Van een goede vriendin kreeg ik als verjaardagscadeau "The plains" van Gerald Murnane, een Australische schrijver van wie ik nog nooit had gehoord. In een door haar uitgeprint artikel las ik dat ik niet de enige was: Murnane wordt vaak de allergrootste schrijver genoemd van wie niemand nog heeft gehoord. Ondanks dat hij zeer wordt geprezen door Teju Cole, John Coetzee en Ben Lerner, die tevens een mooi voorwoord schreef bij "The plains". Door zijn fans wordt Murnane bovendien als toekomstige Nobelprijswinnaar gezien. En "The plains", net als andere Murnane-werken een ongrijpbare allegorie, wordt vergeleken met het ongrijpbare allegorische werk van giganten als Borges, Calvino, Kafka en Beckett.

Vooral dat laatste maakte mij nieuwsgierig, dus begon ik aan "The plains". De opening intrigeerde mij meteen al: "Twenty years ago, when I first arrived on the plains, I kept my eyes open. I looked for anything in the landscape that seemed to hint at some elaborate meaning behind appearances". Een ik- figuur die op eindeloze vlakten, waar voor een normaal mens niks te zien is behalve die vlakte, speurt naar "meaning behind appearances"...… En dan niet een grijpbare "meaning", maar alleen de "hint", de toespeling, de mogelijkheid, het onbestemde en onbevestigde vermoeden.....Kijk, daar hou ik wel van. Dus ik las verder...… en verder...… en verder...… En hoe verder ik doorlas, hoe meer ik gefascineerd en zelfs ronduit verbijsterd werd door Murnanes fabuleuze proza. Hoe meer ik ook totaal van de sokken werd geblazen door de oneindig fascinerende ongrijpbaarheid van Murnanes fictieve wereld.

Inderdaad, even fascinerend ongrijpbaar als het werk van Kafka, zonder overigens even unheimlich te zijn. En inderdaad, net als Kafka, Borges en Calvino schrijft Murnane fabels en allegorieën zonder sleutel: verhalen waarin er niet staat wat er staat, omdat alles wat beschreven wordt symbool is voor iets anders, zonder dat je ooit zult begrijpen wat het symbool symboliseert. Murnane evoceert een wereld waarin alles wat je ziet een soort betekenis-surplus uitademt dat zich aan je begrip onttrekt, en dat juist door zijn onbegrijpelijkheid fascineert en tantaliseert. Of, beter misschien: hij onderzoekt een wereldbeschouwing waarin alles geëxploreerd wordt en moet worden, waarin alles zich aan ons voordoet als grotendeels onbekend, waarin niets zich volledig uitlevert aan onze zintuigelijke waarneming en onze interpretatiekaders. Een wereldbeschouwing dus waarin het niet erom gaat de dingen te definiëren en hun betekenishorizon vast te leggen, maar waarin men juist mee moet bewegen met de steeds verschuivende betekenishorizon. Vandaar Murnanes fascinatie voor de eindeloze vlakten, met hun voor het oog onzichtbare maar oneindig grote variatie (geen enkele grasspriet is immers helemaal gelijk aan een andere) en hun oneindig verre horizon. Vandaar Murnanes neiging om alles in onze binnenwereld en buitenwereld als vlakte te beschouwen, of als overlapping van meerdere oneindige vlakten. De vlakten waarover hij schrijft zijn dus niet alleen de op zich al fascinerend eindeloze vlakten in het hart van Australië, maar ook en vooral de vele eindeloze en onbekende landschappen binnen en buiten ons hoofd.

Fascinerend vind ik vooral hoe Murnane niet zo zeer over die vlakten schrijft, maar over hun effect op (fictieve) kunstenaars en filosofen. Daardoor worden die vlakten indirect beschreven, wat hun tantaliserende onbevattelijkheid nog vergroot. Temeer omdat de betreffende kunstenaars en filosofen steeds, in door Murnane prachtig geformuleerde mijmeringen, de onmogelijkheid voorop stellen om de "plains" te bevatten in hun kunst of filosofie. De ik- figuur, die deze beschouwingen steeds op eigen wijze parafraseert, is zelf filmer, maar hij schrijft meer over zijn gedachten bij het willen gaan filmen van de "plains" dan dat hij filmt, als om te benadrukken dat de "plains" zich aan zichtbaarheid onttrekken en zich niet laten vangen op film. Een bepaalde groep beeldende kunstenaars beeldt niet zozeer de vlakte af, maar de blauw-groene mengtinten die vaag verwijzen naar "the scant layer of haze where land and sky merged in the farthest distance". Want "[T]he zone of haze was as much a part of the plains as any configuration of soil or clouds. They said they esteemed the land of their birth for the very reason that it seemed bounded continually by the blue- green veil that urged them to dream of a different plain". Anderen zijn het hiermee oneens, maar spreken wel over kunst en filosofie (of beter: de disciplines van "people of the plains" die nog het meest weg hebben van filosofie) als "exploration", die veel verder gaat dan "naming and describing": "An explorer's task is to postulate the existence of a land beyond the known land. Whether or not he finds that land and brings back news of it is unimportant. He may choose to lose himself in it forever and add one more to the sum of unexplored lands".

In kaart brengen van het onbekende, daarbij het onbekende en raadselachtige behouden, en een onbekende wereld toevoegen aan de vele onbekende werelden binnen en buiten ons hoofd...… Prachtig. En precies wat Murnane doet in dit boek, in de vele mijmeringen van de ik- figuur zelf en in de parafrases door die ik-figuur van de kunstenaars van de "plains". Een van die kunstenaars is bijvoorbeeld componist, maar dan wel van een muziek die tast naar nieuwe soorten geluid of een nieuwe soort stilte, die past bij de ongrijpbaarheid en onhoorbaarheid van de vlakten. "Strangers commented on the utter silence of the place, but the composer spoke of a subtle blend of sounds that most people failed to hear. When his music was performed, the members of the orchestra were stationed far apart among the audience. Each instrument produced a volume of sound that could be heard only by the listeners nearest to it. The audience was free to move around - as quietly or as noisily as they wished. Some were able to hear snatches of melody as subtle as the scraping together of grass-blades or the throbbing of the brittle tissue of insects. A few even found some spot from which more than one instrument was audible. Most heard no music at all. Critics objected that no one from the audience or the orchestra could hope to hear whatever harmony might have resulted from themes that were barely stated. The composer always maintained in public that this was just as he intended: that the purpose of his art was to draw attention to the impossibility of comprehending even such an obvious property of a plain as the sound that came from it". Muziek die de grenzen van geluid en stilte opzoekt, om te onderstrepen dat zelfs het geluid van de vlakten voor ons niet hoorbaar en begrijpbaar is.... Prachtig. En prachtig vind ik ook de verdubbelingseffecten van Murnanes stijl: hij schrijft niet op directe wijze over de onbegrijpelijkheid van de vlakten, maar over vervreemdende, fictieve en dus voor de lezer onhoorbare muziek die bedoeld is om de onhoorbaarheid van de vlakten ten gehore te brengen. Of over kunstenaars die de onkenbaarheid van die vlakten benadrukken door het schilderen van de blauw-groene mengtinten die verwijzen naar de oneindige verten van die vlakten, hun steeds verschuivende horizon. Waarbij die vlakten, zoals gezegd, niet alleen maar de vlakten zijn in het hart van Australië, maar ook een symbool voor de eindeloze onbekende landschappen binnen en buiten ons hoofd.

De fabels en allegorieën van Borges en Calvino inspireren mij bijzonder, omdat ze alles wat mij vertrouwd leek volkomen onvertrouwd maken, zodat ik weer met veel verwondering om mij heen kijk. Het fabuleuze "The plains" heeft op mij precies hetzelfde effect. Dankzij dat boek kijk ik nu niet alleen meer naar de lucht en de wolken, maar droom ik ook over alle mengtinten van de oneindige verten die ik niet kan zien. En van alle onbekende werelden die deel van mij uitmaken, al ben ik in de waan van alledag geneigd dat te vergeten. Veel mensen zullen geen chocola kunnen maken van Murnane, of zullen zijn proza te saai of te cerebraal of te vaag vinden. Maar ik vind "The plains" schitterend, en ik ga zeker nog meer lezen van deze geniaal excentrieke Australiër!