Borges is mijn grootste held, maar stiekem vind ik Proust de geniaalste schrijver ooit. Ik heb zijn zevendelige kathedraal "A la recherche du temps perdu" meerdere malen gelezen, in verschillende talen en vertalingen, en elke keer jubelde ik luider. In 2015 had ik ultieme pret: toen was deel 1, "Swanns kant op", schitterend hervertaald door Hofstede en De Haan. En nu is mijn pret nog ultiemer, want ook het tweede deel is nu hervertaald, door Désirée Schyns en Philippe Noble, zodat nu ook "In de schaduw van meisjes in bloei" leest als een tierelier. Bovendien is nu de hele cyclus, na jaren van onbeschikbaarheid, weer in het Nederlands te krijgen: delen 1 en 3 t/m 7 in de respectabele vertaling van Thérèse Cornips, deel 1 dus ook in de prachtvertaling van Hofstede en De Haan, en deel 2 ein-de-lijk in een soepel leesbare Nederlandse versie. Feest, mensen, feest!

Zelf heb ik dus een paar keer het genot beleefd om alle delen achter elkaar te lezen. Dat levert, door alle fraaie resonanties tussen de delen onderling, elke keer weer ultiem genot op: Prousts zevendelige en enorm omvangrijke meesterwerk is een kathedraal, die mij elke keer weer verbijstert door de pracht van elk onderdeel (en alle details in dat onderdeel) en de onbegrijpelijk imponerende schittering van het totaalbouwwerk. Maar ja, vanwege die pracht van elk onderdeel zou je "A la recherche du temps perdu" ook heel goed deel voor deel kunnen lezen, met lange pauzes ertussen. Er zijn mensen die vinden dat je "In de schaduw van meisjes in bloei" moet lezen in de zomer, en andere Proust- delen in de andere bij die delen passende seizoenen. En nog weer anderen vinden dat het ene deel ons vooral veel te zeggen heeft in onze jeugd, terwijl andere delen ons levenslessen kunnen bieden zodra we ouder worden: op die manier zouden de zeven delen van "A la recherche du temps perdu", uitgesmeerd over vele jaren, ons een heel leven kunnen inspireren, troosten en verrukken. Er zijn kortom meerdere manieren om van Proust te genieten. Zelf genoot ik nu zeer van dit deel als roman op zich, zij het wel met deel 1 en deel 3 t/m 7 enigszins in het hoofd. Misschien herlees ik meteen nog enkele delen, misschien niet: als ik het wel doe levert dat vast weer veel genot op, maar eigenlijk heb ik aan "In de schaduw van meisjes in bloei" ook wel weer zoveel plezier beleefd dat doorlezen in Proust niet heel nodig meer hoeft. Al is de verleiding groot....

Met dit boek won Proust in 1919 de Prix Goncourt. Heel verrassend eigenlijk, want het zegt helemaal niets over de net voorbije Eerste Wereldoorlog (dat deed Proust pas in zijn laatste delen). Maar ja, gezien de ongehoorde taalpracht, charme en originaliteit van dit boek kon de jury moeilijk anders. Want dit tweede deel van Prousts zevendelige kathedraal is een verbijsterend charmante en originele Bildungsroman, waarin we de ontwikkeling van de jonge ik-figuur Marcel volgen in de liefde en in de kunst. Dat doet de ik- figuur als reflecterende verteller, die vanuit veel latere leeftijd terug kijkt op zijn jeugd, weemoedig en zeer analyserend, met treurnis en vervoerde vertedering: "Maar het kenmerkende van de gekke leeftijdsfase waarin ik zat - puberteitsjaren, die helemaal niet saai zijn, maar juist heel boeiend- is dat je niet te rade gaat bij je verstand en dat je denkt dat de geringste hebbelijkheden van mensen onafscheidbaar deel uitmaken van hun persoonlijkheid. Je bent steeds omringd door monsters en goden en hebt weinig rust. Er is bijna niets van wat je toen deed dat je later niet zou willen uitwissen. Maar waar je integendeel spijt van zou moeten hebben, is dat je nu de spontaniteit mist waardoor je toen in staat was zo te handelen. Later zie je de dingen vanuit praktischer oogpunt, meer in overeenstemming met de conventies van de samenleving, maar de puberteitsjaren zijn de enige jaren waarin je iets hebt geleerd".

We zien hoe Marcel zijn eerste liefdes beleeft, een vergeefse en pijnlijke allereerste liefde met Gilberte, en een in dit deel nog prille en hoopgevende liefde met Albertine, die pas in de latere delen onvermijdelijk uitmondt in totale desillusie. En we volgen hoe Marcel zo zijn eerste lessen leert over de oneindig geschakeerde mysteries van pijn, smart, wanhoop, angst en peilloos diepe vervoering. We zien ook hoe zijn eerste lessen leert over de esthetische ervaring, door zijn kennismaking met de door hem verafgode schrijver Bergotte, maar vooral door de geniaal beschreven afgrondige sensatie die hij voelt door de uiterst onconventionele schilderkunst van de geniale Elstir. Bovendien zien we hoe de liefdeservaring en de esthetische ervaring in Marcels brein worden verknoopt tot een onnavolgbaar subtiele en krankzinnig rijke beschouwing van het hele bestaan in al zijn onuitputtelijke ondoorgrondelijkheid. En dat alles vanuit een dubbel perspectief: de jonge Marcel als puber die alles met puberale en nog niet door conventies geknechte directheid doorleeft, en de oudere Marcel die, door zijn levenservaring en zijn exponentieel gegroeide analytische vaardigheid, nog veel scherper de betekenis doorvoelt en duidt van wat de jonge Marcel toen beleefde. Dus de puber Marcel die leert, en de oudere Marcel die doorgrondt WAT de jonge Marcel precies heeft geleerd. Bovendien heeft die oudere Marcel de lessen van de jongere doorgeleerd en verder doorleefd: met name de les dat de wereld zoals wij die zien door de bril van ratio, conventie en verstand, een totale versimpeling is van de ongrijpbaar veelvormige en veranderlijke wereld binnen ons en buiten ons. In prachtige, ellenlange, meanderende zinnen laat Proust ons zien hoe Marcel helemaal overweldigd wordt door de schilderijen van Elstir, waarin zee en stad helemaal vermengen, en waarin kleur- en beeldcombinaties worden ontvouwd van onbevattelijke rijkdom. Maar nog prachtiger dan die beschrijvingen zelf vind ik de conclusie die Marcel hier uit trekt: wat Elstir in zijn schilderkunst laat zien is geen gratuite kunst om de kunst, maar een poëtische en metaforische ontremming van de verbeeldingskracht, die hele werelden opent van nieuwe ervaringsintensiteit, sublieme schoonheid en niet eerder beleefde smartelijke vreugde. Met zijn schilderkunst leert Elstir ons te kijken met open, niet door de gewoonte en het verstand beperkte oog: we zien dan niet gewoon een strand met gewoon een zee en daarboven gewoon een lucht, maar een nog niet eerder waargenomen spel van licht en schaduw en allerlei spiegelingen, waarin zee; licht, lucht en land op ongehoorde wijze vermengen in een onbevattelijk nieuw prachtvol tafereel.

Schitterend en meeslepend hoe Proust ons laat meeleven met de jonge Marcel die Elstir lerend ontdekt, en met de oudere Marcel die deze ontdekking nog verder duidt en op prachtige wijze analyseert. En even schitterend en meeslepend is hoe hij deze ontdekking integreert in de stijl van "In de schaduw van jonge meisjes in bloei". Om te beginnen in zijn beschrijving van Elstirs schilderijen: dat doet hij in zulk hallucinerend proza dat je de beschreven vermenging van water, lucht, schaduwspel en allerlei vormen van lichtval bijna lijfelijk meebeleeft. Maar hij doet het ook als Marcel zelf de zee beschrijft, het strand, het licht, de sfeer van een zomerse badplaats, en de sensationele aanblik van een groep mysterieuze jonge meisjes in dat ongrijpbaar prachtige decor. Meisjes die, in zijn van elke conventie en gewoonte afgewende blik, lijken als rozen die groeien in de zee, of als nimfen die tegelijk een bloemenperk zijn van een nog onbekende rijk bloeiende bloemensoort. En hij doet het als hij zijn ontluikende, grillige en ook voor hemzelf onbegrijpelijk veranderlijke liefdesgevoel beschrijft voor Albertine, een van de meisjes uit deze groep van bloeiende bloemen. Over die ervaring schrijft hij zoals Elstir schildert. Wat tot ongehoord diepgravende en subtiele beschouwingen leidt over de veranderlijkheid van hemzelf en van Albertine: nooit is de ik die liefheeft hetzelfde ik, nooit is de degene die hij liefheeft dezelfde geliefde, want waarneming en dat wat waargenomen wordt metamorfoseren beiden voortdurend. Die beschouwingen vind ik echt ongelofelijk door hun filosofische scherpzinnigheid en psychologische diepgang, en door hun formulering vaak van ongehoord grote schoonheid. En tegelijk vind ik ze enorm ontroerend, door het gehanteerde dubbele perspectief: dat van de puberale Marcel die overweldigd wordt door zijn liefde voor Albertine, vermengd met het perspectief van de oude Marcel die (net als de lezer van latere delen van "A la recherche du temps perdu") weet hoe tragisch die liefde is geëindigd. En ook hoezeer alle liefde, in elk geval in zijn eigen persoonlijke ervaring, is doordesemd van misverstand, illusie, angst en vergeefsheid: liefde was voor hem zijn leven lang een vergeefs najagen van een veranderlijk en onbegrepen fantoom, niks meer dan een schitterend maar kwellend drogbeeld van verlangen en droom. Zij het ook een drogbeeld dat bron was van zijn diepste vreugden, hoe vervliegend en vergeefs ook. Want liefde, dat is bij Proust de ultieme triomf van de met angstig verlangen gevoede verbeeldingskracht, die de geliefde in een ultiem kunstwerk herschept. Een tijdelijke triomf weliswaar, omdat de werkelijkheid ook in de liefde uiteindelijk uiterst teleurstellend is, en omdat Marcel ook op momenten van ultieme vreugde de onvermijdelijke ontgoocheling voorvoelt, maar toch een sidderend en bevend doorvoelde, uiterst intense triomf. Je voelt de weemoed van de oude Marcel over de onvermijdelijke teleurstelling, maar ook de angstige en intense jubel van de jonge Marcel over de tijdelijke triomf, en de gevoelens van de oudere Marcel die deze vreugde achteraf duidt en extra esthetische diepgang heeft. Geniaal, echt geniaal.

Ik zie ervan af om de plot samen te vatten van het tweedelige "In de schaduw van meisjes in bloei". Zoals ik ook afzien van citaten om mijn gejubel toe te lichten. Maar in de kern is dit, voor mij, een prachtige Bildingsroman over het ontwaken van een ongehoord gevoelige esthetische ziel. En door kennis te maken met die ziel maken we ook kennis met een heel rijke wereld. In het eerste deel, "Rondom mme Swann", beleven we mee hoe de echt heel jonge Marcel zich stort in de liefde voor Gilberte, en deze liefde via onnavolgbare, maar voor een puber eigenlijk best 'normale' kronkelwegen, weer verliest. Behalve een erg ontroerende schets van vergeefse jeugdliefde levert dit ook een onnavolgbaar diepe beschouwing op over de aard van liefde en verdriet, en over de redenen dat liefde altijd met smart en gevoel van verloren paradijs samen moet gaan: een beschouwing die dan weer prachtig doorwerkt in het tweede deel, "Plaatsnamen: de plaats" waar Marcel kennis maakt met Albertine. Te meer omdat de enorme schroom en verlatingsangst van de jonge Marcel, die hem noopt tot veinzen en tot volkomen ineffectieve omwegen bij het benaderen van Gilberte, hem later ook bij Albertine parten zullen spelen. Fascinerend is hoe hij Gilberte ontwijkt, onverschilligheid veinst, omdat hij doodsbang is dat hij Gilberte anders zal vervelen. Fascinerend is hoe juist die strategie leidt tot "een langdurige en wrede zelfmoord van het ik dat in mijn innerlijk Gilberte lief had". En al even fascinerend is hoe die innerlijke zelfmoord en die verlatingsangst in de latere delen van "Op zoek naar de verloren tijd" meer en meer een grondpatroon blijken in Marcels gedrag. Wat de oudere Marcel, terugkijkend op de jongere, ook met ontroerende weemoed beseft.

Daarnaast echter staat "Rondom mme Swann" vol met prachtige beschrijvingen van het huis waar Gilberte woont, een huis dat in Marcels ogen tot subliem schone tempel van het goddelijke wordt. En ook staan beide delen vol met ellenlange en ultrasubtiele beschrijvingen van personages, gewoontes, gedragingen, menselijke eigenaardigheden, stijlkenmerken van kleding en meubelen: tientallen portretten vol genuanceerde psychologie en sociologie, die ik allemaal uiterst onderhoudend en vaak zelfs heel vermakelijk vond. Maar vooral ook ontroerend en zelfs inspirerend, omdat elk portret en tafereel ook laat zien met hoeveel belangstelling, gretige nieuwsgierigheid en esthetische gevoeligheid Marcel kijkt naar en terugkijkt op de dingen. En ook hoeveel details van onverwachte rijkdom, pracht en grillige tegenstrijdigheid er zichtbaar zijn in zelfs het meest betekenisloze verschijnsel en de meest gewone persoon, als je maar kijkt door Proustiaanse ogen. Met veel sensitiviteit, onthecht aan de ons bijziend en oppervlakkig makende conventies en gewoonten. Vanuit dat perspectief wordt ook mme Swann een adembenemend levend kunstwerk van gracieuze stijl en rijkgeschakeerd mysterie, althans in de ogen van Marcel die haar - als moeder van Gilberte- niet anders kan dan verafgoden, terwijl diezelfde madame Swann - toen nog Odette de Grecy- jaren daarvoor, in "Swanns kant op", eigenlijk alleen een door Swann vergeefs nagejaagd drogbeeld van verlangen leek en een vrij goedkope cocotte bovendien. Maar ook zij verandert, zoals ook het perspectief op haar verandert, en zoals de hele werkelijkheid in Prousts prachtige cyclus voortdurend verandert en nieuwe onverwachte tinten en tonen aanneemt. Adembenemend, werkelijk adembenemend.

Ja, Proust lezen was ook nu weer een feest. Geweldig, hoe die sublieme zevendelige cyclus van hem mij al jaren als een kathedraal overweldigt. En prachtig hoe elk deel van die kathedraal op zichzelf ook sprankelt en fonkelt. Mooi dat die hele cyclus weer in het Nederlands kan worden gelezen, heerlijk dat dit deel nu schittert zoals het in het Nederlands nog niet eerder heeft geschitterd. Ik ben helemaal blij en gelukkig. En ik zou iedereen aanraden om ofwel "In de schaduw van meisjes in bloei" te lezen, ofwel "Swanns kant op". Want misschien raken sommigen dan wel net zo verslingerd aan Proust als ik. En geloof mij, daar heb je vele jaren plezier van!