 عملكرد خبرگان رهبرى در انتخاب مقام معظم رهبرى، براساس احراز دقیق و كامل شرایط و صلاحیت‏هاى مذكور در آموزه‏هاى اسلامى و اصل پنجم و اصل یكصدونهم قانون ‏اساسى، صورت پذیرفت. در اینجا به صورت خلاصه به پاره‏اى از ویژگى ‏ها و صلاحیت‏هاى حضرت آیةاللَّه خامنه ‏اى براى احراز منصب رهبرى نظام، كه مد نظر خبرگان رهبرى در شناسایى و معرفى ایشان به عنوان ولى ‏فقیه جامع‏ الشرایط و شایسته ‏ترین فرد براى رهبرى بود، اشاره مى‏ شود:
 یك. صلاحیت علمى‏
 یكم. تأیید اجتهاد از سوى مراجع بزرگوار: اجتهاد آیةاللَّه ‏خامنه ‏اى از سوى بسیارى از مراجع و بزرگان - از جمله حضرت امام(رحمه ‏الله) - از قبل تصدیق شده بوده است. چنانكه حضرت امام (رحمه ‏الله) بارها صلاحیت ‏ها و صفات والاى شخصیت ایشان را در تعابیرى مختلف بیان كرده بودند و مى ‏فرمایند: «... جناب عالى را یكى از بازوهاى تواناى جمهورى اسلامى مى ‏دانم و شما را چون برادرى، كه آشنا به مسائل فقه و متعهد به آن هستید و از مبانى فقه مربوط به ولایت مطلقه فقیه جداً جانب‏دارى مى ‏كنید، مى‏ دانم و در بین دوستان و متعهدان به اسلام و مبانى اسلامى، از جمله افراد نادرى هستید كه چون خورشید، روشنى مى ‏دهید» (صحیفه نور، ج 20، ص 173.). و آیةاللَّه فاضل لنكرانى، از مراجع عظام تقلید نیز مى ‏فرماید: «بنده به عنوان كسى كه هم عضو مجلس خبرگان هستم و هم این كه آشنایى با آیةاللَّه خامنه ‏اى دارم، عرض مى ‏كنم كه ایشان اهل نظر و اهل اجتهاد هستند... به نظر من ایشان یك فقیه و یك مجتهد است» (روزنامه رسالت 22/3/68؛ و جهت آشنایى بیشتر با سایر دیدگاه‏ها ر.ك: زندگینامه مقام معظم رهبرى، مؤسسه فرهنگى قدر ولایت، ص 242)
 دوّم. تأیید جامعه مدرسین: همه رساله‏ هاى عملیه نوشته ‏اند كه اگر دو نفر عادل خبره به اجتهاد كسى شهادت دهند، اجتهاد او قابل قبول است؛ این در حالى است كه جامعه مدرسین حوزه علمیه قم - كه مركب از ده‏ ها مجتهد مطلق و چندین مرجع تقلید است - ایشان را به مرجعیت پذیرفتند. همچنین در اساسنامه جامعه مدرسین آمده است: چیزى به عنوان نظر آن جامعه معتبر است كه حداقل شانزده تن از اعضا آن را امضا كرده باشند. بنابراین اعلامیه جامعه مدرسین ‏به این معنا است كه حداقل شانزده تن از مجتهدان و خبرگان در فقه، ایشان را مرجع مى‏ دانند.
 سوّم. درس خارج مقام معظم رهبرى: شركت بسیارى از فضلاى حوزه در درس خارج ایشان در حالى كه همگى به وزانت علمى ایشان شهادت مى‏ دهند؛ دلیل بر بنیه علمى نیرومند و ملكه اجتهاد ایشان است. این توان علمى سابق بر رهبرى و حتى ریاست جمهورى ایشان است؛ نه اینكه ایشان پس از رهبرى، درس خوانده و به این رتبه از دانش رسیده باشند (به عنوان نمونه، ر.ك: سخنان آیت اللَّه فاضل لنكرانى، پیشین ؛ زندگینامه مقام معظم رهبرى، پیشین)

دو. صلاحیت اخلاقى (عدالت و تقواى لازم)
 صلاحیت اخلاقى مقام معظم رهبرى نیز از امورى است كه در رفتار و عملكردهاى فردى و اجتماعى ایشان - از زمان كودكى، جوانى و مبارزات سیاسى - و نیز مسؤولیت ‏هاى متعددى كه در بعد از انقلاب در شرایط حساس داشته ‏اند به روشنى قابل اثبات بوده و تمام اشخاصى كه از نزدیك با معظم ‏له در ارتباط اند، گواه بر این مدعا هستند. چنانكه آیةاللَّه العظمى بهاءالدینى(رحمه‏الله) از علما و عرفاى بزرگ معاصر مى ‏فرمایند: «... از همان زمان، رهبرى را در آقاى خامنه ‏اى مى ‏دیدم، چرا كه ایشان ذخیره الهى براى بعد از امام بوده است. باید او را در اهدافش یارى كنیم. باید توجه داشته باشیم كه مخالفت با ولایت فقیه، كار ساده ‏اى نیست» (آیت بصیرت، ص 131)

سه. توانایى ‏هاى شخصى
 در بند سوم اصل یكصد و نهم «بینش صحیح سیاسى و اجتماعى، تدبیر، شجاعت، مدیریت و قدرت كافى براى رهبرى» از جمله شرایط و صفات رهبر دانسته شده است.
 یكم. مقصود از «بینش صحیح سیاسى و اجتماعى» آن است كه رهبر، آن چنان از مسائل و موضوعات و قضایاى سیاسى آگاه باشد كه بر آن اساس، هم قادر به اداره امور جامعه باشد و هم در جهت‏گیرى ‏هاى ظریف بین‏ المللى، تصمیمات بجا، شایسته و مفید به حال جامعه اتخاذ كند.
 دوّم. «مدیریت و تدبیر» عبارت از مجموعه استعدادهایى است كه در شرایط خاص، در رهبرى بارز و ظاهر مى ‏شود و او را در اجراى وظایف سنگین خود یارى مى ‏كند. كشف این استعدادها از جمله مواردى است كه در تعیین رهبر، به یقین باید مورد توجه خاص قرار گیرد.
 سوّم. «قدرت و شجاعت» نیز از جمله شرایطى است كه یا از برجستگى ‏هاى علمى و اخلاقى ناشى مى‏ شود و یا آنكه در زمره استعدادهاى درونى رهبر به شمار مى ‏رود. به هر حال مقام شامخ رهبرى چنین مراتبى را مى ‏طلبد و به هنگام تعیین و انتخاب رهبرى، باید به این موضوع توجه جدّى داشت. مقام معظم رهبرى تاكنون توانایى ‏هاى فوق ‏العاده ‏اى در راستاى رهبرى و مدیریت جامعه، خصوصاً در مواقع بحرانى و سرنوشت‏ ساز، از خود بروز داده ‏اند. از دیگر سو ایشان از بینش صحیح سیاسى و اجتماعى و قدرت و شجاعت بالایى برخوردار مى ‏باشند. این مهم با مرورى بر سوابق و فعالیت‏هاى فرهنگى، سیاسى و مبارزاتى ایشان در قبل از انقلاب، و همچنین، پیشینه مدیریتى و سوابق درخشان ایشان در شوراى انقلاب، مجلس خبرگان رهبرى، مجلس شوراى اسلامى، دوران ریاست جمهورى، سخت ‏ترین شرایط ناشى از جنگ و محاصره ‏هاى بین‏ المللى، بیش از یك دهه رهبرى نظام و با موفقیت بیرون آمدن از فراز و نشیب ‏ها و مشكلات متعدد داخلى و بین المللى، به خوبى قابل اثبات است و مبین كارآمدى، شجاعت، صلابت در سخن و پایدارى در هدف، تدبیر و مدیریت تواناى ایشان در مسؤولیت‏هاى خطیر مى‏باشد (احمد جنتى، نشریه دانشگاه امیر كبیر، ویژه مجلس خبرگان دوره سوم، ص‏38 ؛ حسن صدرى مازندرانى، حكایت‏نامه سلاله زهرا(سلام ‏الله علیها)، قم: مشهور، 1381) آخرین مرحله‏ اى كه شایسته است مورد توجه قرار گیرد، انتخاب قانونى ایشان از سوى خبرگان رهبرى است. این انگاره خود متأثر از دو عامل است كه هر كدام به تنهایى، مهم‏ترین دلیل بر شایستگى ایشان براى رهبرى‏نظام اسلامى است:
 1. دارا بودن شرایط لازم براى رهبرى در حضرت آیةاللَّه خامنه ‏اى و احراز این شرایط از سوى خبرگان، به عنوان بهترین و شایسته ‏ترین فردى كه قدرت و توانایى رهبرى نظام را دارد. این مسئله از سوى اكثریت قاطع اعضاى مجلس خبرگان تأیید شد.
 2. تأكید امام خمینى(رحمه ‏الله) بر شایستگى آیةاللَّه خامنه ‏اى براى رهبرى نظام؛ حضرت امام در موارد متعددى به شایستگى ایشان تصریح كرده ‏اند. حجت‏ الاسلام و المسلمین هاشمى رفسنجانى در مجلس خبرگان رهبرى در سال 68 در حضور شاهدان این قضیه را نقل كرد: در قضایاى مهدى هاشمى همراه با آقایان خامنه ‏اى، موسوى اردبیلى و میرحسین موسوى خدمت امام(رحمه ‏الله) رسیدیم و سید احمد خمینى نیز حضور داشت، در آنجا به امام گفتیم: شما با اقدامات خود ما را درباره رهبرى آینده در بن ‏بست قرار مى‏ دهید. امام با اشاره به آقاى خامنه ‏اى فرمود: «در میان شما كسى است كه شایسته رهبرى است و شما در بن بست قرار نخواهید گرفت». مرحوم حجت‏ الاسلام سید احمد خمینى(رحمه ‏الله) نیز نقل نموده كه امام راحل فرمود: «آقاى خامنه ‏اى شایسته رهبرى است»؛ و همچنین ایشان خطاب به مقام معظم رهبرى مى ‏گویند: «حضرت امام بارها از جناب عالى به عنوان مجتهدى مسلم و بهترین فرد براى رهبرى نام بردند» (روزنامه رسالت 16/3/1368) تبریك و تمجید علما و شخصیت‏ها پس از این انتخاب، مراجع بزرگوار تقلید، علما و شخصیت‏ هاى مذهبى، سیاسى، فرهنگى و...، هر یك در پیام ‏ها، سخنرانى ‏ها، مصاحبه ‏ها، با تمجید فراوان از این انتخاب، آن را «هدایتى الهى»، «انتخابى شایسته»، «مایه دل‏گرمى و امیدوارى ملت ایران و یأس دشمنان» شمرده، از ایشان با عنوان «شخصیتى ممتاز»، «واجد همه شرایط رهبرى» و «صالح‏ترین فرد براى این منصب» نام بردند (پرسش‏ها و پاسخ‏هایى درباره مجلس خبرگان رهبرى، پیشین). به عنوان نمونه آیةاللَّه العظمى اراكى(رحمه ‏الله) در پیامى ‏به مقام معظم رهبرى فرمودند: «انتخاب شایسته حضرت عالى به مقام رهبرى جمهورى اسلامى ایران، مایه دلگرمى و امیدوارى ملت قهرمان ایران است» (روزنامه جمهورى اسلامى 22/3/68). و آیةاللَّه العظمى گلپایگانى(رحمه ‏الله) در بخشى از پیام خود خطاب به ایشان چنین مى ‏نگارد: «از خداوند متعال مسألت دارم كه تأییدات خود را بر شما در منصب حساس رهبرى جمهورى اسلامى ایران مستدام بدارد» (على مؤمن، قیادة آیةاللَّه الخامنه ‏اى، ص‏91). و آیةاللَّه یوسف صانعى نیز چنین بیان مى‏ نماید: «آیةاللَّه خامنه ‏اى، نه تنها مجتهد مسلّم مى ‏باشد، بلكه فقیه جامع ‏الشرایط واجب‏الاتباع مى ‏باشد» (حكایت‏نامه سلاله زهرا(سلام ‏الله علیها)، ص‏225). و آیةاللَّه ‏العظمى میرزا هاشم آملى نیز چنین بیان داشت: «انتخاب شایسته شما از سوى مجلس خبرگان، موجب امید و آرامش گردید؛ چرا كه شما شخصیتى متفكر، عارف به اسلام و صاحب درایت و تدبیر هستید» )قیادة آیةاللَّه الخامنه‏اى، پیشین، ص 92) در جلسه انتخاب رهبری از مجموع 74 عضو حاضر در جلسه، شصت نفر در موافقت با رهبرى ایشان قیام كردند؛ یعنى بیش از 3/2 (دو سوم) اعضاى حاضر در جلسه، كه 9/80 درصد حاضران و 72 درصد كل اعضا بودند، به رهبرى ایشان رأى دادند. اسامی كسانی كه رأی مخالف دادند مشخص نیست و به طور خاص كسی به عنوان مخالف صحبت نكردند و استدلالی هم مطرح نشد. مخالفت این افراد بخشی به دلیل اعتقاد به شورایی بودن رهبری و مخالفت با فردی بودن آن بوده است و برخی روی افراد دیگر از جمله آیت الله گلپایگانی (ره) نظر داشتند و برخی نیز با انتخاب ایشان مخالف بودند. جهت آشنایی كامل با موضوعات مختلفی كه پیرامون انتخاب آیت الله خامنه ای به رهبری نظام اسلامی در اجلاس فوق ‏العاده‏ خبرگان بعد از رحلت حضرت امام (ره) اتفاق افتاد و مسائل مرتبط با آن ، بخشی از كتاب «پرسش ها و پاسخ هایی درباره مجلس خبرگان رهبری، تهیه شده توسط دبیرخانه مجلس خبرگان» ارائه می شود: اجلاس فوق العاده و چگونگی انتخاب مقام معظم رهبری:
 1. آیا پیش از رحلت حضرت امام ‏قدس سره، مجلس خبرگان براى شناسایى افرادى كه در مظان رهبرى قرار داشتند، كارى كرده بود؟ آیا اساساً چنین مسؤولیتى را بر عهده داشت یا نه؟ پاسخ: یكى از وظایفى كه براى كمیسیون اصل یكصدوهفتم و یكصدونهم قانون ‏اساسى به تصویب رسیده است، شناسایى افرادى است كه در مظان رهبرى قرار دارند. ماده 18 آیین‏نامه داخلى مجلس خبرگان،[1] در این باره چنین مى ‏گوید: «به منظور آمادگى خبرگان، براى اجراى اصل یكصدوهفتم و شناخت حدود و شرایط مذكور در اصل پنجم و یكصدونهم قانون اساسی، كمیسیونى مركّب از پانزده نفر از نمایندگان، تشكیل مى ‏شود تا درباره همه مسائل مربوطه تحقیق كند و درباره همه كسانى كه در مظان رهبرى قرار دارند، بررسى به عمل آورد و در اختیار دبیرخانه قرار دهد تا مورد استفاده و بررسى خبرگان واقع شود». اما به علت آن‏كه مدت زمان زیادى از بركنارى قائم مقام رهبرى نگذشته بود و در واقع، به ‏فاصله دو ماه پس از آن، خبرگان با حادثه رحلت حضرت امام ‏قدس سره رو به رو شده بودند، دراین مدت كوتاه، فرصت آن را نیافتند كه به بررسى و شناخت افرادى كه در مظان رهبرى هستند، بپردازند.[2]
 2. آیا پیش از تشكیل اجلاس فوق ‏العاده، درباره تعیین رهبر، بحثى مطرح شده بود؟ پاسخ: پس از آن كه گروه پزشكى معالج حضرت امام قدس سره، خبرهاى مأیوس كننده‏اى از حال ایشان به مسؤولان عالى‏ رتبه نظام دادند و گفتند كه ایشان چند ساعتى بیش‏تر زنده نخواهند بود، جلسه ‏اى با حضور برخى از اعضاى شوراى بازنگرى قانون اساسى، رؤساى قواى سه گانه و برخى دیگر از شخصیت‏ها، نزدیك محل بسترى شدن حضرت امام تشكیل شد. اعضاى حاضر در این نشست، كه در بعد از ظهر روز سیزدهم خرداد 1368 انجام شد، عبارت بودند از: حضرات آقایان خامنه ‏اى، مشكینى، موسوى اردبیلى، امینى، هاشمى رفسنجانى، طاهرى خرم آبادى، خلخالى و احمد خمینى. این افراد، پیش از هر چیز، بر ضرورت تدوین برنامه ‏اى منسجم و منظم، براى رویارویى با حادثه‏اى كه وقوع آن، دور از انتظار نبود، به ویژه براى رهبرى پس از امام تأكید كردند. در این جلسه، هر یك از این افراد، دیدگاه خود را در این باره مطرح كرد. برخى براى رهبرى، نام افرادى را كه به ذهنشان مى ‏رسید، مطرح كردند؛ اما توافقى در این باره حاصل نشد. سرانجام، به این نتیجه رسیدند كه چون فردى را كه مانند حضرت امام باشد، در میان خود سراغ ندارند، باید از راه دیگرى، كه قانون اساسى پیش‏بینى كرده است، یعنى «شوراى رهبرى» استفاده كنند. با وجود آن‏كه آیت ‏اللّه امینى (عضو كمیسیون رهبرى در شوراى بازنگرى قانون اساسى) در همان جلسه، بیان مى ‏كند كه مسأله شوراى رهبرى، در كمیسیون مربوط در شوراى بازنگرى قانون اساسى رد شده است، اما دیگر اعضا با این استدلال كه در شرایط كنونى راهى جز این نداریم و تنها راه ممكن، شوراى رهبر است، بر نظر خود پافشارى كردند.[3]
 3. نخستین اقدام رسمى خبرگان، در اجلاس فوق العاده، براى تعیین رهبر چه‏بود؟ پاسخ: نخستین موضوعى كه در دستور كار این اجلاسیه قرار گرفت، بررسى مسأله استعفاى آقاى منتظرى از سمت قائم‏ مقامى بود، هر چند كه در این باره، حضرت امام قدس سره نظر قطعى خود را بیان فرموده بودند و دیدگاه ایشان براى اعضاى خبرگان، محترم و معتبر بود، اما به هر حال، این مسأله باید از طریق رسمى خود، كه اصل شكل‏گیرى آن از آن‏جا بود، انجام پذیرد. اگر خبرگان، این مسأله را فیصله نمى ‏دادند، ممكن بود بعدها از سوى افرادى شبهه پراكنى شود كه خبرگانى كه وى را به قائم مقامى رهبرى برگزیده‏ اند، انتخاب خود را ملغا و باطل اعلام نكرده ‏اند. این موضوع به بحث گذاشته شد و اكثریت قریب به اتفاق اعضاى حاضر در جلسه، استعفاى آقاى منتظرى را كه طى نامه ‏اى (7/1/68) به حضرت امام اعلام كرده بود، پذیرفتند. البته یكى - دو نفر با این استدلال كه نام‏برده از رهبرى فردى استعفا داده است و لیاقت عضویت در شوراى رهبرى را دارد، با پذیرش استعفا به گونه كلى مخالفت كردند؛ اما طبق رأى دیگر اعضا این دیدگاه پذیرفته نشد.[4] پس از آن، مذاكرات درباره چگونگى تشكیل منصب رهبرى و این‏كه به صورت فردى باشد یا شورایى، آغاز شد و حدود دوازده نفر (نیمى در موافقت با رهبرى فردى و نیمى در دفاع ازشورایى بودن آن) به سخنرانى و طرح دیدگاه‏هاى خود پرداختند كه سرانجام، با رأى آوردن رهبرىِ فردى و سپس تعیین شخص آیت اللّه خامنه‏ اى - دام ظله العالى -، این مذاكرات به ‏پایان رسید.
 4. در قانون اساسى پیش از بازنگرى، شوراى رهبرى نیز پیش‏بینى شده بود. آیا در این باره نیز بحثى انجام پذیرفت؟ چه كسانى از این مسأله دفاع مى ‏كردند و استدلال آنان چه بود؟ سرانجام این مذاكرات به كجا انجامید؟ پاسخ: تقریباً شش نفر از اعضا در موافقت با شورایى بودن رهبرى، به بیان دیدگاه‏هاى خود پرداختند، كه از آن جمله، حضرات آقایان خامنه ‏اى، هاشمى رفسنجانى، موسوى اردبیلى و طاهرى خرم آبادى بودند. دلایلى را كه این افراد، براى نظر خود ارائه مى ‏دادند، این بود كه در شرایط حساس كنونى، كه هنوز نظام نوپاى اسلامى، استحكام و ثبات كافى پیدا نكرده است، فردى كه مانند حضرت امام باشد و از آن نفوذ كلمه، قاطعیت در رهبرى و جامعیت برخوردار باشد، سراغ نداریم. اگر منصب رهبرى، به صورت شورایى اداره شود، این امر موجب جبران نواقص افراد خواهد شد. ضمن آن‏كه شورایى بودن رهبرى، وجه قانونى هم دارد و در قانون اساسى آمده است. در مقابل كسانى كه طرفدار رهبرى فردى بودند، چنین استدلال مى ‏كردند كه ولایت فقیه، ادامه ولایت رسول خدا و ائمه اطهارعلیهم ‏السلام است و در آن‏جا سابقه شورایى نداریم. در فقه شیعه نیز منصب ولایت، به صورت شورایى تعریف نشده است و بنابر همین استدلال، كمیسیون رهبرى شوراى بازنگرى قانون اساسى نیز به این نتیجه رسیده است كه ذكر این مسأله در قانون اساسى، وجه شرعى ندارد. ضمن آن‏كه تجربه مدیریت شورایى، از آغاز انقلاب، كه مناصب گوناگون به این صورت اداره مى ‏شد (مانند شوراى عالى قضایى، صدا و سیما و اقتصاد) آثار و تبعات ناموفقى را به دنبال داشته است. تمركز رهبرى در یك فرد، موجب وحدت، قدرت، قاطعیت و توانایى بیش‏تر و سریع‏تر در حل بحران‏ها و اداره امور خواهد بود؛ همان گونه كه درباره حضرت امام قدس سره نیز شاهد بوده ‏ایم. افزون بر این، رهبر می تواند از بازوهاى مشورتى متخصص در امر اداره كشور، در امور مختلف بهره بگیرد. سرانجام، پس از مذاكرات نسبتاً طولانى، یكى از اعضا، پیشنهاد كفایت مذاكرات را مطرح كرد كه این پیشنهاد به رأى گذاشته شد و به تصویب رسید. آن‏گاه تصمیم بر آن شد كه صرف نظر از این‏كه چه افرادى براى شوراى رهبرى یا رهبرى فردى مطرح باشند، اصل شورایى یا فردى بودن آن به رأى گذاشته شود كه پس از رأى‏ گیرى، رهبرى فردى رأى آورد.[5]
 5. نام چه كسانى براى شوراى رهبرى پیشنهاد شد؟ آیا شوراى رهبرى مبناى فقهى دارد؟ پاسخ: تركیب‏ها و افراد مختلفى براى شوراى رهبرى پیشنهاد شدند:
 پیشنهاد اول: حضرات آقایان خامنه ‏اى، مشكینى و موسوى اردبیلى.
 پیشنهاد دوم: افراد یاد شده به همراه حضرات آقایان هاشمى رفسنجانى و سید احمدخمینى.
 پیشنهاد سوم: حضرات آقایان خامنه ‏اى، مشكینى، موسوى اردبیلى، فاضل لنكرانى وجوادى آملى.
 درباره این‏كه آیا شوراى رهبرى، مبناى فقهى دارد یا نه، برخى چنین پاسخ داده ‏اند كه ولایت فقیه ادامه ولایت رسول خدا صلى الله وعلیه وآله و ائمه اطهارعلیهم ‏السلام است و در این امر، سابقه شورایى نداریم و در فقه شیعه نیز منصب ولایت، به صورت شورایى تعریف نشده است.[6] در پاسخ این نظریه باید گفت: درست است كه ولایت فقیه، ادامه ولایت رسول خدا وائمه اطهارعلیهم ‏السلام است و حدود اختیارات فقیه داراى شرایط رهبرى، تفاوتى با اختیارات آن بزرگواران در امر حكومت ندارد، اما این نكته را نیز نباید از نظر دور داشت كه ولایت آنان به نصب خاص و به صورت مستقیم از سوى خداوند متعال بوده است، بر خلاف ولایت فقیه كه در این زمینه، معصومین ‏علیهم ‏السلام شرایط و ویژگى ‏هاى رهبر جامعه اسلامى را بیان كرده ‏اند (نصب عام) و آن‏گاه، مردم را به شناخت مصداق آن صفات و ویژگى ‏ها موظف ساخته ‏اند. اكنون پرسش این است كه اگر خبرگان، كه نمایندگان مردم براى شناخت رهبر هستند، نتوانستند فقیهى را كه بالاترین حد نصاب از آن شرایط را دارد، شناسایى كنند، بلكه چند فقیه، در مرتبه نسبتاً یك‏سانى از ویژگى ‏هاى مزبور وجود داشتند، تكلیف چه خواهد بود؟ به نظر مى ‏رسد دست كم یكى از راه حل‏ ها براى رهایى از تحیر در این امر خطیر، ایجاد شورایى متشكل از آن فقها باشد؛ همان گونه كه در قانون اساسی پیش از بازنگرى نیز به این مسأله توجه شده بود و اگر مبناى فقهى و شرعى نداشت، جمع درخور توجهى از مجتهدان و اسلام شناسان و خبرگان قانون اساسی، آن را به تصویب نمى‏ رساندند. با وجود این، اعضاى شوراى بازنگرى قانون اساسی، به این نتیجه رسیدند كه براى انسجام، اتقان و استحكام در امر رهبرى، این منصب را به صورت فردى تعریف و تصویب كنند. درباره این‏كه فقه شیعه، منصب ولایت را به صورت شورایى تعریف نكرده است، نیز باید گفت: در كلام فقها و متونى كه به بحث و بررسى موضوع ولایت فقیه پرداخته ‏اند، ردى بر این مسأله كه رهبرى جامعه، به صورت شورایى اداره شود، دیده نمى ‏شود. البته به علت آن كه این مسأله، مورد نیاز نبوده است، بحث مبسوطى از آن به میان نیامده است. كسانى هم كه شورایى بودن را راه حلى براى رهایى از تحیر در مقام شناخت ولى فقیه دانسته ‏اند، ولایت را از آن شورا ندانسته ‏اند، بلكه هر یك از فقهاى عضو شورا را داراى ولایت و ملزم به مشورت و تبادل نظر با دیگر اعضا در بیان و اعلام نظریات خود دانسته‏اند.
 6. چه كسانى، غیر از آیت اللّه خامنه‏اى دام ظله العالى براى رهبرى فردى مطرح بودند و استدلال كسانى كه از این افراد حمایت مى ‏كردند، چه بود؟
 پاسخ: برخى خبرگان از آیت اللّه العظمى گلپایگانى ‏قدس سره براى این امر نام مى ‏بردند و محور استدلالشان، قید مرجعیت بود و این‏كه مستفاد از قانون اساسی، مرجعیت فعلى است، نه صلاحیت مرجعیت و این‏كه نامه حضرت امام قدس سره درباره حذف قید مرجعیت از قانون اساسى، هنوز شكل قانونى پیدا نكرده است. ضمن آن‏كه همین عده، به علت ضعف جسمانى آیت اللّه العظمى گلپایگانى و این‏كه ممكن است ایشان توان اداره این گونه امور را نداشته باشد، آیت اللّه خامنه ‏اى دام ظله العالى را به عنوان معاون و جانشین ایشان معرفى مى ‏كردند تا ایشان مسؤولیت ‏هاى مربوط را عهده دار شوند كه همین امر، نشان دهنده این است كه در نگاه این عده از خبرگان نیز تنها فردى كه صلاحیت این منصب و توان عهده ‏دار شدن آن را داشته است، آیت اللّه خامنه ‏اى دام ظله العالى بوده است.[7]
 7. وضعیت آرا چگونه بود؟ چه عواملى موجب رأى آوردن بالاى آیت اللّه خامنه ‏اى دام ظله العالى شد؟
 پاسخ: از مجموع 74 عضو حاضر در جلسه، شصت نفر[8] در موافقت با رهبرى ایشان قیام كردند؛ یعنى بیش از3/2 (دو سوم) اعضاى حاضر در جلسه، كه 9/80 درصد حاضران و 72 درصد كل اعضا بودند، به رهبرى ایشان رأى دادند. آیت اللَّه هاشمى رفسنجانى درباره دلایل رأى آوردن بالاى ایشان مى‏ گوید: اول، این‏كه اوضاع خطرناك بود و خبرهایى هم از جبهه رسیده بود كه نیروهاى صدام حركت كردند و به جلو مى ‏آیند. همه نگران بودیم كه خلأ وجود رهبرى، آن هم پس از رحلت امام، مشكل آفرین شود. دوم، همین حرف‏هایى را كه پنج نفرى از امام شنیده بودیم، مطرح كردیم. سوم، نقل نظر امام، كه مجتهد كافى است و احتیاج به مرجع نیست. چهارم، آن حرف‏هایى هم كه نقل كردند امام پاى تلویزیون گفتند، مؤثر بود. پنجم كه مهم‏تر از همه است، شخصیت و صلاحیت‏ هاى خود آیت اللّه خامنه ‏اى دام ظله العالى است كه براى خبرگان شناخته شده بود و اصلح از ایشان كسى را نمى ‏شناختند.[9]
 اما تأییداتى كه آقاى هاشمى رفسنجانى از حضرت امام قدس سره در این باره نقل كردند، چنین‏ بود: در جلسه ‏اى كه با حضور رؤساى سه قوه و برخى از آقایان، خدمت امام رسیده و نگرانى خود را از خلأ رهبرى بعد از عزل آقاى منتظرى توسط ایشان ابراز كردیم، امام قدس سره فرمودند: «خلأ رهبرى پیش نمى ‏آید، شما آدم دارید». گفتیم: چه كسى؟ ایشان در حضور آقاى خامنه‏اى فرمودند: «همین آقاى خامنه‏اى» كه بعد از آن، آقاى خامنه‏اى خدمت امام عرضه داشتند كه نقل مطالب این جلسه را بر ما تحریم كنید و حضرت امام نیز چنین كردند. بعدها در جلسه‏اى كه تنهایى خدمت امام رسیدم، مطالب خود را با صراحت بیش‏تر بیان كرده و گفتم: آقا با وضعیت به وجود آمده، درباره رهبرى چه كنیم؟ ما كه كسى را نداریم و... حضرت امام قدس سره فرمودند: «با وجود آقاى خامنه‏اى چرا این قدر تردید به خود راه مى ‏دهید؟».[10] حجت الاسلام و المسلمین مرحوم حاج سید احمد خمینى نقل مى‏كند: وقتى كه آیت اللّه خامنه‏اى در سفر كره (شمالى) بودند، امام گزارش‏هاى آن سفر را از تلویزیون‏مى‏دیدند. منظره‏ى دیدار از كره، استقبال مردم و سخنرانى‏ها و مذاكرات آن سفر، خیلى جالب بود. امام بعد از آن‏كه این‏ها را مشاهده كردند، فرمودند: «الحق ایشان شایستگى رهبرى را دارند».[11] خانم زهرا مصطفوى، دختر گرامى حضرت امام قدس سره مى‏گوید: من مدت‏ها قبل از بركنارى قائم مقام رهبرى، شخصاً از محضر امام درباره رهبرى پرسیدم و ایشان از آیت اللّه خامنه ‏اى نام بردند و پرسیدم كه آیا شرط مرجعیت و اعلمیت، در رهبرى لازم نیست؟ ایشان نفى كردند. از مراتب علمى ایشان پرسیدم. صریحاً فرمودند كه «ایشان اجتهادى را كه براى ولى فقیه لازم است، دارد».[12]
 8. آیا با توجه به ادله فقهى، رهبر می تواند درباره جانشین خود، اظهار نظر كند؟ آیا نظر او حجیت شرعى یا اعتبار قانونى دارد؟ پاسخ: صرف اظهار نظر در این باره، هیچ گونه منع فقهى ندارد و او هم به عنوان فقیه ‏شناسى عادل، می تواند از میان فقهاى پس از خود، فرد افضل و اصلح براى رهبرى را شناسایى كند و چه بسا این شناخت او، به علت اشراف بر امور و شناخت گسترده‏تر و بهترى كه از اشخاص دارد، مطابقت كامل‏ترى با واقع داشته باشد. اما این اظهار نظر نمی تواند تعیین رهبرى آن فرد به شمار آید، به گونه‏اى كه هیچ راه گریزى از آن وجود نداشته باشد؛ زیرا در شرع، راه شناخت ولى فقیه، معرفى خبرگان بیان شده است و چه بسا رأى خبرگان بر غیر آن‏چه رهبر گفته است، مستقر شود یا این‏كه در فاصله رحلت رهبر قبلى و تعیین رهبر جدید، فردى با صلاحیت‏هاى بیش‏تر یافت شود. به هر حال، ملاك اصلى، وجود شرایط است، نه معرفى رهبر قبلى. ضمن آن‏كه قانون اساسی نیز شناخت و معرفى رهبر را منحصراً در اختیار مجلس‏خبرگان قرار داده است و از جنبه حقوقى، تنها قول خبرگان منتخب مردم اعتبار خواهد داشت. با وجود این، اظهار نظر رهبر قبلى می تواند شاهد و بیّنه‏اى مفید علم یا اطمینان كافى براى هر یك از اعضاى خبرگان باشد و مستند رأى آنان قرار گیرد.[13] بیانات و تأییداتى كه حضرت امام قدس سره درباره رهبرى آیت اللّه خامنه‏اى دام ظله العالى ایراد فرموده بودند، نیز این گونه بود و چه بسا براى برخى از اعضاى مجلس خبرگان، به صورت حجتى شرعى و تكیه گاهى اطمینان‏بخش، در رأى و انتخاب آنان مورد استناد قرار گرفته بود؛ اما هرگز به معناى تعیین و انتخاب رهبر از سوى ایشان به شمار نمى‏آمد؛ زیرا نقل این سخنان، صرفاً در پاسخ كسانى بود كه نظر شخصى ایشان را درباره رهبرى آینده نظام جویا شده بودند.
 9. خبرگان رهبرى، چگونه شرایط یاد شده در اصل پنجم و یكصدونهم قانون اساسی را درباره آیت اللّه خامنه‏اى احراز كردند؟ پاسخ: آیت‏اللّه خامنه ‏اى - دام ظله العالى - نزد همه كسانى كه با مسائل انقلاب آشنا بودند، همواره با چهره‏اى متعهد، مؤثر و فعال در همه عرصه‏هاى انقلاب اسلامى، شناخته شده بودند. خبرگان رهبرى، كارآمدى، تدبیر و مدیریت ایشان را در مسؤولیت‏هاى خطیرى كه بر عهده داشتند، از نزدیك دیده، شجاعت، صلابت در سخن و پایدارى در هدف را در شخصیت ایشان لمس كرده بودند. سوابق درخشان ایشان را در جبهه جنگ، شوراى عالى انقلاب، مجلس خبرگان رهبرى، مجلس شوراى اسلامى و ریاست جمهورى دیده بودند و به خوبى مى‏دانستند كه توان این كار را دارند. بسیارى از اهل تشخیص و فقیه‏شناسان خبره، با قاطعیت بیان كرده بودند كه در میان علماى داخل و خارج از كشور، هیچ كس به اندازه ایشان توانایى بر عهده گرفتن این مسؤولیت را ندارد.[14] احراز شرایطى چون مدیریت، تدبیر، آگاهى به زمان، بینش درست سیاسى و اجتماعى و قدرت كافى براى رهبرى، با توجه به شایستگى‏هاى بالایى كه از آیت اللّه خامنه‏اى - دام ظله العالى - در مواضع متعدد و مناصب مختلف دیده شده بود، براى اعضاى خبرگان، در حد كاملى از قطعیت و یقین قرار داشت. درباره شرط اجتهاد و فقاهت نیز كسانى كه آشنایى بیش‏ترى با ایشان داشتند و در دوران تحصیل، همراه و همگام ایشان بودند، از ذهن سرشار و استعداد بالا و پشتكار فراوان آیت اللّه خامنه‏اى - دام ظله العالى - به خوبى آگاه بودند و مى‏ دانستند كه ایشان سال‏ها پیش به درجه اجتهاد رسیده ‏اند و این، نكته‏اى نبود كه نزد آقایان خبرگان ابهامى داشته باشد. از این رو، در اجلاسیه فوق‏العاده خبرگان، هیچ شك و شبهه درباره آن وجود نداشت و نزد اكثریت قاطع آنان وجود شرط اجتهاد در آیت اللّه خامنه‏اى دام ظله العالى محرز و یقینى بود.[15] افزون بر آن‏كه طبق سیره دیرینه علما و فقهاى سلف، كه همواره اجتهاد افراد، توسطاساتید و مراجع تأیید مى‏شد، حضرت امام قدس سره بارها اجتهاد و دیگر شرایط رهبرى را درآیت اللّه خامنه‏اى دام ظله العالى تأیید كرده بوند. مرحوم حاج احمد خمینى، در بخشى ازنامه خود، كه پس از انتخاب آیت اللّه خامنه‏اى دام ظله العالى براى ایشان ارسال كرد، چنین‏مى‏نویسد: ... حضرت امام بارها از جناب عالى به عنوان مجتهدى مسلّم و نیز بهترین فرد براى رهبرى نظام اسلامى‏مان نام مى‏بردند... .[16] البته حضرت امام قدس سره بارها صلاحیت‏ها و صفات والاى شخصیت ایشان را در تعابیرى مختلف بیان كرده بودند؛ از جمله: ... جناب عالى را یكى از بازوهاى تواناى جمهورى اسلامى مى ‏دانم و شما را چون برادرى، كه آشنا به مسائل فقه و متعهد به آن هستید و از مبانى فقه مربوط به ولایت مطلقه فقیه جداً جانب‏دارى مى‏كنید، مى‏دانم و در بین دوستان و متعهدان به اسلام و مبانى اسلامى، از جمله افراد نادرى هستید كه چون خورشید، روشنى مى‏دهید. [17] ...جناب عالى، كه - بحمداللّه - به حسن سابقه موصوف و در علم و عمل شایسته هستید، به امامت جمعه تهران منصوب مى‏باشید.[18] خداوند متعال بر ما منت نهاد كه افكار عمومى را براى انتخاب رئیس جمهورى متعهد و مبارز، در خط مستقیم اسلام و عالم به دین و سیاست، هدایت فرمود... .[19] و بیانات دیگرى كه همگى نشان از عمق نگاه حضرت امام قدس سره به شخصیت آیت اللّه خامنه‏اى داشت.[20] این در حالى بود كه دیگر مراجع نیز با پذیرش ولایت ایشان، عملاً به اجتهاد و وجود دیگر شرایط رهبرى در ایشان اذعان كردند. ضمن آن‏كه علما، فقها، ائمه جمعه و... نیز پس ازاعلان رهبرى آیت‏اللّه خامنه‏اى‏دام ظله العالى از سوى مجلس خبرگان، با اعلام وفادارى خودبه رهبرى ایشان، وجود ویژگى‏ها و صفات رهبرى را در شخص آیت اللّه خامنه‏اى دام‏ظله العالى تأیید كرده، ایشان را تنها گزینه و بهترین فرد جامع شرایط رهبرى و ولایت امردانستند. 10. در قانون اساسى پیش از بازنگرى، شرط مرجعیت ذكر شده بود. خبرگان چه برداشتى از این شرط داشتند؟ انتخاب آنان با توجه به نبودن این ویژگى در زمان انتخاب آیت اللّه خامنه‏ اى دام ظله العالى چه توجیه فقهى و حقوقى‏اى داشت؟ پاسخ: در قانون اساسى پیش از بازنگرى، در دو اصل یكصد و هفتم و یكصدونهم، سخن‏از شرط مرجعیت به میان آمده بود. خبرگان رهبرى پس از بحث فراوان در این باره كه‏آیا مراد از این ویژگى، مرجعیت بالفعل است یا صلاحیت مرجعیت، با اكثریت آرا به این‏نتیجه رسیدند كه این دو اصل، ظهور در مرجعیت فعلى دارند؛ یعنى منظور از كلمه«مرجع» در قانون اساسى، شخصى است كه بالفعل نزد مردم، مرجع تقلید شناخته شده‏باشد.[21] اما باتوجه به بیانى كه حضرت امام قدس سره در پاسخ به نامه آیت‏اللّه مشكینى (رئیس شوراى‏بازنگرى قانون اساسى) در این باره داشتند، فرمایش ایشان به عنوان حكم حكومتى،سندمحكم و دلیل متقنى براى انتخاب خبرگان به شمار آمد و خبرگان با وجودآن‏چه درقانون اساسى ذكر شده بود، مبادرت به انتخاب رهبر كردند كه از صلاحیت‏مرجعیت وویژگى اجتهاد برخوردار بود؛ اما مرجع بالفعل نبود. حضرت امام قدس سره درآن نامه مى‏فرمایند: من از ابتدا معتقد بودم و اصرار داشتم كه شرط مرجعیت لازم نیست. مجتهد عادل مورد تأیید خبرگان محترم سراسر كشور، كفایت مى‏كند.[22] بنابراین، مجلس خبرگان، در زمان انتخاب مقام معظم رهبرى، به واسطه حكم حكومتى حضرت امام قدس سره نه شرعاً و نه قانوناً ملزم به رعایت شرط مرجعیت بالفعل درباره رهبر نبودند. 11. انتخاب آیت اللّه خامنه‏اى دام ظله العالى به رهبرى نظام جمهورى اسلامى‏ایران، چه واكنش‏ها و بازتاب‏هایى در عرصه سیاسى داخل و خارج از كشور داشت؟ پاسخ: پس از این انتخاب، مراجع بزرگوار تقلید، علما و شخصیت‏ها، هر یك در پیام‏ها، سخنرانى ‏ها، مصاحبه‏ها و... با تمجید فراوان از این انتخاب، آن را «هدایتى الهى»، «انتخابى شایسته»، «مایه دل‏گرمى و امیدوارى ملت ایران و یأس دشمنان» شمرده، از ایشان با عنوان «شخصیتى ممتاز»، «واجد همه شرایط رهبرى» و «صالح‏ترین فرد براى این منصب» نام بردند. آیت اللّه العظمى گلپایگانى‏قدس سره در بخشى از پیام خود خطاب به ایشان چنین نوشت: ... از خداوند متعال مسألت دارم كه تأییدات خود را بر شما در منصب حساس رهبرى جمهورى اسلامى ایران مستدام بدارد... .[23] آیت اللّه العظمى میرزا هاشم آملى ‏قدس سره نیز چنین بیان داشت: ... انتخاب شایسته شما از سوى مجلس خبرگان، موجب امید و آرامش گردید؛ چرا كه شما شخصیتى متفكر، عارف به اسلام و صاحب درایت و تدبیر هستید....[24] آیت اللّه العظمى اراكى ‏قدس سره: ... انتخاب شایسته حضرت عالى، مایه دل‏گرمى و امیدوارى ملت قهرمان ایران است....[25] آیت اللّه العظمى بهاءالدینى ‏قدس سره: ... از همان زمان، رهبرى را در آقاى خامنه‏اى مى‏دیدم؛ چرا كه ایشان ذخیره الهى براى بعد از امام بوده است. باید او را در اهدافش یارى كنیم. باید توجه داشته باشیم كه مخالفت با ولایت فقیه، كار ساده‏اى نیست.[26] آیت اللّه مهدوى كنى: این الهامى بود از الهامات الهى و هدایتى بود از هدایت معنوى روح حضرت امام....[27] آیت اللّه یوسف صانعى: آیت اللّه خامنه‏اى، نه تنها مجتهد مسلّم مى‏باشد، بلكه فقیه جامع الشرایط واجب‏الاتباع مى‏باشد.[28] آیت اللّه هاشمى رفسنجانى: تمامى مناصبى كه آیت اللّه خامنه‏اى قبول كردند، با اصرار فراوان دیگران بوده و در قلب این مرد، غیر از اطاعت خدا و خدمت و اداى فریضه الهى، چیز دیگرى وجود ندارد.[29] آیت اللّه صالحى مازندرانى: حضرت آیت اللّه خامنه‏اى، بهترین، پاكیزه‏ترین و گواراترین ثمره‏اى است كه شجره طیبه مجلس خبرگان، به امت اسلامى تقدیم كرده است. كسى انتخاب شد كه مرد دیانت و سیاست و مرد جهاد و اجتهاد است و از شجره طیبه رسالت و ولایت مى‏باشد.[30] آیت اللّه سید كاظم حائرى: آن‏چه براى من خیلى مشخص بود، مسأله اخلاص ایشان است كه ایشان جز خدا چیزى را در نظر ندارد. اخلاص از ایشان مى‏بارد. اخلاص ایشان خیلى روشن است براى من. ایشان به بهترین وجه ممكن، الآن دارد كشور را اداره مى‏كند.[31] موارد بسیار دیگرى نیز در این باره وجود دارد كه نقل همه آن‏ها مجال دیگرى رامى‏طلبد. جناح‏ها و احزاب سیاسى داخل كشور نیز، با وجود تفاوت‏هایى كه در مواضع خود درباره مسائل مختلف داشتند، در برابر این تشخیص شایسته و به حق خبرگان، موضعى كاملاً متفق و هماهنگ با یكدیگر داشتند و با رهبر معظم انقلاب، به عنوان ولى‏فقیه واجب الاطاعه بیعت كردند.[32] با این حال، دشمنان و مخالفان جمهورى اسلامى ایران ادعا كردند كه مراجع تقلید، رهبرى آقاى خامنه‏اى را نخواهند پذیرفت و به زودى اختلاف و درگیرى میان ایشان و دیگر مراجع تقلید شدت خواهد گرفت. تایمز لندن در این باره چنین نوشت: گزینش [آیت اللّه‏] خامنه‏اى آشكارا اقدامى مصالحه‏آمیز براى پر كردن خلأ قدرت، در دوران عزادارى بود. جدال واقعى قدرت، به بعد موكول شده است.[33] رادیو اسرائیل در تاریخ 27/2/68 چنین گفت: جدال قدرت، در ایران احتمال دارد به گسترش عملیات تروریستى بینجامد. روزنامه لوموند، چاپ فرانسه نیز طى مقالاتى ادعاهاى یاد شده را تكرار كرد و مطبوعات و رسانه‏هاى گسترده‏اى كه در سراسر جهان، تحت سلطه دشمنان انقلاب اسلامى بودند، به بیان این گونه تبلیغات بى‏اساس پرداختند؛ اما به فاصله اندكى، همه آرزوهاى پوشالین آن‏ها نقش بر آب شد. مراجع، علما، شخصیت‏هاى كشورى و لشكرى، اقشار مختلف مردم، احزاب، مطبوعات و... حمایت و پشتیبانى بى دریغ خود را از رهبر معظم انقلاب اعلام كردند و ایشان را، هم‏چون بنیان‏گذار كبیر انقلاب اسلامى‏قدس سره، امام و مقتداى خود دانستند. --------------------------------------------------------------------------------
 [1] این ماده، در اجلاسیه دوم مجلس خبرگان دوره اول، در تاریخ 24/4/63 براى اصلاح و تكمیل آیین‏نامه به تصویب رسید و در آخرین اصلاحات آیین‏نامه داخلى مجلس خبرگان، تحت عنوان ماده 50 با دو تبصره، به شرح ذیل به تصویب رسید: ماده 50 - وظیفه اصلى كمیسیون فوق (كمیسیون اصل یكصدوهفتم و یكصدونهم)، عبارت است از تحقیق و بررسى درباره همه موارد مربوط به شرایط و صفات رهبر، موضوع اصول یاد شده، در ماده فوق و تمام كسانى كه در مظان رهبرى قرار دارند و ارائه نتایج حاصله، به هیئت‏رئیسه، جهت استفاده و بررسى مجلس خبرگان. تبصره 1 - این كمیسیون، كمیته ویژه سه نفرى را از بین اعضاى خود انتخاب مى‏كند تا با رعایت سرّى بودن مسأله، تمام كسانى را كه در مظان رهبرى قرار دارند، مورد ارزیابى قرار داده و گزارش خود را به هیئت‏رئیسه تقدیم كند تا آن هیئت، در زمان مناسب، به مجلس خبرگان مطرح كند. تبصره 2 - گزارش این كمیته، كاملاً سرّى است و به صورت اسناد طبقه‏بندى شده، حفاظت مى‏گردد و بدون تصویب مجلس خبرگان، در اختیار دیگرى قرار نمى‏گیرد، مگر مقام معظم رهبرى، كه عنداللزوم به اطلاع معظم‏له مى‏رسد.
 [2] مصاحبه با آیت اللّه امینى (نوار موجود در دبیرخانه).
 [3] مصاحبه با آیت اللَّه امینى و آیت اللَّه رفسنجانى(نوار موجود در دبیرخانه).
 [4] مصاحبه با آیت اللَّه هاشمى رفسنجانى و آیت اللَّه امینى، نواب رئیس وقت مجلس خبرگان (نوار موجود در دبیرخانه مجلس خبرگان).
 [5] مصاحبه با آیت اللَّه هاشمى رفسنجانى و آیت اللَّه امینى (نوار موجود در دبیرخانه مجلس خبرگان)؛ قدرت اللّه رحمانى، بى‏پرده با هاشمى رفسنجانى، ص‏121 - 133؛ اكبر هاشمى رفسنجانى، روزنامه كیهان، 20/3/68؛ روزنامه رسالت، 19/7/76 و روزنامه قدس، 19/7/77.
 [6] مصاحبه با آیت اللّه امینى (نوار موجود در دبیرخانه).
 [7] مصاحبه با آیت اللَّه هاشمى رفسنجانى و آیت اللَّه امینى (نوار موجود در دبیرخانه).
 [8] مجله مشكوة، ش‏23 و 24، ص‏275.
 [9] بى پرده با هاشمى رفسنجانى، ص‏131.
 [10] روزنامه كیهان، 23/3/68.
 [11] روزنامه رسالت، 16/3/68.
 [12] روزنامه جمهورى اسلامى، 2/9/76.
 [13] مصاحبه با آیت‏اللّه امینى (نوار موجود در دبیرخانه).
 [14] احمد جنتى، نشریه دانشگاه امیر كبیر، ویژه مجلس خبرگان دوره سوم، ص‏38.
 [15] مصاحبه با آیت‏اللّه امینى (نوار موجود در دبیرخانه).
 [16] مجله مشكوة، ش‏23 و 24، ص‏284.
 [17] صحیفه نور، ج‏20، ص‏173.
 [18] . همان، ج‏11، ص‏245.
 [19] همان، ج‏15، ص‏171 و 180.
 [20] زندگى نامه مقام معظم رهبرى، ص‏233 - 235.
 [21] مصاحبه با آیت‏اللّه امینى(نوار موجود در دبیرخانه(
 [22] صحیفه نور، ج 21، ص 129.
 [23] على مؤمن، قیادة آیت اللّه الخامنه‏اى...،ص‏91.
 [24] همان، ص‏92.
 [25] زندگى نامه مقام معظم رهبرى، ص‏242
 [26] همان.
 [27] همان.
 [28] حكایت‏نامه سلاله زهراعلیهاالسلام، ص‏225.
 [29] از جدایى تا رویارویى، ص‏218 و 219.
 [30] روزنامه كیهان، 8/7/69.
 [31] نشریه ارم، ش‏3، ص‏40.
 [32] مجله مشكوة، ش‏23 و 24، ص‏295 - 304.
 [33] بولتن خبرى، ش‏16، 68/3/20.نام سایت:پرسمان/اندیشه سیاسی


دلایل و نحوه انتخاب آیت الله خامنه ای به عنوان رهبر انقلاب از سوی مجلس خبرگان رهبری چه بود؟
