 
زندگی دكتر مظفر بقائی كرمانی چند مرحله اساسی را در بر می گیرد: 

مرحله نخست از بدو تولد او شروع می شود و تا مقطع استخدام در دانشگاه تهران تداوم می یابد. در این دوره او شاهد نقل مكان پدرش میرزاشهاب راوری از تهران به كرمان بود. نیز در این دوره او به فرانسه اعزام شد تا ادامه تحصیل دهد. در این دوره حوادث ریز و درشت فراوانی در صحنه سیاسی ایران به وقوع پیوست كه مستقیم و غیرمستقیم در تكوین نگرش سیاسی او مؤثر بود، از جمله تمدید ، محاكمه نصرت الدوله فیروز و عبدالحسین تیمورتاش و به قدرت رسیدن نازیها در آلمان. بقائی از طریق نامه های پدرش با تحولات داخلی كشور آشنا می شد، لیكن در اروپا دوست همیشگی و صمیمی او یعنی عیسی سپهبدی با وی حشر و نشر داشت و از همانجا تأثیر زایدالوصفی بر تكوین شخصیت سیاسی بقائی بر جای گذاشت.

دومین دوره زندگی بقائی مشتمل است بر دوره ای كه از استخدام وی در دانشگاه تهران آغاز می شود و تا اواخر سال 1327 هجری شمسی به درازا می انجامد. در این دوره بقائی در احزاب گوناگونی مثل حزب اتحاد ملی و حزب دمكرات قوام به كارآموزی سیاسی پرداخت و گرایشهای سیاسی خود را به نمایش گذارد. در این دوره گرچه بقائی شخصیتی مهم شناخته نمی شود، لیكن دوستانی مثل عیسی سپهبدی در سمت و سوی فعالیتهای او نقشی بسیار اساسی بر عهده داشتند. 

 بقائی خود روایت كرده است كه ورود او به مسئله نفت، بعد از مطالعه پاورقی هائی بود كه توسط ابوالفضل لسانی در روزنامه های آن زمان از جمله باختر امروز می نوشت و بعداً به عنوان طلای سیاه یا بلای ایران منتشر گردید. او خود گفته است وقتی هم وارد مسئله نفت شد، اطلاعی بیش از آن چیزی كه در مقالات لسانی ارائه شده بود، نداشت. 

در حقیقت در این دوره او سرگرم كارآموزی سیاسی بود و اصلاً در اندیشه پذیرش مسئولیتی كه او را در موقعیتی فراتر از فعالیتهای روزمره قرار دهد، نبود. لیكن در همین دوره از او چهرهای ماجراجو تصویر شده است: بقائی خود را درگیر در منازعاتی كرد كه یك سوی آن سپهبد رزم آراء قرار داشت و سوی دیگرش سرلشكر حسن ارفع. به این شكل پای او به مسائل اطلاعات و ضداطلاعات هم باز شد. ركن دوم ارتش در این دوره شاهد منازعات درونی طرفداران این دو گروه نظامی بود، بقائی آگاهانه در مسیر اهداف و فعالیتهای حسن ارفع قرار گرفت. او با چهره هائی مثل حسین خطیبی كه مقدر بود در زندگی سیاسی آینده اش نقشی مهم بر عهده گیرد آشنا شد. از سوی دیگر بقائی توانست همراه با عدهای دیگر مثل خسرو هدایت و محمدعلی مسعودی، بساط احزاب اتحاد ملی سهام السلطان بیات و حزب دمكرات قوام را برچیند، این همه علیرغم سوگند وفاداری بود كه وی نسبت به قوام ادا كرده بود و اساساً حزب دمكرات قوام بود كه از بقائی چهره ای مشهور ساخت. از سوی دیگر در این دوره بقائی به طور مشخص مرزبندی خود را با حزب توده و بلوك شرق ترسیم نمود، وی در زمره معدود تحصیل كردگانی بود كه از همان ابتدا با حزب توده به طور نهان و آشكار در ستیز بود، گرچه خود می گوید فعالیتش علیه این حزب هم به بعد از ماجرای ترور نافرجام شاه در 15 بهمن ماه 1327 بر می گردد. بنابراین بر اساس گفته های شخص بقائی، او در مدت هفت ساله اولیه اقامت در ایران، چهره سیاسی مهمی نبود و به طور حاشیه ای در مسائل روز دخالت می كرد، هرچند نماینده مجلس پانزدهم هم بود.

بقایی از متحصنین دربارسومین مقطع زندگی سیاسی بقائی از اواخر سال 1327 آغاز می گردد و تا انتخاب مصدق به نخستوزیری ادامه می یابد. شروع شهرت بقائی مربوط است به اسفندماه سال 1327، یعنی زمانی كه اقلیت پارلمانی قصد داشت لایحه الحاقی گس-گلشائیان را رد كند. اما وی عملاً در فروردین ماه سال 1328 با آغاز استیضاح ساعد بود كه در نزد مردم شناخته شد. بقائی تا قبل از این استیضاح با همان لایحه هم مخالفتی نكرده بود، لیكن به روایت مكی در اسفند سال 1327 به ناگاه از كرمان وارد تهران شد و علیه ساعد شروع به صف آرائی كرد، به گفته خودش اطلاعات وی درباره نفت در این زمان از سطح همان مقالات لسانی فراتر نمی رفت. حتی بعد از اینكه دوره مجلس پانزدهم خاتمه یافت، بقائی عملاً هم روحیه سیاسی خود را از دست داد و هم اینكه بار دیگر مردی شده بود حاشیه نشین. این بار عیسی سپهبدی و علی زهری بودند كه او را تشویق به ادامه فعالیت نمودند. این دوره از فعالیت سیاسی بقائی با سنگر گرفتن در روزنامه شاهد كه امتیاز آن متعلق به علی زهری بود و سردبیرش عیسی سپهبدی؛ شكل گرفت. به تصریح مأمورین اطلاعاتی آن زمان و نیز شمس قنات آبادی، بقائی گرچه در سخنوری مردی بود جالب توجه؛ اما در نوشتن توانائی لازم را نداشت. این نكته یكی از علل و عوامل جهت گیریهای متعدد بقائی در زندگی سیاسی اوست. در همین دوره قتل عبدالحسین هژیر وزیر دربار روی داد كه درست چندروزی قبل از سفر شاه به امریكا صورت گرفت. باز هم در همین زمان جبهه ملی پا به عرصه وجود نهاد و بقائی یكی از مهمترین تشكیل دهندگان آن بود. در این ایام كماكان نوك تیز حملات بقائی متوجه رزم آراء بود، این حملات كه به عنوان مبارزه علیه دیكتاتوری نظامیان صورت می گرفت، به واقع توسط جناحی دیگر از نظامیان به فرماندهی سرلشكر ارفع شكل گرفته و دامن زده می شد. 

در این زمان بقائی به عنوان نماینده مجلس شانزدهم وارد این نهاد قانونگذاری شد، در حالیكه به شهرتی فراوان دست یافته بود، بقائی مرد شماره دو جبهه ملی بعد از مصدق شناخته می شد و در عین حال نماینده دوم پایتخت هم بود. در این مقطع زمانی بقائی مبارزه خود علیه رزم آراء را تشدید كرد، علیه نخست وزیری او به پا خاست و تا روز قتل رزم آراء با وی سر ناسازگاری داشت. حدود یك ماهی قبل از نخست وزیری رزم آراء، احمد دهقان مدیر تهران مصور به قتل رسید كه حسن جعفری را قاتل او معرفی كردند. بقائی به عنوان یكی از وكلای مدافع جعفری، نوك تیز حملات را متوجه رزم آراء ساخت و به این شكل كار جعفری را خراب تر نمود. از متن دفاعیات و مطالب جراید آن روز و نیز كتاب های منتشره در ارتباط با موضوع، این نكته مستفاد می شود كه برای بقائی تبرئه و یا محكومیت جعفری مهم نبود، برای او مهم این بود كه این موضوع را بهانه ای برای حمله علیه رزم آراء نماید و وی را از سر راه بردارد. این موضع گیری فقط متعلق به بقائی نبود، بلكه كلیه اعضای جبهه ملی به نوعی به حذف رزم آراء كه او را عامل حل نشدن مسئله نفت می دانستند، رضایت می دادند. با ترور رزم آراء راه برای ملی شدن صنعت نفت هموار گردید، از این زمان به بعد بحث ملی شدن نفت هرچیزی را تحت الشعاع قرار داد.

چهارمین مرحله زندگی سیاسی بقائی از انتخاب مصدق به نخست وزیری شروع می شود و تا كودتای 28 مرداد 1332 دوام می یابد. درست چندروزی بعد از نخست وزیری مصدق، بقائی همراه با گروه انشعابی از حزب توده، حزب زحمتكشان ملت ایران را راه اندازی كرد. 

این دوره هم خود به دو زمان منفك از هم تقسیم میشود: قبل از سی تیر 1331 و بعد از آن تا وقوع كودتا. تا قبل از سی تیر بقائی همراهی در تیم همراه مصدق در مسافرت به نیویورك برای شركت در مجمع عمومی سازمان ملل و نیز شركت در دیوان داوری لاهه برای رسیدگی به شكایت انگلیس علیه ایران را در كارنامه خود دارد. 

در این زمان، در حزب زحمتکشان دو دیدگاه مبنی بر همکاری و عدم همکاری با مصدق به وجود آمد. این شکاف با حوادث سی‌ام تیر عمیقتر شد و پس از مدتی حزب زحمتکشان به دو گروه منشعب شد: حزب زحمتکشان ملت ایران به رهبری بقایی، حزب زحمت‌کشان ملت ایران (با عنوان نیروی سوم) به رهبری خلیل ملکی، بقایی بر مخالفت خود با مصدق افزود و از شاه آشکارا حمایت کرد؛ به طوری که در ماجرای کودتای 28 مرداد 1332 ش، نیروهای بقایی جزو کسانی بودند که به خانة مصدق حمله کردند.

از سوی دیگر در این زمان بقائی آرام آرام مرزبندی خود را با نهضت ملی نفت شكل داد، او بر این باور بود كه باید مسئله نفت به گونه ای حل شود و مصدق دست از اندیشه ملی شدن تمام عیار خود بردارد. از سوی دیگر بقائی بر این باور بود كه باید با بانك جهانی به نحوی كنار آمد، بانك جهانی هم فرمولهائی حقارت بار برای حل مسئله نفت ایران ارائه می داد كه تن دادن به آنها برای دولت غیرممكن بود و عدولی واضح از نظریه ملی شدن نفت محسوب می شد. تا سی تیر 1331 علی زهری و عیسی سپهبدی عقول منفصل بقائی بودند و او را تشویق می كردند راه خود را از مصدق جدا كند. حزبی كه بقائی رهبری آن را عهده دار بود، در ماجراجوئیهای عدیده مثل حادثه 23 تیر 1330، 14 آذر 1330 و هشتم فروردین 1331 دخالت داشت، ماجراجوئی هائی كه با قتل عده ای و مجروح شدن كثیری دیگر خاتمه یافت. 

مقطع پنجم زندگی سیاسی بقائی از فردای كودتا شروع شده و تا حوادث منجر به 15 خرداد 1342 تداوم می یابد. در این مقطع زمانی، بقائی كه امید به دست آوردن منصب نخست وزیری داشت، یك سره به كناری نهاده شد. در این زمان او تلاشی زایدالوصف برای ساقط كردن زاهدی به خرج داد، علت امر هم این بود كه شاه دولت زاهدی را خار راه خود می دید و اساساً از زاهدی واهمه داشت. 

یكی از مهمترین این تحولات شكل گیری نسلی از اعضای حزب بود كه تعلقات و گرایشهای مذهبی داشتند. اینان جشن گرفتن روز 28 مرداد و اطلاق قیام ملی به آن كودتا را مورد انتقاد سخت قرار دادند، از نهضت امام خمینی حمایت كردند و به طور كلی فراكسیون جدیدی در درون حزب شكل دادند. 

دوره ششم فعالیت حزب زحمتكشان از سال 1342 آغاز گردیده و تا مقطع پیروزی انقلاب اسلامی تداوم می یابد. در این دوره شخص بقائی فعالیت سیاسی مهمی نداشت، لیكن اعضای مذهبی حزب در برخی تحولات سیاسی این زمان ذی نقش بودند و به همین دلیل از حزب اخراج شدند، دو تن آنان سیدحسن آیت و شیخ رضا فعال بودند. آیت در نیمه های دهه چهل و فعال در نیمه های دهه پنجاه از حزب زحمتكشان اخراج شدند، هرچند آیت بعدها در دوره اول مجلس خبرگان از بقائی تمجید كرد. در كلیه این سالهای طولانی كه مصادف بود با اوج دیكتاتوری شاه، شخص بقائی فعالیت در خور توجهی نشان نداد، تنها اقدام وی نوشتن نامه ای به شاه و توصیه به او برای جلوگیری از انحلال احزاب سیاسی پذیرفته شده كه همه سلطنت طلب هم بودند؛ و ممانعت از ادغام آنها در حزب واحد رستاخیز بود. بقائی این تصمیم را برای آینده رژیم سلطنتی زیان بار ارزیابی كرد.

دوره مجدد فعالیت بقائی مصادف بود با دولت دكتر جمشید آموزگار. از این زمان به بعد بود كه انواع و اقسام بیانیه ها منتشر گردید و به فعالین سیاسی توصیه شد قانون اساسی رژیم سلطنتی را به عنوان چارچوبی برای فعالیتهای خود تلقی كنند و از اقدامات حاد و انقلابی بپرهیزند، زیرا برنده نهائی انقلاب بلوك شرق خواهد بود؛ توهمی كه حدود چهار دهه در مورد آن داد سخن داده بود. بقائی به روایت خودش در مصاحبه با حبیب لاجوردی هرگز انقلاب را به رسمیت نشناخت و تا آخرین لحظات و حتی تا رفراندوم تغییر رژیم به نظام سلطنت وفادار باقی ماند. حتی زمانی كه همه به صفوف انقلاب پیوسته بودند، بقائی با شاه ملاقات كرد و سناریوئی جهت مهار انقلاب تدوین نمود، او آشكارا اعلام داشت اگر نخست وزیر شود، سناریوی خود را اجرا خواهد نمود. اما دیگر دیر شده بود و رژیم سلطنتی بالاخره سقوط كرد.


پی نوشت: 
1- کتاب زندگینامه سیاسی دكتر مظفر بقائی 
2- بقایی، سیاستمداری غیر قابل پیش بینی مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی
3- خبرگزاری فارس

بقائی سیاستمداری معمولی نبود. او به سنت فعالیتهای پارلمانی و یا فعالیت حزبی در دمكراسیهای رایج دنیا باوری نداشت...