Na enorm te hebben genoten van het prachtboek "Remains of the day" en het ronduit magistrale "Never let me go" besloot ik onlangs om alles van Ishiguro te gaan lezen, in chronologische volgorde. Om te beginnen zijn geprezen en prijswinnende debuut "A pale view of hills", in de verwachting dat dit vast ook heel mooi zou zijn (want Ishiguro is een meester, daarvan was ik na twee boeken al van overtuigd), zij het vast nog niet zo sterk als zijn latere werk. Nou, die verwachting werd behoorlijk overtroffen: "Never let me go" blijft mijn favoriete Ishiguro, maar ook "A pale view of hills" vind ik echt prachtig. Een debuut, maar al helemaal "vintage Ishiguro": al in zijn eerste roman toon Ishiguro zich een meester in het wegkijkende zien, het verhullende onthullen, de vermijdende aanraking van het onaanraakbare.

Ook in dit boek wordt weer ongelofelijk ingetogen geschreven over vulkanen van emoties. Ook in dit boek spreekt de ik-verteller weer op ongelofelijk ontroerende wijze over trauma's en treurnissen die te groot zijn om onder ogen te zien. Ook in dit boek zorgt juist de wijze waarop de ik-verteller die trauma's tegelijk ook verhult en verbloemt, en op bijna verstilde wijze alleen indirect aanduidt, voor een ongehoorde emotionele intensiteit. Je moet als lezer wel gevoelig zijn voor signalen tussen de regels door, en in het begin las ik daar helemaal overheen zodat ik alle emotionele achtbanen niet zag die schuilgingen onder het soms bijna banaal lijkende oppervlak, maar op een gegeven moment kreeg ik die achtbanen alsnog in de gaten en werd ik helemaal weggeblazen. Niet alleen door die achtbanen zelf, maar vooral juist door de indirectheid waarmee ze worden getoond, omdat juist die suggestieve indirectheid voelbaar maakt dat het hier gaat om gevoelsinhouden die te groot en te pijnlijk zijn voor directe beschouwing. En bovendien te mysterieus om zich volledig uit te leveren aan de alles begrijpende blik. Door die indirecte en omcirkelende wijze van vertellen is het boek ook erg meeslepend: je ziet hoe de verteller zelf puzzelt en worstelt met emotionerende mysteries die zij zelf niet begrijpt of durft te begrijpen, en als lezer kun je weinig anders doen dan meepuzzelen met de ik-figuur en jezelf onderdompelen in haar ongrijpbare mysterie.

De ik-verteller van "A pale view of hills" is Etsuko, die gescheiden is van haar Japanse man en nu woont in Engeland, waar zij ingetogen treurt om haar overleden tweede echtgenoot die haar naar Engeland meenam. Nog ingetogener maar ook intenser en gekwelder treurt zij om haar eerste - in Japan geboren- dochter Keiko die om nooit expliciet benoemde redenen zelfmoord pleegde door zich te verhangen. Haar opmerkelijk ingetogen dialogen met haar tweede -in Engeland geboren- dochter draaien erg om dat verdriet heen, en maken tussen de regels door vooral voelbaar hoe moeder en dochter van elkaar worden gescheiden door een generatiekloof en een cultuurkloof. Het grootste deel van het boek draait echter om de mijmerende herinneringen van Etsuko aan een bepaalde korte periode uit haar Japanse leven, toen zij nog zwanger was van Keiko, en zich redelijk staande hield in het door de oorlog verwoeste, maar al redelijk in opbouw zijnde Nagasaki. Waarin de omstandigheden uiteraard verre van ideaal zijn, en waarin veel mensen veel doden hebben te betreuren, maar "on the whole the feeling amongst the occupants seemed one of satisfaction. And yet I remember an unmistakable air of transcience there, as if we were all of us waiting for the day we could move to something better".

Die laatste zinnen zijn weer "vintage Ishiguro", vooral omdat de enorme intensiteit van het verlangen naar "something better" alleen tussen de regels door naar voren komt terwijl je als lezer die intensiteit wel voelt. Iets soortgelijks geldt ook voor de verwerking van het oorlogsverleden: de totale verwoesting van Nagasaki wordt alleen via zijdelingse allusies aangeduid, de niet geringe treurnis daarover komt alleen naar voren in melancholieke bijzinnen, licht treurende dialogen, of scenes waarin Etsuko eindeloos uit het raam staart naar de mistige leegte of naar door mist versluierde bergen in de verte. Op heel subtiele wijze voert Ishiguro de lezer dus mee in twee melancholieke, onbestemde stemmingen: treurnis waarin de totale verwoesting van het oude Japan tegelijk wel en niet onder ogen wordt gezien en tegelijk wel en niet wordt doorvoeld, en onbestemde hoop op vernieuwing en verandering: een nieuwe werkelijkheid die nergens concreet wordt, maar die in elk geval anders en beter zou moeten zijn dan het oude en het huidige Japan. En dat, zo wordt volgens mij tussen de regels door gesuggereerd, is een van de redenen dat Etsuko juist over deze periode in haar leven mijmert: een periode dat zij ook zelf onbestemd droomde van "something better", met het kind in haar buik wellicht als symbool daarvan, net als de "pale view of hills" in de verte. Een periode ook waarin ze nog niet wist dat dit kind zelfmoord zou plegen, en waarin ze ook niet wist dat haar emigratie naar Engeland met een nieuwe echtgenoot - ongetwijfeld ook allemaal ingegeven door verlangens naar "something better", al wordt dat nergens expliciet gezegd- zou uitmonden in onbestemde treurnis. Geresigneerde treurnis weliswaar, die gepaard gaat met weemoedige acceptatie van de situatie en zelfs enige liefde voor het landelijke Engeland, maar toch treurnis.

De meanderende herinneringen staan dus in het teken van treurende nostalgie en weemoed om verloren onbestemde hoop. Dat vind ik heel ontroerend. Maar nog ontroerender en vooral nog veel fascinerender vind ik dat die herinneringen tegelijk ook in het teken lijken te staan van onaanraakbaar trauma en aan hallucinatie grenzende angstdroom. Het lijkt namelijk wel alsof die herinneringen deels sublimaties zijn van Etsuko's schuldgevoel over de zelfmoord van haar dochter. Dat heeft vooral te maken met haar herinneringen aan de raadselachtige Sachiko en haar nog veel raadselachtiger dochter Mariko. Sachiko laat haar dochter vaak alleen, wat soms bijna verwaarlozing lijkt, en speelt zeer met de gedachte om met een nieuwe man naar Amerika te vluchten, ook al lijkt dat niet erg in het belang te zijn van haar dochter Mariko. Als lezer vraag je jezelf dan af waarom Etsuko's herinneringen nou zo sterk draaien om Sachiko en haar dochter: een mogelijk antwoord lijkt dat ze zichzelf onbewust met Sachiko vergelijkt, omdat ook zijzelf naar het westen is gevlucht met een nieuwe man, wat mogelijk heeft bijgedragen aan de fatale stemmingen van ongeluk van haar eigen dochter, Keiko. Sterker nog, het zou ook kunnen zijn dat juist die treurnis om Keiko deze herinneringen kleurt, vervormt en deels zelfs veroorzaakt. Etsuko zegt immers zelf: "Memory, I realize, can be an unreliable thing; often it is heavily coloured by the circumstances in which one rembers, and no doubt this applies to certain of the recollections I have gathered here". In die herinneringen is vaak sprake van duister voorgevoel, surrealistische verdrongen angst, versmoorde maar omineuze droom. Mariko bijvoorbeeld spreekt, in Etsuko's herinneringen tenminste, vaak over een mysterieuze vrouw, die vermoedelijk door Mariko is verzonnen als reactie op oorlogsgruwelen die ze gezien heeft, maar die haar nu soms bezoekt als een unheimlich, doodsdreiging uitstralend spook. Tegelijk zijn er in Etsuko's herinneringen hallucinatoir en surrealistisch ogende passages over een vrouw die haar kind verdrinkt, en ook passages over haar eigen toenmalige angstige maar niet concreet toegelichte voorgevoelens naar aanleiding van geruchten over een kind dat door ophanging is vermoord. Welnu: zou de onrust die Etsuko bij dat laatste beeld weer herbeleeft niet alles te maken hebben met het verdriet om haar dochter Keiko, die zichzelf opgehangen heeft? Is het feit dat Etsuko zich dat gerucht over moord door ophanging zo sterk herinnert bovendien wellicht een aanwijzing dat zij zichzelf medeschuldig acht aan Keiko's zelfmoord, en dat zij die deels onbewust misschien ervaart als moord, met Etsuko zelf als moordenares? Is het ook niet mogelijk dat zij zichzelf daarom identificeert met die als in een hallucinatie beschreven vrouw die haar eigen kind verdrinkt? En mogelijk zelfs met de spookachtige vrouw die vol doodsdreiging ronddwaalt in Mariko's verbeelding? Is het zelfs niet denkbaar dat Etsuko zichzelf identificeert met Sachiko, en dat zij Mariko dus identificeert met haar eigen dochter, Keiko, zodat Etsuko's verhaal over Sachiko en Mariko eigenlijk het verhaal is over Etsuko en Keiko, maar dan in vermomming? Een verhaal dat zich wel MOET bedienen van vermomming en verhulling, omdat de gebeurtenissen en schuldgevoelens voor Etsuko te traumatiserend zijn om in meer directe vorm te kunnen worden verteld, terwijl die gebeurtenissen en gevoelens tegelijk ook weer te indringend zijn om TOTAAL te kunnen worden verdrongen? Ik lees "A pale view of hills" in elk geval wel op die manier: ik lees het als een verhaal over een verleden dat niet ten volle onder ogen kan worden gezien, maar dat tegelijk niet kan worden verzwegen, zodat er op verhulde wijze toch over moet worden verteld. En ook als verhaal waarin mogelijk niet alles wordt verteld, sommige zaken wellicht dus zelfs niet op verhulde wijze worden aangeduid, zodat we ons te verhouden hebben met een verhaal vol onopvulbare leemtes en lacunes. Net als Etsuko zelf.

Dit verhulde vertellen, dat in "Remains of the day" en "Never let me go" zo prachtig wordt ontplooid, heeft ook in Ishiguro's debuut "A pale view of hills" dus al veel ontroerende kracht. Ten eerste omdat juist die verhulling zo mooi voelbaar maakt hoe onbespreekbaar en onaanraakbaar en complex de gevoelens zijn waarover zo verhullend- onthullend gesproken wordt. Maar ook omdat die verhulling zo mooi benadrukt dat we te maken hebben met mysteries, met raadsels die zich niet ten volle LATEN onthullen. Misschien heeft dat ook iets te maken met met Ishiguro's Japanse roots: o.a. Tanizaki heeft wel betoogd dat Japanners veel respect hebben voor schaduwen en onopvulbare lacunes, terwijl westerlingen altijd zoeken naar sluitende wereldverklaringen waarin alles wordt belicht. Hoe dan ook: ik vind het mysterieuze en verhullende gehalte van Ishiguro's proza helemaal geweldig. Dus ik ga meteen weer beginnen aan een nieuwe roman van hem!