 موضوع اصلاحات در گفتمان سیاسی، بحث دامنه‌داری را شکل می‌دهد‌ که اندیشه‌گران به فراخور حال و دیدگاه خود بدان پرداخته‌اند. تجربه تـاریخی انسان در عرصه حیات سیاسی ـ اجتماعی به ما می‌آموزد که نظام‌ها و جامعه‌هائی که اصلاحات دائمی را ترک کنند، پس از‌ گذشت‌ دوره‌ای دچار تصلّب و تحجر می‌گردند که به زوال آنها خواهد انجامید. اصلاحات، به معنای رفـع مـوانع و ترمیم رفتارهای نادرست، حقیقتی است که انکار صحّت آن به‌معنای پذیرش زوال و انحراف است‌.

در‌ عین حال الگوهای اصلاح‌طلبی و اهداف از پیش تعیین شده این جنبش، می‌تواند متفاوت باشد و بحث از کالبد شکافی و طبقه‌بندی «انـواع اصـلاحات» ضرورت می‌یابد. از این دیدگاه موضوع اصلی، نه‌ مخالفت‌ یا موافقت با اصل اصلاح بل ارائه الگوی اصلاح است.

چـشم‌انداز اصلاحات‌ آن‌گونه‌ که‌ در دیدگاههای رهبری آمده، می‌تواند بـه پژوهـشگران یاری رساند و افزون‌ بر آن، از آنجا که این ایده از شخصیتی شنیده می‌شود که رهبری سیاست‌های کلان جامعه را عهده‌دار‌ می‌باشند‌؛ ارزشـ‌ اجـرایی آنـها نیز قابل توجه بوده و  می‌تواند در تنظیم و اصلاح عملکرد‌ گروههای‌ مـختلف موثر افتد.

 باز تعریف اصلاحات در قالب گفتمان اسلامیبـحث از مـفاهیم و تـعیین حدود آنها از‌ اصول‌ مهمی‌ است که در کلیه پژوهش‌های علمی و سیاستگزاریهای اجرایی باید به آن تـوجه شـود. اسـاسا‌ با‌ تغییر تعریف‌هاست که مواضع و ارزش‌یابی‌ها تغییر می‌کند. مثلاً تقابلی که امروزه میان دو‌ واژهـ‌ «انـقلاب‌» و «اصلاح» در گفتمان سیاسی غرب وجود دارد، عده‌ای را بر آن داشته تا اساسا انقلابی‌گری‌ را‌ با «اصـلاح‌طلبی» مـتضاد بـپندارند و مدعی شوند که ورود به جرگه اصلاحات، مستلزم‌ به‌ کنار‌ گذاشتن اصول انقلابی است. حـال آنـ‌که نسبت فوق فقط در چارچوب ارزشی غرب قابل تعریف‌ و قبول‌ است‌ و در گفتمان اسلامی بـه شـکل دیـگری انقلاب و اصلاح را تعریف می‌کند:

«اگر چه در اصطلاحات سیاسی دنیا‌ انقلاب‌ را‌ در مقابل اصلاح قرار مـی‌دهند، امـّا مـن‌ با‌ آن اصطلاح نمی‌خواهم حرف بزنم. من اصلاح را با اصطلاح اسلامی را مطرح‌ مـی‌کنم‌.»[1]

اصـلاح» از منظر اسلامی نه‌تنها‌ از‌ در تعارض‌ با‌ انقلاب‌ در نمی‌آید بلکه ارتباطی وثیق با‌ آن‌ دارد که آن دو را از یکدیگر غیرقابل انـفکاک مـی‌سازد. انقلابیون واقعی‌، مصلحان‌ واقعی هستند و مصلحان متعهد، وفادارترین به‌ ارزشهای انقلابی مـی‌باشند. از‌ ایـن‌ منظر، اصلاح به فرایند رفع‌ مفاسد‌ و جـبران کـاستی‌های مـوجود اطلاق می‌گردد: «اصلاح، این است که هـر نـقطه خرابی، نقطه‌ نارسایی‌ و فاسدی، به نقطه صحیح تبدیل‌ شود‌».[2]

انقلاب یک امر دفـعی نـیست. یک امر تدریجی است. یک مـرحله‌ی انـقلاب که تـغییر نـظام سـیاسی است، دفعی است. امـّا‌ در طول زمان، انقلاب باید تحقق پیدا کند. این تحقق چگونه است؟ این تحقق به آن است کـه آن بـخشهایی که عقب مانده و تحول پیدا نـکرده اسـت، تـحول پیـدا کـند... برگشت‌ غلط‌ اسـت، عـقبگرد خسارت است، امّا ایستادن هم غلط است. باید حرکت کنند و به جلو بروند.»[3]

«اصلاحات یک حقیقت ضروری و لازم است و باید در کشور ما انجام بگیرد. اصلاحات در کشور ما از سر‌ اضطرار‌ نیست، جزء ذات هوی لازم داریم، اصلاح قضایی لازم داریـم، اصـلاح امنیتی لازم داریم، اصلاح در قوانین و مقررات لازم داریم. ما احتیاج داریم که دستگاه اداری‌مان مقرراتی داشته باشد که‌ برای‌ همه یکسان‌ باشد و در آن تبعیض نباشد. ... بـاید رشـوه و ارتشاء وجود نداشته باشد. راهـهای کـسب ثروت باید مشروع باشد‌.»[4]


اصـلاحات به‌ مثابه یک جنبشارزش محوری: جنبش‌ اصلاح‌طلبی‌ در مقام رفع نواقص موجود نباید به‌گونه‌ای عـمل نماید که ارزشهای اسـلامی و انـقلابی مخدوش شود.

یک‌ عده‌ هم کسانی هستند که... نشان [داده‌اند] که به اداره‌ی کشور بر طبق‌ احکام‌ اسلام‌ از بن دندان عقیده‌ای ندارند. آنها اسم اسلام را می‌خواهند و... اعتقادی به حاکمیت اسلامی نـدارند‌... اگـر‌ امام‌ به داد این انقلاب نمی‌رسید، همین آقایان خشک خشک، انقلاب و کشور را‌ به‌ دامن آمریکا بر می‌گرداندند. اینها هم دم از اصلاح می‌زنند.»[5]

جایگاه ولایت فقیه: جنبش اصـلاح‌طلبی بـا اعـتقاد به قانون اساسی‌ و اصول‌ مسلم آن، نسبت به نقش و اهمیت‌ ولایت‌ فقیه‌ آن‌گونه‌ که‌ حـضرت امـام(ره) تبیین‌، اجراء و حاکم ساختند؛ باید وفادار بماند. 

«... رهـبری هـم یک شخص نیست ـ یک آدم، یک طلبه یک علی خامنه‌ای یا علی خامنه‌ای‌های فراوان دیـگری کـه هستند، نیست. ـ رهبری یک عنوان است، یک شخصیت‌ است و یک حقیقت برگرفته از ایـمان و مـحبت و عـشق و عاطفه مردم و یک آبروست... این در شوروی نبود. اگر بود آن طور نمی‌شد. اگر بود، آن وقتی‌که احـساس مـی‌کرد یلتسینی وارد میدان‌ شده‌ تا به کاری که بناست انجام بگیرد، حرکت شـتابنده غـیر مـعقول و بی‌رویه‌ای بدهد، گوش او را می‌گرفت و از صحنه خارجش می‌کرد و مورد حمایت مردم هم قرار می‌گرفت.»[6]

اصلاحات‌: آفـات‌ و آسـیب‌ها «ارزش فـراموشی»: مقام معظم رهبری که ضمن اشاره به آفت مهم تحجر که مـی‌تواند دامـن‌گیر گروههایی بشود که تحول و پیشرفت را در‌ اولویت‌ قرار نداده‌اند؛ خطاب به گروه‌ دوم‌ می‌فرمایند:

«آنهایی که بـه تـحول و تغییر توجه می‌کنند و ارزشها را در درجه اول قرار نمی‌دهند، خطر انحراف در آنها وجود دارد. ایـنها هـم باید‌ مراقب‌ باشند. هر دو طرف‌ باید‌ مـواظب بـاشند... مـبادا گروه دوم دچار انحراف و زمنیه‌سازی برای دشمن و مـخالفان اسـاس ارزشها بشوند»[7]

الگوبرداری تقلیدی و فقدان اجتهاد‌: اصلاحات‌ پدیده‌ای‌ است که باید در هر جـامعه‌ای بـا توجه به اصول، مبانی و ارزشهای رایـج در آنـجا‌ تعریف و الگـوپردازی شـود. وام گـرفتن الگوهای غربی و اجرای مـوبه موی آنها در جوامع‌ دیگر اگر چه تایید‌ خارجی‌ را به دنبال خواهد داشت، امّا نه از حـیث عـلمی و نه از حیث ارزشی کار پسندیده‌ای نـیست:

«اگـر تـعریف مـشخصی از اصـلاحات نشود، الگوهای تـحمیلی غـلبه خواهد کرد. همان اتفاقاتی که‌ در شوروی افتاد. چون نمی‌دانستند چه کار می‌خواهند بکنند، لذا به سراغ تـقلید نـاشیانه اصـلاحات در الگوها و مدلهای غربی رفتند و به آنها پنـاه بـردند.»[8]

نـفوذ‌ عـناصر بیگانه: 
گاهی یک دشمن از هر دو طرف [آنـهایی که‌ بیشتر‌ خواهان تحولند و آنهایی که بیشتر خواهان ارزشها‌ هستند[‌ نفوذ‌ می‌کند. از آن طرف به‌عنوان ارزش‌گرایی می‌آید‌ و با‌ هرگونه تحولی مخالفت می‌کند؛ حتی را راههای رفته هم مخالفت می‌کند و می‌خواهد حرکت‌ انقلابی‌ را بـرگرداند. از ایـن خطرناکتر‌، این‌ طرف قضیه‌ است‌. به‌عنوان‌ تغییر و تحول و پیشرفت، کسانی بیایند که‌ با‌ اساس ارزشها و با اصل اسلام و با اصل تدیّن مردم و با اصل عدالت‌ اجتماعی‌ مخالفند... اینها به‌نام اصـلاح بـیایند وارد‌ میدان بشنود و میدان‌داری بکنند‌».[9]

پی نوشت‌ها:
[1]سخنرانی مورخه 28/1/79
[2]سخنرانی مـورخه 19‌/4/79   
[3]سخنرانی ‌‌مورخه‌ 19/4/79 
[4]سخنرانی مورخه 28/1/79
[5]سـخنرانی مورخه 23/2/79 
[6]سـخنرانی مورخه 19/4/79 
[7]سـخنرانی مـورخه 23/2/79 
[8] سخنرانی مورخه 19‌/4/79‌ 
[9]سخنرانی مورخه 19/4/79 

مقاله "رهبری و اصلاحات" به قلم سید علی فیاض که در شماره 165 مجله "کتاب نقد" منتشر شده است.

«اصـلاح» از منظر اسلامی نه‌تنها‌ از‌ در تعارض‌ با‌ انقلاب‌ در نمی‌آید بلکه ارتباطی وثیق با‌ آن‌ دارد که آن دو را از یکدیگر غیرقابل انـفکاک مـی‌سازد. انقلابیون واقعی‌، مصلحان‌ واقعی هستند و مصلحان متعهد، وفادارترین به‌ ارزشهای انقلابی مـی‌باشند.