
 مرجعیت و چالش پیش‌روبا ورود در دنیای مدرن و گسترش حوزه‌های ارتباطی و رسانه‌ای و ارتقای عمومی سطح دانش و به ویژه سطح دانش دینی در میان جوامع و از جمله جامعه‌ تشیع، همان طور که گروه‌های مرجع (reference groups) جدیدی، در ساحت‌ها و زمینه‌های اجتماعی پدیدار شده و مورد توجه قرار می‌گیرند، به طور طبیعی چالش‌های تازه‌ای برای نقش سنتی مرجعیت پدید خواهد آمد و گویی در عصر «انفجار اطلاعات» همان طور که هیچ گروه مرجعی به تنهایی نمی‌تواند بار ارجاعات مصداقی و موضوعیِ انبوه مسائل پیش‌آمده را به دوش بکشد، «مرجعیتِ دینی» نیز اینجا -لااقل به روش و صورتی که تاکنون عمل می‌کرده- منطقاً نمی‌تواند با همان روش‌ها و سبک و سیاق قدیمی، حضوری موثر در جامعه مدرن و عصر ارتباطات داشته باشد. طبیعی است که روش‌ و سبک‌ سنتیِ مرجعیت، پاسخگوی نیاز مخاطبان در شرایط عصر خود بوده است و از آنجا که عصر جدید با خصوصیات خاصّ خود و مخاطبان ویژه‌ای که هم دامنه‌ی اطلاعات دینی و هم عمق معرفت دینی‌شان، نسبت به گذشتگان متفاوت است، الزامات و نیازهای ویژه خود را می‌طلبد.

تاثیر افق ذهنی در فتاوا مرحوم استاد مطهری به درستی در تاثیر جهان‌بینی‌ها (به تعبیر ایشان) در فقیه و فتواهایش می‌گوید؛ فتواهای فقیه دهاتی (که همواره در روستا بوده) بوی ده می‌دهد و فتواهای فقیه شهری بوی شهر! فتوای فقیهی که فقط در محیط عربی بوده و آشنایی او محدود به جامعه‌ اعراب است، بوی عرب می‌دهد و فتوای عجم بوی عجم.(نقل به مضمون)

اکنون در شرایط عصر پسامدرن، با در دسترس بودن همگانی ارتباطات در دنیای مجازی و حضور قوی شبکه‌های اجتماعی، که بحث «جامعه جهانی» بسی بیش و فراتر از آرزوهای سال‌های دهه‌ شصت میلادی کسی چون «مارشال مک لوهان» در دهکده جهانی‌اش (Global Village) به وقوع پیوسته، باید گفت فتوای فقیه جهانی برای مخاطب و شهروند جهانی، یک ضرورت خواهد بود.

امروزه بدون شک حکم «روستا و شهر» در مثالی که پیش‌تر نقل شد، تبدیل‌شده به حکمِ «شهر و کلّ جهان» آن هم با اضافات! اضافاتش اینکه اگر قبلاً شخص روستایی، در روستایش بود و فرد شهری در شهر، الان همان روستائیِ ساکن روستا نیز با تمام جهان در یک شبکه‌ به هم پیوسته مرتبط است و شهریِ ساکن شهر، هم از شهر خودش و هم از اخبار روستاهای اقصی‌نقاط جهان می‌تواند در چند ثانیه مطلع باشد و با فرهنگ‌ها، دانش، تجربیات و مطالبات همه‌ی اعضای جامعه جهانی پیوند و تبادل داشته باشد.

از فقه برای اکثریت تا فقه برای اقلیتاگر دیروز مرجعی که پایش را از شهر محل سکونتش بیرون نگذاشته بود، اطلاعاتش نسبت به محیط پیرامونی کشور و جامعه شیعه اندک می‌نمود و این اندک، چه بسا با گردآوری با واسطه‌ اطلاعات، تا حدی جبران می‌شد، اما امروز حتی تصور این جبران، خطایی بزرگ است. چرا که شناخت جامعه جهانی و مقتضیات زندگی مؤمنانه در عصر ارتباطات از ضروریات غیرقابل‌انکار است. اگر سال‌های قبل به خاطر شرایط معیشت و سختیِ مشکلات رفت‌وآمد، کلونی و جمعیت‌های شیعه، متمرکز در کشورهای شیعی بودند و فقه و احکام فقهیِ توضیح المسائل همواره به صورت «فقه برای اکثریت» نوشته می‌شد و طبعاً فقه تعایش و تعامل با دیگران (پیروان سایر ادیان و اندیشه‌ها) از منظر گفتمان غالب و مسلط اکثریت مسلمان با اقلیت غیرمسلمان ارتباط طراحی می‌شد، امروزه با مهاجرت‌های فراوان و شکل‌گیری پدیده شهروند جهانیِ مسلمان که به صورت اقلیت و به عنوان شهروند در جوامعی که اکثریت آن  غیرمسلمان هستند، سکونت دارند، دیگر نمی‌توان با همان الگوی گفتمانی قبل و بر مبنای «فقه اقلیّت»، مناسبات آنان با دیگران را تبیین نمود.

فقه غرب‌ نشینان یا اصطلاحاً «فقه المستغربین» اگر تا چند سال پیش موضوعی جدید و حاشیه‌ای بود که تنها برخی مراجع، نگاهی به آن انداخته و صفحاتی پیرامون آن نگاشته‌ بودند، امروز به موضوعی مورد نیاز و ضروری بدل گردیده است که نپرداختن به آن، نه قصور که تقصیر شرعی بزرگی بر ذمه فقهای بزرگوار تحمیل خواهد کرد. ولی درعین‌حال انجام این وظیفه جز با تغییر در نگاه به واقعیت‌های تعایش و زیست جهانیِ مسلمانان شدنی نیست. دیگر نمی‌توان و نباید «مسلمانِ شهروندِ جهانی» را به عنوان «مستغرِب» و به صورت یک استثنا و یک عارضه، موضوع استفتائات و أجوبه فقهی قرار داد!

لزوم تغییر ادبیات؛ گذار از تکلیف‌گرایی به حق‌گراییعمر پر برکت مراجع عظام ما طولانی باد، اما بنا به کریمه «کلّ نفس ذائقة الموت» بی هیچ مجامله‌ای باید گفت که در 15 تا 20 سال آینده، دیگر هیچ یک از مراجع مطرح و کهنسال بزرگوار امروزی در این دنیا نیستند و قطعاً تغییر نسل بنیادینی در مراجع پدید خواهد آمد. اگر از امروز کسانی که محتمل المرجعیه هستند، با این نگاهِ گفته شده و در آن افق حتمی الوقوع گام برندارند، بی‌تردید مرجعیت، اسمی خواهد بود که تنها مبتنی بر یک منطق کاملاً درونی، در دایره محدود و اندک مریدان و پیروان خود مُسمّا و مصداق خواهد یافت و در ورای آن بسا به عنوان یک مفهوم تشریفاتیِ تاریخی باید از آن یاد کرد!

مرجعیتِ نسل امروز و آینده، برای آنکه به راستی و به معنای واقعی کلمه مرجعیتِ فکری و اندیشگی داشته باشد، ضرورتاً می‌بایست در نوع نگرش به مقلدین فکور و پرسشگر خود بازنگری کند. تغییر ادبیات مرجعیت باید پوسته‌ی سنّتیِ خود را بشکند و برای شنیده شدن و فهمیده شدن نه فقط تغییر در واژگان و لغت، که تغییر ادبیات برآمده از نگرش و رویکردی جدید که یک نمونه‌ی آن در بیانیه اخیر آیت‌الله سیستانی راجع به انتخابات عراق آمده بود، را استقبال کند. نگاهی که به تعبیر برخی از فقیهان نواندیش حوزه، با گذار از «تکلیف گرایی» و ارجاع گزاره‌های انشائی موجود در متون دینی و فقهی، به «حق محوری» برآمده از مبانی هستی شناختی وحیانی، باب جدیدی را برای نسل جوان و جامعه متفکر و تحصیل‌کرده‌ی عصر جدید بگشایند.

مرجعیت و بازنگری در روش‌های سنتیمرجعیت امروز و نسل آینده نمی‌تواند و نبایست، شئون دست و پاگیر جا افتاده‌ سنتی که به هر دلیل -درست یا غلط- تاکنون رواج داشته را ادامه دهد. به عنوان مثال، گویی سکونت فیزیکی در یک شهر و یک دیار، و سفر جز به ضرورتِ زیارت و یا بیماری‌های حاد، که از اقتضائات و شرایط سنّتی و عصریِ برخی مراجع بزرگوار بوده، اینک تبدیل به لوازم ضروریِ مرجعیت شده است! نسل جدید مرجعیت ضرورتاً می‌باید با ورود در متن جوامع و کسب تجربیات ارتباطی، به یافته‌های مستقیم و بی‌واسطه از مختصات و تنوعات فرهنگی اجتماعی و فکری جامعه جهانی و شهروندان جهانی‌اش دست یابد. چه اشکالی دارد و بلکه آیا ضروری نیست که مراجع ما برای مدتی که آن را چون آموزش و مطالعه‌ مستقیم باید در نظر گرفت، با حضور در کشورها و جوامع مختلف روح فتاوایِ خود را جهان‌شمول کنند؟

ادله‌ شرعیه و مدارک و مستندات احکام که همگی از گذشته تا به امروز به یکسانی در دسترس فقیهان بوده و هست؛ اما این مقدمات استنباط و فکر و ذهن و تحلیل هرمنوتیکی و افق فهم مستنبِط است که می‌تواند با درک عمیق از واقعیات، تحولی در عرصه‌ اجتهاد و استنباط ایجاد کند. کما اینکه در مورد برخی از مراجع سلف‏ نیز دیده‌ایم که فی‌المثل احکام حج را فقیهی سال‌ها به گونه‌ای در گوشه‌ی حجره و یا منزلش نوشته بود، اما هنگامی که همان فقیه بزرگوار یک‌بار شخصاً به حج مشرف می‌شود و با واقعیات انجام مناسک روبه‌رو می‌گردد، برخی از فتاوای قطعی‌ا‌ش نیز تغییر می‌کند!

آینده مرجعیت پویا و تأثیرگذار، از آنِ مرجعیتی است که فرا فرقه‌ای، وحدت‌گرا، دارای زبان تفاهمی و ارتباطی مناسب، آشنا با تحولات فکری - اجتماعی و فرهنگی جهان و مستقل از نهاد قدرت‌ باشد. این موارد از ضرورت‌های تحول عصری و الزامات «عالِم به زمان بودن» است که اگر محقق نشود، خواه ناخواه از ظرفیت‌ها و دامنه اثرگذاری این نهاد عظیم و خوش‌سابقه در طوفان حوادث آینده تا حد زیادی کاسته خواهد شد و به همین میزان میدان به گروه‌های مرجع جایگزین واگذار می‌گردد. چنین مباد!

منبع:
بخشی از یادداشت "مرجعیت از دیروز تا امروز و چالش‌های پیش رو" به قلم حجت‌ الاسلام سیدمحمدناصر تقوی؛ به نقل از خبرگزاری فارس
مرجعیتِ نسل امروز و آینده، برای آنکه به راستی و به معنای واقعی کلمه مرجعیتِ فکری و اندیشگی داشته باشد، ضرورتاً می‌ بایست در نوع نگرش به مقلدین فکور و پرسشگر خود بازنگری کند.