Hij zei: Onze dossierkast heeft geen deur. Het is een open rek, voor iedereen toegankelijk, want wij hebben geen geheimen.
Wijs me dan waar ik het Armeense dossier kan vinden.
Dat gaat helaas niet, zei hij, want zo'n oud dossier, als het Armeense is allang verstoft, zo verstoft dat het onvindbaar is geworden.
Roep dan uw werkster en zorg dat het dossier wordt afgestoft.
Dat heb ik allang gedaan, zei de archivaris, maar dat is niet zo eenvoudig.
Waarom niet?
Omdat de werksters van het Geweten der Verenigde Volkeren allemaal astmatisch zijn en geen oude dossiers willen afstoffen, vooral niet zulke oude als die over de vergeten volkerenmoord. Dat zou een hoop stof doen opwaaien en veroorzaakt hoestbuien.
Daar kan ik inkomen, zei ik.
Het vergeten moet je niet afstoffen, zei de archivaris. Dat is te gevaarlijk. En met die woorden verdween hij. Die laatste raadgeving van de archivaris heeft Edgar Hilsenrath genegeerd, vastbesloten als hij was om ooit een boek te schrijven over de Armeense volkerenmoord die hij beschouwt als 'opmaat' voor de latere poging om het joodse volk te vermoorden. Inmiddels is het dossier van de Armeense genocide aarzelend een beetje afgestoft door de Verenigde Volkeren, hoewel het nog steeds verstikkende hoestbuien veroorzaakt in Turkije. Het is ongetwijfeld onder meer te danken aan dit boek, voor het eerst uitgegeven in 1989, dat er internationaal aandacht is gekomen voor 'de verdwijning' van zo'n anderhalf miljoen Armeniërs tijdens de eerste wereldoorlog. Dat komt niet alleen door het verhaal zelf, maar ook door de wijze waarop het is vorm gegeven. Je moet het maar durven om zo'n onderwerp te vertellen als een sprookje. Bovendien is daar niet alleen lef voor nodig, je moet het ook maar kunnen. Durf en kunde zijn beide in overmaat aanwezig bij Hilsenrath en het resultaat is een fantastisch boek, dat niet alleen het verhaal van het Armeense volk en de diverse pogingen om het te laten 'verdwijnen' vertelt, maar dat doet op een onvergetelijke manier.

Op 73-jarige leeftijd ligt Thovma Khatisisian op sterven en hoort in zijn hoofd de meddah, de verhalenverteller, die hem belooft een sprookje te vertellen: het sprookje van de laatste gedachte waarin Thovma wordt meegenomen naar Hayastan, het land van zijn voorouders aan de voet van de berg Ararat. In minder dan een fractie van een seconde, want zolang duurt het uitblazen van je laatste adem, laat de meddah zien welke lijdensweg Thovma's vader, Wartan Khatisian, heeft afgelegd. Het sprookje begint in de Anatolische stad Bakir, waar op dat moment drie Armeniërs onder de Bab-i Se'adet, de Poort der Gelukzaligheid, zijn opgehangen. Thovma's vader hangt daar nog niet, maar zit wel gevangen. Over zijn lot vindt op dat moment overleg plaats: zijn hoofd eraf of hem zodanig bewerken dat hij toegeeft de moordenaar van Frans Ferdinand te zijn. Een betere duiding van de sluwheid en het bestaan van een complot van de Armeniërs kan er, althans volgens de Turken, toch nauwelijks zijn. En Wartan was op dat moment in Servië...

Het is het begin van een grimmig oosters sprookje vol grappige, cynische, vreemde, pornografische, wrede, historische verhalen over en van een volk dat nooit in rust en vrede heeft kunnen leven. Hilsenrath heeft de Armeniërs een onvergetelijke, maar vooral heel erg passende stem gegeven in Het sprookje van de laatste gedachte. Dit boek verdient het gelezen te worden, niet alleen om daarmee het Armeense dossier grondig af te stoffen, maar ook vanwege de schrijnend mooie wijze waarop dat gebeurt. Gelezen en recensie geschreven in 2010