De Argentijn Antonio di Benedetto was lang vergeten, maar zijn roman "Zama" wordt nu luidkeels herontdekt: Coetzee sprak van "A great writer you should know", veel andere recensenten vonden "Zama" een meesterwerk dat de vergelijking kan doorstaan met het beste van Kafka, Sartre en Camus, en binnenkort wordt "Zama" nog verfilmd ook. En al die jubelende lof lijkt mij niet overdreven. Ik las overigens de Engelse vertaling, omdat de Nederlandse volgens "De Reactor" niet zo goed is terwijl de Engelse door anderen juist geprezen wordt. Geen idee hoe terecht dat is, maar ik las die Engelse vertaling in elk geval met veel plezier.

Het boek, dat in 1956 verscheen, is een merkwaardige historische roman in drie episoden waartussen steeds meerdere jaren gapen, en waarin de hoofdpersoon Zama (een "Americano" in een hoge positie, die echter snakt naar het zoveel beschaafdere Spanje) totaal ten onder gaat aan het vergeefs wachten op een bericht dat hem naar andere en betere oorden zal brengen en aan zijn koortsdromen van obsessief seksuele aard. Het boek is opgedragen "to the victims of expectation", en Zama is overduidelijk een van die "victims". Al snel komt hij er achter dat hij niet veel beter af is dan een dode aap drijvend in het water: "A dead monkey, still whole, still undecomposed, drifted back and forth with a certain precision upon rippples and eddies without exit. All his life the water at forest's edge had beckoned him to a journey, a journey he did not take until he was no longer an monkey but only a monkey's corpse [...]. And there we were. There we were: Ready to go and not going" . En later vergelijkt hij zich met "a fish that the river spurns, and the fish must spend its life going to and fro like the monkey, though with greater difficulty, for the fish is alive and must wage continual battle against the ebb and flow that seek to cast it upon dry land". Zama voelt zich duidelijk een geworpene, iemand die hopeloos vast zit aan een lot dat hij niet gekozen heeft, en aan een leven zonder enig waarom.

Dat gevoel van geworpenheid en geparalyseerde doelloosheid weet Di Benedetto wel heel indringend op te roepen, zoals uit bovenstaande citaten al wel blijkt. Nog wat pregnanter roept hij Zama's seksuele obsessies op, alsook de walging die deze bij hemzelf veroorzaken en de hallucinatoire koortsachtigheid waarmee deze gepaard gaan. Zo sterk zelfs dat hij in het tweede deel van dit driedelige boek verzeild raakt in een soort troebel geërotiseerde variant van een Kafkaëske droomwereld, vol labyrinten en onduidelijke spookgestalten, waarbij het volkomen onbeslisbaar is of ze werkelijk bestaan of alleen in Zama's geest. Mede daardoor roept die droomwereld ook veel Kafkaëske "Unheimlichkeit" op, en Sartreiaanse walging voor de plakkerige "viscosity" van zijn chaotische driftenwereld. Ook een Beckettiaanse vergeefsheid bovendien, door de enorme vergeefsheid van al Zama's wachten op een bericht dat steeds maar niet komt.

Het eerste van de drie delen van dit boek vond ik uiterst intrigerend, omdat Di Benedetto daarin de totale stilstand van Zama zo mooi voelbaar maakt met krachtige beelden. Het tweede deel vond ik nog intrigerender, ten eerste door de sprong van vier jaar tussen beide delen die a.h.w. een gat in het leven van Zama markeert dat niet gevuld wordt, maar nog meer door de intens hallucinatoire droomsfeer die het hoofd van Zama doordesemt, de wijze dus waarop hij helemaal ten prooi is aan de chaos van zijn absurde en ongrijpbare driftleven. En het derde deel, weer door een gat van enkele jaren van het vorige gescheiden, is dan ineens veel soberder en kaler en uitgebeender van stijl, wat naar mijn smaak geweldig past bij het even gedesillusioneerde als bevrijdende zelfinzicht waarmee Zama eindigt.

Ik vond dit kortom een prachtig boek. Je kunt het lezen als de tragedie van een "Americano" die alleen maar naar zijn eigen Argentijnse vaderland kan kijken door de discriminerende en soms zelfs racistische ogen van de Spaanse overheerser, en daardoor niet tot innerlijke vrede komt. Je kunt het lezen als een Argentijnse variant op existentialistische geworpenheid en Kakaeske "Unheimlichkeit". Je kunt het lezen als het zelfportret en het groeiend zelfinzicht van een in het leven verdwaalde klootzak. Zelf las ik het als een naar de strot grijpende roman over iemand die wordt meegezogen in de absurditeit en ultieme zinloosheid van het bestaan en in de existentiële eenzaamheid die daar het gevolg van is. En ik las het vooral als een boek vol zeldzaam indringende en meeslepende zinnen, metaforen en beelden.

Ik had nog nooit van Di Benedetto gehoord, maar dat is nu gelukkig veranderd. Hopelijk worden ook zijn andere romans vertaald, en zijn in het Engels vertaalde verhalen heb ik meteen gekocht.