Andrej Platonov (1899-1951) wordt vaak een van de grootste Russische schrijvers van de 20e eeuw genoemd. Joseph Brodsky gaat zelfs nog verder: hij vindt Platonov minstens de evenknie en misschien nog wel groter dan Kafka, Joyce, Musil of Beckett. Voor hem hoort Platonov dus thuis in het echelon van de allergrootsten ter wereld. Zelf las ik zo'n 15 jaar geleden al het werk van Platonov met rode oren, en zijn vroege roman "Tjsevengoer" herlas ik laatst met euforische bewondering. Inderdaad, een genie, die Platonov, en "Tsjevengoer" is naar mijn idee een adembenemend bijzonder meesterwerk van zeer uitzonderlijke klasse, dat wel zes sterren verdient. Dus ik snap en deel Brodsky's uitbundige bewondering. Maar ergens begrijp ik ook wel waarom Platonov minder bekend is dan b.v. Kafka of Musil: zijn proza is namelijk ECHT adembenemend bijzonder en ongehoord ongewoon, en daardoor is het ook ongrijpbaar en niet te duiden zo dubbelzinnig. Ik hou daar van, maar dat geldt niet voor iedereen.

Het verhaal speelt grotendeels in het fictieve Russische dorp Tsjevengoer, in de vroege jaren '20, waar een aantal even kleurrijke als verweesde en verloren zielen druk bezig is het oercommunisme in te voeren. De "Nieuwe Economische Politiek" bestaat nog maar net, de bolsjewieken hebben de strijd nog niet volledig gewonnen: alles is nog onbepaald en ongevormd, en het communisme is vooral nog een utopische droom waarvan niemand nog weet wat hij inhoudt. Die droom nu wordt in een wel heel unieke, lyrisch-satirische stijl beschreven. In satirische stijl, omdat Platonov op werkelijk geniale wijze de holle frasen en mentale kronkelingen parodieert van de communistische machthebbers en op nog genialere wijze laat zien hoe al hun idealisme verstrikt raakt in paradoxen en dwaalwegen. Dat is vaak onweerstaanbaar komisch, maar tegelijk ook intens tragisch: de in zichzelf vastdraaiende zinnen van Platonov roepen wel heel pregnant gevoelens van verdwaaldheid en vergeefsheid op, en dat is om je dood te lachen en tegelijk ook om je gek te janken. Maar naast tragi-komisch satirisch is de stijl van Platonov ook lyrisch: vol vervoering en jubel over de droom van een betere wereld, vol poëtische kracht over de glimpen die de mensen soms voor even van die betere wereld menen te zien, vol bijna schrijnend meegevoel over het "levensongeduld" en de intense hunkering die deze droom in beweging zetten. De intensiteit van die hunkering wordt extra schrijnend door de enorme vergeefsheid die Platonov daarnaast ook evoceert: door de satire en de in zichzelf vastlopende zinnen, maar ook door de werkelijk ongehoord indringende beschrijvingen van de volstrekt lege steppe, de verlaten hemel "die zowel het kapitalisme als het communisme met een totale onverschilligheid gelijkelijk overdekte", de volkomen onverschillige natuur. Of door de gedachte "dat de mens van de worm afstamde, en een worm is een simpel akelig buisje waar helemaal niets in zit - alleen maar lege, stinkende duisternis". Of door passages over een visser die zichzelf verdrinkt, uit nieuwsgierigheid over wat er aan gene zijde van het leven ligt, ofwel omdat hij "zijn leven niet verdragen kon en het in de dood omzette om eerder de schoonheid van de andere wereld te leren kennen". En dat alles is ook nog eens omhuld met een bijzonder intrigerende en uiterst merkwaardige droomachtige sfeer: de gebeurtenissen zijn onwerkelijk als in een droom, de personages zijn op merkwaardige wijze van individualiteit ontheven en lijken soms bijna sprookjesfiguren, de natuurtaferelen zijn soms bijna surrealistisch van sfeer, tijd en ruimte zijn vaak merkwaardig ongrijpbaar, en alles wordt verteld door een verteller die alleen verwondert registreert en die niets duidt of analyseert.

De roman begint als volgt: "Oude provinciesteden hebben bouwvallige randen. De mensen die daar wonen, komen vaak zo uit de natuur. Eens verscheen daar een man - met zo'n spiedend en verdrietig uitgeput gezicht, een man die alles kon repareren en voor alle voorzieningen kon zorgen, behalve voor zijn eigen leven want dat leefde hij zonder voorzieningen". Merkwaardige zinnen, maar hoe meer je leest, hoe raker ze worden: de man in kwestie is verdoold en inderdaad iemand die aan "bouwvallige randen" leeft. Latere zinnen zijn nog raarder, maar minstens even raak. Bijvoorbeeld: "De weg voerde de Japanner heel lang met zich mee". Een wel heel ongewoon beeld, want sinds wanneer voert een WEG iemand met zich mee, maar het past precies bij het dwalende en verweesde personage in kwestie, net als zijn bijnaam "de Japanner" die treffend zijn uitheemsheid oproept. Enorm droefgeestig en bodemloos prachtig vind ik de volgende passage: "Hij lag de hele nacht stil, zonder slaap en met een hulpeloos hart. Het dorp om hem heen bewoog niet, met geen enkel levend geluid herinnerde het aan zijn bestaan, als had het voor eeuwig afstand genomen van zijn naargeestig somber lot. Slechts af en toe ritselden de naakte wilgen op het lege erf van de dorpsraad om de tijd naar de lente door te laten". Prachtige zinnen, die tot langzaam lezen en herlezen dwingen, en die juist door hun ongewoonheid extra aandacht oproepen voor het droeve lot van dit personage. En dat beeld van wilgen die ritselen om de tijd naar de lente door te laten..... Geweldig, juist omdat het zo poëtisch en meerduidig is en daardoor de meerduidigheid bewaart van dit troosteloze gevoel. En zo staat "Tsjevengoer" vol met adembenemend bijzondere zinnen en met opmerkelijk ongewone schoonheid. Zinnen ook die aanzetten tot geïnspireerde mijmeringen, bijvoorbeeld over de tijd, die voor sommige personages "slechts bestond als een raadsel in het mechanisme van een wekker", terwijl in een iets andere situatie "tijd leed was dat bewoog".

Die ongewone schoonheid schittert ook volop in de taferelen die Platonov schildert en de personages die hij beschrijft. Zoals bijvoorbeeld het personage Kopjonkin, die als een soort uitvergroting van Don Quichotte ronddavert op zijn paard Proletarenkracht, vechtend met de sabel voor het communisme, wanhopig trouw aan de gestorven Rosa Luxemburg die voor hem een verloren geliefde is en een verloren moeder tegelijk. Ongelofelijk hoe ontroerend deze totaal lachwekkende figuur beschreven wordt, ongelofelijk hoe zijn in wezen zinloze verering van Rosa Luxemburg tegelijk ook een beeld is van ridderlijke trouw. Op vergelijkbare wijze lachwekkend en ontroerend is een Russische revolutionair die rondloopt in een disfunctioneel harnas, gewapend is met al even disfunctionele bommen, en die woont te midden van zuilen die vormgegeven zijn als vrouwenbenen. Volkomen maf, allemaal, alleen groeien die zuilen door Platonovs vaardige pen uit tot rijke en meerduidige symbolen van ongrijpbaar verlangen en oninlosbare hunkering. Zo krijgt de groteske ridder in al zijn groteskheid tegelijk toch een grootste tragiek. Ook het personage Sasja Dvanov imponeert: een wees (zoals iedereen bij Platonov), daardoor totaal melancholiek en vol levensongeduld, en iemand die medemensen, kippen, dieren, huiselijke voorwerpen en zelfs locomotieven wil "voelen en ermee samenleven", zodanig zelfs dat hij zich verbeeldt dat hij een locomotief IS. Ook omhelst hij een locomotief, alsof die locomotief zijn moeder personifieert, of een liefdesobject dat ook in metaforische zin naar verre oorden vervoert aan gene zijde van leven en dood. Op soortgelijke wijze wil hij samenleven met de doden: "Rechts van Dvanovs weg lag op een afgekalfde verzakte grafheuvel het dorpskerkhof. De armzalige kruisen, verweerd door wind en water, staken trouw omhoog. Zij herinnerden de levenden die langs de kruisen liepen eraan dat de doden voor niets hadden geleefd en uit de dood op wilden staan. Dvanov stak zijn hand omhoog naar de kruisen opdat ze zijn medelijden met de doden door zouden geven naar de graven".

Zelden heb ik een boek gelezen waarin het verlangen naar betere werelden zo pregnant voelbaar werd gemaakt. Zelden heb ik een boek gelezen waarin de vergeefsheid van dit verlangen zo indringend naar voren kwam en waarin de totale zinloosheid van het leven mij zo naar de keel greep. Zelden ook las ik een boek dat zo vol stond met zulke ongelofelijk originele en zulke schitterende zinnen. Ik las het twee keer achter elkaar, en elke keer herlas ik de zinnen of bladerde ik er naar terug, omdat ik ze zo ongrijpbaar prachtig vond. Wat een meesterlijk boek, wat een uitzonderlijk geweldige schrijver. Er zit niks anders op: na "Tsjevengoer" ga ik nu ook de andere boeken van Platonov herlezen.