Dit is misschien wel het meest beroemde en becommentarieerde boek uit de wereldliteratuur, en echt een zeldzaam briljant boek dat ook al jaren in mijn top tien staat. Ooit las ik het in het Duits, nu in de gloednieuwe en bijzonder heldere vertaling van Van Toorn. Door de helderheid van die vertaling was het een NOG groter genot om dit boek te lezen. Bovendien volgt Van Toorn - zoals tegenwoordig gebruikelijk is- de moderne Duitse editie naar Kafka's handschrift: de Duitse versie die ik las was de - toen nog gebruikelijke - dubieus geredigeerde versie van Max Brod.

Ik vind Kafka lezen dus een genot. Natuurlijk, hij is beklemmend: Het proces draait zoals bekend om iemand die zonder duidelijke aanleiding wordt gearresteerd, te maken krijgt met allerlei duistere machinaties van de wet, en uiteindelijk zonder aanwijsbare reden wordt gevonnist. Daar kan je een soort profetie in zien van 'de totalitaire staat', of van de onpersoonlijkheid van alle bureaucratie, of ook van de oninlosbare erfschuld. En daar kun je dan weer heel somber van worden. Dat soort zaken zie ik allemaal best, maar ik geniet tegelijk ook van de humor en de lichtheid van Kafka's stijl. Sommige passages zijn pure slapstick, zoals b.v. de scene waarin een oude en vermoeide beambte van de rechtbank zich opstelt bij de toegangstrap en elke advocaat die naar binnen wil naar beneden gooit. Ook sommige juridische redeneringen zijn zo krom, absurdistisch en in zichzelf verknoopt dat ik er helemaal de slappe lach van krijg. Dat wordt nog versterkt door de absolute droogheid van Kafka's stijl, die door zijn contrast met de absurde inhoud extra komisch effect sorteert. Maar naast de slapstick is er ook subtielere humor, een bepaalde toon van lichtheid, van vervreemding en absurditeit die zowel beklemmeming oproepen als een lichte glimlach. Alleen al de openingszin: 'Iemand moest kwaad van K. hebben gesproken, want zonder dat hij iets slechts had gedaan werd hij op een ochtend gearresteerd'. Ook de naieve, bijna kinderlijke verbazing van die zin vind ik mooi.

Zelf lees ik Het proces ook als een boek dat onder meer draait om de grenzen van onze rationaliteit. K. excelleert in vaak enorm vernuftige redeneringen, die ook geniaal zijn opgeschreven, maar raakt altijd 'ergens' met die redeneringen in de knoop. Op een gegeven moment is hij ervan overtuigd dat hij zijn onschuld kan bewijzen door een verweerschrift waarin hij zijn hele leven uiteenzet, maar hij ontdekt dan dat die onderneming nooit tot een einde zal komen. Op een ander moment vertelt een priester hem een geniale parabel waarin elementen zijn te herkennen van K.s lot, en tevens geeft die priester werkelijk de ene na de andere briljante mogelijke interpretatie van die parabel. Maar al die interpretaties spreken elkaar tegen. De parabel lost het raadsel van K.s lot niet op, maar verdiept het alleen. En zo gaat het steeds: de kern ontsnapt Josef K. steeds, niet omdat hij onnozel is, maar gewoon omdat onze ratio per definitie niet tot de kern der dingen kan doordringen. Of, anders en misschien beter gezegd: er is helemaal niet zoiets als de 'kern' of een duidelijke waarheid, en precies dat maakt de werkelijkheid tot een onbevattelijk raadsel. K. begrijpt zijn proces niet, zijn schuld niet, het hele leven niet. Al zijn rationaliteit is van irrationaliteit en misverstand doordesemd. Maar daarin is hij niet anders dan wij. Aldus Kafka. Denk ik.

Ik lees de lotgevallen van Josef K. vooral als de lotgevallen van iemand die tevergeefs zoekt naar een duidelijke wereldverklaring, terwijl de wereld gewoon 'is' zonder enige reden. En Kafka zie ik dan als iemand die dit raadsel onderzoekt, in verhalen vol van lichtheid en humor, soms ook vol beklemming, maar vooral erg intelligent en vernuftig en met een prachtig gevoel voor absurditeit. Briljant vind ik hoe hij in een paar woorden een sfeer van vervreemding kan oproepen: de leegte van een kerk, de labyrintische gangen van een gerechtsgebouw, een absurdistisch klein detail in een kamer. Geweldig is ook hoe de bureaucratische absurditeit, die eerst nog alleen rechtsdienaren en rechtsgebouwen aankleeft, meer en meer de persoonlijke levenssfeer van Josef K. doordrenkt. Schitterend vind ik ook hoe elke zin echt zindert van mysterie: elk ding of voorval bij Kafka staat bol van raadselachtige rijkdom en versluierde potenties, niets is gewoon wat het is. Veel passages in Het proces vond ik ook ontroerend. Bijvoorbeeld de passages waarin Josef K. door ramen kijkt (volgens mij steeds symbolische openingen in de ondoordringbare muur die hem a.h.w. omringt), en gestalten in de verte ziet die voor even hoop bieden maar niet voor lang. Of de passages waarin K. toenadering zoekt tot vrouwen, die ofwel bedrieglijk blijken ofwel op afstand blijven. En het drastische slot van dit boek kan ik niet lezen zonder vette brok in de keel.

Ja, Kafka was groots. Zijn verhalen, Het slot, Het proces : geweldige boeken allemaal. Beklemmende boeken, maar door hun lichtheid, helderheid en humor toch ook heel troostrijk. Want ja, het is lastig dat ons bestaan een labyrint is zonder doel of richting, maar het is mooi en troostrijk dat dit labyrint zo helder en scherpzinnig kan worden beschreven als in Kafka's boeken. En dat maakt MIJ weer vrolijk. Ik zal ze nog vaak herlezen.