Zoektocht door de zondvloed



Ella kan na de dood van haar vader niet rouwen noch haar draai vinden. Ze besluit naar Frankrijk af te reizen om terug te gaan in de tijd, en te zien waar het schip in Frankrijk en het verleden strandt.


In haar eentje rijdt ze door Frankrijk, het land van jeugdvakanties in de buurt van Nîmes en het Romeinse aquaduct, met als vertrekpunt Parijs, de stad van haar studie kunstgeschiedenis, de lichtstad waar iedereen zich op zijn gemak voelt, maar geen vreemdeling zich thuis. Haar vader is gestorven en haar moeder heeft haar niet op tijd gebeld; Ella heeft hem niet zien sterven.

‘Haar vader moest hebben gemerkt dat er niemand aan zijn bed zat, zelfs toen hij niet meer bij bewustzijn was. Hij had alleen de oversteek moeten maken. Ze wist niet of hij zich tot zijn laatste snik had verzet of zich toch nog had kunnen verzoenen met zijn einde.’ (2018: 22)


De relatie met haar moeder is op zijn zachts gezegd koel. Haar vriend heeft een time-out in hun relatie afgekondigd, haar zoon studeert bij zijn vader in Amerika. Niets houdt haar thuis. Onrust kruipt in haar leden, in haar hart en in haar hoofd.
Ze wil een beetje op haar gemak door Frankrijk toeren en onderweg oude kerken en stoffige musea met kunstschatten bezoeken en zien waar het lot haar brengt.
Natuurlijk hoopt Ella met deze pelgrimage verlossing te vinden of in ieder geval een paar aardige mensen en fijne wandelingen.

Il pleut dans la douce France: alsmaar, alsmaar en nog meer: stortbuien, miezerbuien, hagel, sneeuw, het klaart gewoon niet op, il pleut tous les jours.

In haar gedachten aan haar vader en moeder duiken de vakanties van vroeger op, toen zij haar eerste liefde leren kennen: de Franse Marc, een jongen die daar woonde. De wereld leek onbekommerd in de zinderende zon, met zwemmen in de rivier en duiken van de rotsen, maar zo sans soucis bleek Ella’s wereld bij nadere beschouwing toch niet te zijn.

Door Ella’s hoofd spelen gebeurtenissen uit het nu, hoe zij zich voelt, en zo eenvoudig is dat helemaal niet, de gebeurtenissen op de vroegere vakanties, de gebeurtenissen uit haar hele leven, waarin zij zich niet makkelijk bewoog.

Daardoorheen speelt een familieverhaal: een overgrootmoeder van vaders kant zou misschien iets hebben gehad met een schilder die Ella bewondert.

Onderweg komt zij fijne mensen tegen die het goed met haar voorhebben: een Spaanse kunsthandelaar, een Amerikaans echtpaar. De Spanjaard is getrouwd maar er is een verre en vage aantrekkingskracht tussen hen. Contact blijkt niet toch zo makkelijk in deze tijd van constant on line zijn.

Het verhaal barst bijna uit zijn voegen vanwege de vele intertekstuele verwijzingen en allusies: die uit de kunst en kunstgeschiedenis, die uit de filosofie - Kierkegaard: ‘Het leven wordt achterwaarts begrepen....’- , uit de letterkunde, uit de muziek. Ik geloof dat ik het ‘panta rei’ van Herakleitos gemist heb. Vermoedelijk lag deze pre-Socraat een beetje te veel voor de hand om op te voeren in een verhaal waarin water zo’n centrale rol speelt.

Water, water, water; de regen, de hagel, de sneeuw, de rivier, het water uit de rivier, zwemmen, duiken, water dempt het gehoor, levenbrengend water, levenneemend water, het oude aquaduct, de waterweg van de Romeinen, water in de moederschoot, water waar Ella zich veilig voelt. Water komt, water gaat, rivieren temmen met hun oevers het water, nooit is het water hetzelfde. Na de zondvloed krijgen overlevers een hernieuwde kans op leven. Maar ook is het water de stroom van haar tranen - denk aan Alice in wonderland, die bijna in haar zoute tranen verdrinkt - . De tranen die maar niet krijgt geplengd na de dood van haar vader. Hij is haar schielijk ontnomen; hij is gestorven zonder haar aanwezigheid. Die tranen stromen na zijn dood uit de hemel de rivier van haar jeugd in. Regendruppels: vervangtranen. Tranen die Ella ook moet laten om zichzelf. Mededogen met jezelf. En vervolgens: je verdriet kunnen laten zien aan je naasten.


Ella ontdekt veel op haar zoektocht door de zondvloed.


Ik ben een beetje ambivalent over dit boek. Aan de ene kant heb ik het met plezier gelezen, aan de andere kant vond ik het niet heel erg origineel. Ik moest me door een hele berg sigaretten en glazen witte wijn heen worstelen, motieven die te veel voor de hand liggen bij iemand die emotioneel de weg kwijt is. De vermenging van de verschillende verhalen: jeugd thuis, jeugd in Frankrijk, moeilijke relaties in het nu, de speurtocht naar de overgrootmoeder, etc, dat vond ik heel goed geschreven. Op die manier wordt de lezer de piekerende en somberende vrouw met de klei aan haar wandelschoenen, haar stiekeme sigaretten alsof ze nog een puber is, haar immense aanbidding voor sommige religieuze reliëfs uit de middeleeuwen, miniaturen en abstracte schilderijen niet zo snel moe.

Het onderwerp is op de een of andere wijze aantrekkelijk: een vrouw zoekt zichzelf na de dood van haar vader. Dat is een thema dat vast meer mensen - vrouwen? - aanspreekt.

De uitwerking is niet overal even origineel, een beetje doorsnee en dat vind ik jammer.

Maar ze schrijft echt heel goed, Joke Hermsen, en ze heeft veel uitstekende boeken geschreven. Ik ken haar vooral door haar filosofisch essay over de tijd, of beter gezegd over de tijd nemen, Stil de tijd. En in zeker zin gaat de roman Rivieren keren nooit terug ook over de tijd.

‘Ze had een duik in de tijd durven nemen en daar de stenen van haar verleden opgedoken. Ze had gewoon wat kiezels van de rivierbodem geraapt en die vervolgens in een paar zinnen over het water gezeild. Alle verdriet kan gedeeld worden kan gedeeld worden indien opgenomen in een verhaal, zei een vrouwelijke stem die uit de rivier opsteeg, en ja, ze had gelijk: taal, beelden, muziek, dat alles is ook familie.’ (ibid.: 261)




Over de auteur:

Joke Johannetta Hermsen (Middenmeer, 29 juli 1961) is een Nederlandse schrijfster en filosofe.
Joke Hermsen studeerde literatuur en filosofie in Amsterdam en Parijs.
In 1998 debuteerde Joke Hermsen met de roman Het dameoffer, gevolgd door de historische roman Tweeduister (2001), die tijdens het Interbellum speelt en onder meer de levens van T.S. Eliot en Virginia Woolf tot onderwerp heeft. Naast romans, schrijft Joke Hermsen ook essays over kunst, literatuur en filosofie. In februari 2008 verscheen haar roman De liefde dus, over de 18e-eeuwse schrijfster en filosofe Belle van Zuylen. Eind 2009 verscheen haar essaybundel Stil de tijd. Pleidooi voor een langzame toekomst. Dit boek beleefde binnen enkele maanden menige herdruk en werd in 2011 bekroond met de Jan Hanlo Essayprijs. In 2014 verscheen de essaybundel Kairos. Een nieuwe bevlogenheid. Voor de Maand van de Filosofie in 2017 schrijft zij het essay Melancholie in tijden van onrust.
Hermsen houdt regelmatig lezingen over literatuur, filosofie en maatschappelijke kwesties.




Auteur: Joke J. Hermsen
Titel: Rivieren keren nooit terug
Uitgever: de Arbeiderspers
264 pagina's
februari 2018
ISBN10 9029505435
Literatuur & Romans Literaire romans