Joseph Roth (1894-1939) is vooral bekend door zijn romans Job en De Radetzkymars, en vooral dat laatste boek is naar mijn smaak echt een meesterwerk en ook Roths magnum opus. Maar ook zijn andere romans lees ik met veel plezier, ook het onlangs vertaalde Zipper en zijn vader. Wat ik altijd mooi vind bij Roth is de nostalgische weemoed om het verloren oude Europa, de fijnzinnige psychologie, en de ietwat meewarige verbazing over zijn personages. In dit geval om vader en zoon Zipper, waarbij vader Zipper een droevige clown is die averechts door het leven gaat maar toch een bepaalde blijmoedigheid behoudt, en zoon Zipper na WO I de richting nog iets meer kwijt is zodat hij als droeve clown eindigt.

Elke zoon herhaalt op eigen wijze de vergissingen van zijn vader, zo lijkt de les. En elke zoon die meevocht in WO I doolt na terugkeer in de normale burgermaatschappij doelloos rond, zo lijkt een andere les. Zowel vader als zoon Zipper begaan de nodige domheden en vergissingen, en schieten zich voortdurend in de eigen voet. Dit alles wordt door de verteller, vriend van beide Zippers, met veel gevoel voor psychologisch detail geobserveerd. Maar het mooie is dat hij dit doet zonder moreel oordeel. Want: 'Per slot van rekening leven we, zijn we jong, hebben we verwachtingen, zouden we weliswaar eeuwig willen bestaan, maar voelen we ons toch gelukkig binnen het begrensde hemelrond dat zich boven de paar decennia van een mensenleven welft, en willen we het liefst niet weten van de nietigheid, de betekenisloosheid van een woord dat we zeggen, van een handeling die we verrichten, van een pijn die we ondergaan'. Prachtige zin, vind ik, vooral ook door die 'wij-vorm': de verteller plaatst zich dus niet boven zijn voortblunderende personages, beschrijft niet als vanuit een soort alwetende helikopterview de menselijke conditie, maar zegt dat ook hij door die menselijke conditie wordt geraakt.

Op mooie wijze laat Roth de vergeefsheid van beide Zippers zien, een vergeefsheid die volgens de verteller een hele generatie kenmerkt, ook hemzelf. En misschien wel elke generatie. Maar minstens even mooi is hoe Roth met dit boek een soort monument voor deze vergeefse levens opricht: bij al hun vergeefsheid en onvolkomenheid, zo lijkt Roth ons te zeggen, verdienen deze tragische clowns ons begrip en onze sympathie. Al was het maar omdat ons leven totaal niet beter of betekenisvoller is dan dat van vader en zoon Zipper.