Michel van Kempen (1957) schreef verschillende boeken over de Surinaamse literatuur als De geest van Waraku (1993) en Woorden op de westenwind (1994) en stelde bloemlezingen samen als Hoor die tori! (1990), Spiegel van de Surinaamse poëzie (1995), Ik zal zingen om de zon te laten opkomen (1991) en Torent een man hoog met zijn poëzie (2012). De laatste twee bevatten een ruime keuze uit het werk van de Surinaamse dichter Michaël Slory. Verder schreef van Kempen de roman Plantage Lankmoedigheid (1997), en de verhalenbundels Nirwana is een lege trein (2000) en Pakistaanse nacht (2002). Magistraal en van groot belang is zijn Een geschiedenis van de Surinaamse literatuur (2003). Ondanks zijn indrukwekkende productie was er tot nu toe een hiaat in oeuvre. Met Wat geen teken is maar leeft schreef Michiel van Kempen de dichtbundel die aan zijn bibliografie ontbrak.

Van alle boekenkasten vol poëzie die Michiel van Kempen gelezen moet hebben, vinden we weinig terug in zijn poëzie. Zijn gedichten staan op zichzelf en hebben een heel eigen toon. Toch meen ik ergens de invloed van Herman Gorter te horen, al ligt dat bij liefdeslyriek voor de hand. Op die manier zou je zelfs gedichten van Remco Campert aan Gorter kunnen koppelen. Wanneer ik naar Gorter verwijs, denk ik vooral aan taal, aan het spel met woorden en de klank daarvan. Van Kempen gebruikt binnen- en buitenrijm net zo vaak als alliteratie. Zijn poëzie geeft, vooral door de lengte van de gedichten, soms de indruk mooi geschreven proza te zijn. Niets is minder waar. Het is 100 % poëzie. Wie mooie regels lezen wil, moet zich aan de eindeloos meanderende regels wagen. Interessant is ook dat Van Kempen openlaat waar een regel stopt of doorloopt. Dat is aan de lezer. Hierdoor ontstaan steeds weer nieuwe regels. Een goed voorbeeld is het ‘sensitieve’ gedicht waarmee hij de bundel opent.

tussen haar en huid (fragment)

ergens in je huid woon jij
je zou wel willen weten waar
je schiet daar zachtjes op en neer
verblijft op plaatsen waar ik niet kan komen
als ik naar je navel staar
lach jij verwonderd over zoveel teer
behagen, en kijk ik verlaten om mij heen
dan ben jij daar, een huig van dromen
die je zoete tong omspannen zal
tot jij weer elders bent en zoekt
waar je zo-even nog verbleef

Een groots gedicht is ‘Aai me’ waarin hij de pijn van een scheiding op voortreffelijke wijze beschrijft. Niets is meer wat het was. Je lijkt een andere taal te spreken waar je vroeger aan één woord genoeg had. Hoe toch kan een taal die wij beiden / vanaf de eerste aai blindelings spraken / met open ogen zo ontregeld raken. In al zijn intimiteit schrijft de dichter hier pijnlijk ware woorden. Wat mij betreft is ‘Aai me’ nu al een klassieker.

Aai me (fragment)

Deze scheiding doet nog wel het meeste pijn:
dat woorden plots van naam veranderen
en niet meer heten wie zij zijn
dat wat jij en ik gelijk benoemden
wegschiet naar een uithoek van het woordenboek.
Zo liggen wij nu samen op een bed
dat spoorslags lits-jumeaux ging heten
en het midden dat daar nooit bestond
- lepeltjes, hand op buik, kont aan kont –
is tastbaarder dan de persoon aan gene zijde van de vouw
-messcherp, handen thuis, ik ben zo al genoeg gewond.

Michiel van Kempen grossiert in prachtige regels. Ze zijn lang, maar nergens te lang. Het geheim zit in de beelden die hij ermee oproept. Neem de laatste zin van het gedicht ‘Thuiskomst’ die uit vier regels bestaat.

Thuis is niet waar jij je hebt verbeeld dat thuis was
aankomst is gesmolten sneeuw en vreemdheid die verdampt
waar mensen zijn die niets verlangen
dan jouw aanwezigheid en de droom die nooit verzandt.

‘Runenteken’, het gedicht dat de regel bevat die de titel van deze bundel vormt, staat ook weer vol schoonheid. Vooral omdat de dichter hier het ongezegde en misschien onzegbare vastlegt. Hij beschrijft twee mensen die onmiskenbaar veel om elkaar geven en toch uit elkaar gaan in een gedicht vol weemoed en tederheid.

Runenteken (fragment)

Vanuit mijn ronde huis kijk ik een vogel na
die aan een wolkendek zich optrekt van west naar
oost, ik volg oranje room daar bovenop
bereik de plaats waar wij zo-even liepen
steeds dichter gingen wij daar naast elkaar
tot op de heuvelkam waar jij je sigaret opstak
en onze wegen, zo zei je, zich zouden scheiden
en hoe wij daar opgelucht vrede mee hadden
en ik de hond riep die voor een auto overstak
en jij mijn arm greep om niet onderuit te glijden

De op het eerste oog abstract overkomende omslag van de bundel blijkt bij nader inzien, vooral na het lezen van het gedicht ‘Runenteken’, naadloos aan te sluiten bij de regels waarmee dit gedicht eindigt. Plotseling snap je die vaag roze streep op het grijs, begrijp je de stippen boven de naam van de schrijver en de titel van het boek. Het is de verbeelding van wat Michiel van Kempen al zo schitterend beschreef.

Runenteken (fragment)

Nu is de hemel helder, geen vogel volgt
de laatste stip die regen nog zou kunnen dragen
maar die verder vallen zal, niet hier
niet in het ruim van lucht tussen deze flanken
en wij die binnen de klanken van dit waterland
wonen, laten geen traan, want wat niet zinkt
en wat niet drijft en wat niet zweeft
en wat geen teken is maar leeft
en is en is en is, begraaft de waan
het is van geen betekenis geweest

Wat geen teken is maar leeft is een rijke dichtbundel die om herlezen vraagt. Steeds weer valt je een mooie regel, een vondst op. De bundel bestaat uit drie delen: ‘van haar’, ‘van daar’ en ‘van waar’. ‘van haar’ is een ode aan de liefde en ook aan het voorbijgaan daarvan. ‘van daar’ bevat gedichten over de jeugd. ‘van waar’ bestaat uit de gedichten die buiten de andere twee categorieën vielen. Eén gedicht daarvan mag niet onbesproken blijven: ‘Een hand in een café’ waarvoor Michiel van Kempen zich liet inspireren door een schilderij van Pieter de Hooch. Virtuoos schetst hij je met woorden een beeld voor ogen en kan het niet laten terloops ook nog een grapje te maken.

Een hand in een café (fragment)

Ik kijk door de ruit die van hieruit niet spiegelt.
Dit interieur van Pieter de Hooch
(de man met de roemer links heeft niks met ons te maken,
het zij nog eens gezegd, noch zijn lichtekooi)
geeft de geur van nest en pest en Jan
die hoog boven het café zijn kamer vond
en zich bedronk om beneden zijn dood te halen,
daar is niets kunstmatigs aan,
dat is wel mooi.
En bij al het onverstaanbaars in die kooi
zie ik hoe jij daar weer geknuffeld wordt,
en ook dat is mooi, nou ja, dat zou,
dat is zo mooi dat ik er tranen
van in de ogen krijg. Of van de kou.

Sommige gedichten in deze bundel van Michiel van Kempen maken inderdaad emoties bij je los, zonder dat hij overigens larmoyant schrijft. Hij weet je te ontroeren, niet alleen door herkenning, maar vooral door zijn dichtregels die als een eindeloos lijkend lied doorklinken tot ze de gevoelige snaar raken.