 ولایت در لغت به معناى قرب و نزدیكى است (-معجم مقاییس اللغة، ابى الحسین احمد بن فارس بن زكریا، دفتر تبلیغات اسلامى قم. ج: 6 ص: 141) و معناى محبت و حكومت و تولیت نیز از دیگر معانى ولایت است كه از معناى قرب گرفته شده‏اند( و ولایت بر دو قسم تكوینى و تشریعى تقسیم مى‏شود.- ملاصدرا، مفاتیح الغیب؛ انتشارات مولى ص: 487 و كربلائى جواد؛ الانوار الساطعة؛ دارالحدیث ج: 1 ص: 18) استاد مطهرى در تعریف ولایت تكوینى مى‏فرمایند: ولایت تكوینى این است كه انسان در اثر پیمودن صراط عبودیت به مقام قرب الهى نائل مى‏گردد و اثر وصل به مقام قرب ـ البته در مراحل عالى آن ـ این است كه معنویت انسانى كه خود حقیقت و واقعیتى است، در وى متمركز مى‏شود و با داشتن آن معنویت، قافله سالار معنویت، مسلط بر ضمائر و شاهد بر اعمال و حجت زمان مى‏شود. زمین هیچگاه از ولیّى كه حامل چنین معنویتى باشد، به عبارت دیگر از انسان كامل خالى نیست.( مطهرى، استاد شهید مرتضى؛ ولاءها و ولایتها، انتشارات صدرا، صص: 57 ـ 56. تذكر این نكته ضرورى است كه عبارت فوق متوهم این معنى است كه ولایت تكوینى فقط مختص به انسان كامل و حجت هر زمان یعنى پیامبر و امام معصوم است؛ اما در ادامه بحث روشن مى‏شود كه چنین نیست و مقام ولایت درجاتى دارد كه درجات بالاى آن مختص اولیاء الهى است، اما مدارج پائین و متوسط آن را مؤمنان عارف هم مى‏رسند.) حضرت آیت الله جوادى آملى نیز در تعریف ولایت تكوینى مى‏نویسند: ولایت تكوینى یعنى سرپرستى موجودات جهان و عالم خارج و تصرف عینى داشتن در آنها، مانند ولایت نفس انسانى بر قواى درونى خودش. هر انسانى نسبت به قواى ادراكى خود مانند نیروى وهمى و خیالى و نیز بر قواى تحریكى خویش مانند شهوت و غضب، ولایت دارد؛ بر اعضاء و جوارح سالم خود ولایت دارد؛ اگر دستور دیدن مى‏دهد، چشم, او را اطاعت مى‏كند و اگر دستور شنیدن مى‏دهد، گوش او مى‏شنود و اگر دستور برداشتن چیزى را صادر مى‏كند، دستش فرمان مى‏برد و اقدام مى‏كند؛ البته این پیروى و فرمانبرى در صورتى است كه نقصى در این اعضاء وجود نداشته باشد. بازگشت ولایت تكوینى به علت و معلول است. این نوع ولایت، تنها بین علت و معلول تحقق مى‏یابد.(-جوادى آملى آیت الله عبدالله، ولایت فقیه، مركز نشر اسراء، ص: 123)
پس در معناى ولایت تكوینى چند امر لحاظ شده است: 1 ـ مقام قرب الهى، كه از طریق پیمودن صراط بندگى حاصل مى‏شود. 2 ـ مقام قرب باعث ظهور معنویت خاصى در انسان مى‏شود كه آن معنویت منشأ آثار بیرونى مى‏شود. 3 ـ انسانى كه به مقام ولایت تكوینى مى‏رسد، داراى مقام قدرت تصرف در امور و سرپرستى موجودات جهان مى‏شود، به گونه‏اى كه موجودات جهان ـ در حد ولایت ولى ـ تابع و فرمانبر او مى‏شوند و این همان اثر بیرونى ولایت تكوینى است. 4 ـ این تصرف با اجازه خداوند متعال است. 5 ـ تصرف خارج از نظام على و معلولى نیست. بلكه تصرف ولى علت آنچه تصرف شده، معلول كار اوست. 6 ـ در عین حال كه ولایت تكوینى بر اساس نظام على و معلولى است، كارى خلاف عادت و جریان طبیعى عالم اسباب است.(مكارم شیرازى، آیت الله ناصر، پیام قرآن، دارالكتب الاسلامیة تهران؛ ج: 9 ص: 161)
اما در یك تقسم بندى كلى ولایت تكوینى بر دو قسم است: 1 ـ ولایت عامه كه براى همه مومنانى كه داراى كردار نیك هستند، حاصل مى‏شود: الله ولى الذین امنوا یخرجهم من الظلمات الى النور خداوند ولى كسانى است كه ایمان آوردند، آنها را از تاریكى‏ها به نور مى‏آورد.(-بقره: 257) 2 ـ ولایت خاصه كه عبارت از فنا در ذات اقدس اله است، فناى ذاتى، صفاتى، و افعالى. ولىّ خاص در ذات اقدس خداوندى فانى است و به اسماء و صفات الهى متخلق است و به آنها قائم و پابرجاست. [یعنى در این مرحله دیگر منى نیست، هر چه هست، اوست. مولوى در این موضوع اشعار نغزى دارد: آن یكى آمد در یارى بزد گفت: یارش كیستى اى معتمد؟
گفت: من. گفت: برو هنگام نیست بر چنین خوانى مقام خام نیست
خام را جز آتش هجر و فراق كه پزد كه وارهاند از نفاق
چون توئىّ تو هنوز از تو نرفت سوختن باید ترا در نار تفت
رفت آن مسكین و سالى در سفر در فراق یار سوزید از شرر
پخته گشت آن سوخته پس بازگشت باز گِرد خانه انباز گشت
حلقه زد بر در به صد ترس و ادب تابنجد بى‏ادب لفظى ز لب
بانگ زد یارش كه بر در كیست آن؟ گفت: بر در هم توئى اى دلستان
گفت: اكنون چون منى اى من درا نیست گنجائى دو من در یك سرا
رسیدن به این مقام مشكل است و ریاضتهاى فراوان شرعى مى‏خواهد، كه در این صورت اگر توفیق الهى رفیق راه شود، رسیدن به این مقام را شاید. واضح است كه مقام فناء و قرب الهى را درجات و طبقاتى است كه برخى به مدارج بالا مى‏رسند و برخى به مدارج اولیه یا متوسط آن]. ولایت خاصه نیز بر دو گونه است: الف: ولایت اعطایى كه عبارت از مجذوب شدن در محضر حضرت اله پیش از مجاهده است. ولىّ عطائى را محبوب مى‏نامند؛ زیرا خداوند او را جذب كرده است. ب: ولایت كسبى كه عبارت از مجذوب شدن در محضر حضرت اله پس از مجاهده است. ولىّ كسبى را محبّ نامند، زیرا ابتداء به ذات اقدس اله تقرّب پیدا كرده و سپس به مقام جذبه رسیده است. البته براى او نیز ابتداء فیض الهى باریدن گرفته كه در باطن او غوغایى برپا كرده و او را به تلاش و كوشش واداشته است. وگرنه اگر فیض و جذبه الهى نباشد، رسیدن به مقام قرب محال است.-مفاتیح الغیب ص: 488 ـ 487. () بنابراین سه مرتبه براى ولایت تكوینى مى‏توان ذكر كرد: (1) مرتبه ولایت عامه مومنان نیك كردار. (2) مرتبه ولایت خاصه عارفانى كه با مجاهده به مقام قرب رسیده‏اند. و (3) مرتبه خاص الخاص كه مخصوص انبیاء و ائمه (سلام الله علیهم) است كه آنها به دلیل استعداد ذاتى خود محبوب الهى شدند و در مقام ذات و صفات و افعال الهى ذوب گردیدند، آنها آئینه تمام نماى الهى هستند.(- حضرت على (علیه السلام) مى‏فرمایند: ما لله آیة اكبر منى براى خداوند نشانه و آیتى بزرگتر از من نیست (بحار الانوار ج: 23 ص: 206) عارف معاصر مى‏سراید: مى‏خواست كه خود جلوه كند، جلوه‏گرم كرد) این گروه همان انسانهاى كامل و حجت‏هاى الهى و واسطه‏هاى فیض هستند كه زمین هیچگاه از آنها خالى نمى‏شود. فیض الهى دائمى است و همه كسان مى‏توانند بدان برسند، منتها برخى استفاده تمام از آن مى‏كنند كه اینها بر حسب استعداد ذاتیشان به مقام خاص الخاص مى‏رسند و برخى بهره‏هاى فراوان مى‏بردند كه اینها به مقام خاص نائل مى‏شوند و گروهى نیز به فراخور حال خود بهره مى‏برنند كه آنها عامه مومنان نیك كردارند و گروهى نیز عناد ورزیده و هیچ بهره‏اى نمى‏برند. آن یكى خورشید علیین بود وین دگر خفاش كز سجین بود
آن یكى نورى ز هر عیبى برى وین یكى كورى گداى هر درى
آن یكى ماهى كه بر پروین زند وین یكى كرمى كه بر سرگین زند
آن یك یوسف رخى، عیسى نفس وین دگر گرگى و یا خر یا جرس
آن یكى پرّان شده در لامكان وین یكى در كاهدان همچون سگان
آن یكى سلطان عالى مرتبت وین یكى در گلخنى اندر تعزیت
آن یكى خلقى ز اكرامش خجل وین دگر از بینوائى منفعل
آن یكى سرور شده ز اهل زمان وین دگر در خاك خوارى بس نهان
(مولوى، مثنوى معنوى) [آرى انسان چنین است كه یكى به مقام قاب قوسین او ادنى مى‏رسد و دیگرى در اسفل السافلین و اسفل دركة من الجحیم نزول مى‏كند. یكى به نهایت قرب بار مى‏یابد و دیگرى به نهایت بعد رانده مى‏شود. آرى ؛ از همه محرومتر خفاش بود كه عدوى آفتاب فاش بود
به این دلیل است كه به ما گفته‏اند سعى كنید به مقامات راه بیابید، و اگر بدان راه ندارید، لااقل آن را انكار نكنید]. روشن شد كه مقام ولایت تكوینى مقام قرب و مقام معنویتى است كه موجب تصرف در امور خارجى مى‏شود. این تصرف را در سه بند مى‏توان خلاصه كرد: 1 ـ آنها واسطه فیض الهى هستند. 2 ـ برخى كرامات از آنها سر مى‏زند. این كرامات همگى به اجازه الهى است. 3 ـ دعاى آنها براى امور مطلوب مستجاب مى‏شود.(-پیام قرآن ج: 9 صص: 163 ـ 162) ظاهرا مومنان نیك كردار تنها در حد بند سوم داراى ولایت هستند و بندرت از آنها كرامتى دیده مى‏شود. عارفان در حد خود داراى كرامات هستند و تحت سرپرستى ولى الله الاعظم واسطه فیض هم مى‏شوند و در موارد بسیارى دعاى آنها مستجاب مى‏شود. اما انبیاء و اولیاء واسطه فیض الهى‏اند، كه در هر عصرى یك نفر از آنها زندگى مى‏كند و بدون او زمین توان زندگى ندارد. چنانچه در زمانه ما صاحب زمان، حضرت ولى الله الاعظم بقیة الله الاكرم خاتم ولایت مطلقه الهى حضرت امام مهدى (روحى و ارواح العالمین لتراب مقدمه الفداء) مى‏باشند. اینها واسطه فیض الهى هستند و ظهور كرامات ـ بدون اینكه داعیه بر ظهور آنها داشته باشند ـ از آنها فراوان است و دعاى آنها نیز یقینا مستجاب مى‏شود.

جهت آگاهی بیشتر در این زمینه نگا: مطهری مرتضی، ولا و ولایتها، صص 73-86، قم، صدرا، چاپ نهم1374.
ب- ولایت تشریعی
این گونه ولایت ها کاربردها، اقسام و مراحلی دارد که به تناسب بحث به برخی از آنها اشاره می شود:
1. ولایت بر تشریع
ولایت بر تشریع به معنای حق قانون گذاری است. این حق بر اساس آیه ان الحکم الا للله در اساس از آن خداست و خداوند با انگیزش پیامبران، قوانین خود را به بشریت ابلاغ می کند. پیامبر در این مقام دریافت کننده و قانون از سوی خدا و ابلاغ کننده به مردم است. البته بعید نیست که پیامبر به اذن خدا حق قانونگذاری در مورد بعضی از احکام دینی نیز داشته باشد. خاتمیت در این عرصه به معنای آن است که همه برنامه های تکاملی و قوانین دینی مورد نیاز بشر تا پایان تاریخ را خداوند به پیامبر وحی و به بشریت ابلاغ نموده است و از این پس هیچ گونه قانون آسمانی جدیدی نازل نخواهد شد. بدون شک این قسم از ولایت را هیچ شیعه ای برای امامان معصوم(ع) باور ندارد. اگر چنین ولایتی مورد اعتقاد بود با خاتمیت ناسازگار بود لیکن کدام یک از عالمان شیعه چنین اعتقادی را تبلیغ کرده اند؟
2. ولایت در تشریع
منظور از ولایت در تشریع این است که در چارچوب اصول، هنجارها و قوانین الهی که توسط پیامبر ابلاغ شده است کسانی ولایت دارند که اولا آنها را برای مردم تبیین کنند و ثانیا جزئیات احکام را از کلیات آن استخراج نمایند و ثالثا رهبری جامعه را در جهت اجرای آن احکام برعهده گیرند و رابعا در صورت وقوع تزاحم در احکام در مسیر اجرای آن بر اساس قاعده اهم و مهم رفع تزاحم نمایند. این گونه ولایت که در واقع ولایت در مقام تبیین و اجرا است برای ائمه و نایبان آنها ثابت است و چنین چیزی هیچ تضادی با خاتمیت ندارد بلکه استمرار شریعت خاتم در بستر زمان است و بس.
به عبارت دیگر عالمان شیعه برآنند که پیامبر(ص) دارای سه سمت اصلی بوده اند؛ 1. دریافت و ابلاغ وحی 2. تبیین و تفسیر آنچه وحی شده 3. رهبری اجتماعی و اجرای قوانین الهی. 
منبع :پرسمان/معارف

ولایت تكوینی و تشریعی یعنی چه؟ چه تفاوتی با هم داشته آیا این نام ها و مطالب از روایات معصومین(ع) به دست آمده و به ما رسیده اند؟