Józefa Elżbieta Górska-Dzikowska (ur. 19 marca 1937 w Międzyrzecu Podlaskim) – polska historyczka sztuki, sinolożka, podróżniczka, reżyserka i operatorka filmów dokumentalnych, autorka wielu książek, programów telewizyjnych, audycji radiowych, artykułów publicystycznych, a także wystaw sztuki współczesnej.

Wraz z partnerem Tonym Halikiem zrealizowała dla Telewizji Polskiej około 300 filmów dokumentalnych ze wszystkich kontynentów oraz prowadziła popularny podróżniczy program telewizyjny Pieprz i wanilia. Od 2015 ponownie prowadzi program Pieprz i Wanilia, tym razem na antenie TVN24 Biznes i Świat.

Życiorys

Dzieciństwo i młodość 
Urodziła się jako Józefa Elżbieta Górska. Imiona zostały wybrane po dziadku Józefie (ale również po Józefie Piłsudskim) i po prababce. Wychowywaniem Elżbiety i jej młodszego brata zajmowała się głównie babka, ponieważ matka zajęta była prowadzeniem herbaciarni z wyszynkiem.

Ojciec Elżbiety był łącznikiem Armii Krajowej. Został aresztowany przez Niemców i osadzony na zamku w Lublinie, gdzie skazano go na karę śmierci. Został zastrzelony podczas próby ucieczki dzień przed wyznaczoną datą egzekucji w 1944. W wieku piętnastu lat Elżbieta również spędziła pół roku w celi w tym samym miejscu, za przynależność do nielegalnej organizacji ZEW.

Edukacja i początki kariery 
Na początku 1945 wróciła do gimnazjum w rodzinnym Międzyrzecu, gdzie zdała maturę. Wymarzyła sobie trzy kierunki: historię sztuki, archeologię i dziennikarstwo. Okazało się jednak, że mimo doskonałego świadectwa nie mogła starać się o studiowanie na wielu wydziałach.

W pierwszym podejściu komisja rekrutacyjna odrzuciła jej prośbę o dopuszczenie do egzaminu na sinologii, gdzie przyjmowano co drugi rok tylko kilkoro studentów. Jednak gremium odwoławcze uległo prośbom szesnastoletniej wówczas dziewczyny i po zdaniu egzaminu w terminie jesiennym została studentką w Instytucie Orientalistyki Uniwersytetu Warszawskiego.

Ponieważ rozpoczęła edukację w wieku sześciu lat i zrobiła dwie klasy (trzecią i czwartą), w jednym roku rozpoczęła studia w wieku 16 lat.

Po trzecim roku nauki odmówiono wydania jej paszportu na dwuletni wyjazd do Chin, jednak w 1957, po czwartym roku studiów, po wydarzeniach październikowych 1956, udało jej się wyjechać na sześć tygodni. Miesiąc przed wyjazdem wyszła za mąż za Andrzeja Dzikowskiego, wówczas studenta polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego, później dziennikarza.

Po ukończeniu sinologii, nie dostała pracy związanej z językiem chińskim. Pracowała w Bibliotece Uniwersyteckiej, zajmowała się dziećmi w warszawskim Parku Kultury, handlowała z Argentyną w Centrali Importu i Eksportu Chemikaliów. Była również portierem w PAX-owskim Klubie Maraton.

Zrezygnowana i zniechęcona brakiem perspektyw postanowiła zdobyć prawdziwy zawód historyka sztuki. Kiedy podjęła tę decyzję, w 1959 dostała korespondencyjnie propozycję pracy w nowo otwartej redakcji miesięcznika "Chiny". Udała się na rozmowę z redaktorem naczelnym i zgodziła się na pracę, pod warunkiem możliwości równoległych studiów dziennych.

Uzyskała zgodę na pracę w "Chinach" do rozwiązania tego pisma i powstania w 1964 redakcji "Kontynentów", gdzie powierzono jej dział Ameryki Łacińskiej, w którym pracowała do 1981. Mimo początkowo niewielkiej wiedzy z tego zakresu zaczęła się uczyć języka hiszpańskiego i wyjeżdżać do tamtejszych krajów (Meksyk, Wenezuela, Kolumbia, Ekwador, Peru, Boliwia, Chile, Wyspa Wielkanocna, Brazylia, Urugwaj, Kuba, Haiti, Jamajka, Panama i Argentyna). Po paru latach została specjalistką od Ameryki Łacińskiej, a nawet członkiem Światowego Stowarzyszenia Latynoamerykanistów.

Praca w redakcji "Kontynentów" przybliżyła Elżbietę do fotografii, z którą teoretycznie miała styczność, studiując historię sztuki. W przeddzień jej pierwszej wyprawy do Meksyku na pokładzie statku handlowego Transportowiec w 1956, Tadeusz Kubiak z redakcji "Ekranu", pokazał Elżbiecie, jak się zakłada film do aparatu fotograficznego. Tylko 10% przywiezionego materiału nadawało się do wykorzystania, ale nie zniechęciło jej to do dalszego fotografowania.

Współpraca z Tonym Halikiem 

Podczas pracy w "Kontynentach" większość jej fotografii były zdjęciami reportażowymi. Dziennikarz musiał wówczas pełnić również funkcję fotoreportera. Dzikowska ukończyła odpowiedni kurs i została operatorem filmowym.

W "Kontynentach" pracowała przez dwadzieścia lat, zwiedzając z aparatem fotograficznym całą Amerykę Łacińską. Z operatorki filmowej zrezygnowała po 1974, kiedy poznała Tony'ego Halika, który był lepszym operatorem. Razem przygotowali wspólnie około trzystu filmów i programów telewizyjnych z cyklu Pieprz i wanilia. Tony twierdził jednak, że nie można naraz dobrze robić dwóch rzeczy, czyli robić zdjęć i filmować. Początkowo ograniczyła się więc do dokumentacji na planie filmowym.

W 1976 z Tonym Halikiem byli pierwszymi Polakami, którzy dotarli do ruin zaginionego miasta Vilcabamba, ostatniej stolicy Inków. Razem odbyli wiele wspólnych podróży do prawie wszystkich krajów Ameryki Łacińskiej, Europy, 27 stanów USA, jak również do: Chin, Australii, Nowej Zelandii, Tajlandii, Indii, Sri Lanki, Rosji, na Tahiti, Hawaje, Galapagos, Wyspę Wielkanocną, do Kenii, Tanzanii, Maroka, Libii, Egiptu.

Po weryfikacji dziennikarzy w stanie wojennym, nie została w "Kontynentach" i w latach 1982–1987 pracowała w redakcji "Radaru". Pisała o sztuce, poznając wielu artystów – co było przyczynkiem do napisania książki Polacy w sztuce świata. Jako że coraz bardziej interesował ją film, przeszła do Agencji Filmowo-Telewizyjnej Interpress-Film, gdzie pracowała aż do wczesnej emerytury.

Po śmierci Tony'ego Halika 
Po śmierci Tony'ego w 1998 zajęła się głównie popularyzacją ciekawych miejsc w Polsce realizując krajoznawcze programy telewizyjne z cyklu Groch i kapusta (prod. oddział rzeszowski TVP i TVP3) i tworząc cykl książek Groch i kapusta, czyli podróżuj po Polsce!. W 2006 otrzymała Nagrodę Bursztynowego Motyla im. Arkadego Fiedlera.

W 1996 była inicjatorką budowy pomnika inżyniera Ernesta Malinowskiego, budowniczego najwyżej położonej kolei na świecie (do czasu otwarcia w Chinach kolei tybetańskiej w 2006), na przełęczy Ticlio w Peru (położonej 4818 m nad poziomem morza). Pomnik (autorstwa Gustawa Zemły) odsłonięto w 1999, czyli w setną rocznicę śmierci Malinowskiego.

Dzięki jej staraniom, w 2003 powstało Muzeum Podróżników im. Tony'ego Halika, w Toruniu. Jest wiceprezesem polskiego oddziału The Explorers Club, członkiem polskiej sekcji Międzynarodowego Stowarzyszenia Krytyków Sztuki (AICA) i honorowym członkiem Polonijnego Klubu Podróżnika. Od 2015 roku ponownie prowadzi program Pieprz i Wanilia, tym razem na antenie TVN Biznes i Świat.

Została członkiem honorowego komitetu poparcia Bronisława Komorowskiego przed wyborami prezydenckimi w 2010 i w 2015 roku.

Odznaczenia i wyróżnienia 
 Odznaczenia
 Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (1998)
 Złoty Krzyż Zasługi
 Złoty Medal "Zasłużony Kulturze Gloria Artis" (2010)
 Komandor Orderu Zasługi za Wybitną Służbę (1999, Peru)
 Order Orła Azteckiego (1979, Meksyk)

 Nagrody i wyróżnienia
 "Zielone Serce Przyrodzie" (z Tonym Halikiem)
 "Złoty Ekran" (z Tonym Halikiem)
 1986 – Nagroda "Wiktor" (z Tonym Halikiem)
 2006 – Nagroda Bursztynowego Motyla im. Arkadego Fiedlera za książki Groch i kapusta. Podróżuj po Polsce!
 2009 – Honorowy Medal Prezydenta Miasta Torunia "Thorunium"
 2007 – Grand Prix magazynu National Geographic Traveler w plebiscycie "Travelery 2007"
 2011 – miejsce w Piernikowej Alei Gwiazd w Toruniu
2014 – Złoty Hipolit

 Honorowe obywatelstwa
 2002 – Ustrzyki Górne
 2007 – Międzyrzec Podlaski
 2008 – Sanok (Honorowy Obywatel Królewskiego Wolnego Miasta Sanoka)
 2011 – Głowno
 2012 – Opole

Publikacje 

 Niełatwo być Indianinem, Wydawnictwo Książka i Wiedza, 1976, seria: "Kontynenty"
 Limańskie ABC, Wydawnictwo Iskry, 1982, .
 Tropem złota, Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1970
 Hombre, Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1973
 Vilcabamba – ostatnia stolica Inków, Krajowa Agencja Wydawnicza, 1979
 Czarownicy, Wydawnictwo Iskry, 1984, ; Dom Słowa Polskiego, 1991, .
 Polacy w sztuce świata, Rosikon Press, 2001,  (książka wyróżniona przez Polskie Towarzystwo Wydawców Książek tytułem Najpiękniejszej Książki Roku 2000, Nagroda Główna w Konkursie Edycja oraz Nagroda Główna w Plebiscycie Dziennikarzy na Najpiękniejszą Książkę)
 Groch i kapusta, czyli podróżuj po Polsce, tom 1, Rosikon Press, 2004, .
 Groch i kapusta, czyli podróżuj po Polsce, tom 2, Rosikon Press, 2005,  (nagroda Bursztynowego Motyla im. Arkadego Fiedlera za najlepszą książkę podróżniczą 2005 roku)
 Groch i kapusta, czyli podróżuj po Polsce, tom 3, Rosikon Press, 2006, .
 W Sztuce Świata. Polscy artyści, Rosikon Press, 2005, .
 Panek-Gielniak. Życie. Przyjaźń. Sztuka. Korespondencja 1962-1972, Biblioteka Narodowa, 2005,  (z Wiesławą Wierzchowską)
 Uśmiech świata, Rosikon Press, 2006, .
 Mongolia (z cyklu Wyprawy marzeń), Wydawnictwo Pascal, 2008, .
 Norwegia (z Izabelą Staniszewski, z cyklu Wyprawy marzeń), Wydawnictwo Pascal, 2008, .
 Indie (z cyklu Wyprawy marzeń), Wydawnictwo Pascal, 2009, .
 Bieszczady (z cyklu Wyprawy marzeń), Wydawnictwo Pascal, 2009, .
 Groch i kapusta. Podróżuj po Polsce! Południowy zachód, Rosikon Press, 2009, .
 Groch i kapusta. Podróżuj po Polsce! Północny zachód, Rosikon Press, 2009, .
 Groch i kapusta. Podróżuj po Polsce! Północny wschód, Rosikon Press, 2009, .
 Groch i kapusta. Podróżuj po Polsce! Południowy wschód, Rosikon Press, 2009, .
 Groch i kapusta. Podróżuj po Polsce przez cały rok, Rosikon Press, 2010, 
 Artyści mówią. Wywiady z mistrzami malarstwa, Rosikon Press, 2011 
 Artyści mówią Wywiady z mistrzami grafiki, Rosikon Press, 2012 
 Moje Bieszczady, Wydawnictwo Pascal, 2012 
 Tam, gdzie byłam, Wydawnictwo Bernardinium, 2013 
 Biżuteria świata, Wydawnictwo Bernardinium, 2013 
 Polska znana i mniej znana, Wydawnictwo Bernardinium, 2014 
 Moje Ponidzie, Wydawnictwo Bernardinum, 2015 

W listopadzie 2019 roku ukazała się książka o Elżbiecie Dzikowskiej pod tytułem: "Dzikowska. Pierwsza biografia legendarnej podróżniczki" autorstwa Romana Warszewskiego.

Wystawy sztuki 

 1977 – Peru, MPiK, Nowy Świat, Warszawa
 1978 – Meksyk – ziemia i ludzie", MPiK, Ściana Wschodnia, Warszawa
 1978 – Ameryka Łacińska z bliska (wspólnie z Ryszardem Kapuścińskim), MPiK, Ściana Wschodnia, Warszawa
 1991 – Jesteśmy (jako kuratorka wystawy, z Wiesławą Wierzchowską) – wystawa prezentująca prace 167 polskich artystów tworzących poza granicami kraju, Galeria Zachęta w Warszawie
 1994 – Ars erotica (kuratorka wystawy, z Wiesławą Wierzchowską), Muzeum Narodowe w Warszawie
 1996 – Z bliska, Galeria Krytyków Pokaz
 1999 – Sąd Ostateczny (kuratorka wystawy, z Wiesławą Wierzchowską), pięć różnych galerii warszawskich
 2001–2002 – Angkor – miasto zagubione (z Ireneuszem Sadkowskim), Muzeum Śląskie w Katowicach i w warszawska Galeria Studio
 2002–2005 – Megality (z Hanną Zawa-Cywińską), wystawa w wielu miejscach: Warszawa, Chełm, Zamość, Sanok, Płock, Katowice, Stawiska, Toruń, Concarneau (Bretania), Nowy Jork
 2004 – Mali (z Ireneuszem Sadkowskim) Muzeum Śląskie w Katowicach, Muzeum Podróżników im. Tony'ego Halika, Toruń
 2005 – Świat na korze, Galeria Zapiecek, Warszawa
 2005 – Świat na wodzie, Galeria Złota 1, Warszawa
 2006 – Odniesienia, Galeria Wizytująca, Warszawa, Muzeum Śląskie, Katowice, Muzeum Górnictwa Węglowego w Zabrzu, Biuro Wystaw Artystycznych w Sanoku
 2006 – Na ziemi i wodzie, Galeria Studio, Warszawa
 2007 – Uśmiech świata, Galeria Ratusz, Gliwice
 2007 – Megality, Galeria ES, Międzyrzec Podlaski
 2007 – Na ziemi i wodzie, Muzeum Podlaskie w Białymstoku
 2007 – Terra incognita, Galeria Krytyków POKAZ w Warszawie
 2007 – Świat na drewnie, Galeria Sztuki Współczesnej w Przemyślu
 2007 – Świat z bliska, Muzeum Okręgowe w Toruniu
 2008 – Świat na wodzie, Galeria Sztuki Współczesnej w Przemyślu, oraz Galeria Fotografii w Świdnicy
 2009 – Ziemia z bliska, Galeria Bielska BWA
 2009 – Świat na piasku, Galeria Sztuki Współczesnej w Przemyślu
 2009 – Świat z bliska, Galeria Sztuki Współczesnej BWA w Opolu (plenerowa)
 2010 – Z Gabonu, Galeria Art New Media w Warszawie
 2010 – Z Dźwirzyna, Galeria Krytyków POKAZ w Warszawie
 2010 – Ziemia z bliska, Muzeum Ziemi Krajeńskiej w Nakle
 2010 – Najważniejsze zobaczyć, Ośrodek Kultury Leśnej w Głuchowie
 2010 – Świat na wodzie, Muzeum Pracownia Arkadego Fiedlera w Puszczykowie
 2011 – Norweskie inspiracje (z Izabelą Staniszewski)
 2012 – Galerie Art'et Miss, Paryż

Oraz szereg wystaw z cyklu Uśmiech świata.

Przypisy

Linki zewnętrzne 

  – filmografia

Absolwenci Wydziału Orientalistycznego Uniwersytetu Warszawskiego
Członkowie podziemnych antykomunistycznych organizacji młodzieżowych w Polsce (1944–1956)
Honorowi obywatele gminy Lutowiska
Honorowi obywatele Głowna
Honorowi obywatele Sanoka
Honorowi obywatele Opola
Honorowi obywatele Międzyrzeca Podlaskiego
Ludzie urodzeni w Międzyrzecu Podlaskim
Osobowości telewizyjne związane z TVP
Odznaczeni Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (III Rzeczpospolita)
Odznaczeni Złotym Krzyżem Zasługi
Odznaczeni Złotym Medalem "Zasłużony Kulturze Gloria Artis"
Polacy odznaczeni Orderem Orła Azteckiego
Polacy odznaczeni Orderem Zasługi (Peru)
Polscy kuratorzy sztuki
Polscy pisarze podróżnicy
Polscy podróżnicy i odkrywcy
Polscy reportażyści
Polscy sinolodzy
Więźniowie polityczni w Polsce Ludowej 1944–1956
Więźniowie zamku lubelskiego (Polska Ludowa)
Urodzeni w 1937