Tom McCarthy staat sinds zijn veelgeprezen debuut Remainder bekend als fanatiek vertegenwoordiger van de avant-garde en als experimenteel schrijver. Maar ook als groot bewonderaar van experimentele schrijvers en denkers als Heidegger, Jacques Derrida, Barthes, Georges Bataille, Blanchot, Simon Critchley, William Burroughs, Thomas Pynchon en Freud: zijn boeken zitten steeds vol subtiele verwijzingen naar dat soort figuren. Dat alles is ook duidelijk te merken in C., zijn nieuwste roman: de vorm is vrij conventioneel, het taalgebruik eigenlijk ook, maar de inhoud is even fascinerend als duister en cryptisch. De kritieken variëren van heel juichend (vanwege het fascinerende en vernieuwende) tot heel kritisch (vanwege de cryptische duisterheid). Zelf heb ik mij bijzonder vermaakt, niet alleen met het boek zelf maar vooral ook door diverse verwijzingen te checken via google en mijn eigen boekenkast. Niet dat dit soort uitpluizerij strikt nodig is om het boek te snappen, maar het voegt als je ervan houdt wel veel toe. En ik hou ervan, net als Prowisorio overigens.

Hoofdpersoon is Serge Carrefax, geboren begin 20e eeuw, gestorven in 1922. Een cryptische figuur, een enigma. Als jochie heeft hij met schrijflessen het volgende probleem: “He sees letters streaming through the air, whole blocks of them, borne on currents occupying a zone beneath the threshold of the comprehensible”. Hij is maar moeilijk in staat betekenisvolle woorden en coherente gedachten te vormen: een duistere onderstroom onder de drempel van het begrijpelijke houdt hem daarvan af. Ook is hij niet in staat perspectief te tekenen: hij kan geen diepte zien, alleen plat vlak. Heel symbolisch allemaal: onder alle taal en communicatie gaapt voor Serge een leegte, en waar andere mensen diepere gronden en redenen vermoeden, ziet Serge alleen raadselen en ruis. Het boek staat vol suggestieve beschrijvingen van geometrische patronen, kaarten, diagrammen, schema's, formules: voor Serge is dat echter steeds alleen grillig en onverklaarbaar oppervlak, zonder een duidelijke onderliggende betekenis. En daarom blijft hij ook voor de lezer een raadsel: er gaat van alles in Serge om, maar ook dat betreft een “zone beneath the threshold of the comprehensible”. Serge zelf kan zijn eigen innerlijk al niet eens duiden, laat staan de lezer. Serge is (en hier kan de liefhebber googelen op 'Mccarthy + Derrida') gefascineerd door hiaten in de taal: misverstanden, lapsussen, storingen op de lijn, averechtse associaties. Veelbetekenend zijn daarom de passages waarin Serge experimenteert met transmissie van radiosignalen, in die tijd een nieuw en dus raadselachtig fenomeen. Serge krijgt via zijn radio van alles door, maar met vertraging, via een gestoorde lijn. Hij hoort allerlei fragmenten, cryptische codes, toevallig opgevangen gesprekken, stemmen van onbekende personen op onduidelijke afstand. Soms boodschappen die misschien aan hem zijn gericht, maar hij weet niet van wie en met welke bedoeling. Ook opgenomen stemmen van doden, die Serge ‘iets’ (maar wat !?) lijken mee te delen in code. Serge geeft zich uiteindelijk helemaal over aan die cryptische ruis, versmelt er zelfs mee, doet uiteindelijk geen enkele poging meer het te duiden. ‘Normale’ communicatie (waarin een spreker met duidelijke bedoelingen iemand iets vertelt) interesseert hem niet: hij geeft zich over aan de cryptische ruis en duistere onderstroom. Voor hem is de wereld geen leesbaar boek, maar een wirwar van cryptische tekens. En juist dat fascineert hem. Hij probeert dan ook met open blik de duisternis te peilen: “The surfaces of ground and woods and clouds are gone too, fallen away like screens, encumbrances that blocked his vision, leaving the hollow- not of the indentation but of space itself: and endless space in which he can now see with piercing clarity. What he sees, is darkness, but he sees it”.

Serge heeft ook een verdrongen trauma, door de vroege dood van zijn zuster die voor hem meer was dan alleen een zuster. McCarthy laat op subtiele wijze alleen de CONTOUREN van dat trauma zien, en ook alleen tussen de regels door: het is ook voor Serge zelf een ondoorgrondelijk, in een innerlijke crypte verstopt geheim. Voor de uitpluizers: googelen op ‘McCarthy + crypte + Freud’ loont hier de moeite. En ja, googelen op ‘McCarthy + incest’ ook, want Serges zuster lijkt ook een soort onderbewust geïdealiseerde geliefde. Misschien mede door dat verlies ontwikkelt Serge een soort melancholie gecombineerd met wat Derrida en Blanchot (googelen loont weer) een ‘ervaring van het onmogelijke’ noemen: een nagenoeg zelfdestructieve fascinatie voor ervaringen die alle grenzen overschrijden, voor ervaringen aan gene zijde van onze ervaringshorizon. Het 'mogelijke', normale en veilige boeit hem niet: hem lokt het abnormale en grensoverschrijdende. Erg meeslepend beschrijft McCarthy Serges ervaringen als ‘observer’ in een oorlogsvliegtuig in WO I. Zo is Serge gefascineerd door een regel van Hölderlin: “Nah ist/Und schwer zu fassen der Gott”. Een regel die hij, met Heidegger (googelen loont), opvat als ‘de hoogste waarheid is ongrijpbaar’. Dat maakt de hele wereld tot een 'Abgrund'. En precies die regel over de ongrijpbare god dendert door Serges hoofd als hij vanuit het vliegtuig de mitrailleur bedient. Net als Hölderlin is hij ook verpletterd door de oneindige hemel, en het door geweld verwoeste landschap: een 'Abgrund' met afgrondige bommenkraters. Het enorme geweld (met enkele bijna-dood-ervaringen, die hij ook maar net overleeft) brengt hem zelfs in even panische als orgiastische extase.

Ook na WO I blijft hij dit soort grenservaringen opzoeken, in een ook voor hemzelf ondoorgrondelijke menging van erotische levensdrift en doodsdrift. Zo heeft hij in een suggestief beschreven Egyptisch grafcomplex sex "like an orgy: as though the two of them, their bodies, had become multiplied into a mass of limbs, discarded wrappings and excreta of a thousand couplings, a thousand deaths." Uit fascinatie met leegte en duisternis zoekt hij dus voortdurend grensverleggende, extatische ervaringen op: "He's merging with the void: seared, shot through, carbonisé, he's become the sea of ink, the distance between planets, the space across which signals travel. Like time itself, he's flattening, turning into carbon paper: the black smear between the sheets, the surface through which things repeat, CC themselves, but that will itself always remain black, and blank."

Bij McCarthy staat dus fascinatie voorop voor de duistere en onpeilbare onderstromen die schuilgaan onder onze waarnemingen en woorden. Hij verklaart niets: hij toont alleen raadsels en cryptes. Als je (zoals ik) die fascinatie deelt, vanuit de leunstoel uiteraard, dan kun je enorm veel plezier aan hem beleven. Temeer ook omdat hij (zodra je aan zijn stijl gewend ben) erg poëtisch schrijft, en ook nog eens geregeld met absurde humor. Tenslotte vind ik het eind van het boek (dat ik hier niet ga verklappen) behalve fascinerend ook heel ontroerend. Nee, lang niet iedereen zal McCarthy te pruimen vinden, maar ik vind hem geweldig, en ik ga dus alles van hem lezen.