Eva Cox debuteerde met Pritt.stift.lippe (2004) Meteen haalde ze daarmee een nominatie voor de C. Buddingh’-prijs en de Vlaamse Debuutprijs binnen. Een bekroning kreeg ze echter met de prijs van de Provincie Oost-Vlaanderen voor Letterkunde 2008. Haar nieuwste dichtbundel Een twee drie ten dans (2009) verdient meer dan dat.

Deze bundel staat op eenzame hoogte. Het lijkt haast alsof Eva Cox niet in staat is iets zwaks te schrijven. Met dezelfde kinderlijke frisheid als de titel van de dichtbundel springt ze van het ene naar het andere hoogtepunt. Danst ze van pastiche naar vertaling, walst ze van parlando via prozagedichten naar een ode aan Claus. En nergens, werkelijk nergens, laat ze ook maar een steek vallen. Originaliteit en talent zijn de reden daarvoor. Taal is voor Cox een speeltuin: niets om bang voor te zijn. Het is een plek waar je kunt klimmen zonder te vallen.

In Een twee drie ten dans staan drie pastiches. Het zijn in opdracht geschreven gedichten. Men vroeg Cox bekende gedichten een winterjas aan te trekken. De bundel opent met haar reactie op ‘To make a prairie’ van Emily Dickinson. ‘Ne sneeuwman’ heet het gedicht en is van een verbijsterende schoonheid. Niet alleen evenaart ze het origineel, ze transcribeert het. Dit overbrengen naar een andere vorm lijkt haast achteloos. Wat er staat kan niet beter. Het is Cox en heeft een echo van Dickinson.

To make a prairie

To make a prairie it takes a clover and one bee,-
One clover, and a bee,
And revery,
The revery alone will do
If bees are few.

Ne sneeuwman maakt ge met sneeuw en ijs,
Veel sneeuw, wat ijs,
En zonder spijt.
Of bij gebrek aan sneeuw en ijs
Op de blote stoep, met krijt.

Eva Cox jongleert met het origineel. Ze gebruikt het idee achter het gedicht en zet het vervolgens over naar de opdracht: een winterjas. De Vlaamse taal doet het geheel zachter klinken. De woorden gaan zingen. Dat komt ook door de woorden die ze kiest. Zo klinkt het veelvuldige ijs in het gedicht door in het woord spijt. Spijt dat weer rijmt op krijt. Het geheel brengt ons terug naar de kinderjaren. Niet voor niets is de stoep bloot. Ze is naakt totdat de krijttekening haar heeft aangekleed. Tegelijkertijd roept het de blote knieën op. De blote benen toen we nog rokjes en korte broeken droegen. Dit schrijven tussen de regels beheerst Cox als geen ander.

‘Ne sneeuwman’ is geen toevalstreffer. ‘Het schrijverke’ van Guido Gezelle krijgt zijn nieuwe Cox-vorm in ‘De pinguïn’. Meteen als je het leest heb je het gevoel een tot nu toe onbekend gedicht van Gezelle te lezen.

O wiegelende waggelende pinguïn met uw zwart mantelken aan,
wat zien ik toch geren uw lijfke flink
al heen ende were gaan!

En zo gaat dat anderhalve pagina door. Heerlijk sensitieve poëzie die week van genot maakt. Toch is de meest geslaagde pastiche ‘Een ijsbeer’. ‘Der Panther’ van Rainer Maria Rilke klinkt erin door en is toch geheel eigen.

Der Panther

Im Jardin des Plantes, Paris

Sein Blick ist vom Vorübergehn der Stäbe
so müd geworden, daß er nichts mehr hält.
Ihm ist, als ob es tausend Stäbe gäbe
und hinter tausend Stäben keine Welt.

Der weiche Gang geschmeidig starker Schritte,
der sich im allerkleinsten Kreise dreht,
ist wie ein Tanz von Kraft um eine Mitte,
in der betäubt ein großer Wille steht.

Nur manchmal schiebt der Vorhang der Pupille
sich lautlos auf -. Dann geht ein Bild hinein,
geht durch der Glieder angespannte Stille –
und hört im Herzen auf zu sein.

Een ijsbeer

In de Zoo, te Zwartberg

Z’n pels is van het liggen op beton
zo mat nu dat je hem niet ziet,
grijs als steen is hij geworden,
steen en stof, meer is hier niet.

De holle onmacht van zijn poot die
naar de jasjes in de klasrij grijpt.
waait in ons na, oude hand
die achter dik glas achterblijft.

Slechts zelden trekt zijn lip vervaarlijk voor
wat tanden weg. Daar gaat dan kweekvis in,
glijdt door een schacht van makke darmen
langs zijn hart – zwemt zich daar dood.

Eva Cox haalt opnieuw een kunstgreep uit. Ze evenaart Rilke door de tralies in ‘Der Panther’ te vervangen door steen en stof. De ijsbeer lijkt opgegaan in zijn omgeving, zo grijs is hij geworden. Waar de panter nog steeds streng en flexibel oogt, is de beer tot een circuspaard verworden. Zijn in de natuur dodelijke uithaal is verworden tot wind in de herinnering van kinderen. In de laatste strofe weet Eva Cox Rilke te passeren. Het oog van de panter vinden we terug in zijn tanden wanneer hij die vervaarlijk toont. Maar dan komt het: ‘Daar gaat de kweekvis in’. Er wordt een tweede slachtoffer van de mens aan dit gedicht toegevoegd. Ook deze vis is gevangen. Door de schacht van de makke darmen zwemt hij zich dood. Beide dieren zijn gevangen en dansen de tragische dans van de panter. Dit is een werkelijk superieur gebruik van het Droste-effect.

Een twee drie ten dans brengt je van de ene verbazing naar de volgende. In ‘Jardin Majorelle, Marrakech’ beschrijft Cox een tuin. En wie daar ooit geweest is herkent die meteen. Met die restrictie dat dit gedicht zaken toont die je zag en waaraan je voorbij ging. Cox ziet het en onderkent het. Ze maakt van een verlaten en vooral stoffige tuin een erotische belevenis. Neem de regels:

Niets – van hoe een tuin moet – van
mij – teer – vochtig – hier stoffig

en op het keienveld – dreigend –
de manshoge cactussen- dreigend –

Dit gedicht gaat niet alleen over een tuin. Het gaat vooral over hoe die tuin eruit zou moeten zien. De woorden teer en vochtig worden gebruikt. In combinatie met de manshoge cactussen en de herhaling van het woord dreigend geeft dat een broeierige atmosfeer. Net zoals het daar is. Plotseling voel je de hitte, begint het zweet te stromen en ben je alleen in die vreemde tuin. Eva Cox blijkt in staat woorden, zinnen op te roepen zonder dat je ze leest. Soms is ze echter ook expliciet. Neem het gedicht ‘Ton rouge . Mon bleu. Le noir.’ Wederom een gedicht in opdracht. Deze keer in de lijn van het werk van Paul van Ostaijen. De opening van dit gedicht is van een verpletterende schoonheid.

dat gij bijt in de kers van mijn hart

bloedsap uw lippen
blauwdruk mijn armen mijn hals

Hier vraagt de dichter de lezer associatief te lezen. Logica, zinsbouw, lidwoorden zijn soms ver te zoeken. En daardoor zegt de tekst zoveel meer. De romantische eerste regel zet je meteen op het verkeerde been. Romantisch? Hier is eerder sprake van geweld. Het bloed is aanwezig en ook het bijten. En wat te denken van de blauwdruk die de armen rond de hals drukken? Ook het wit heeft zijn werking. Er is even rust na de beet in de kers van het hart. Als om tot bezinning te komen. Meteen daarop gaat het loos. Is de kus dusdanig heftig dat de lippen gaan bloeden? Is er sprake van herkenning? Noemt ze daarom die blauwdruk. En ook slechts die woorden armen en mijn hals vragen om verklaring. De lezer schiet van woord naar woord, telt ze op en probeert tot een eindconclusie te komen. Waarschijnlijk de zijne. Eenieder zal er een ander verhaal in lezen. Dat is juist het mooie ervan.

Dan zijn er ook nog de prozagedichten in deze bundel. Wonderschone en steeds weer verrassende gedichten. Mijn favoriet is ‘De Pool in de smeerput’. Eva Cox doet namelijk iets bijzonders in dit gedicht. Ze citeert zichzelf door een Poolse automonteur te vergelijken met de ijsbeer in het gelijknamige gedicht. Ook deze Pool is een geketend dier. Het ontbreekt hem aan een naam en hij zwijgt. Hij kijkt op uit de smeerput met glimmende ogen en wimpers die dik van smeersel en stof zijn. En Eva Cox ziet hem: Nu en dan flakkert het haar van de Pool langs de rand van de smeerput. Er hangt iets in de lucht dat pas duidelijk wordt als ‘Carlton’ spreekt:

En dat hij een vriend heeft ,of ik ook voor hem een prijsje kan maken. Hij kijkt op van het gecijfer en knipoogt.

Zijn opmerking maakt fantasie los, gedachten over ‘Carlton’ zonder overall, gewichtloos werkvlees in een zwemput en nagelranden in dun, dood water. Dit gedicht en ook de andere prozagedichten maken een verlangen los naar proza van langere adem. Naar een roman van Eva Cox. Al is een gedicht als ‘Niet met opzet zegt ze’ spannender en beter geschreven dan veel van de romans die ik doorgaans op mijn bureau krijg.

Eva Cox is een duizendpoot, een multi-talent. Iemand die je ademloos leest en herleest, domweg omdat er iedere keer opnieuw weer zoveel te ontdekken valt. De paginanummers in deze bundel lijken te refereren naar een vuistdik manuscript van 6571 pagina’s. Van mij had het boek zo dik mogen zijn. Een twee drie ten dans is een bundel vol prachtige strofes, regels en woorden. Je kunt wel aan het citeren blijven. Toch noem ik er een paar:

De ster van ene aars, maar dus gelakt, scharlaken, en lijdende aan ene constipatie van onuitspreekbare verlangens.
Het lemmet van de witregel wijst een spreken tevoorschijn.
Het was zijn stem die als een hand tussen twee knopen door onder mijn hemd kroop.

Wie zulke regels schrijft als Eva Cox verdient door iedere poëzieliefhebber gelezen te worden en alle prijzen te ontvangen die er zijn. De VSB- Poëzieprijs om te beginnen.