسبیح او مى‏گوید؛ ولى شما تسبیح آنها را در نمى‏یابید، به راستى كه او همواره بردبار و آمرزنده است».
 در این آیه، خداوند نخست تسبیح آسمان‏هاى هفتگانه و زمین و آنچه را كه در زمین است، مطرح فرموده و به دنبالش دایره را وسیع‏تر كرده، مى‏فرماید:
 چیزى نیست، مگر آنكه تسبیح ذات حق مى‏كند. در اینجا علت تسبیح همه موجودات را نیز با ظرافت بیان مى‏كند: چرا همه او را تسبیح مى‏كنند؟ این همه كجا و او كجا؟ او ساحتش مقدس است و این همه به او نمى‏رسند. امّا چون خداوند حلیم و غفور است، همه امید پیدا مى‏كنند، اشتیاق دارند و طلب مى‏كنند تا به او برسند و به او هم مى‏رسند. خداوند متعال در این آیه مى‏فرماید:
 «و لكن شما انسان‏ها آن‏چنان كه باید، تسبیح همه موجودات را نمى‏فهمید و نمى‏یابید و به آن علم دقیق و شناخت ندارید». مولوى چه زیبا این حقیقت را بیان كرده است:
 باش تا خورشید حشر آید عیان تا ببینى جنبش جسم جهان‏
 چون عصاى موسى اینجا مار شد عقل را از ساكنان اخبار شد
 پاره خاك تو را چون مرد ساخت خاك‏ها را جملگى شاید شناخت‏
 مرده زین سویند و زان سوزنده‏اند خامش اینجا و آن طرف گوینده‏اند
 چون ز آن سوشان فرستد سوى ما آن عصا گردد سوى ما اژدها
 كوه‏ها هم لحن داودى كند جوهر آهن به كف مومى بود
 باد حمّال سلیمانى شود بحر با موسى سخندانى شود
 ماه با احمد اشارت بین شود نار ابراهیم را نسرین شود
 خاك قارون را چو مارى در كشد استن حنانه آید در رشد
 سنگ بر احمد سلامى مى‏كند كوه یحیى را پیامى مى‏كند
 جمله ذرات عالم در نهان با تو مى‏گویند روزان و شبان‏

ما سمیعیم و بصیریم و خوشیم با شما نا محرمان ما خامشیم‏
 چون شما سوى جمادى مى‏روید محرم جان جمادان چون شوید
 از جمادى عالم جان‏ها روید غلغل اجزاى عالم بشنوید
 فاش تسبیح جمادات آیدت وسوسه تأویل‏ها نوبایدت‏
 چون ندارد جان تو قندیل‏ها بهر بینش كرده‏اى تأویل‏ها
 كه غرض تسبیح ظاهر كى بود دعوى دیدن خیال غَى بود
 بلكه مر بیننده را دیدار آن وقت عبرت مى‏كند تسبیح‏خوان «1»

حقیقت این است كه ما تسبیح موجودات را نمى‏فهمیم و تنها انبیا، اولیا و صاحبان كشف و شهود، به تسبیح موجودات مى‏رسند و آن را مى‏یابند. ما هم اگر عاشق بودیم، مى‏فهمیدیم: آیا كوه تنها با حضرت داود- كه عشق، سوز و طلبش در حدّ اعلا بود و همه ذرات هستى را در حال عشق، طلب و حركت در حال تسبیح مى‏دید- تسبیح مى‏كرد؟ یا تنها داود بود كه تسبیح را مى‏فهمید و مى‏یافت؟
 كوه‏ها همیشه تسبیح گویند؛ ولى نه گوش شنوایى هست كه بشنود و نه بصیرتى از سر عشق و سوز كه آن را دریابد.
 2. «أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ یُسَبِّحُ لَهُ مَنْ فِى السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ الطَّیْرُ صَافَّاتٍ كُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلاتَهُ وَ تَسْبِیحَهُ وَ اللَّهُ عَلِیمٌ بِما یَفْعَلُونَ» «2»
 ؛ «آیا ندانسته‏اید كه هر كه [و هر چه‏] در آسمان‏ها و زمین است، براى خدا تسبیح مى‏گویند و پرندگان نیز در حالى كه در آسمان پر گشوده‏اند [تسبیح او مى‏گویند؟] همه ستایش و تسبیح [و نیایش‏] خود را مى‏دانند و خدا به آنچه مى‏كنند، دانا است».
 در این آیه، خداوند به انسان‏ها تعریض زده، مى‏فرماید: همه اینها و همه موجودات، نماز و تسبیح خود را خوب مى‏دانند: این نكته ما را به این حقیقت‏
 __________________________________________________
 (1). مثنوى، دفتر سوم، ابیات 1009- 1025.
 (2). نور (24)، آیه 41.

رهنمون مى‏شود كه همه موجودات، علم به تسبیح خود دارند و با «دانستن» تسبیح مى‏كنند؛ یعنى، خدا را مى‏یابند و ذات مقدس حق را مى‏خواهند و مى‏دانند كه او را مى‏خواهند.
 3. در كتاب درّ المنثور نقل شده است: رسول اكرم صلى الله علیه و آله فرموده:
 «حضرت نوح علیه السلام هنگام وفات به دو فرزند خود گفت: من شما را به تسبیح و تحمید خداى متعال امر مى‏كنم؛ زیرا تسبیح و ستایش خداى متعال، نماز هر موجودى است و به سبب آن همه موجودات رزق داده مى‏شوند»؛ «1» یعنى، موجودات با تسبیح و ادامه آن، روزى خود را دریافت كرده، نقیصه‏هاى خود را جبران مى‏كنند.
 4. در همان كتاب آمده است: رسول خدا صلى الله علیه و آله فرمود: «مدت عمر همه چهارپایان و حشرات زمین، مورچه‏ها، كبك‏ها، ملخ‏ها، اسب‏ها، استرها، همه جنبندگان و غیر اینها در تسبیح آنها است و هنگامى كه تسبیح آنها به آخر رسید، خداى متعال ارواح آنها را قبض مى‏فرماید و قبض ارواح آنها به ملك الموت مربوط نیست». «2» این دو روایت و روایت‏هاى دیگر، بیانگر این حقیقت است كه تسبیح به معنایى كه گذشت، امرى عام و كلى بوده و شامل همه ذرات عالم هستى و عالم وجود مى‏گردد. «3»
 خاك و آب و باد و نار با شرر بى خبر با ما و با حق با خبر
 ما به عكس آن ز غیر حق خبیر بى خبر از حق وز چند بى‏نذیر «4» 
منبع :پرسمان/معارف
مى‏گویند خدا مجرد است و ما مى‏دانیم كه فرشتگان مجردند؟ آیا این بدان معنا است كه جنس خدا و فرشتگان یكى است و اصولًا خدا چه جنسى دارد؟ آیا خداوند كه از روح خود به گِل انسان دمید، در بقیه حیوانات چه روحى قرار داده است؟ اینكه فطرت ما خدایى است؛ بنابراین خداپرستى یك امر فطرى مى‏باشد امّا مى‏دانیم كه حتى حیوانات، خدا را ستایش مى‏كنند؛ پس آیا روح آنها هم خدایى است، خواهشمندم توضیح دهید؟