Een Russische lente


Frank Reid is een in Rusland geboren en getogen Engelsman; hij wordt door de Russen Frank Albertovitsj genoemd; de Russen zijn niet zo van de achternamen. Je zou denken dat hij, omdat hij in dat grote oosterse land geboren is, ermee vertrouwd is. Toch lijkt dat niet helemaal het geval. Vadertje Rusland is een duister land dat zijn geheimen niet zo maar aan de eerste de beste prijs geeft.
In maart 1913 neemt de vrouw van Frank Reid hun drie kinderen mee op reis, onaangekondigd. Moskou en zijn bevolking komen uit de winterkou en de straten zijn overstroomd door vieze en natte smeltsneeuw; het is de vastenperiode, de veertigdagentijd.

‘In 1913 kostte een treinreis van Moskou naar Londen, met een overstap in Warschau, veertien pond, zes shilling en drie penny, en duurde tweeënhalve dag. In de maand maart van 1913 aanvaardde Nellie, de vrouw van Frank Reid, deze reis vanaf Lipkastraat 22 in de wijk Chamovniki; ze nam de drie kinderen mee...’ (2018: 5)

Het vreemde is dat hij op een gegeven moment een telefoontje krijgt dat hij de drie kinderen kan komen ophalen van een treinstation. Niemand weet waar Nellie is; Frank niet; de kinderen niet; Nellies nauwste Engelse bloedverwant ook niet. Ze heeft geen briefje achtergelaten. Zal zij nog terugkomen? Gaandeweg gelooft niemand meer dat zij ooit zal terugkeren naar haar gezin in Moskou.

Frank moet de zaken thuis en op zijn drukkerswerkplaats zien te regelen. Dat alles gaat op zijn Russisch. Dat wil ongeveer zeggen: niet logisch, omzichtig, via kronkelige zijwegen, vol paradoxen en raadsels; elkeen geeft Frank advies of biedt aan bij te springen naar eigen levensovertuiging of meer of minder verholen ambities. Hoofdzetter Jacob Tvordov, die vijfhonderd letters en spaties per uur kan zetten, penningmeester van de vakbond, dus veel in staking. Naaste medewerker en bedrijfsleider Tolstojïst Selwyn, die van niemand iets kwaads wilde horen maar zelf voornamelijk - verholen over het algemeen maar soms kan hij zich niet helemaal bedwingen - geïnteresseerd lijkt in de druk van zijn gedichtenbundel Berkengedachten.
Dan is er nog Arkadi Koerjatin, koopman tweede klasse, die Frank graag met de opvang van de kinderen wil helpen. Het kindermeisje is weggelopen en een nieuwe is niet zo snel gevonden. Het gezin en de handel van Koerjatin zijn voor geen enkele weldenkend mens te vatten. Een jonge beer, zijn moeder is afgeschoten, die de inboedel in gruzelementen danst; een moeder die niet op haar kinderen let; wat is de handel van Arkadi eigenlijk, hoe komt hij aan de kost?

Frank Albertovitsj wil het liefst de Britse gemeenschap, de angelicaanse kerk, buiten de deur houden. Hij is niet heel Engels meer maar Russisch is hij ook niet. Hij is een tweede-generatie mirgrant: nergens meer thuis.

Dit is nog maar het topje van de zorgen-ijsberg van Frank Albertovitsj; het wordt van kwaad tot erger; het wordt van maf tot gekker. En dat alles in de vastentijd, een heel belangrijke periode binnen de Russisch-orthodoxe gemeenschap: een tijd van vergeving geven en vergeving van anderen ontvangen. En dat alles ook nog in een politiek zeer roerige tijd van terroristische aanslagen, opstandelingen, Tolstojïsten, veelpluimige tegenstanders van de tsjaar. We schrijven 1913: de revolutie van Lenin is niet heel ver meer. Het was al decennia lang uitermate onrustig in Rusland.



Ik noem even kort een paar motieven.
Lente, de vastentijd, met het Paasfeest in het vooruitzicht: het nieuwe begin, boetedoening, vergeving, zonden wegwassen na een tijd van inkeer en versterving, ook al omdat de provisiekast leeg raakte.
Berken, de nationale boom van Rusland. In de donkere winters geven de witte bast aan de stam nog een beetje licht; in het voorjaar wordt een lichtgroene waas van jong blad langzaam zichtbaar als aankondigers van het jaar en het nieuwe leven; eveneens in overdrachtelijke zin, zoals de gedichtenvan Selwyn die gaan over het leven zoals Tolstoj die predikte: gelijkheid en broederschap, uitbuiting van mensen is uit den boze.
Stad en platteland - iedere grootstedelijke Rus heeft een datsja, Frank Albertovitsj eveneens, al wil hij van zijn vochtige boshut af. De stad, daar moet je zijn voor werk en scholing en bescherming in de koude winters. De datsja buiten geeft weer lucht aan verschrompelde longen en gezonde kleur op bleke wangen.


Penelope Fitzgerald

Fitzgerald is weinig bekend, zeker in Nederland. Ik probeer telkens weer een lans te breken voor haar romans, maar ik begrijp dat zij geen auteur is voor een groot publiek. Ze is een echt Brits auteur, haar stijl is verfijnd, precies, intelligent, licht-melancholiek; opvallend onopvallend, zeg ik altijd. Dat is een stijl die je moet heel bewust tot je moet nemen, over je tong moet laten dansen en dan merk je: ja, dat is echt heel verfijnd. Zo ook is het met haar humor, veelal tongue in cheek, hoewel in deze roman de humor op absurdistische wijze aanwezig is, maar toch niet heel vet wordt. Ik kreeg een beetje een associatie van Laxness, de IJslandse schrijver, maar bij hem nadert het absurdisme bijna het summum, hoewel in Het visconcert de humor toch wel verfijnd is.

Het absurdisme in deze roman is niet louter een stijl maar houdt ten nauwste verband met het leven in Rusland, dat voor veel mensen werkelijk het absurde nadert, en voor Frank Albertovitsj in het bijzonder; zijn leven gaat totaal op de schop met het vertrek van zijn vrouw.

Het begin van de lente is het vierde boek dat ik van Fitzgerald heb gelezen. Vooraf gingen: De boekhandel - dit boek is in 2017 verfilmd -, De blauwe bloem en De engelenpoort. Alle vier zeer verschillende boeken maar altijd in haar zeer precieze, licht-ironische en licht-melancholieke schrijfstijl. In totaal schreef zij negen romans, drie biografieën; vier romans zijn in het Nederlands vertaald; ik kan de uitgever niet genoeg prijzen en evenmin genoeg aansporen ook haar andere boeken te laten vertalen en uit te geven.

Ik werp me op bescheiden schaal opt als pleitbezorger van Fitzgeralds werk.



Over de auteur

Penelope Fitzgerald (17 December 1916 – 28 April 2000) was an English Booker Prize-winning novelist, poet, essayist and biographer. In 2008, The Times included her in a list of "the 50 greatest British writers since 1945". In 2012, The Observer named her final novel, The Blue Flower one of "the ten best historical novels".

Penelope Fitzgerald was born Penelope Mary Knox at the Old Bishop's Palace, Lincoln, the daughter of Edmund Knox, later editor of Punch, and Christina Hicks, daughter of Edward Hicks, the bishop of Lincoln, and one of the first women students at Oxford.
Fitzgerald later wrote: "When I was young I took my father and my three uncles for granted, and it never occurred to me that everyone else wasn't like them. Later on, I found that this was a mistake, but I've never quite managed to adapt myself to it. I suppose they were unusual, but I still think that they were right, and insofar as the world disagrees with them, I disagree with the world."

Fitzgerald launched her literary career in 1975, at the age of 58, when she published a biography of the Pre-Raphaelite artist Edward Burne-Jones. This was followed two years later by The Knox Brothers, a joint biography of her father and uncles in which she never mentions herself by name. Later in 1977 she published her first novel, The Golden Child, a comic murder mystery with a museum setting inspired by the Tutankhamun mania earlier in the 1970s. The novel was written to amuse her terminally ill husband, who died in 1976.

Over the next five years she published four novels, each connected in some way with her own experiences. The Bookshop (1978), which was shortlisted for the prestigious Booker Prize, concerns a struggling bookstore in the fictional East Anglian town of Hardborough; set in 1959, the novel includes as a pivotal event the shop's decision to stock Lolita. A film adaptation with the same title The Bookshop, starring Emily Mortimer as Florence Green and written and directed by Isabel Coixet, was released in 2017.

Fitzgerald won the Booker Prize for 1979 with Offshore, a novel that takes place among residents of houseboats in Battersea in 1961. Human Voices is a fictionalised account of wartime life at the BBC, while At Freddie's depicts life at a drama school.

In 1999 Fitzgerald was awarded the Golden PEN Award by English PEN for "a Lifetime's Distinguished Service to Literature".








Auteur: Penelope Fitzgerald
Titel: Het begin van de lente (oorspr. 1988)
Uitgever: Uitgeverij Karmijn
250 pagina's
Vertaald door Johannes Jonkers
Verschijningsdatum april 2018
Druk 1
ISBN10 9492168227
Categorieën: Literatuur & Romans Literaire romans