Ik kende tot voor kort Marina Stepnova zelfs niet eens van naam, terwijl zij in Rusland triomfen viert. Maar dat laatste begrijp ik inmiddels helemaal, want "De vrouwen van Lazarus" is echt een meesterlijke roman, misschien wel de mooiste die ik dit jaar tot nu toe las. Ik vind het zelfs een instant klassieker, die nu al thuishoort in het rijtje grote Russen, niet alleen omdat de stijl doet denken aan Tolstoi en (vooral) Nabokov, maar vooral omdat het van dezelfde klasse is. Ja, dat is wel heel uitbundige lof, maar volgens mij is dat dik verdiend.

Het boek volgt de levens van meerdere generaties, via allerlei verbluffend vernuftige flashbacks en flashforwards, en op die manier worden we meegenomen in de intrigerende levensloop van vele uiteenlopende personages, die zich allemaal op eigen wijze verhouden tot de Russische geschiedenis. Die Russische geschiedenis wordt dan niet uitputtend beschreven of verklaard, zelfs nauwelijks benoemd: wel kleurt hij steeds op subtiele wijze hoe de personages denken, voelen, handelen en spreken. Het Rusland van pal na de Leninistische revolutie wordt niet in detail beschreven, maar is wel prachtig voelbaar gemaakt als sfeer en in de stemming van sommige personages; zo ook het Stalinistische Rusland tijdens en na de oorlog, het Rusland rondom de perestrojka, en het Rusland na de instorting van het Sovjet-imperium. "De vrouwen van Lazarus" is dus een historische roman, maar wel een heel originele: de grote geschiedenis is steeds zeer aanwezig, maar vooral impliciet en als achtergrond, als bepalend element binnen de levens van de vele personages, en die personages zijn dan de voorgrond. Tegelijk wordt die geschiedenis, via de levens van de personages, wel heel pregnant en kleurrijk opgeroepen. Briljant vind ik dat: een historische roman waarin de grote geschiedenis steeds alleen als achtergrond aanwezig is, maar die tegelijk TOCH een intrigerend beeld geeft van die grote geschiedenis. Zodanig ook dat die geschiedenis nooit abstract wordt, maar altijd persoonlijk blijft, en onderdeel van de zeer persoonlijke ervaringen van diverse uiterst intrigerende personages.

"De vrouwen van Lazarus" is dus op briljante wijze origineel, als historische roman. Maar hij is naar mijn smaak nog briljanter en origineler als liefdesroman. Eigenlijk is het de bundeling van drie in elkaar grijpende liefdesromans, die allemaal weer bestaan uit langgerekte lyrische prozagedichten over onmogelijke liefde en verlangen naar schoonheid. Al die liefdes zijn onmogelijk en gedoemd, en in die zin van tragiek en mislukking doordesemd, maar tegelijk leveren ze ook een ongehoorde vervoering en extase op, die door Stepnova op echt verbijsterend meeslepende wijze beschreven wordt, in ellenlange meanderende zinnen vol met emotionele trillingen en kleurschakeringen. De liefde van de personages is een waan, maar wel een waan die de wereld doet schijnen in een onvermoede kleurenpracht, en precies dat laatste laat Stepnova ons echt uiterst overtuigend zien. Daarin is ze naar mijn smaak echt Nabokoviaans geniaal: Nabokov kon als geen ander de rijkgeschakeerde pracht bezingen van onze overdadig gedetailleerde binnenwereld en buitenwereld, en hij kon als geen ander extase oproepen met zijn krullendraaiende virtuoze zinnen, maar er is nu een nieuwe Nabokov opgestaan, en zij is een vrouw. Ik bejubelde "De vrouwen van Lazarus" net zo hard als dat ik "Lolita" en "Pale Fire" heb bejubeld, en om dezelfde redenen: net als Nabokov trakteert Stepnova ons met de ene na de andere prachtzin over liefde en vervoering, en net als Nabokov maakt Stepnova mij helemaal euforisch puur door haar stijl.

Bovendien haalt Stepnova een paar ongehoorde verteltechnische trucs uit die al even Nabokoviaans zijn. Ik had het al over de flashbacks en flashforwards: het verhaal is daardoor bepaald onchronologisch, meanderend en vol terzijdes en terzijdes in terzijdes. En toch gaat het op volkomen transparante wijze vooruit. Je verliest als lezer nergens de greep op de grote lijn. Dat is technisch toch wel erg knap: een verhaal dat heen en weer springt, in die zin ook het heen en weer springende gemoed van de personages spiegelt, en dat toch langs strakke lijnen vooruit gaat. Maar nog knapper, en eigenlijk zelfs ongehoord briljant, is hoe Stepnova alle verhaallijnen en alle verschillende onmogelijke liefdes aan het slot laat culmineren in een hallucinerend tafereel dat tegelijk de TRIOMF van de liefde lijkt te verbeelden en de ONMOGELIJKHEID ervan. Een tafereel namelijk dat in realistische zin onmogelijk is, en dus te lezen valt als fantasie of wensdroom of waan en dus als zelfbedrog, maar dat tegelijk enorm prachtig de onmogelijke vervulling van alle liefdesverlangens bezingt en waarin liefde voor even zelfs sterker is dan de dood. Die lyrische lofzang is voor mij dan het wezenlijke: de lofzang op liefde die in de werkelijke wereld onmogelijk is, maar die met inspanning van alle verbeeldingskracht toch voor even mogelijk wordt, en in de fantasie alle barrières in leven en dood overwint, en dat laatste wordt dan bejubeld. En in die zin wordt ook de fantasievolle verbeelding bejubeld, juist OMDAT hij de grenzen van het realisme ontstijgt. Juist die verbeelding roept een extase op die in het dagelijks leven eigenlijk onmogelijk is, en in het tranendal van de Russische geschiedenis al helemaal: die extase is dan mogelijk drogbeeld en waan, maar wel een onmisbare waan. En dus een waan die luidkeels moet worden geprezen en bezongen!

Zelden heb ik een boek gelezen dat ondanks allerlei tragiek zo overtuigend en extatisch jubelt. Zelden heb ik een boek gezien dat zo betovert door zijn stijl en constructie, en dat zo vernuftig en mooi het verlangen naar liefde, extase en schoonheid voelbaar maakt als onrealistische maar onmisbare waan. Zelden heb ik een Nabokoviaanser boek gezien, Nabokoviaanser zelfs nog dan veel boeken van Nabokov zelf. Hopelijk leeft Stepnova nog honderd jaar. En hopelijk schrijft zij nog tientallen van dit soort ongehoorde boeken.