Als de geschiedenis ons één ding leert dan is het wel dat we weinig tot niets van de geschiedenis leren. Wat dat betreft vertoont de mensheid een pijnlijke gelijkenis met lemmingen die, al dan niet tegen beter weten in, met horden tegelijk richting ravijn stormen omdat ze blindelings vertrouwen op het goede oordeel van degenen die hen voorgaan. Verder lijkt de geschiedenis zich voort te bewegen in asymmetrische cyclussen van herhaling. In de jaren dertig, veertig en vijftig, nog geen honderd jaar geleden dus, vierden racisme en xenofobie hoogtij in grote delen van de VS. In de steden leefden zwart en blank naast elkaar – tezamen zou de waarheid te veel geweld aandoen – maar in de rurale gebieden van het binnenland en het zuiden waren de nazaten van de katoenplukkers er niet veel beter aan toe dan hun voorouders. Oké, de slavernij was officieel al ruim zestig jaar afgeschaft, maar dat was helaas niet echt doorgedrongen tot de hoofden van heel wat blanken die daar woonden.
In die beenharde wereld plaatst de Amerikaanse schrijfster Elizabeth H. Winthrop haar roman De genadestoel. Dde jonge Willie Jones, de achttienjarige zoon van een zwarte landbouwer, wordt verliefd op de blanke Grace en luidt daarmee zijn eigen ondergang in: ‘Na dat allereerste moment verkeerde hij in een wereld die bepaald werd door Grace, een wereld waarin alles een droom leek: het verrukkelijke gevoel van een toevallige aanraking in de keuken, de gesprekken die ze voerden met hun ogen, het lichte gewicht van haar lichaam boven het zijne, de duizelingwekkende sensatie, de panische angst’. Zijn droom verandert in een nachtmerrie als beiden betrapt worden door haar vader, die de politie inschakelt en Willie laat oppakken voor de verkrachting van Grace. Het is voor hem, behept met een blank superioriteitsgevoel, immers volstrekt ondenkbaar dat er sprake zou zijn van wederzijdse gevoelens.
Vanaf dat moment volgen we naast de terdoodveroordeelde Willie acht andere personages die, de een al meer dan de ander, betrokken zijn bij wat er in de terechtstellingskamer in St. Martinsville te gebeuren staat: Willie zal daar plaats moeten nemen op de elektrische stoel (ook wel eufemistisch de ‘genadestoel’ genoemd). Zo is er Willies vader Frank, met een ezelskar onderweg naar de stad om een gedenksteen te plaatsen op het graf van zijn zoon, het typevoorbeeld van de onderdanige zwarte die, met stoffige pet in de hand, ‘zijn plaats kent’ in een vijandige wereld. Er is de veroordeelde Lane, samen met cipier Seward op weg naar St. Martinsville om daar de ‘genadestoel’ af te leveren. Er zijn Dale en Ora, die hun Amerikaanse droom – die voor velen een nachtmerrie bleek te zijn – tot stof zagen vergaan toen het tankstation dat zij uitbaatten failliet ging, en die symbool staan voor de gevolgen zware depressie waarin de Amerikaanse economie zich in die periode bevond, gevolgen die zich overigens geen zier aantrokken van huidskleur of afkomst. Verder zijn er Polly, de krachteloze aanklager die Willie tot de stoel heeft veroordeeld, Nell, zijn echtgenote die geen onderscheid maakt tussen mensen, en Gabe, hun zoon die steeds meer begint te twijfelen aan de juistheid van de veroordeling. Ten slotte is er nog Pastoor Hannigan die Willie bijstaat tijdens zijn laatste dagen op aarde en zichzelf door gewetensproblemen existentiële vragen rond zijn geloof en overtuigingen begint te stellen.
Aan de hand van die uiteenlopende personages bouwt Winthrop een even boeiende als onheilspellende verhaallijn op die, en dat is best verontrustend, zeer nauw aansluit bij wat er tegenwoordig allemaal aan de hand is in haar vaderland. Door de wisselende perspectieven krijgt de lezer een breed pallet aan meningen, inzichten en oordelen gepresenteerd die allemaal plausibel lijken, maar waarvan het de vraag is in hoeverre ze effectief plausibel zijn. Is Willie de verkrachter waarvoor men hem houdt? Of is hij, geheel in de lijn van het tijdsbeeld, het slachtoffer van onversneden haat?
Wat De genadestoel zo’n sterke roman maakt, is het feit dat de lezer op geen enkel moment in een bepaalde richting wordt geduwd. Het racisme uit die jaren is een onomstotelijk feit, vastgelegd in talloos veel documenten en op ontelbaar veel foto’s, maar Winthrop dwingt niemand tot het vormen van een conclusie. Het staat de lezer vrij om zelf tot een oordeel te komen aan de hand van de elementen die de diverse personages aanreiken en die elementen zijn even divers als er personages zijn. Voorts werkt de opbouw van het verhaal de spanning zodanig in de hand dat je geneigd bent om het boek niet wet te leggen, maar nog gauw het volgende hoofdstuk te lezen. Tot je er pakweg tien hebt gelezen. Dat talent, dwingend boeien zonder daarvoor echt te moeten dwingen, is niet veel schrijver gegeven. Deze schrijfster beschikt duidelijk wel over die gave. En met die gave tovert ze hier een boek tevoorschijn dat ontroert, kwaad en droef stemt, ontmoedigt en tegelijk ook aanzet tot geloof in de goedheid van de mens. Want zonder die hoop, zijn we voor eeuwig gedoemd.