

محمدكاظم حقانى

نهج البلاغه كتابى است كه برخلاف سایر كتب روایى و حدیثى، پاى را از دایره معتقدان به تشیع و بلكه دین اسلام، فراتر نهاده و بسیارى از دانشمندان سایر ادیان و مكاتب را به خود جذب كرده است. (۱)

دكتر طه حسین مصرى فقط وحى و كلام خدا را بالاتر از سخن حضرت قرار مى دهد و به قول ابن ابى الحدید معتزلى نیز سزاوار است تمام سخن شناسان عرب در برابر كلمات امام - علیه السلام - سجده كنند.به نظر مى رسد یكى از عوامل تاثیرگذار در این زمینه، گستردگى و عمومیت مباحثى باشد كه در خطبه ها و نامه ها و نیز كلمات قصار، مورد اشاره امیرالمومنین على (ع) قرار گرفته است.

 

عناوین و موضوعات مطرح شده این كتاب آن چنان گسترده و متنوع است كه به سختى مى توان همه آن ها را در چند بخش كلى قرار داد. شهید مطهرى عناوین كلى این كتاب شریف را در ۱۴ موضوع كلى دسته بندى كرده است. البته ایشان درصدد ارایه تحقیقى جامع در این زمینه نبوده اند. به علاوه كه عناوین مورد نظر ایشان بیش از حد كلى هستند، مثل الهیات و ماوراءالطبیعه یا موعظه و حكمت، و یا اسلام و قرآن، كه بدون تردید قابل تفكیك به عناوینى بسیار جزیى تر مى باشند.(۲) ولى دانشمندان دیگرى كه تلاشى در این مسیر داشته اند، موضوعات را به نحو دیگرى شكل داده اند. مثلا كتاب «الدلیل على موضوعات نهج البلاغه» تحت هفت عنوان كلى ۱۳۲ موضوع و كتاب «المعجم الموضوعى نهج البلاغه» ۶۰۴ موضوع را در ۲۲ باب برشمرده اند. در كتاب «تصنیف نهج البلاغه» نوشته لبیب بیضون موضوعات كتاب تحت ۳۷۶ عنوان گرد آمده اند. (۳) علاه تسترى در كتاب سترگ «بهج الصباغه» ۶۷ عنوان ذكر كرده است. كتاب «الهادى» داراى ۶۲۵ موضوع است و برخى از محققین نیز معارف این كتاب را در ۳۰۰ موضوع اساسى تنظیم كرده اند.(۴) دكتر صبحى صالح محقق لبنانى نیز در پایان نهج البلاغه، حدود ۲۴۵ موضوع را به عنوان موضوعات عامه دسته بندى كرده است، به علاوه كه عناوین مربوط به مسایل شرعى و اعتقادى و مسایل اجتماعى و مطالب فلسفى و كلامى را نیز از هم تفكیك و دسته بندى كرده است.(۵) در پایان ترجمه محمد دشتى از نهج البلاغه نیز فهرستى موضوعى با بیش از ۱۴۰۰ عنوان كلى آمده (۶) و در مقدمه همین كتاب نیز به كتاب «فرهنگ معارف نهج البلاغه» اشاره شده كه حاوى پانزده هزار عنوان كلى و جزیى است. (۷)

 

نگاهى به كتاب هاى منفرد و تك نگارى ها نیز در این مورد مى تواند نماینده تنوع موضوعى این كتاب بزرگ باشد؛ حكمت نظرى و عملى، الهیات، دنیا، جاهلیت، جهاد، خوارج، جامعه، حكومت اسلامى، صفات جمال و جلال خدا، زن، امامت، سیماى قرآن، نظرات سیاسى، شهادت، مثل ها و... عناوین برخى از كتاب هایى هستند كه محور تحقیق درهمه آن ها نهج البلاغه بوده است.(۸)

 

این نوع از اختلاف نظرها و ناتوانى از ارایه یك دسته بندى جامع و همه پسند، خود گواه این است كه معارف مطرح شده در نهج البلاغه بسیار گسترده تر از آن است كه بتوان آن ها را در گروه بندى ها معمولى علمى جاى داد.

 

با نگاهى گذرا به عناوین خطبه ها و نامه ها و نیز كلمات قصار حضرت نیز مى توان به وسعت دایره علوم و معارف این كتاب راهى گشود.

 

به عنوان مثال در خطبه اول نهج البلاغه مى توان این عناوین را مشاهده نمود؛ توحید و ذات و صفات الهى، كه حاوى بلندترین معارف فلسفى و توحیدى است، كیفیت آفرینش جهان هستى، معارفى درباره فرشتگان، داستان خلقت آدم (ع)، فلسفه بعثت انبیا، خصوصیات پیامبر اسلام (ص)، قرآن شناسى و فلسفه تشریع حج، كه البته این موارد عناوین كلى مطرح شده در این خطبه اند و جوینده تشنه كام، با دقت در عبارات هر بخش از این خطبه در زمینه هاى دیگر نیز زلال معرفت را در كام خود خواهد یافت. چنان كه حضرت در داستان حضرت آدم (ع) هم شیطان را معرفى مى كنند و هم شیوه هاى فریب او را و هم به ویژگى هاى حیات زمینى اشاره مى كنند. (۹) همین گستردگى و تنوع موضوعات در سایر خطب و نامه ها نیز به چشم مى خورد. خطبه ۱۹۲ كه با نام خطبه قاصعه شناخته شده است، با داستان ابلیس و آدم آغاز شده و سپس حضرت به امتحان الهى در زندگى انسان اشاره مى كنند، شیطان و وساوس او و راه هاى مقابله با او، كبر و مستكبرین، عبرت از گذشته، اشاره به زندگى برخى از انبیا، ارزش كعبه، نفى تعصبات بى جا، نعمتى به نام نبوت حضرت ختمى مرتب - صلى الله علیه و آله و سلم -، وحى، و... نیز همه در همین خطبه آمده اند. نامه ۳۱ كه خطاب به امام حسن مجتبى (ع) نوشته شده است، خود گنجینه اى است از علوم مختلف، به خصوص اخلاق و علوم تربیتى، نامه ۵۳ خطاب به مالك اشتر كه یكى از معرف ترین نامه هاى نهج البلاغه است، منشورى است راه گشا درباره شیوه هاى مدیریتى و برخورد با مردم و وظایف حاكمان.

 

زندگى مردم در جاهلیت، امام شناسى، على شناسى، اخلاق و توصیه هاى اخلاقى، جنگ و جنگ آورى، تاكتیك هاى نظامى، دوستى و دوستان، خانواده، جامعه، انسان شناسى، شگفتى هاى آفرینش، شرح عجایب خلقت برخى از حیوانات، توصیف عظمت آسمان و ستارگان، شناخت قبایل عرب، ضرورت امامت، حكایت وقایع تاریخى، تحلیل روزگار خود، عدالت، تقوا و صفات متقین، دنیا و دنیاشناسى، مردم شناسى، قضا و قاضى، ایمان، معاد و مجموعه بحث هاى مربوط به آن، روان شناسى اقوام و شهرها، خوارج، شبهه و شبهه شناسى و مقابله با آن، بیان احكام علمى و فرعى دین، خبر دادن از آینده، امام زمان (عج)، معرفى برخى از اصحاب و یاران، ذكر نعمت هاى الهى، دعا و روش دعا، نفس و محاسبه نفس، علل انحراف جوامع مختلف قرآن و ویژگى هایش، یاد خدا، آزمایش و امتحان الهى، نفاق و منافقین، عقل و دایره نفود و شناخت آن، فلسفه احكام و صدها عنوان دیگر، از موضوعات مطرح شده در این گنجینه شیعى است (۱۰).

 

كلمات قصار، نیز خود نیازمند شرحى مفصلند و در این مجمل نمى گنجند. مخاطب در مواجهه با هر یك از این جملات به ظاهركوتاه، خود را در برابر عظمتى وصف ناشدنى، حقیر مى بینند و حیرت او از این همه گونه گونى در دانش، گام به گام و سطر به سطر افزون مى شود.

 

روش برخورد با فتنه، عوامل پستى و هلاكت انسان، فیزیولوژى انسان، كیفیت روابط اجتماعى، روش برخورد اخلاقى با دشمن، روابط دوستانه، علل فرار نعمت ها، نقش خویشاوندان در عزت و ذلت انسان، رفتار شناسى، زهد، یاد مرگ، صبر، یقین، حكمت، بى نیازى واقعى، روان شناسى عاقل و احمق، قلب و راه نفوذ در آن، قضا و قدر الهى، عبادات، استبداد راى، روش سوال كردن و بالاخره مسوولیت علما، فقط برخى از عناوینى هستند كه در بخش حكمت هاى نهج البلاغه جمع آورى شده اند. (۱۱)

 

بدیهى است در یك مقاله كوتاه ارایه فهرستى گویا و كامل از این موضوعات غیرممكن مى باشد، لذا تلاش ما در واقع پرسه اى است بر ساحل اقیانوس علم علوى، كه شمه اى از آن در نهج البلاغه نمود یافته است. علاوه بر تنوع موضوعى در معارف نهج البلاغه وجود دارد.غنا و عمق دانش هایى مطرح شده در نهج البلاغه نیز خود از عوامل جامعیت بخشیدن به این كتاب است، آنچه از زبان حضرت جارى شده است كلماتى سطحى نیست كه پس از گذشت زمانى چند گرد كهنگى بر آن بنشیند. بلكه امام على (ع) آن چنان معانى ژرفى را در خود جاى داده اند كه در هر زمان، فهمى نو از آن لازم مى آید و شرحى براى درك تعالیم آن حضرت نگاشته مى شود. گواه این مدعى تعدد شرح هایى است كه در نهج البلاغه نوشته شده است. تا آن جا كه مرحوم علامه امینى ۸۱ شرح را نام مى برند و در الذریعه نیز از ۱۵۰ شرح ذكر به میان آمده است (ر.ك: مهریزى، همان، ص ۱۶۳) و آیا تلاش فلاسفه و دانشمندان الهیات مى تواند به درك تمامى آنچه در كلمات توحیدى مغرت نهفته است راه یابد!

 

نكته پایانى، جمله اى از حضرت امام خمینى (ره) است كه مى فرماید: كتاب نهج البلاغه بعد از قرآن، بزرگترین دستور زندگى مادى و معنوى و بالاترین كتاب رهایى بخش بشر است و دستورات معنوى و حكومتى آن بالاترین راه نجات است. (۱۲)

 

پى نوشت ها:
۱. براى آگاهى بیشتر از نظریات برخى از دانشمندان ر.ك: دشتى، محمد؛ شناخت نهج البلاغه و فهرست كلى نهج البلاغه؛ نشر مولف؛ ۱۳۶۸؛ بى جا؛ چاپ دوم، ص ۱۵۱-،۱۶۳ و نیز جعفرى محمد تقى، ترجمه و تفسیر نهج البلاغه، دفتر نشر فرهنگ اسلامى، تهران، ۱۳۷۶ چاپ ،۶ ج ،۱ ص ۱۷۱-۱۹۳.
۲- ر.ك: مطهرى، مرتضى؛ سیرى در نهج البلاغه؛ مركز مطبوعاتى دارالتبلیغ اسلامى؛ قم؛ ۱۳۵۳؛ ص ۳۱.
۳- ر.ك: مهریزى، مهدى؛ آشنایى با متون و حدیث نهج البلاغه؛ مركز جهانى علوم اسلامى، قم، ،۱۳۷۷ ص ۱۷۱-۱۷۵.
۴- دشتى، همان، ص ۱۹-۲۰.
۵- ر.ك: نهج البلاغه، تحقیق، دكتر صبحى صالح، دارالهجرة، قم، ،۱۴۱۲ ص ۷۳۳-۷۶۸ و نیز ۸۰۶-۸۱۴.
۶- ر.ك: نهج البلاغه، ترجمه محمد دشتى، انتشارات زهد، ،۱۳۸۰ تهران، چاپ سوم، ص ۷۴۷-۹۳۸.
۷- همان، ص ۱۹.
۸- ر.ك: مهریزى، همان، ص ۱۷۵-۱۷۶.
۹- از عبارت ثم اسكن سبحانه آدم... تا عبارت و اهبطه الى دار البلیة و تناسل الذریه.
۱۰- ر.ك: دشتى، همان، ص ۱۸۶-۳۷۲.
۱۱- ر.ك: همان، ص ۳۷۴-۴۷۶.
۱۲- وصیت نامه الهى، سیاسى امام خمینى، سازمان تبلیغات اسلامى، تهران، ،۱۳۶۸ ص ۸.
منبع:روزنامه جوان
امام على (ع) آن چنان معانى ژرفى را در خود جاى داده اند كه در هر زمان، فهمى نو از آن لازم مى آید و شرحى براى درك تعالیم آن حضرت نگاشته مى شود. گواه این مدعى تعدد شرح هایى است كه در نهج البلاغه نوشته شده است. تا آن جا كه مرحوم علامه امینى ۸۱ شرح را نام مى برند و در الذریعه نیز از ۱۵۰ شرح ذكر به میان آمده است (ر.ك: مهریزى، همان، ص ۱۶۳) و آیا تلاش فلاسفه و دانشمندان الهیات مى تواند به درك تمامى آنچه در كلمات توحیدى مغرت نهفته است راه یابد!