‘Een ontgoocheling’ (1913) is een kleine roman die Willem Elsschot heel dierbaar was. De roman speelt zich af in Antwerpen. Hij zei in 1958 aan twee scholieren dat ‘Alles werkelijk gebeurd was en dat het boek een stuk van zijn leven was’. Maar moet je Elsschot geloven? Je weet het bij hem nooit. De roman is in omvang klein (in de prachtig vormgegeven editie van Polis telt ieder van de 110 pagina’s 23 regels die groot gedrukt zijn), maar qua diepere lagen immens rijk. Dit boek maakt literatuur zo mooi. Je kunt het boek sec als een verhaal lezen, maar je kunt op zoek gaan naar de wereld van eind 19e en begin 20e eeuw.

De wat wrange humor speelt een belangrijke rol in dit tragikomische verhaal. Louis de Keizer is een sigarenfabrikant. Hij maakt slechte sigaren, zijn commerce draait niet en hij verkoopt slechts sigaren aan vrienden en bekenden. Hij denkt belangrijk te zijn als voorzitter van de kaartclub ‘De Lustige Whistspelers’, maar daarin raakt hij ontgoocheld. Zijn hoop is gevestigd op zijn ‘groothoofdige’ zoon Kareltje. Die moet dokter, advocaat of notaris worden. Kareltje blijft drie keer zitten op school en de beroepen die zijn vader voor hem bestemd heeft zijn te hoog gegrepen voor hem. Zelfs als loopjongen slaagt Kareltje niet. Dat is de tweede ontgoocheling voor De Keizer. Kareltje is echter een scherp observeerder en beslist niet dom. Louis de Keizer valt daarenboven nog eens van zijn voetstuk als hij door zijn vrouw en Kareltje betrapt wordt als hij het bordeel ‘Empire Tavern’ bezoekt, de derde ontgoocheling. Het loopt uiteindelijk niet goed af met De Keizer. Hij wordt als voorzitter afgezet door de Franstalige kolenhandelaar Dubois. De Keizer wil niets met hem te maken hebben, maar wordt uiteindelijk gedwongen de kolen van Dubois te betrekken. Louis de Keizer sterft aan een gezwollen lever en water in zijn benen, krijgt een pompeuze begrafenis en laat zijn gezin in troosteloze toestand achter. Kareltje woont de begrafenis van zijn vader bij, moeder niet. Als hij terugkeert doet hij verslag. "Mijnheer Dubois heeft het mooist gesproken, moeder." En toen Kareltje haar aankeek, omdat zij zo raar praatte, zag hij dat zij met neergetrokken mondhoeken wenend de soep proefde.

Als Elsschot zegt dat alles ‘werkelijk’ gebeurd is krijgt de roman een andere connotatie. Lees voor De Keizer de naam De Ridder (Willem Elsschot heette in werkelijkheid Alfons de Ridder) en als je weet dat Alfons de Ridder ’s avonds vaak ‘een brief moest posten en dan heel laat thuis kwam’ dan krijgt ‘Empire Tavern’(Empire = Keizer) een andere betekenis. Elsschot heeft tal van biografische elementen echter op zijn manier verweven in deze roman. De Vlaams-Franse tegenstelling is een belangrijk thema in het boek. Zo komt er een Baron in voor. Het is de naam van een oude hond die de kar trekt waar Kareltje spullen mee moet vervoeren, een handkar die zwart, geel en rood geverfd is: de Belgische driekleur. De Vlamingen delven het onderspit: letterlijk wordt De Keizer als het ware bedolven door de kolen van Dubois. En de pompeuze begrafenis, een optocht van kaartclubs uit alle maatschappelijke zuilen geeft de versplintering van België weer. ‘Een ontgoocheling’ is een aanklacht tegen de verfransing van het onderwijs en de zakenwereld in Vlaanderen voor het begin van de Eerste Wereldoorlog.

Maar het is vooral genieten van de schitterende scenes en het fraaie taalgebruik, vol humor. Als Kareltje en zijn moeder voor ‘Empire Tavern’ staan verschijnt een rosse meid: “Zij stond in een dubbele bocht, zwaar van buste en van achterste, doch naar onderen slank uitlopend.” Als Kareltje, die beslist geen domoor is, op school faalt zegt de docent: “Grote lantaarn, maar weinig licht.” Elsschot zal nooit een woord teveel gebruiken. In de allereerste zin van het boek ligt alles al besloten: “De Keizer was sigarenfabrikant. Veel geld verdiende hij niet want hij werkte slechts met enkele mensen, had te weinig kapitaal en maakte geen reclame zodat hij niet vooruitkwam in de wereld.” In met name de tweede zin wordt meteen het afglijden van Louis de Keizer duidelijk. Het gaat om de woorden ‘niet veel,’ ‘enkele’, ‘weinig’ en ‘geen’.

‘Een ontgoocheling’ ontgoochelt allerminst. Het is een puntgaaf juweeltje, fris van taal.