 در نظام خانواده، مسئولیت پدرى، مهم‏ترین ركن به شمار مى‏رود. با تولد اولین فرزند، تحولى اساسى در مسئولیت زن و شوهر پدید مى‏آید. آنان در روابط و مسائل خصوصى خود باید حضور فرد دیگرى را در نظر بگیرند. چگونگى روابط آنها الگویى براى كودكان خواهد بود.
 وظیفه والدین، پرورش كودك و اجتماعى كردن او طى مراحل مختلف است. در نوزادى و كودكى، تغذیه و حفاظت، غالب وظایف والدین را تشكیل مى‏دهد. در سنین كودكى، كنترل و راهنمایى اهمیت بیشترى دارد و در نوجوانى، فراهم آوردن زمینه استقلال آنان از نكات مهم است.
 در توصیه‏هاى دینى در رابطه با نقش پدرى به نكاتى از زمان انعقاد نطفه تا
 بزرگسالى‏اشاره شده است كه همگى اینها از ملزومات نقش پدرى است.
 این توصیه‏ها از تأمین نیازهاى مادى گرفته تا نیازهاى روان شناختى، عاطفى و... را در برمى گیرد سفارش شده طعام كودك از حلال تهیه شود زیرا لقمه حرام در كودك آثار سویى دارد. (1)
 علاقه‏مندى به فرزند دختر و صبر بر مشكلات ناشى از تحمل هزینه‏هاى دختران، (2) ملاطفت بیشتر با فرزند دختر، (3) نام گذارى فرزند با نام‏هاى نیكو، (4) آموزش قرآن معارف و احكام اسلامى، ادب‏ آموزى (5)و مهارت‏آموزى، متمایل ساختن فرزند به انجام كارهاى خیر (6) با رفتارهاى سهل‏گیرانه، از جمله رفتارهاى مورد انتظار از پدران است.
 نقش اقتصادى
 از جمله وظایف و تعهدات مرد كه بعد از عروسى و ازدواج به عهده‏اش مى‏آید نفقه و تأمین نیازهاى اقتصادى خانواده است. نفقه از وظایف ویژه مرد بوده و از حقوق قطعى زن و اعضاى خانواده مى‏باشد. نفقه از چیزهایى است كه علاوه بر وجوب شرعى و الزام دینى، از نظر قانونى نیز بر مرد لازم و واجب
 است تا آن را بپردازد؛ یعنى نفقه علاوه بر پشتوانه شرعى‏از پشتوانه حكومتى و قضایى نیز برخوردار بوده و چنانچه مردى نفقه واجب همسر خود را نپردازد، قانون او را ملزم به این كار خواهد كرد.
 نقش حمایتى
 در آموزه‏هاى دینى در خصوص نقش حمایتى پدر و همچنین نقش تأمین امنیت خانواده به ویژه فرزندان، توصیه‏هاى وجوبى و استحبابى وجود دارد كه به نوعى در راستاى تأمین امنیت روانى و جسمانى اعضاى خانواده بوده و همین طور در جهت حمایت اجتماعى آنان است. دستوراتى مثل استحباب عقیقه كردن گوسفند براى نوزادان در روز هفتم.
 قال الصادق علیه‏السلام: «الْغُلَامُ رَهْنٌ بِسَابِعِهِ بِكَبْشٍ یُسَمَّى فِیهِ وَ یُعَقُّ عَنهُ» ؛(7) «سلامتى و تندرستى هر نوزادى در گروه قربانى كردن گوسفندى است كه براى او معین شود و از طرفش عقیقه گردد».
 واجب بودن نفقه و مخارج زندگى فرزندان بر پدر (8) (تا سنین خاص)، تأمین مسكن همسر و فرزندان .(9)
نقش ولایتى
 یكى دیگر از نقش‏ها كه پدر در خانواده دارد، نقش ولایت است. ولایت در مفهوم وسیع آن به نوعى اختیار در تصرف در اموال یا شئونات شخص دیگر اشاره دارد و مراتب آن نیز از نظر شدت و ضعف متفاوت است. ولایت بر تزویج و حق حضانت و نگهدارى و حق كنترل و تأدیب كودك است.
 نقش آموزشى و تربیتى
 در رابطه با نقش تربیتى و آموزشى والدین به خصوص پدران، دستورات زیادى هم در آموزه‏هاى دینى و هم در آموزه‏هاى روانشناختى، بیان شده است كه نشان مى‏دهد نقش آموزشى‏و تربیتى والدین به عنوان نقشه‏اى مهم و قابل توجه از زمان تولد فرزندان و حتى قبل از آن آغاز مى‏گردد.
 قال رسول‏الله صلى‏الله‏علیه‏و‏آله: «رَحِمَ اللَّهُ وَالِداً أَعَانَ وَلَدَهُ عَلَى بِر» ؛ (10)«خدا رحمت كند پدرى را كه به نیكى و صلاح فرزند خویش كمك كند».
 همچنین فرمودند: «رَحِمَ اللَّهُ عَبْداً أَعَانَ وَلَدَهُ عَلَى بِرِّهِ بِالاْءِحْسَانِ إِلَیْهِ وَ التَّأَلُّفِ لَهُ وَ تَعْلِیمِهِ وَ تَأْدِیبِه» ؛ (11)«رحمت خداوند بر پدرى باد كه در نیكوكارى فرزندش كمك كند و به او احسان نماید و با او انس و الفت داشته باشد و علم و ادبش آموزد».
تفكیك نقش هریك از والدین از دیگرى در ایفاى نقش آموزشى و تربیتى بسى مشكل است، گرچه مى‏توان در مواردى آن را تفكیك كرد. برخى از این نقش‏ها عبارتند از: گفتن اذان و اقامه در گوش فرزند، برداشتن كام كودك با تربت امام حسین علیه‏السلام یا خرما و همین‏طور ختنه كردن نوزاد در روز هفتم بعد از تولد، انتخاب نام نیك، ادب آموزى، آموزش خواندن و نوشتن، آموزش نظامى، آموزش آداب غذاخوردن، مسلح كردن فرزند در برابر افكار انحرافى و آشنایى با معارف توحیدى، آموزش نماز، آموزش قرآن، آموزش اجتماعى شدن.
 نقش عاطفى
 در باب روابط عاطفى والدین با فرزندان نیز به گفتگوى مهربانانه و دل‏سوزانه با فرزندان؛ (12) نگاه مهربانانه به آنها(13) ، دست كشیدن بر سرشان، (14) بوسیدن و در آغوش كشیدن فرزند، بازى با كودكان،(15) برخورد صمیمانه و در سطح درك كودكان(16) با آنها، دورى از ابراز خشم و عواطف نامناسب نسبت به آنها (17) احترام به كودك با نیكو صدا زدن، گفت وگوى محترمانه(18) و... توصیه شده است.
 نقش مادرى
منظور از نقش مادرى در اینجا فراتر از مسئله زایش و به دنیا آوردن كودك است. منظور از نقش مادرى، ارتباط خاص با فرزندان از زمان انعقاد نطفه تا تولد و از آن زمان تا بزرگسالى‏است. درباره نقش مادرى به تمام ابعاد آن یعنى عناصر عاطفى، بهداشتى، تغذیه‏اى و مراقبتى توجه مى‏گردد.
 ایفاى نقش مادرى از زمان انعقاد نطفه شروع مى‏شود و مادر با مراقبت‏هاى مختلفى كه مى‏كند، زمینه لازم را براى سلامتى روحى و روانى و جسمى كودك، فراهم مى‏سازد.
 امام سجاد علیه‏السلامدر رساله‏الحقوق ضمن توجه به فرایند مراقبت‏هاى مادر از فرزند، به جایگاه و نقش مادر در قبال فرزندان اشاره كرده و مى‏فرماید: «مادر تو را (فرزند را) به طورى حمل و نگهدارى كرده (در درون خود و جاى امن) كه هیچ كس این‏گونه دیگرى را حمل و مواظبت نمى‏كند و از شیره جانش به فرزند داده كه هیچ كس این كار را درباره دیگرى روا نمى‏دارد، با تمام وجود یعنى به وسیله چشم، گوش، دست و پاها و حتى پوست و مویش، از تو مواظبت كرده این مواظبت‏ها را با شادى، خنده و نشاط انجام داده، سختى‏هاى این كار و درد و رنج‏هاى آن را تحمل نموده تا اینكه با قدرت الهى تو را بزاید و به دنیا بیاورد بعد از تولد نیز راضى شده فرزندش سیر باشد در حالى‏كه خودش گرسنه بوده، تو را پوشانده در حالى‏كه خودش پوششى نداشته (كنایه از توجه به فرزند) تشنه بوده و تو را سیراب كرده، براى شما سایبان فراهم كرده در حالى‏كه خودش در آفتاب بوده، با سختى فرزندش را نگهدارى كرده و زمینه خواب و استراحت او را فراهم ساخته و سینه‏اش و بغلش، منزل و مأواى فرزند بوده و سینه‏اش سیراب كننده او بوده و همین طور با تمام وجود محافظ فرزند
 بوده و از سردى و گرمى دنیا، او را محافظت كرده». (19)
 در این روایت شریف، امام سجاد علیه‏السلام به صورت ضمنى بسیارى از نقش‏هاى مادرانه بیان فرموده است.
1. وسایل الشیعه، ج6، ص380ـ385؛ بحارالانوار، ج103، باب كسب حلال.
2. همان، ص363ـ361، باب استحباب طلب البنات واكرامهنّ (در گذشته، به دلیل آنكه فرزندان پسر پشتوانه اقتصادى خانواده و اقتدار پدران به حساب مى‏آمدند، تمایل به فرزند پسر بیشتر بود؛ از این رو توصیه‏هاى اسلام براى ایجاد انگیزه نگه‏دارى دختران و مقابله با رسم جاهلى دختركشى بیشتر دیده مى‏شود).
3. همان، ص367ـ368، باب زیادة الرفة على البنات.
 4. همان، ص388ـ390، باب استحباب تسمیه الولد باسم حسن.
5. همان، ص474ـ478، باب استحباب تعلیم الصبى الكتابه والقرآن... و باب استحباب تعلیم الاولاد فى صغرهم الحدیث...
6. همان، ص481، ح27644 و 27645.
7. بحارالانوار، ج43، ص256؛ مستدرك الوسایل، ج15، ص143، قال رسول‏الله صلى‏الله‏علیه‏و‏آله: «إِذَا كَانَ یَوْمُ سَابِعِهِ فَاذْبَحْ مِنْهُ كَبْشا»؛ «در روز هفتم براى نوزاد گوسفندى قوچى ذبح كن».
8. وسایل‏الشیعه، ج15، ص237، باب 11، ح1، عن محمدبن‏مسلم عن ابى‏عبدالله قال: «قُلت له: من یلزم الرَّجُلَ مِنْ قَرَابَتِهِ مِمَّنْ یُنْفِقُ عَلَیْهِ قَالَ الْوَالِدَانِ وَ الْوَلَدُ وَ الزَّوْجَة»؛ «محمدبن‏مسلم مى‏گوید: از امام صادق پرسیدم واجب‏النفقه مرد چه كسانى هستند، فرمود: والدین، فرزندان و همسر» همان.
9. از منظر شرعى و قانونى بر مرد لازم و واجب است تا براى همسر خود مسكن و محل زندگى چه به صورت ملكى و چه به صورت اجاره‏اى تهیه نماید. اختیار تعیین مسكن و محل آن با شوهر است و او موظف است و اختیار دارد در هر محلى كه مناسب بداند، براى همسرش مسكن و خانه‏اى فراهم كند. زن موظف است در هر منزلى كه شوهر انتخاب كرد، زندگى كند و سكنى گزیند مگر اینكه زن در هنگام عقد شرط كرده باشد كه اختیار تعیین محل زندگى با او باشد كه در این صورت زن اختیار دارد در محلى كه تشخیص مى‏دهد زندگى‏كند و خانه‏اى تهیه شود. البته مى‏باید مسكنى مناسب باشد و امنیت داشته باشد. در ماده 1114 قانون مدنى كه برگرفته از فقه اسلامى است به این امر اشاره شده و چنین آمده: «زن باید در منزلى كه شوهر تعیین مى‏كند زندگى كند مگر آنكه اختیار تعیین منزل به زن داده شده باشد».
10. مستدرك الوسایل، ج15، ص168.
 11. محمدتقى فلسفى، الحدیث فلسفى، ج3، ص92.
12. حر عاملى، وسائل الشیعه، ج15، ص195.
13. مرتضى فرید تنكابنى، الحدیث، ج3، ص296.
14. همان، ص59.
15. همان، ص203، 295.
16. همان.
17. همان، ص199.
18. «اكرموا اولادكم واحسنوا آدابهم یغفر لكم»؛ مجلسى، بحارالانوار، ج101، ص95.
19. «فَحَقُّ أُمِّكَ أَنْ تَعْلَمَ أَنَّهَا حَمَلَتْكَ حَیْثُ لا یَحْمِلُ أَحَدٌ أَحَداً وَأَطْعَمَتْكَ مِنْ ثَمَرَةِ قَلْبِهَا مَا لا یُطْعِمُ أَحَدٌ أَحَداً وَأَنَّهَا وَقَتْكَ بِسَمْعِهَا وَبَصَرِهَا وَیَدِهَا وَرِجْلِهَا وَشَعْرِهَا وَبَشَرِهَا وَجَمِیعِ جَوَارِحِهَا مُسْتَبْشِرَةً بِذَلِكَ فَرِحَةً مُؤمِّلَةً مُحْتَمِلَةً لِمَا فِیهِ مَكْرُوهُهَا وَأَلَمُهَا وَثِقْلُهَا وَغَمُّهَا حَتَّى دَفَعَتْهَا عَنْكَ یَدُ الْقُدْرَةِ وَأُخْرِجْتَ إِلَى الأَرْضِ فَرَضِیَتْ أَنْ تَشْبَعَ وَتَجُوعَ هِیَ وَتَكْسُوَكَ وَتَعْرَى وَتُرْوِیَكَ وَتَظْمَأَ وَتُظِلَّكَ وَتَضْحَى وَتُنَعِّمَكَ بِبُؤسِهَا وَتُلَذِّذَكَ بِالنَّوْمِ بِأَرَقِهَا وَكَانَ بَطْنُهَا لَكَ وِعَاءً وَحُجْرُهَا لَكَ حِوَاءً وَثَدْیُهَا لَكَ سِقَاءً وَنَفْسُهَا لَكَ وِقَاءً تُبَاشِرُ حَرَّ الدُّنْیَا وَبَرْدَهَا لَكَ وَدُونَك»؛ مستدرك الوسایل، ج11، ص160، باب
منبع : پرسمان/ حقوق زن

در نظام خانواده پدر و مادر چه نقشى مى‏تواند داشته باشد و چه انتظارى از پدر خانواده باید داشت؟
