Een opmerkelijk mooi boek, bijzonder rijk en poëtisch van taal, vol droefenis en tragiek maar ook vol euforische passages over de verborgen rijkdom van het bestaan. De wijze van vertellen is nogal opmerkelijk, hoewel voor postmoderne romans niet ongewoon: het boek wordt gepresenteerd als kaartenbak die weer bedoeld is als onderdeel van een Encyclopedie van vertrokken Grieken. Ene Aris Fioretos (dezelfde dus als de schrijver) krijgt deze bak, een houten kistje vol met beschreven registerkaarten, van Efi Kezdoglou, die dit kistje weer gekregen heeft van haar overleden broer Kostas Kezdoglou. En de kaarten in dat kistje bevatten, in onchronologische volgorde, de lotgevallen van hun vriend Jannis Georgiadis, geboren 6 januari 1943 in het kleine Griekse dorp Áno Potamiá. En ook diverse verhalen over diens voorzaten, vrienden en dorspgenoten: hun rijke geschiedenissen maken (zo zeggen de vertellers, zo zegt Jannis) immers een onlosmakelijk onderdeel uit van Jannis' identiteit. Want Jannis ziet zichzelf niet als een van de wereld afgescheiden 'ik', maar als een punt waarin allerlei verhalen uit heden, verleden en toekomst steeds weer opnieuw elkaar ontmoeten.

Maar al die verhalen (zowel die over Jannis zelf als die over zijn voorzaten en vrienden) zijn ook veranderlijk en vloeiend: ze bestaan ook uit herinneringen die steeds veranderen, toekomstperspectieven die steeds herroepen worden, een heden dat voortdurend transformeert. Het leven is met andere woorden een verhaal dat bij ontelbaar veel andere verhalen aanhaakt. Het leven is een eindeloze kist gevuld met helemaal volgeschreven kaarten. Denkt Jannis. Denken de vertellers. Niet voor niets lopen heden, verleden en toekomst dan ook steeds door elkaar in dit boek. Het tijdsperspectief van dit boek kronkelt en draait voortdurend, zoals ook alles in het leven van Jannis voortdurend verandert. Alles stroomt, niets blijft. Dat maakt Jannis ook 'typisch Grieks': hij verlaat (zoals zoveel andere Grieken) zijn door dictatuur en armoede geteisterd land, zoekt op even fantasievolle als vergeefse wijze een nieuw leven als gastarbeider in Zweden, en is (zoals, wederom, zoveel andere Grieken) een permanente migrant, een structureel thuisloze, een rusteloze wandelaar, een eindeloze (overigens bijzonder creatieve) dromer. Iemand die voortdurend dwaalt tussen heden en verleden, tussen Griekenland en Zweden, tussen weggaan en terugkeren, tussen heimwee naar zijn geboortedorp en verlangen naar een nieuw begin.

Naar mijn smaak wordt dit lot van rusteloze migrant meeslepend beschreven. Bovendien wordt het verhaal van Jannis en de zijnen fraai verbonden met de turbulente geschiedenis van Griekenland in de 20e eeuw, een geschiedenis die behoorlijk wat ingrijpender, tragischer en verscheurender was dan ik wist. Ook de vervreemding van een in Zweden gestrande Griek, gestrand in een taal en cultuur die hij niet begrijpt en die hem niet begrijpt, wordt ontroerend beschreven. En nog ontroerender is hoe Jannis alles in zijn hoofd wil bewaren, tot de ogenschijnlijk meest kleine voorwerpen of herinneringen aan toe, omdat alles in de wereld hem raakt en omdat hij met de hele wereld spreken wil. Precies dat komt ook erg sterk naar voren in de taal en de stijl van dit boek. Elk perspectief is fantasievol en dichterlijk, elke zin is poëtisch, elke gedachtegang waaiert associatief langs meerdere schilderachtige beelden en dwarsverbanden. Elke zin is dus ongewoon en kunstig, en vraagt om extra aandacht. Dat is vast niet naar ieders smaak, want elke zin roept wel heel nadrukkelijk 'let op' en 'ik ben literair!'. Maar ik hou daar wel van. Als Jannis en Efi voor het eerst tongzoenen en elkaar betasten staat er: 'Ineens bestond de wereld uit honger en speeksel' en 'Elke aanraking was een vraag die met gejuich werd beantwoord'. Als Jannis liefdespijn voelt staat er: 'Hij was ergens anders, zeker niet in zijn lichaam, [...] trillend van zieke adrenaline. Zijn hart kon niet groter zijn dan een kastanje, de rest bestond uit kramp, verdriet en spieren'. En een bespiegeling over tijd en herinnering wordt als volgt geformuleerd: 'De meeste mensen dachten dat ze alleen voorwaarts doorgingen en dat wat ze hadden beleefd hoogstens achterbleef als slaap in de ogen bij het wakker worden. Maar al die gewone, begerenswaardige, verdwenen momenten bleven leven. Dankzij het geheugen ontstonden ze opnieuw en veranderden ze onophoudelijk en in duizenden richtingen, als een reusachtig coördinatenstelsel, en uit die hele zee van mogelijkheden bestond een mens. Dacht Jannis. Denken wij'. Prachtige zinnen, vind ik.

Het boek is droevig en tragisch, door de gebroken levens van zovele Grieken en doordat Jannis steeds teleurgesteld wordt door de werkelijkheid die niet aan zijn dromen voldoet. Maar mooi en opmonterend is hoe Jannis onvermoeibaar doorgaat met zijn dromen en het verrijken van de wereld met zijn hongerige en altijd nieuwsgierige, poëtische blik. En ik vind vooral prachtig hoe die poëtische blik terugkeert in de vele poëtische zinnen: zinnen waarin niets gewoon 'beschreven' wordt, maar waarin alledaagse of onalledaagse momenten op nieuwe en dichterlijke wijze tot leven worden gebracht. Alsof niets 'gewoon' is, en alles aparte aandacht en een dichterlijke blik verdient. En vooral daarom werd ik erg vrolijk van dit boek, hoe droevig de inhoud ervan ook is.