Een rijk, meerstemmig, genuanceerd, complex en imponerend weefsel van verhalen over het lot van de uit hun land verdreven Palestijnen. De in elkaar grijpende verhalen spelen vanaf 1948 (oprichting van Israël) tot ongeveer 1995 (vijf jaar na de Libanese burgeroorlog). De roman omvat dus zestig jaar Midden-Oosten conflict, vanuit Palestijns perspectief, en laat tamelijk expliciet allerlei gruwelen zien die de Palestijnen hebben ondergaan.

En toch is het geen pamflet ‘tegen Israël’ of ‘pro de Palestijnen’. Ten eerste wordt niet ‘het Palestijnse’ verhaal verteld: er is een veelheid van verhalen over een veelheid van Palestijnen, verhalen die een appel doen op ons begrip en meegevoel voor hun treurig lot, maar niet op politieke actie. Daar zijn de verhalen te tastend voor, te onderzoekend, te poëtisch ook. Het gaat in die verhalen eerder om vertwijfeld onderzoek naar wat thuisloosheid voor de Palestijnen betekent, dan om een politieke aanklacht tegen die thuisloosheid. Bovendien zegt een van de personages het volgende over de Holocaust: ‘We hadden moeten voorkomen dat het Nazi-beest zijn slachtoffers op zo’n barbaarse manier zou verslinden. Niet omdat de slachtoffers joden waren, maar omdat hun dood de dood betekende van de mens in onszelf.’ Veel personages zijn ook slachtoffer en dader tegelijk, soms met Arabische én joodse én Christelijke ‘roots’. Aan het woord zijn steeds verliezers, outcasts, zoekers: geen helden.

De compositie van deze roman is ook erg vernuftig. In een Palestijns noodhospitaal ligt de oude verzetsstrijder Joenis in coma, en zijn beschermeling Khaliel vertelt hem verhalen (en verhalen in verhalen in verhalen) met de bedoeling Joenis weer tot leven te wekken. Khaliel voert daarbij ook een soort fictieve dialoog met (de uiteraard zwijgende) Joenis, waarin het ook deels draait om Joenis’ eigen levensloop. En die draait eerder om liefde dan om verzet, of beter misschien om liefde áls verzet: jaren lang gaat Joenis illegaal terug naar Israel, en bedrijft daar de liefde met zijn vrouw Nahiela. Dit dan in een verborgen grot met de naam ‘De poort van de zon’, een grot als toevluchtsoord van verboden liefde.

Prachtig vind ik dat: de grote heldendaad van deze verzetsman is dus niet een militaire krachttoer, maar het bedrijven van de liefde in een zelf gecreëerde enclave van vrijheid. En even prachtig vind ik dat eigenlijk niet Joenis, maar zijn vrouw Nahiela de grootste heldenrol vervult. Zijn verhaal (evenals het levensverhaal van Khaliel, en evenals diverse ingebedde verhalen) is dus voor een groot deel een liefdesverhaal. Maar liefde is bij Khoury wel een complexe zoektocht: ‘Wat we een liefdesverhaal noemen, is meestal een verhaal over de onmogelijkheid van de liefde. […] Alle minnaars zijn hetzelfde, ze worden de helden van een verhaal over een liefde die zich nooit zal voltrekken, alsof de liefde zich niet kan voltrekken, alsof we er bang voor zijn, of niet weten hoe we erover moeten vertellen, of, en dat is nog erger, alsof we niet in staat zijn haar te beleven’.

Toch, de (weliswaar schaarse en onzekere) momenten van hoop in deze roman hebben vaak met liefde te maken. De liefdesgrot wordt niet voor niets ‘poort van de zon’ genoemd. Een zelfde soort onzekere hoop wordt geboden door poëzie, en dus door de poëtische manier van vertellen in deze roman. ‘Poëzie, mijn zoon, dat zijn de woorden waarmee we onze schaamte, ons verdriet en ons verlangen genezen. De dichter hult ons in onze woorden, om onze breekbare zielen te beschermen. Poëzie bevecht de dood, poëzie is tegelijk een ziekte en een remedie. Poëzie verwarmt en verkilt de ziel. Ik heb het koud, dus neem ik mijn toevlucht tot de poëzie. Ik verberg mijn hoofd in haar en vraag haar me te omhullen met haar warmte’.

Het Midden-Oosten conflict lijkt uitzichtloos, en het lot van de Palestijnse vluchtelingen eveneens. Dat maakt de bonte veelheid van verhalen ook wel erg treurig. Ook wordt in het prachtige slot (waar ik verder niets over verklap) duidelijk dat Khaliel niet goed weet hoe het nu verder moet met hem en de zijnen. En toch is er dus ook die hoop, hoe vaag en onduidelijk van contour ook, op een nieuw begin: de hoop dat uit liefde en poëzie een nieuw perspectief ontstaat. Schoonheid was volgens Stendhal ‘une prommesse de bonheur’, een belofte van geluk: zoiets is ook de ‘poort van de zon’ voor Joenis en Nahiela, zoiets is voor mij ook dit weefsel van verhalen over Palestijnse verliezers. Dat laatste lijkt misschien gek, want al die verschillende verhalen zijn tot in de vezels doordrenkt van tragiek. Bovendien zijn al die verhalen tastende zoektochten, waarin de problematiek wel verbeeld wordt maar niet opgelost. Niettemin, dankzij die zoekende en tastende verhalen krijgen allerlei marginale Palestijnse personages wel een stem en een gezicht. Hun anonieme lotgevallen hebben nu tenminste de vorm van een poëtisch verhaal. Het boek van Khoury is een verbrokkeld en gefragmenteerd monument voor de Palestijnen, maar niettemin wel een monument, en mooi geschreven bovendien. En precies daardoor biedt deze intens treurige en gefragmenteerde roman ons toch allerlei glimpen van licht.