Met "Het naakte jaar" (1922) werd de nu helaas vergeten Boris Pilnjak binnen en buiten Rusland meteen heel beroemd. En terecht, want het is een fascinerende tour de force, een fraaie staalkaart van experimentele stijl en vorm, die een wel heel origineel nieuw en gefragmenteerd licht werpt op het chaotische eerste jaar van de Russische revolutie. Toch wel heel opmerkelijk dat Pilnjak hiertoe zo snel na dat revolutionaire jaar al in staat was. En toch vreemd en jammer dat dit boek en zijn andere boeken zo snel na zijn dood (in 1938, door executie) zo volkomen in de vergetelheid zijn geraakt. Want gedateerd of verouderd is dit boek ook nu nog totaal niet, juist omdat het zo origineel en vreemd is.

Het boek gaat dus over 1919, en brengt de kolkende chaos van de revolutie in beeld via allerlei gefragmenteerde, hoogst impressionistische en nauwelijks met elkaar samenhangende scenes. In elke scene volgen we weer totaal andere personages, variërend van anarchisten tot vrijmetselaars tot primitieve boeren tot bolsjewieken tot syfilitische adel, zonder hen te leren kennen want geen van hen heeft een herkenbare en uitgediepte psychologie. Temeer niet omdat alles wat ze doen gedreven lijkt door onberedeneerde en onverklaarde impulsen. De personages zijn daardoor efemeer en nietig, worden als het ware overwoekerd en overspoeld door de intense tijden van 1919, vol chaos en verwarring en honger en ontbering en onvoorspelbare omwentelingen. Een van de hoofdstukken bestaat alleen uit de volgende drie woorden: "Rusland. Revolutie. Sneeuwstorm". Geen enkel personage, geen enkele verklaring of ratio, alleen drie woorden. Zo gefragmenteerd en zo intens was 1919, in Pilnjaks beleving. Wat ook voelbaar wordt door de enorme veelheid van taalregisters: in het ene fragment koortsachtige droom gecombineerd met klankimitaties van de gure wind, in het andere fragment dialect, in weer een ander fragment een soort parodie op taal van oude en van geloof in het occulte doordrenkte documenten, enzovoort en zo verder. En veel van die fragmenten zijn op een heel merkwaardige manier vervreemdend en intens. Zie bijvoorbeeld de irrationele intensiteit in de volgende passage: "De hutten waren met de achterkant naar het bos gebouwd, ze keken uit op de rivier, ze keken nors met hun knoestige snuiten vanonder de dennen uit, hun smerige ruitjes - de ogen- loeren als wolven, tranend. Hun grijze balken zijn als rimpels. Het rossige stro - het haar in bloempotmodel- valt tot op de grond. De hutten zien eruit als duizenden jaren geleden". Een passage waarin hutten eruit zien als mensen en als wolven: een passage dus waarin het menselijke en niet-menselijke onderscheidbaar wordt, waarin het heden verglijdt in de oersferen van duizenden jaren geleden, en waarin ook het koortsachtig ritme - let alleen al op al die komma's- bijdraagt aan de sfeer van chaos en onduidbaarheid.

"Het naakte jaar" is helemaal opgetrokken uit dit soort impressionistische vignetten, en heeft daarom geen heldere verhaallijn en geen herkenbare hoofdpersonen. Volgens Arthur Langeveld, die dit boek uitstekend heeft vertaald en geannoteerd, is dat een Russisch en slavofiel verzet tegen de conventies van de westerse roman: zelfs vervreemdende literaire experimenten als "Der Prozess" of "Ulysses" zetten immers nog wel een of twee herkenbare hoofdpersonen op de voorgrond, terwijl hier eigenlijk het jaar 1919 met al zijn dynamiek de voorgrond is. Overigens gebeurt dat ook in het later verschenen "1919" van Dos Passos, dus weet ik niet zeker hoe anti- westers deze vorm is, maar zeldzaam en fascinerend is hij zeker. Als lezer word je in elk geval van veel houvast beroofd, net als de mensen die het Russische rampjaar 1919 van nabij meemaakten. Ook fascinerend is dat er in dit boek twee totaal verschillende Donats voorkomen, en ook twee Natalja's en Andrejs en een hele resem aan Semjons, wat de chaos nog meer vergroot. En nog fascinerender vind ik dat niet het Marxistisch- Leninistisch gedachtegoed voorop staat, ook niet bij de paar met doodvonnissen strooiende Bolsjewieken die in dit boek even plotseling verschijnen als verdwijnen, maar een ongrijpbare sfeer van primitieve oerinstincten. Niet de metropool Moskou wordt beschreven, maar een wijk die door zijn naam op associatieve wijze aan China doet denken, en daarmee - bij Pilnjak althans- aan de barre verlatenheid van Aziatische steppen. Niet een verlangen naar een nieuwe heilstaat staat voorop, maar - bij sommige personages althans- een duistere en nauwelijks articuleerbare hunkering naar de primitieve tijden van voor Peter de Grote. In die zin is het boek dan volgens mij wel weer anti-Westers: het verzet zich duidelijk tegen de Westerse verlichtingsidealen van rationaliteit en charitas, en dompelt zich door zijn gefragmenteerde stijl en vorm nadrukkelijk onder in de irrationele sferen van Slavische oerdrift en Aziatisch oerinstinct. Alsof de Russische revolutie niet zozeer een opening was naar een nieuwe soort van claritas of een nieuwe verlichtende rationaliteit, maar vooral een opening naar nieuwe verhoudingen tot de primitieve irrationele oerinstincten. Wat dan even fascinerend is als beklemmend, en even bevrijdend als naargeestig. En bovendien heel origineel en zeer persoonlijk: dit soort perspectieven op de Russische revolutie vind je volgens mij alleen bij Pilnjak, en bij niemand anders.

De Russische revolutie was een totale omwenteling die doordesemd was van chaos en onvoorspelbare intensiteit. En voor schrijvers als Pilnjak was het ook een dringende uitnodiging om daarop te reageren met een nieuwe vormenwereld en een nieuw palet van experimentele stijlen. Op de zo ongrijpbare nieuwe werkelijkheid van de Russische revolutie reageerde hij dus niet met een geschiedkundige verhandeling of een poging tot analyse en verhelderend begrip, maar met een roman die door zijn zo experimentele stijl en vorm ook zelf een onzekere zoektocht naar nieuwe werkelijkheden is. En als lezer vond ik juist die zoektocht fascinerend om mee te maken.