Nu is jouw man ook dood, Anna. Jouw man. Onze man. Ik had eigenlijk graag gewild dat hij naast jou kwam te liggen, maar jij had al buren, een advocaat en een mevrouw die een paar jaar geleden is begraven. De advocaat lag er al heel lang toen jij erbij kwam. Ik heb voor Georg een vrij graf gevonden op de volgende rij, van jouw graf kun je de achterkant van zijn steen zien. Ik heb gekozen voor kalksteen, ook al zei de steenhouwer dat dat te lijden heeft van weer en wind. Wat maakt dát uit? Ik houd niet van graniet. De tweeling wilde wel graag graniet, op dat punt waren ze het voor één keer met elkaar eens. Maar graniet is te zwaar, onze Georg klaagde altijd dat hij zo’n druk op zijn borst voelde. We hadden dat waarschijnlijk serieuzer moeten nemen, maar hij wuifde het weg. Hij klaagde, en als je zijn zorg dan wilde delen, werd je afgewezen. Zo was Georg.

De man van Ellinor is gestorven, maar Georg was niet haar eerste man. Daarvoor had ze een relatie met Henning en Anna, haar vriendin met Georg. Maar zowel Anna als Henning waren jaren daarvoor omgekomen in een lawine toen ze samen op reis gingen, want Ellinor en Henning waren goed bevriend met Anna en Georg. Na de dood van Anna en Henning hebben Ellinor en Georg troost bij elkaar gevonden en uiteindelijk zijn ze samen een relatie begonnen.

Nu schrijft Ellinor een brief aan haar overleden vriendin, Anna over hoe zij Anna en Henning naar elkaar heeft zien groeien en hoe haar relatie met Georg was en de haar relatie met de kinderen van Anna en Georg. Het boek bevat allerlei herinneringen over het verleden en hoe het toen was, maar het is voor Ellinor ook een pijnlijke confrontatie van hoe ze haar beide mannen verloor en nu alleen achterblijft.

De liefde was er. Is ze er nu niet meer? Jawel, ze is er nog, ze sterft niet samen met de man, maar hoelang kan ze op zichzelf blijven flakkeren en de lege kamer in reiken naar de stofdeeltjes in een straal zonlicht? Wanneer verandert liefde in de herinnering aan een gevoel, is het niet langer het gevoel zelf?

Ellinor wil zo snel mogelijk het huis waarin zij en Georg hebben gewoond verkopen, want ze kan niet blijven wonen in een huis waar ze samen met Georg heeft in gewoond, wat haar stiefkinderen haar kwalijk nemen. Ze vraagt zich dan ook af hoelang het zal duren voordat haar gevoelens voor Georg een herinnering zullen worden.

Een paar lange, eenzame seconden leek het weer of ik van binnenuit werd gevuld, tot het punt van barsten, compact en ademloos en ik moest me vastklampen aan de armleuningen van de stoel. Het komt wanneer ik het het minst verwacht. Als mensen denken dat ik in de rouw ben, is dat al een mooiere voorstelling van zaken. De rouw is in mij. Het is een vormeloze klomp die onstuitbaar groeit. Die me vult en uit mijn lichaam verdringt totdat ik naar adem moet happen. Geen mens zal dat ooit begrijpen totdat hij zelf op een dag iemand verliest, iemand die hem dierbaar was, en die druk ervaart. Die vormeloze, rijzende massa die door het verdriet wordt gevormd. Nee, het is waar, je bent jezelf niet meer.

Ellinor is volledig vervuld van rouw en is zichzelf niet meer en daarom wil ze het huis zo snel mogelijk verkopen. Ze voelt zich tegelijkertijd ook schuldig tegenover haar stiefzonen, maar ook tegenover Anna, omdat zij door haar relatie met Georg de kans op een erfenis voor haar stiefzonen heeft weggenomen.

Maar ik had het over de telefoon. Zoals ik al zei, hij gaat vaak. Ze willen niet dat ik alleen zit, ze willen mij niet laten denken dat ik in hun ogen onaanraakbaar ben geworden omdat de dood mijn huis heeft bezocht. Ze willen dat ik erover praat. Ik mag huilen, graag zelfs, zodat ze mij kunnen laten zien dat ze mijn ontroostbaarheid aankunnen. Er is blijkbaar niets zo zuiverend voor het gevoel van eigenwaarde als helemaal aan de afgrond van andermans verdriet gaan staan en laten zien dat je niet duizelig wordt. Hier krijg je niet te horen dat het leven verdergaat. Hier is ruimte om te jammeren en te huilen, ik hoef de kraan alleen maar open te draaien. Ik merkte het al tijdens de begrafenis, die te lange, te veelzeggende blik of juist andersom, een gemaakte normaliteit, alsof ze mij wilden laten zien dat ze best wisten dat er geen woorden voor waren. Natuurlijk ben ik onrechtvaardig. Wat moeten mensen met iemand die alleen is achtergebleven? Ze doen wat ze kunnen, maar het probleem is dat ik in sociale verbanden het liefst met rust word gelaten, terwijl ik in de diepe nacht met rotsvaste zekerheid alleen ben, steeds als ik een omhelzing goed zou kunnen gebruiken. De eerste weken nam ik de telefoon op uit plichtsbesef, om mijn waardering te tonen omdat ze de moeite namen mij te laten zien dat ze met me meeleefden. Na een tijdje lukte het me beter om hem gewoon te laten gaan en mijn mobiel heb ik niet meer opgeladen vanaf het moment dat Georg was overleden. De stekker van de vaste telefoon eruit trekken zou zeker voelen als een vijandige handeling, alle zorgzaamheid in aanmerking genomen, maar mijn mobiel aan de oplader leggen om extra goed bereikbaar te zijn? Er moet toch een grens zijn aan de bemoeizucht ten aanzien van een rouwende vrouw?

Anna en Georg werden afgebeeld als het ideale koppel. Ze hadden alles voor elkaar. Een eigen huis, kinderen, een goede band met vrienden en familie,… Maar toch moeten er ook barsten in hun huwelijk hebben gezeten die voor buitenstaanders niet zichtbaar waren. Vaak zoekt Ellinor naar een verklaring voor het bedrog, want haar overleden vriendin zal de antwoorden niet meer aanreiken.

Soms ging ik in de woonkamer zitten en deed mijn ogen dicht, en als er een vloerplank kraakte dacht ik: nu komt ze eraan. Wat zou je tegen me hebben gezegd? Zou je een verklaring hebben gehad? Ik denk het niet, maar omdat je niet kwam, omdat de doden niet komen, moest ik zelf een verklaring bedenken. Ik ging veel verder om een verklaring te vinden dan ik denk dat jij zou zijn gegaan. De liefde creëert feiten op het aardoppervlak, eerst in de vorm van een bominslag, daarna als constructiewerkzaamheden voor de langere termijn, en als er wat tijd voorbij is gegaan, is er geen verklaring meer nodig voor het schandaal, de breuk en het drama. Het is wat het is. Degenen die in de steek zijn gelaten door de liefde moeten proberen het te begrijpen. Degenen die zijn afgedankt moeten nobel zijn en verstandig, en inzien dat we elkaar alleen maar in bruikleen hebben. Degenen die verliefd zijn eigenen zich het recht toe met geweld of iets wat daarop lijkt en ze denken er niet eens over om het uit te leggen. Omdat hij het was, omdat jij het was. Wij, degenen van wie niet meer wordt gehouden, moeten kiezen tussen wraak of begrip en ik dacht: ja, natuurlijk werden jullie naar elkaar toe gedreven. Ik dacht aan het rusteloze, het donkerharige en het uitbundige van jullie beiden. Het zou beter zijn geweest als ik boos had mogen worden. Ik begreep te veel en te snel.

Vaak ben ik gelukkig is een mooi boekje, waarvan de zinnen in elkaar overvloeien als een haast poëtisch geheel. Grøndahl weet zijn woorden goed te kiezen en dit werd ook mooi weergegeven in de vertaling van het boekje door Femke Blekkingh-Muller. Het is een interessant gegeven om een vierhoeksverhouding te schetsen aan de hand van een brief van de enige overlevende aan haar vriendin en hoe zij alles ervaart/ervaren heeft. Een prachtig boekje met veel inhoud zodra je alles laat bezinken van wat er staat en wat er niet staat.

Jens Christian Grøndahl (Lyngby, 9 november 1959) is van Deense oorsprong en ontving reeds tal van literaire prijzen voor zijn werk. Hij schreef reeds veel boeken, maar ook essays, toneelstukken en teksten voor de radio. Als filosoof van opleiding, is het belangrijkste thema in zijn werk de liefde en de relaties van moderne koppels.