 اسلام تمام افراد بشر را از یك پدر و مادر مى‏داند و هیچ امتیازى براى رنگ، ثروت، مقام، قبیله، نژاد و... قائل نمى‏شود. اسلام تنها امتیاز را تقوا مى‏شمرد و گرامى‏ترین مردمان را، پرهیزگارترین آنان مى‏داند. (حجرات:14) اسلام، مردم را مانند دانه‏هاى شانه با هم برابر مى‏داند؛ چنان كه پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله فرمود:«الناس كلهم سواء كاسنان المشط»«مردم مانند دانه‏هاى شانه برابرند»(صدوق ، من لایحضره الفقیه، قم: انتشارات جامعه مدرسین، 1413 ه. ق ، ج 4، ص 379. ) در نگاه اسلام، نابودى ملت‏ها و اقوام مختلف، ناشى از عدم مساوات آنان در برابر قانون حق و اجرا نشدن آن در سطح جامعه است. این رویكرد، بر خلاف نظر برخی است كه مى‏خواهد ثابت كند، غلام و برده فطرتاً وجود داشته و وجود خواهد داشت! به عبارت دیگر بردگى نزد عده‏اى فطرى است و خداوند عده‏اى از مردم را آفریده تا برده و غلام دیگران باشند .( نگا: منتسكیو، شارل، روح القوانین، ترجمه على اكبر مهتدى،تهران: امیركبیر، چاپ هفتم، 1355، ص 415)
اسلام، بردگى را فطرى نمى‏داند و اعتقاد ندارد كه خداوند دو نوع انسان آفریده است: یكى، آزاد و دیگرى غلام و برده. اما اسلام برخلاف اعتقاد مردم روم، یونان باستان و عربستان، در حق بردگان - مبنى بر اینكه آنان هیچ گونه حقوق اجتماعى ندارند - ضمن احترام به شخصیت ایشان، آنان را در صف بقیه مردم شمرده و براى آنان حقوق متناسب وضع كرده است. اگر احیاناً در حقوق آنان، اختلاف ناچیزى دیده مى‏شود، به جهت مصلحت خود بردگان و رعایت مصالح اجتماع بوده و هیچ گونه تحقیر و توهینى در آن منظور نبوده است. اسلام بر خلاف روش‏هاى ظالمانه و غیرانسانى بسیارى از نقاط جهان، شالوده یك روش عادلانه را پى‏ریزى كرد و در مجموع شرایطى براى بردگان فراهم ساخت كه آنان به مقامات و درجات مهم علمى و سیاسى در جامعه اسلامى دست یافتند. حتى حكومت «ممالیك»، مدت‏ها بر بسیارى از نقاط كشورهاى اسلامى پدیدار شد. در حقیقت اسلام با فراهم آوردن شرایط انسانى و عاطفى براى زندگى بردگان، آنان را از سراسر دنیا مشتاق پیوستن به جامعه اسلامى نمود و آنان در بازگشت به وطن خود، همراه با آزادى، مبلّغ و مروّج دین اسلام شدند. اسلام راه برده شدن افراد آزاد را مسدود كرد و راه آزادى بردگان موجود در آن زمان را گشود. به یقین یكى از عوامل دگرگونى نظام بردگى در جهان، نقش اسلام در این زمینه بوده است. كنیزان نیز مشمول همین قاعده بودند. آنان كه در جنگ با مسلمانان اسیر مى‏شدند و یا به صورت تجارى وارد ممالك اسلامى مى‏گشتند، با فرهنگ اسلامى و مزایاى نجات بخش آن آشنا شده و همانند دیگر مردم، در جامعه اسلامى زندگى مى‏كردند. مالكیت كنیز، شبیه عقد ازدواج بود و موجب محرمّیت به مالك مى‏گردید. گفتنى است كه مادر برخى از ائمه‏علیهم السلام كنیز بوده‏اند؛ حتى در تاریخ آمده است كه مادر امام زمان(عج) نیز كنیزى رومى بوده است.
اكنون این پرسش پدید مى‏آید كه با آن همه توجّه اسلام، نسبت به غلامان و آزادى آنان، چرا یكباره بردگى را لغو نكرد و راه‏هاى برده‏دارى را از بین نبرد؟ در پاسخ به این مسئله باید به چند نكته اساسى توجه كرد. الغاى یكباره بردگى به طور كامل در آن زمان ممكن نبود، زیرا در آن زمان تعداد بردگان بسیار زیاد و بردگان یکی از ارکان اجتماع و اقتصاد آن روزگار بودند لذا الغای یکباره برده داری نظم اقتصادى و اجتماعی مردم آن روزگار را به هم مى‏ زد و زندگى آنها را از هم مى‏پاشید. از این جهت، اسلام راه دیگرى را پیش گرفت كه در ضمن آن، بردگى به تدریج از بین مى‏رفت؛ بدون آنكه نظام اجتماعى و اقتصادى جامعه، از هم گسسته شود. از این رو در مرحله نخست، همگان را ترغیب به كار و كوشش و دورى از تنبلى، بى‏كارى و عیاشى نمود تا جامعه از وضعیت سابق - كه همه كارها بر دوش بردگان بود - فاصله گیرد. سپس راه‏هاى زیادى براى رهایى بردگان قرار داد تا به تدریج، هم بردگى لغو گردد و هم مردم به زندگى فعال و به دور از عیاشى، عادت كنند. برخى از اندیشمندان، آزادى دفعى بردگان را خطرآفرین مى‏دانند. منتسكیو درباره رها ساختن دسته جمعى بردگان در یك زمان، چنین مى‏نویسد: «آزاد كردن عدّه بى شمارى از غلامان به وسیله وضع یك قانون مخصوص، صلاح نیست؛ زیرا موجب اختلال نظم اقتصادى جامعه مى‏گردد و حتى معایب اجتماعى و سیاسى دارد. براى مثال در ولسینى چون غلامان آزاد شده حق رأى دادن در انتخابات را پیدا كرده بودند، حائز اكثریت گردیده و قانونى وضع كردند كه به موجب آن، هر كس از افراد آزاد عروسى كند، یكى از غلامان آزاد شده باید در شب اول عروسى با دختر تازه عروس بخوابد و شب دوم او را تسلیم داماد كند! بنابراین آزاد كردن غلامان، باید تدریجى و همراه با فرهنگ سازى‏هاى لازم و مناسب باشد. براى مثال قانون گذار ممكن است اجازه دهد، غلامان از عواید كارهایشان خود را از ارباب خویش خریدارى نموده، و یا دوره غلامى را محدود كنند»(منتسكیو، روح القوانین، ص 428، تهران: امیر كبیر، چاپ هفتم، 1355). به این كار که منتسکیو پیشنهاد کرده در فرهنگ اسلام مكاتبه گفته می شود كه قرن‏ها قبل از منتسكیو، در قوانین اسلامى وضع شده و جزئیات آن در كتاب‏هاى فقهى آمده است. گوستاولوبون مى‏گوید: «از آنجایى كه بردگان از دیرزمان، تحت رقّیت زیست كرده و در اثر زندگى طفیلى خود، بى‏تجربه و بى‏استعداد بار آمده‏اند. از این جهت اگر اسلام، همه آنها را یكباره از قید بردگى آزاد مى‏ساخت، ممكن بود در اثر نداشتن تجربه كافى و لیاقت، قادر به تشكیل زندگى مستقل و اداره آن نباشند. در نتیجه مانند غلامان قدیم آمریكا - كه بعد از آزاد شدن بر اثر علت یاد شده، به كلى نیست و نابوده شده‏اند - از بین مى‏رفتند»(گوستاولوبون، تمدن اسلام و عرب، ص 482) از این رو قانون گذار اسلام، در عین آنكه براى خلاصى بردگان، فكرى اساسى و برنامه كاملى تنظیم كرده، از امور یاد شده غفلت نورزیده است.
امكانات حكومت تازه تأسیس آن زمان، به گونه‏اى نبود كه بتواند اسیران جنگى را در اماكن خاصى مثل زندان‏ها، نگه‏دارى كند. بدین جهت اسیران در میان جنگاوران تقسیم مى‏شدند. آنان بردگان را به خانه‏هاى خود مى‏بردند تا هم امنیت جانى‏شان تضمین شود و هم پراكنده شده و امكان اجتماع و شورش نداشته باشند. از طرف دیگر ناچار به تغذیه آنان بودند و در مقابل از كار آنها نیز استفاده مى‏كردند. مارسل بوازار در این باره مى‏نویسد: «اسلام به خاطر تأمین جانى و جلوگیرى از تجاوز به اسیران جنگى، آنها را طبق ضوابطى در قبایل عرب، به عنوان برده یا كنیز تقسیم مى‏كرده؛ ولى به تدریج آنان را از تمامى حقوق شهروندان مسلمان، بهره‏مند مى‏ساخته است»(بوازار، مارسل، اسلام و حقوق بشر، ترجمه دكتر محسن مؤیدى، ، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامى 1358 ، ص 49). در جنگ‏هایى كه بین مسلمانان و غیر مسلمین وجود داشت، كافران، اسیران مسلمان را برده مى‏ساختند. از این رو اسلام ناچار به مقابله به مثل بود و اگر مى‏خواست غیر از این عمل كند، نیرو و هزینه سنگین لازم براى نگه‏دارى اسیران و جلوگیرى از قیام و شورش آنان نداشت و نمى‏توانست مانع از فرار و پیوستن آنها به جبهه دشمن شود. از طرف دیگر برده شدن مسلمانان، زمینه تضعیف روحى مسلمین و جنگ روانى كافران را فراهم مى‏كرد.
‏قبل از اسلام راههای زیادی برای برده نمودن انسانها وجود داشت که اسلام تمام آن راهها‏ به جز برده نمودن اسیران جنگی را نامشروع دانست. برخى از این راه‏ها عبارت بود از: 1. یورش ناگهانى به منظور گرفتن اسیر و بنده. 2. در مواردى كه مدیون از پرداخت دین خود عاجز بود، صاحب دین او را در عوض آن، برده خود مى‏ساخت. 3. فروختن افراد آزاد و یا فرزندان خود به دیگران. اسلام هیچ راهى براى برده‏سازى افراد را جایز نمى‏داند؛ جز آنكه شخص كافر در جنگ علیه اسلام و مسلمین به اسارت درآمده باشد. از طرف دیگر این مسئله هم تابع شرایط زمان و مكان و با صلاحدید پیشواى مسلمانان است و اگر او برده ساختن اسیران جنگى را مصلحت ندانست، مى‏تواند وجهى به عنوان فدیه بگیرد و آزادشان كند و یا آنان را با اسرای مسلمان معاوضه کند یا آنها را مورد عفو قرار دهد.( ر.ك: المیزان، ج 6) بنابراین تنها عاملى كه در اسلام مجوز گرفتن برده و كنیز است، اسارت در جنگ است. حال آیا به رسمیت شناختن حق حیات براى كسانى كه به خداوند رحمان كفر مى‏ورزند و با دین حق مبارزه مى‏كنند؛ جز از روى تفضل الهى است؟! اسلام حق حیات اینان را تضمین كرده و كشتن اسیر را جز در شدت درگیرى و معركه جنگ روا ندانسته است؛ لیكن باید دایره فعالیت و آزادى چنین افرادى - كه از آزادى خود سوء استفاده نموده و در نبرد علیه دین خدا و مؤمنان شركت جسته‏اند - به گونه‏اى محدود گردد. در عین حال آموزه‏هاى بسیارى در اسلام براى رهایى آنان وجود دارد كه به برخى از آنها اشاره خواهد شد.
حقوق بردگان
اسلام روابط برده و برده‏دار را به گونه‏اى كاملاً انسانى و عادلانه درآورد و راه هرگونه ظلم و بیدادگرى در این روابط را مسدود ساخت و با اصول اخلاقى خود، چهره دیگرى از اصول برده‏دارى و حقوق بردگان را در تاریخ به نمایش گذاشت. پیامبر اسلام‏صلى الله علیه وآله روزى مردى را سوار بر مركبش دید كه غلامش در قفاى او پیاده روان بود. آن حضرت فرمود: «غلامت را هم سوار كن، او برادر تو است و روح او مثل روح تواست »(تاریخ بردگى، ص 74)
راه‏هاى آزادى بردگان‏
اسلام راه‏هاى ابتكارى متعددى را براى آزادى تدریجى بردگان اعلام نمود؛ از جمله: 1) اسلام آزادى برده را از عبادات بزرگ قرار داد. پیشوایان اسلام نیز در عمل به این عبادت، اهتمام والایى داشتند. به عنوان نمونه امام سجادعلیه السلام در طول حیات شریف خود، حدود یكصد هزار برده را خرید و آزاد ساخت.(جعفریان، رسول، حیات فكرى و سیاسى امامان شیعه‏علیه السلام، قم: انصاریان، چاپ اول، 1376، ص 280). 2) اسلام كفاره واجب برخى از گناهان را آزادى برده قرار داد. 3) خرید و فروش کنیز ام ولد را منع كرد. و مقرر داشت که مادر بعد از فوت ارباب به عنوان ارث به فرزند خود برسد. و چون فرزند نمی تواند مالک مادر شود لذا او آزاد می شود. ( ام ولد، كنیزى را گویند كه از ارباب خود صاحب فرزند شده است 5) به بردگان حق كتابت و قرارداد با صاحبان خویش داد تا بتوانند با كار و تلاش به آزادسازى خویش بپردازند، یا مدت بردگى و گستره آن را محدود سازند. این مسئله باعث مى‏شد كه بردگان با اراده و عزم خویش، در جست و جوى آزادى برآمده و در راه آن بكوشند و سپس از ثمرات آن به خوبى بهره گیرند. 6) در یكى از جنگ‏ها ، پیامبرصلى الله علیه وآله با اسیران برده شرط كرد كه هر كس ده مسلمان را سواد بیاموزد، آزاد خواهد شد. اسلام از این طریق استفاده‏هاى فرهنگى مناسبى نمود. این كار علاوه بر آنكه به نفع مسلمانان بود، بردگان نیز در برخورد با مسلمین با عقیده و مكتب آنان بیشتر آشنا مى‏شدند و زمینه براى اسلام آوردن آنها فراهم مى‏شد. مارسل بوازار - ضمن بررسى امتیازات روش اسلام در برخورد با مسئله بردگى - مى‏نویسد: «دیگر از تعالیمى كه قرآن كریم در مسائل مربوط به برده و كنیز داده و نشانه‏ى خصلت انسان دوستى اسلام است، تشویق مسلمانان به آزاد ساختن برده و گماشتن او به كارهاى متناسب با استعداد و مهارت او است. در راه اجراى هر چه بهتر این برنامه انسانى، اسلام كمك هزینه‏اى را از بیت‏المال اختصاص داده است؛ بدین ترتیب كه پرداخت وجوهى را به منظور بهبود شرایط زندگى و آزاد ساختن و به كار شایسته گماشتن بردگان بابت زكات، پذیرفته است‏.(بقره :177) مهمتر از همه اینها، آزادى برده بنا به خواست او و پرداخت سرمایه لازم بدو و نیز زناشویى با كنیزانى است كه به ازدواج موافقت داشته‏اند (جهت احتراز از زنا و كام‏جویى به اجبار) (نور : 33). پافشارى اسلام در آزادى برده و پرداخت سرمایه‏اى براى كار تولیدى به او، تنها آزادى ظاهرى نباید تلقى شود. این عمل آزادى اقتصادى او را نیز تضمین مى‏كرد و از بهره كشى آینده او به وسیله پولدار یا متنفذ دیگرى، جلوگیرى مى‏نمود. قوانین آزادى بردگان در آمریكا، كوچك‏ترین كمك مادى به برده آزاد شده نمى‏كرد. غالباً به علت دشوارى‏هاى اقتصادى و بیكارى، بردگان سیاه پوست چندان از آزادى خود استقبال نكردند و پس از مدتى سرگردانى و بلاتكلیفى و تیره‏روزى به سوى ارباب نخستین خود بازگشتند. در حالى كه قرآن با روشن بینى، ضمن مبارزه با بهره كشى و بیگارى انسان‏ها، جلوگیرى از عدم تعادل اقتصادى جامعه را نیز پس از آزادى بردگان، پیشى بینى كرده است. توصیه به رفتار شایسته و نیكوكارى نسبت به پدر و مادر، خویشاوندان، یتیمان، مستمندان، همسایگان و در راه ماندگان، خدمتكاران و بردگان را نیز در بر مى‏گیرد.(نور:39) در صدر اسلام - به خصوص دوران حیات پیامبرصلى الله علیه وآله وسلم - بردگان نه تنها آزاد مى‏شدند؛ بلكه از تعلیم و تربیت و مراقبت‏هایى بهره‏مند مى‏گردیدند. ذكر موارد، لازم به نظر نمى‏رسد؛ تنها به داستان (زید) اشاره مى‏شود كه برده‏اى آزاد شده است. وى به مقام صحابى پیامبرصلى الله علیه وآله و كتابت قرآن و حدیث رسید و فرزند او اسامه، از فرماندهان بزرگ سپاه اسلام بود. بلال حبشى نیز به فرماندارى مدینه رسیده است. در ادوار بعد، قطب‏الدین آیبیك، برده‏اى بوده كه امپراتورى بزرگ اسلام را در سرزمین هندوستان بنیان نهاد»(بوازار، مارسل، همان، ص48 و 49)
براى مطالعه بیشتر ر.ك:
- طباطبایى، سیدمحمدحسین، تفسیر المیزان، ج 6 عربى و ج 12 (فارسى)، ذیل آیات 116 تا 120
- موسوى زنجانى، اسلام و مسئله آزادى، بردگى
- حجتى كرمانى، از بردگى روم قدیم تا ماركسیسم
- مكارم شیرازى، ناصر، فرآورده‏هاى دینى
- بیدار فكر، برده‏دارى در روم باستان
- مبشرى، اسداللَّه، حقوق بشر
- گرامى، محمد على، نگاهى به بردگى
- ایرجى، صادق، بردگى در اسلام
- حسینى، مصطفى، بردگى از دیدگاه اسلام

توضیح در مورد آیه 28 سوره روم:
خداوند متعال در این آیه شریفه می فرماید:« ضَرَبَ لَكُمْ مَثَلاً مِنْ أَنْفُسِكُمْ هَلْ لَكُمْ مِنْ ما مَلَكَتْ أَیْمانُكُمْ مِنْ شُرَكاءَ فی‏ ما رَزَقْناكُمْ فَأَنْتُمْ فیهِ سَواءٌ تَخافُونَهُمْ كَخیفَتِكُمْ أَنْفُسَكُمْ كَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآیاتِ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ.»
( خداوند مثالى از خودتان، براى شما زده است: آیا(اگر مملوك و برده‏اى داشته باشید)، این برده‏هاى شما هرگز در روزیهایى كه به شما داده‏ایم شریك شما مى‏باشند؛ آن چنان كه هر دو مساوى بوده و از تصرّف مستقل و بدون اجازه آنان بیم داشته باشید، آن گونه كه در مورد شركاى آزاد خود بیم دارید؟! اینچنین آیات خود را براى كسانى كه تعقّل مى‏كنند شرح مى‏دهیم.)
این آیه شریفه در اصل ربطی به مساله برده داری ندارد ؛ بلکه خداوند متعال در این آیه از مساله برده داری که در میان اعراب رواج داشت به عنوان مثال استفاده نموده است تا عقیده مشرکان را در باره تعدد خدایان به چالش بکشد. به عبارت دیگر خداوند متعال برهان توحید در ربوبیّت و تدبیر را در قالب مثالی آشنا برای مردم بیان نموده است.
مشرکان حجاز بر این اعتقاد بودند که خداوند متعال موجوداتی را آفریده و آنها را در اداره جهان شریک خود ساخته و کار جهان را به آنها تفویض نموده است. آنها بتهای خود را نماد موجوداتی غیر زمینی می دانستند که جهان را تدبیر می کنند و معتقد بودند که مردم باید این موجودات را عبادت کنند تا آنها از مردم راضی شوند و نعمات را از آنها منع نکنند. اعراب جاهلی برای ملائک نیز مشابه این شئون را قائل بودند.
خداوند متعال برای ردّ این پندار باطل مثال فوق را زد که تفصیل آن چنین است.
آیا اگر شما برده ای داشته باشید جایز می دانید که برده ی شما در اموال شما شریک باشد به گونه ای که شما بدون اذن او نتوانید در اموالتان تصرّف نمایید. روشن است که چنین امری را کسی قبول نمی کنند. بلکه اساساً قبول چنین امری منجرّ به تناقض می شود. چون برده یعنی کسی که مالک هیچ مالی نیست. پس اگر برده شریک واقعی در مال صاحب خود شود ، دیگر برده نخواهد بود. برده خود ،مال صاحبش است و اختیار دارایی او نیز به دست صاحب اوست ؛ پس چگونه او می تواند شریک صاحبش باشد. لازمه برده بودن عدم استقلال و لازمه شریک بودن استقلال داشتن است و این دو باهم در تناقضند. در مورد خدا نیز چنین است. چگونه ممکن است خدا چیزی را بیافریند تا در تدبیر جهان کمک و یاور او باشد. اگر خود آن موجود ، مخلوق خداست ، کار و تدبیر او نیز مخلوق خداست. تمام موجودات ، بنده خدا هستند و هیچ استقلالی در برابر خدا ندارند. بنا بر این چگونه ممکن است که مخلوق و بنده خدا در ربوبیّت و تدبیر عالم شریک و کمککار خدا باشد. 
منبع :پرسمان/معارف


لطفا در مورد برده داری در اسلام و آیه 28 سوره روم توضیح دهید.
