Antonio Muňoz Molina is een van Spanjes meest toonaangevende schrijvers. Hij won diverse prijzen met imposante romans als Volle maan en Ruiter in de storm. Ook De nacht der tijden is door veel recensenten onthaald als een meesterwerk. Dat nu vind ik overdreven, maar het is wel een mooi en soms zelfs imponerend boek.

Hoofdpersoon is Ignacio Abel, Spaans architect, die in 1936 Madrid ontvlucht vanwege de oplaaiende Spaanse burgeroorlog. Zijn wereld is ingestort, zijn vrouw en kinderen is hij ontvlucht, de – buitenechtelijke - liefde van zijn leven is hem door eigen wankelmoedigheid ontglipt. De chaos en wreedheid van de oorlog hebben hem geconfronteerd met onaangename schaduwzijden in zichzelf en anderen, en als stateloos vluchteling staat hij voor de ruïnes van zijn wereldbeeld. Hij voelt zich een mislukkeling en een deserteur. Vertwijfeld vraagt hij zich af hoe dat allemaal kon gebeuren, en dus peinst hij wanhopig over heden en verleden. Het hele boek is daardoor een ellenlange gedachtestroom, waarin Ignacio alle uithoeken van zijn geheugen onderzoekt en vol filosofische verwondering analyseert. Dat leidt tot fraaie bespiegelingen als: ‘Een foto is pijn uit het verleden; een vastgelegd moment dat achterblijft in de tijd: het gezicht onbewogen, schijnbaar onveranderlijk, en toch steeds verder weg, minder lijkend, de nabootsing van een schaduw die op de foto bijna even snel vervaagt als in de herinnering’. Het boek staat vol met dit soort meanderende zinnen, soms vol bijzinnen en bijzinnen in bijzinnen, heel genuanceerd en subtiel, vaak wel een halve pagina lang. Molina ziet de werkelijkheid als een complex fenomeen, en houdt daarom van complexe zinnen.

De nacht der tijden geeft een fascinerend tijdsbeeld. Molina zoomt in op een scharnierpunt in de Spaanse burgeroorlog: overal heerst terreur en wetteloos geweld, en niemand weet wat de toekomst brengen zal. ‘In de geschiedenisboeken […] volgen feiten elkaar op als een onherroepelijke keten van oorzaak en gevolg. In het zuivere heden, in de intieme, echte hartslag van de tijd is alles een en al opwinding, een mengelmoes van stemmen die elkaar probeerden te overschreeuwen […]’. Totale chaos, dus, waarin niemand de tekenen des tijds begrijpt. Molina beschrijft dat meeslepend. Zoals hij ook indringend de onzekerheden beschrijft, de kleinzieligheid en lafheid van sommigen en de intellectuele moed van anderen, de wisselende idealen, de excessieve wreedheden van fascisten en socialisten, het sluipende verval van een wereld in crisis, en vooral hoe zo’n crisis alle verworvenheden pijlsnel en onherroepelijk uitwist. Tegelijk beschrijft Molina ook op fraaie wijze diverse dromen over een betere wereld. Dromen die de drijfveer zijn van Ignacio Abels – werkelijk prachtig beschreven- architectonische ontwerpen. En ook van zijn vergooide liefde voor Judith Biely, door wie hij de wereld voor even in een fraaier en artistieker licht kon zien. Al die dromen zijn vergeefs, maar bevatten toch glimpen van hoop en troost, en beloften van geluk.

De nacht der tijden vraagt door zijn lange zinnen veel aandacht en doorzettingsvermogen. Temeer daar het boek 730 bladzijden dik is. Een enkele keer is het boek te sentimenteel, door alle uitentreuren herhaalde spijt van Ignacio. Maar het tijdsbeeld is fascinerend, en Molina’s zinnen zijn vaak prachtig en soms zelfs adembenemend. Kortom: een sterk boek, bij vlagen zelfs ijzersterk.

Het boek is prima vertaald door Tineke Hillegers-Zijlmans en Frieda Kleinjan-van Braam.