De reis is al een tijdje ten einde, nog even een terugblik.
Met een zucht (en niet van opluchting) uiteindelijk Céline uitgelezen. En ja, ik ben om, helemaal. Een briljant boek.

Aanvankelijk werd ik teveel opgeslokt door het sombere, het zwartgallige, kon daar niet zo goed doorheen kijken. Na zijn omzwervingen op de slagvelden, als kolonialist in Afrika, als galeislaaf, in New York en Chicago belandt Ferdinand Bardamu in de 2e helft van de roman weer in Parijs. Ongeveer vanaf dat moment heb ik het tamelijk ademloos uitgelezen en vond ik ‘t beter te verteren. Misschien wel omdat Ferdinand menselijker wordt, wat meer aandacht voor zijn medemens krijgt.

Het is en blijft natuurlijk gitzwart allemaal, het speelt zich ook af in een deprimerende periode van de wereldgeschiedenis, maar het klagen en schelden gebeurt zo weergaloos, de taal van Céline is zo meesterlijk. Céline is nietsontziend naar zichzelf toe maar je krijgt toch ook wel een sprankje sympathie voor hem. En af en toe hoop, bijvoorbeeld op liefde, vriendschap... Maar de onmacht, het uitzichtloze is altijd prominent. En natuurlijk de reis...

‘als je overal constant de deur uit wordt gemieterd, kom je er heus nog wel eens achter waar ze allemaal zo bang voor zijn, al die smeerlappen bij elkaar, en dat zal zich wel aan ’t eind van de nacht bevinden. Daarom gaan zij er zelf natuurlijk niet heen, naar ’t eind van de nacht.’
En tegen het eind van de roman:
‘Ik liep weer de kant van Vigny op, toch een beetje triestig bij de gedachte dat al die mensen, huizen, vuile en sombere dingen me helemaal niets meer deden, zoals vroeger, en ook omdat ik heus wel voelde dat ik, al hing ik nog zo de stoere jongen uit, misschien ook geen kracht genoeg meer had om nog veel verder te gaan, zo maar, helemaal alleen’