 اشارهاز مهم ترین مسائلی که در حوزه حقوق و علوم سیاسی مطرح است، کیفیت رفتار حکومت و مناسبات دولتمردان در مراتب اداری خود و همین طور با شهروندان است. آیا در اسلام «دولت پاسخگو» وجود دارد؟ در رویکرد اسلامی چه نوع دریافتی از مفهوم حکومت می توان دید؟ پیش از پرداختن به این مسئله، باید دید که در ادبیات سیاسی مدرن مراد از دولت پاسخگو چیست؟

 جنبه های اصلی پاسخگویی دولت
در ادبیات سیاسی مدرن، پاسخگویی دولت سه جنبه اصلی دارد:(1)
الف) پاسخگویی حقوقی: مراد این است که همه مقام های دولتی، اعم از انتخابی و انتصابی، در صورتی که مرتکب رفتار خلاف قانون شوند، در برابر دادگاه ها پاسخگو هستند. «حکومت قانون» نیز بیانگر این حقیقت است که مجریان قانون و سیاستمداران باید بر اساس قدرتی که قانون، آن را معین و محدود کرده است و نیز مطابق قانون اساسی عمل نمایند.
ب) پاسخگویی سیاسی: به این معنا که دولت و مسئولان اجرایی کشور باید در برابر مجلس و مردم در خصوص سیاست ها، اولویت و چگونگی اجرای آن ها پاسخگو باشند. بر خلاف پاسخگویی حقوقی که از ارتباطات نسبتا ساده ای برخوردار است و فقط ارتباطات بین مقامات دولتی و دادگاه هاست، پاسخگویی سیاسی ساختار پیچیده تری دارد.
نهادهای پایین تر در مقابل رئیس دولت و وزرا، و آن ها نیز به نوبه خود، در برابر مردم و نمایندگان مجلس یا قوه مقننه و نمایندگان قوه مقننه در برابر رأی دهندگان مسئولیت پاسخگویی دارند.
ج) پاسخگویی مالی: به معنای مسئولیت دولت در هزینه کردن درآمدهای مالیاتی در جهت مقاصد مصوبات مجلس به صورت کارامدترین و با صرفه ترین شکل است. در این جنبه نیز پاسخگویی همانند پاسخگویی سیاسی است، با این تفاوت که در این پاسخگویی اداره ای نیز به نام اداره حسابرسی کل وجود دارد که در برابر مجلس قانونگذاری پاسخگو است، ولی در کار نظارت دقیق بر جزئیات هزینه های دولت مستقل از مجلس عمل می کند.
نکته قابل ذکر آنکه هرچند تضمین و حفظ پاسخگویی مالی و حقوقی از طریق هیئت ها و کمیته های تخصصی، که تا اندازه ای از نفوذ مستقیم مردم یا نفوذ سیاسی در امان هستند و پاسخگویی آن ها در چارچوب اصول و ضوابط حرفه ای خاص می باشد، صورت می پذیرد، اما در نهایت، این پاسخگویی سیاسی است که مافوق همه چیز قرار دارد؛ زیرا قوانینی که در دادگاه ها اجرا می شود و هزینه هایی که اداره حسابرسی کل بر چگونگی صرف آن ها نظارت می کند، خود در حیطه اختیارات مجلس منتخب مردم است که تحت لوای قانون اساسی عمل می کند. آنچه که گفته آمد، تصویر اجمالی از دولت پاسخگو در ادبیات سیاسی مدرن است.

 تأثیر بینش در رفتار دولت ها
بدون تردید نوع رفتار حکومت به شدت متأثر از نوع دریافت از مفهوم حکومت است و رفتار دولتی برآیند نحوه فهم و درک مفهوم دولت می باشد. اگر حکومت به معنای سلطه، تحکم و خودکامگی باشد، رفتار سلطه گرایانه و مستبدانه در مناسبات دولتمردان تجلّی می یابد. در این بینش، دولت و دولتمران اساسا خویشتن را در برابر دیگران مسئول نمی بینند تا نوبت به پاسخگویی برسد. و اگر حکومت به مفهوم مدیریت، مشارکت، خدمت و هدایت جامعه باشد، رفتارهای مدیریتی، مشارکتی، خدمتی و هدایتی در عملکردها و مناسبات دولتی ظهور می نماید که به تبع، پاسخگویی را نیز به دنبال می آورد.

 بینش سلطه گرایانه
تاریخ بشر پیوسته شاهد دریافت مفهومی سلطه گرایانه از مفهوم حکومت بوده است و بسیاری از حکمرانان، حکومت را حق خویش می دانسته اند، و بالطبع برای دیگران هیچ گونه حقی در امر حکومت و مدیریت جامعه قایل نبوده اند از این رو، اجازه انتقاد کردن، سؤال نمودن و یا نظارت به دیگران نمی دادند تا فرصت پاسخگویی فراهم آید. قرآن مجید در یک کلام حق مطلب را ادا کرده، می فرماید: «إن الملوک اذا دخلوا قریة أَفسدوها و جعلوا أَعزة اهلها اذلّة و کذلک یفعلون» (نمل: 34)؛ پادشاهان (خودکامه) هنگامی که وارد منطقه آبادی می شوند، آن را به فساد و تباهی می کشند، و عزیزان آنجا را ذایل می کنند، و کارشان همیشه این گونه است!
تفاوتی نمی کند که استبداد فردی باشد یا گروهی، بلکه آثار سوء استبداد گروهی چه بسا بیشتر است. روشن ترین نمونه آن استبداد حزب کمونیسم در شوروی (سابق)، استبداد حزب بعث در عراق، و حکومت سلطه گرایانه کمونیست ها و طالبان در افغانستان بود که فجایع عظیم و بی مانندی، که تاریخ مثل آن را کمتر سراغ داشت، به بار آورد.
زیان حکومت های استبدادی، نظیر بسیاری از حکومت های غربی، که با شعار دموکراسی و مردم سالاری روی کار می آیند نیز کمتر از حکومت های استبدادی عریان نیست.
قرآن کریم حکومت فرعون را نمونه بارز حکومت استبدادی معرفی می کند: «إن فرعون علا فی الارض و جعل اهلها شیعا یستضعف طائفةً منهم یذبّح ابنائهم و یستحیی نسائَهم انه کان من المفسدین» (قصص: 4)؛ فرعون برتری جویی در زمین کرد. و اهل آن را به گروه های مختلف تقسیم نمود، گروهی را به ضعف و ناتوانی می کشاند، پسران آن ها را سر می برید، و زنان آن ها را (برای کنیزی) زنده نگه می داشت، او مسلّما از مفسدان بود.
فقط فرعون نبود که برای اسارت بنی اسرائیل و تداوم سلطه مستبدانه خود، مردان آن ها را می کشت و زنان آن ها را برای خدمتکاری زنده نگه می داشت، بلکه در طول تاریخ همه جباران چنین رفتار کرده اند، و با هر وسیله ممکن نیروهای فعال را از کار انداخته اند. و امروز نیز آمریکا و اسرائیل و متحدان آن ها چنان استبدادی به خرج می دهند که روی فرعون و فرعونیان را سفید کرده اند. رفتار مستبدانه حکومت اسرائیل غاصب با مردم مظلوم و در بند فلسطین، تجاوز آمریکا به عراق و رفتار افسران و سربازان نابکار آمریکایی با زندانیان «ابو غریب» به مراتب بدتر از رفتار فرعون با مرم بنی اسرائیل است.
نو استبدادگرایان، سعی دارند مردان را بکشند و اگر نتوانند مردان را ترور نمایند، مردانگی را نشانه می روند. ترور شخصیت های سرشناس کشورها دلیل بر این مدعاست. آنان با پخش وسایل و ابزار فساد، گسترش فحشا و بی بندوباری جنسی، توزیع مواد مخدر و انواع سرگرمی های ناسالم روح شهامت و غیرت را در ملت ها تضعیف می کنند تا با خیالی آسوده به حکومت استبدادی خویش ادامه دهند.
اینان خودشان را مالک و فرمانروای جهان می دانند، چنانکه فرعون خود را مالک تمام سرزمین مصر می پنداشت: «یا قوم الیس لی مُلک مصر و هذه الانهار تجری من تحتی افلا تبصرون» (زخرف: 51)؛ ای قوم من! آیا ملک و حکومت مصر از آنِ من نیست و این نهرها زیر فرمان من جریان ندارد؟ آیا نمی بینید؟
فرعون با سفسطه بازی و مغلطه کاری تلاش می کرد از نفوذ حقایقی که حضرت موسی علیه السلام مطرح می کرد در افکار مردم مصر جلوگیری کند، ارزش های پستی را که بر آن محیط حاکم بود، به رخ مردم می کشید، چنانکه امروزه نیز کسانی با یدک کشیدن واژه های دموکراسی، حقوق بشر و آزادی، از آن ها برای رسیدن به قدرت بهره می جویند.
فرعون حتی به حکومت خودکامه اش قانع نبود، انتظار داشت همگی او را بپرستند. از این رو، حضرت موسی علیه السلام را تهدید می کرد و می گفت: «لئِن اتخذت الها غیری لأَجعلنّک من المسجونین» (شعراء: 29)؛ اگر معبودی غیر من ا نتخاب کنی، تو را به زندان می افکنم.
در حکومت توتالیتاریستی فرعون هیچ کسی حق انتخاب ندارد، چنانکه وقتی ساحران فرعون پس از مشاهده دلایل روشن به حضرت موسی علیه السلام ایمان آوردند، آنان را سخت مورد نکوهش قرار داد: «قال فرعون آمنتم به قبل ان آذن لکم» آیا به او ایمان آوردید، پیش از آن که من اجازه بدهم؟
شبیه این رفتار را در مورد حکومت «نمرود» می توان دید، او نیز با صراحت به حضرت ابراهیم علیه السلام گفت: من کارهای خدایی می کنم.(2)
در عصر ما نیز دولت هایی وجود دارند که نه فقط در صحنه داخلی، بلکه در عرصه بین المللی ادعای مالکیت دارند. لشکرکشی کشورهای غربی به سرکردگی آمریکا در نقاط مختلف جهان، با شعارهای فریبنده تأمین امنیت، دموکراسی و حقوق بشر نمادی از رفتاری مبتنی بر بینش سلطه گرایانه است. چهره واقعی فرعونیان و نمرودیان را در نظام لیبرال دموکراسی غرب به خوبی می توان دید. در این بینش، منش حکومت کاملاً سلطه گرایانه است و پاسخگو بودن دولت معنا و مفهوم ندارد.

 بینش هدایت گرایانه
در اسلام، حکومت برای مردم و در راستای احقاق حقوق مردم است و مفهومی جز مدیریت، محبت، مشارکت، هدایت و خدمت ندارد. خداوند در قرآن کریم، کارگزاران حکومت اسلامی را چنین توصیف می کند: «الّذین أن مکنّا هم فی الارض اقاموا الصلوة و آتوا الزّکوة و أمروا بالمعروف و نهوا عن المنکر و لله عاقبة الامور» (حج: 41)؛ یاران خدا کسانی هستند که هرگاه در زمین به آن ها قدرت بخشیدیم نماز را به پا می دارند و زکات را ادا می کنند و امر به معروف و نهی از منکر می نمایند و پایان همه کارها از آنِ خداست.
کارگزاران واقعی حکومت دینی پس از پیروزی همانند خودکامگان و استبدادگران خود را گم نمی کنند، در غرور و مستی غرق نمی شوند، پس از سلطه و حاکمیت، تبدیل به طاغوت جدید نمی شوند، بلکه پیروزی و موفقیت را نردبانی برای سازندگی و دیگرسازی قرار می دهند، و همت شان این است که خود و جامعه را بسازند. هرگز ادعای علو و برتری نمی کنند، ارتباطشان با خالق هستی بسیار محکم است و بر عهدشان با خداوند استوارند. چنانکه رابطه آن ها با خلق خدا نیز دوستانه و برادرانه است؛ چرا که نماز نماد پیوند با خالق است و زکات رمزی برای پیوند با خلق. امر به معروف و نهی از منکر مبنای ساختن یک جامعه سالم است و در پرتو آن همه ویژگی های یک جامعه با ایمان و پیشرفته شکوفا می گردد.
امام علی علیه السلام چه زیبا آن را به تصویر کشیده است: «اللهم انّک تعلم انّه لم یکن الّذی کان منا نافسةً فی سلطان و لا التماس شی ء من فضول الحطام، و لکن لنرد المعالم من دینک، و نظهر الاصلاح فی بلادک فیأمن المظلومون من عبادک و تقام المعطلة من حدودک.»(3)؛ خدایا، تو می دانی که جنگ و درگیری ما برای به دست آوردن قدرت و حکومت و دنیا و ثروت نبود، بلکه می خواستیم نشانه های حق و دین تو را به جایگاه خویش بازگردانیم و در سرزمین های تو اصلاح را ظاهر کنیم، تا بندگان ستمدیده ات در امن و امان زندگی کنند و قوانین فراموش شده تو بار دیگر اجرا گردد.
و در فرمان معروفش به مالک اشتر، فرماندار مصر، می نویسد: (ای مالک!) در امور کارمندانت بیندیش، و پس از آزمایش به کارشان بگمار، و با میل شخصی و بدون مشورت با دیگران آنان را به کارهای مختلف وادار نکن؛ زیرا این نوعی ستمگری و خیانت است. کارگزاران دولتی را از میان مردم با تجربه و با حیا و از خاندان های پاکیزه و با تقوا که در مسلمانی سابقه درخشانی دارند، انتخاب کن؛ زیرا اخلاق آنان گرامی تر و آبرویشان محفوظ تر و طمع ورزی شان کمتر و آینده نگری آنان بیشتر است.
«پس رفتار کارگزاران را بررسی کن و جاسوسان راستگو و وفا پیشه بر آنان بگمار، که این کار سبب امانت داری و مهربانی با مردم خواهد بود. کارگزاران خائن را کیفر کن.»(4)
در فراز دیگر تأکید می کند: «و نزد خدا برای هریک از این طبقات (افراد جامعه) جایگاهی است که در برگیرنده مسائل رفاهی و امکانات آن است و برای هر یک از آنان تا حد تأمین و اصلاح وضع امور زندگی بر عهده زمامدار حقی است و...»(5) یعنی دولت در قبال آنان تکلیف دارد و پاسخگو است. در پرتو چنین بینش و برداشتی از دولت و حکومت است که از یک سو مسئله پاسخگو بودن دولت در برابر مردم و یا نمایندگان قانونی آنان و رهبر و از سوی دیگر، اصل نظارت بر عملکرد دولت جایگاه اصلی خود را می یابد.
نامه امیرمؤمنان حضرت علی علیه السلام به «اشعث بن قیس»، فرماندار آذربایجان، در تبیین دیدگاه اسلام راجع به حکومت و پاسخگو بودن دولت درخور توجه است: «و أن عملک لیس بطعمة و لکنه فی عنقک أمانة و أنت مسترعی لمن فوقک لیس لک أن تفتات فی رعیةٍ و لا تخاطر الابوثیقةٍ و فی یدیک مال من مال الله عزّ و جلّ و انت من خزّانه حتی تسلّمه ألیّ و لعلّی الا اکون شرّ وُلاتک لک و السّلام»؛(6) همانا کاری که به عهده توست، طعمه ای برایت نیست، بلکه امانتی است برگردنت؛ و آنکه تو را بدان کار گمارده، نگهبانی امانت را به عهده ات گذارده، و تو پاسخگوی آنی نسبت به آنکه فرادست توست. و این حق برای تو نیست که در میان مردمان به استبداد و خود رأیی عمل کنی و به کاری دشوار جز با دستاویز محکم درآیی و در دست تو مالی از خداوند عزّ و جلّ است، و تو آن را خزانه داری تا آن را به من بسپاری، امیدوارم برای تو بدترین والیان نباشم.
در این نامه امام علی علیه السلام مفهوم درست حکومت را به اشعث بن قیس و دیگران می آموزد، و آن اینکه زمامداران و کارگزاران در حیطه عمل خود پاسخگو هستند. یعنی حکومت مسئولیت پذیری است نه سلطه گری. همچنین آن حضرت تکلیف اموال و امکانات را نیز روشن می کند تا مورد حیف و میل قرار نگیرد، و زمامداران باید بدانند که اموال و دارایی ها در اصل از آنِ خداست که به طور امانت در اختیار همه مردمان، نه گروهی، نهاده است، تا در راه رفاه و آسایش همگانی و به گونه خردمندانه و با تدبیری درست استفاده شود. پس خزانه داران، وکیلان مردمند و حاکمیت مطلقه ندارند.
در این نامه حکمت آمیز پاسخگویی دولت اسلامی در تمامی جنبه های آن مطرح است. جالب تر از آن، امام علیه السلام اجازه انتقاد از خود و پاسخگو بودن خود را در هر شرایطی چنین ابراز می دارد: «فلا تثنوا علیّ بجمیل ثناءٍ لاخراجی نفسِی الی الله و الیکم من التقیة فی حقوقٍ لم افرغ من ادائها و فرائض لابدمن امضائها فلا تکلّمونی بما تکلم به الجبابرة و لا تتحفّظوا منی بما یتحفّظ به عند اهل البادرة و لا تخالطونی بالمصانعة و لا تظنّوا بی استثقالاً فی حق قیل لی و لا التماس اعظام لنفسی فأنه من استثقل الحق أن یقال له او العدل یعرض علیه کان العمل بهما اثقل علیه.»(7)؛ من از شما می خواهم که مرا با سخنان زیبای خود ستایش نکنید تا از عهده وظایفی که نسبت به خدا و شما دارم برآیم و حقوقی که مانده است بپردازم. واجباتی که بر عهده من است و باید انجام گیرد، ادا کنم. پس با زبانی که با گردنکشان سخن می گویند، با من سخن مگویید، و چنانکه از حاکمان تندخو کناره می جویند، از من کناره مجویید. و برایم ظاهرسازی و خودنمایی نکنید. گمان مبرید که اگر حرف حقی بگویید بر من گران آید. و خیال نکنید که من می خواهم که بزرگم شمارید؛ چه آن کسی که شنیدن سخن حق و یا نمایاندن عدل بر او سنگین آید، اجرای حق و عدل بر وی سنگنین تر می نماید.
این کلام حکیمانه از حاکم حکیم اسلامی است که خود را در برابر مردم و اجرای حق مسئول و پاسخگو می بیند.
در باب صرفه جویی در بیت المال می فرماید: «ادقّوا اقلامکم و قاربوا بین سطورکم و احذفوا عنّی فضولکم و اقصدوا قصد المعانی و ایّاکم و الاکثار فأن اموال المسلمین لا تحتمل الاضرار»؛(8) قلم ها را تیز کنید، سطرها را به هم نزدیک سازید (در نگارش)، برای من زیادی ها را حذف کنید و به معنا بنگرید، و بپرهیزید از زیاده نویسی؛ چرا که بیت المال مسلمانان زیان را بر نمی تابد.

 نگرانی امام علی علیه السلام از استبداد حکومتی
در بینش اسلامی، حکومت امانت الهی است: «ان السّلطان لأمین الله فی أرضه و مقیم العدل فی البلاد والعباد»؛(9) همانا زمامدار، امین خدا در زمین و برپادارنده عدالت در جامعه و میان بندگان است.
نگرانی امام علی علیه السلام آن است که مبادا حکومتی بر مردم مسلط شود که خود را پاسخگو نپندارد: «و لکننی آسی أن یلی امر هذه الامة سفهائها و فجّارها، فیتخذوا مال الله دولا، و عباده خولا، و الصالحین حربا، و الفاسقین حزبا»؛(10) نگرانی من از آن است که نا بخردان و نابکاران این امت، زمام امور را به دست گیرند، و مال خدا را دست به دست گردانند و بندگان او را به بندگی و خدمت خود گیرند و با صالحان در پیکار باشند و فاسقان را یاران خود سازند.
اسلام برای مبارزه با روحیه استکباری توصیه می کند که پست و مقام در حکومت اسلامی به عنوان امانت الهی است، نه وسیله برتری جویی و استبدادگری. قرآن کریم می فرماید: «أن الله یأمرکم أن تؤدوا الامانات الی اهلها و اذا حکمتم بین النّاس أن تحکموا بالعدل» (نساء: 58)؛ خداوند به شما دستور می دهد که امانت ها را به اهلش بسپارید، هنگامی که میان مردم داوری می کنید، از روی عدالت داوری کنید.
در ذیل آیه شریفه در تفاسیر و کتاب های حدیثی روایات متعددی آمده که منظور از امانت، همان ولایت و حکومت و در مرحله نخست ولایت امامان معصوم علیهم السلام است.(11)
امام علی علیه السلام خطاب به «رفاعه»، قاضی اهواز، می فرماید: «اعلم یا رفاعة أن هذه الامارة امانة فمن جعلها خیانة فعلیه لعنة الله الی یوم القیامة و من استعمل خائنا فأن محمدا صلی الله علیه و آله برئٌ منه فی الدنیا و الاخرة»(12) بدان ای رفاعة! این حکومت (و پست های مختلف آن) امانت (الهی) است. هرکس در آن خیانت کند، لعنت خدا تا روز قیامت بر او باد، و هرکس خائنی را به کار گیرد، محمد صلی الله علیه و آله در دنیا و آخرت از او بیزار است.
در مورد دیگر، بسیار حکیمانه جایگاه حاکم و کارگزاران حکومت اسلامی را ترسیم می کند: «لا یقیم أمر الله سبحانه الا من لا یصانع و لا یضارع و لا یتبع المطامع»(13) فرمان خدا را فقط کسی می تواند برپا دارد که سازشکار نباشد، و به روش اهل باطل عمل نکند، و پیرو فرمان طمع نگردد.
آن حضرت نگران است که مبادا کسانی به نام اسلام بر اریکه حکومت تکیه بزنند، و به روش اهل باطل عمل کنند با دشمنان سازش نمایند، و مطیع هواهای نفسانی خود باشند. چنین حکومتی سر از استبداد و استکبار در می آورد.
افزون بر تقویت روحیه امانت، توصیه اسلام بر پیوند عاطفی حکومت با مردم است. در بعضی از روایات اسلامی به مردم توصیه شده که حاکم را همانند پدر گرامی بدارند. مفهوم آن این است که او هم باید با چشم فرزندی به مردم نگاه کند و به این ترتیب، یک رابطه عاطفی قوی میان مردم و کارگزاران حکومت اسلامی برقرار خواهد شد. در حدیثی از امام موسی بن جعفر علیه السلام نقل شده که: «ان السّلطان العادل بمنزلة الوالد الرّحیم فاحبّوا له ما تحبّون لأنفسکم و اکرهوا له ما تکرهون بانفسکم»(14) برای عموم مردم چیزی را دوست بدار که برای خود و خانواده ات دوست می داری و برای آن ها چیزی را ناخوش دار که برای خود و خانواده ات ناخوش داری، چرا که این کار منطق تو را قوی تر و مردم را به صلاح و اصلاح نزدیک تر می کند.
به طور قطع، کسی که با این بینش زمامدار جامعه اسلامی شود، طرز رفتارش با کسانی که حکومت را حق مطلقه خود می دانند، بسیار متفاوت خواهد بود.
نتیجه آنکه، اسلام دین مسئولیت است و حکومت در اسلام امانت، کارگزاران حکومت وکیلان مردمند و در برابر خدا و مردم پاسخگو. نظام مردم سالاری دینی بر خلاف حکومت های استبدادی و دموکراسی عوام فریب غربی، نظام خدمت رسانی خالصانه به مردم است؛ زیرا در این نگرش، حاکم اسلامی و همه کارگزاران آن هر لحظه خود را در محضر خدا می بینند و معتقدند که در محضر خدا خیانت و معصیت روا نیست. استبداد که بدترین نوع خیانت به خدا و خلق خداست، در این منطق جایگاه ندارد. کسی یا کسانی که در مقام سوء استفاده برآیند، ماندگار نخواهند بود.

 ··· پی نوشت ها
1 ر.ک. دیوید بیتهام و کوین بویل؛ دموکراسی چیست؟، ترجمه شهرام نقش تبریزی، تهران، ققنوس، 1376، ص 90 به بعد.
2 بقره: 258.
3 نهج البلاغه، صبحی الصالح، خ 131.
4 نامه 53، امام علی علیه السلام به مالک اشتر، فراز 72.
5 ر.ک: نهج البلاغه، ترجمه محمد دشتی، قم، آل طه، 1379، ص 574، فراز 72 نامه امام علی علیه السلام به به مالک اشتر.
6 نهج البلاغه، نامه 5.
7 نهج البلاغه، خطبه 216، فراز 22.
8 ر.ک. نهج البلاغه، حکمت 282.
9 جمال الدین محمد خوانساری، شرح غرر الحکم و درر الکلم، با مقدمه و تصحیح و تعلیق میر جلال الدین حسینی ارموی، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، چاپ 1360، ج 2، ص 604.
10 نهج البلاغه، نامه 62.
11 ناصر مکارم شیرازی، پیامبر قرآن، ج 10، ص 137.
12 نعمان بن محمد تمیمی مغربی، دعائیم الاسلام، مصر، دارالمعارف، 1385 ه.ق، ج 2، ص 531، ح 1890.
13 نهج البلاغه، کلمات قصار، کلمه 120.
14 شیخ حر عاملی، وسائل الشیعه، قم، موسسه آل البیت، 1409 ه.ق، ج 16، ص 221.
منبع : حوزه نت
در اسلام، حکومت برای مردم و در راستای احقاق حقوق مردم است و مفهومی جز مدیریت، محبت، مشارکت، هدایت و خدمت ندارد.