Sommige mensen hebben een simpel leesadvies: lees en herlees alleen de grote Russen, negeer al het overige, en uw lezersleven zal schitterend zijn. Zit wat in: zelf hou ik erg van de grote negentiende eeuwers, zoals Dostojevski, Tolstoj, Tsjechov, Gogol, Turgenjev, Lermontov, Poesjkin. De wereldberoemde en geniale 20e eeuwer Vladimir Nabokov is eveneens een van mijn favorieten. En ik heb een zwak plekje voor een select groepje Russen uit de jaren 20 en 30 van de vorige eeuw, zoals de geniaal groteske Babel, de prachtig absurdistische Charms, de ongehoord ongewone Platonov, de geniale Bulgakov, de schitterende Joeri Oljesja, en het oergeestige schrijversduo Ilf & Petrov: schrijvers die in exceptioneel buitenissig en experimenteel proza schreven over de exceptioneel buitenissige wereld van Rusland vlak na de communistische revolutie. Een wereld vol van politieke en existentiële gevaren, chaos en veranderlijkheid, en uiteraard vol brute onderdrukking. Maar ook een wereld waarin, tegen de verdrukking in, een zeer vernieuwende literaire creativiteit tot bloei kwam, doordesemd van bizar experimentele invalshoeken en inspirerend vervreemdende perspectieven. Een soort revolutie in taal en denken, die in sommige opzichten radicaler was dan de politieke revolutie en daar deels zelfs haaks op stond, omdat deze experimentele Russen uiteindelijk niet uit waren op een nieuwe allesverklarende orde maar op permanente ordeverstoring. Ook van die experimentele Russen hou ik erg, misschien wel net zo veel als van de 19e eeuwse giganten.

Dankzij het erg onderhoudende "De vos" van Dubravka Ugresic ontdekte ik echter dat er in de jaren 20 nog een andere grote Rus rondliep, toen heel beroemd maar nu helemaal vergeten en mij totaal onbekend: Boris Pilnjak. Een superster binnen en buiten Rusland, maar in ongenade gevallen en geëxecuteerd in 1938, en daarna maar matig in ere hersteld, al werd hij door o.a. Sybren Polet bewonderd als groots voorbeeld van "het andere (d.w.z. experimentele) proza". Nou was ik door een heel ander boek van Ugresic ooit Joeri Oljesja op het spoor gekomen, wat een paar heerlijke leeservaringen opleverde, dus scoorde ik van Pilnjak meteen tweedehands de verhalenbundel "De stad der stormen". Gekozen, vertaald, geannoteerd en van een nawoord voorzien door de maestro Arthur Langeveld, die dat zoals bekend heel goed kan. En teleurgesteld was ik bepaald niet: ik vond het een intrigerende, opmerkelijk gevarieerde en heel originele verhalenbundel, die mij erg benieuwd maakt naar zijn roman en chef d'oeuvre "Naakte tijd".

Waar gaat deze verhalenbundel over? De dynamische en onduidbaar chaotische werkelijkheid van Rusland in de jaren 20 en dertig, zou je kunnen zeggen. Maar de kosmopolitische en bereisde Pilnjak liet zijn verhalen ook wel spelen in Japan, de Mongoolse steppen, China en andere exotische oorden. De ongehoorde verlatenheid van het Mongoolse landschappen en de daar heersende combi van verzengende hitte en moordende kou wordt door Pilnjak in treffende en barokke beelden gevat, evenals het bijna primordiale oergeweld van de Mongoolse opstandelingen en hun verre voorzaten. Vergelijkbare beelden gebruikt Pilnjak echter eveneens voor het beschrijven van de Russische revolutie, die via stilistisch tamelijk verrassende vergelijkingen ook nog vergeleken wordt met brute boerenopstanden uit het verre Russische verleden. Of ook met de wereld van de spinnen waarin recht van de sterkste, eten en gegeten worden en moord na de geslachtsdaad hoogtij vieren, of het eeuwige gekrioel der mieren dat totaal van zin verstoken is en juist daarom sprekend lijkt op het gekrioel van een moderne stad. Zo althans ziet Pilnjak dat, en hij schrijft dit soort metaforen en vergelijkingen met vaardige en suggestieve pen op. En daarmee geeft Pilnjak intrigerend vorm en inhoud aan een van zijn thema's: alles stroomt, niets blijft, geen enkele orde is bestendig, en wat overheerst is altijd het oergeweld van de natuur en van onze instincten. De nieuwe tijden van het communisme zijn dus altijd doordrenkt van de oude tijden van instincten en oergeweld, de moderne tijden van de techniek worden altijd doorkruist door de chaotische natuurlijke cyclus van wordingen en veranderingen. De nieuwe tijden zijn bovendien uiterst onzeker, omdat alle oude concepten -alle oude naamplaatjes die nog enige ordening in de chaos aanbrachten- zijn afgeschaft zonder dat er nieuwe voor in de plaats komen. Die onzekerheid maakt Pilnjak fraai voelbaar door een verhaal over een vergaan ouderlijk huis, dat helemaal vervallen en verlaten is zonder uitzicht op verbetering. Maar ook op wat positievere wijze, bijvoorbeeld in een mooi verhaal waarin een gestaalde communiste bevalt van een kind, en samen met een andere gestaalde communist toch een soort van gezin sticht, maar dan in een situatie waarin conventionele sleuteltermen als "liefde", "gezin", "hoeksteen van een samenleving" , "vader" en "moeder" hun betekenis hebben verloren. Beide kameraden rest dus niets anders dan op zoek te gaan naar nieuwe, vooralsnog onbekende samenlevingsvormen en gezinsvormen, aan gene zijde van de oude versleten begrippen.

De verhalen van Pilnjak zitten steeds vol intrigerende contrasten: de moderne tijden van machines en olie-industrie versus het primitieve geloof van vuuraanbidders in Baku, chaos tegenover orde of orde doordrenkt van chaos, cultuur en zoeken naar hogere geestelijke waarheid versus barbarisme. De communistische revolutie zet al die tegenstellingen extra op scherp, omdat alle oude zekerheden omver worden geworpen, en omdat de nieuwe orde en de nieuwe cultuur vooralsnog vooral nieuwe chaos en barbarisme oplevert. Oké, ook Pilnjak beschrijft wel eens een verlaten en troosteloos Russisch dorp, zoals ook gewone klassieke Russen dat doen. Maar hij doet dat met ongewone zinnen als: "God: doodgeadverteerd, doodgelasterd, niemand die nog gelooft, vanwege zijn talrijke zonden van de hemel naar de aarde gehaald, de mensen kijken naar hem zoals ze aan de oever van een rivier naar een onbekende drenkeling kijken. - De drenkeling is blauw: ondanks de julizon lijkt de drenkeling het koud te hebben, of het min veertig is, - ze pakten hem bij armen en benen, legden hem op een kruiwagen en uit zijn oren, uit zijn mond gulpt groen vocht: - en toch is het eng, in juli, in de hitte, omdat hier, vlakbij, de altijd onbegrijpelijke dood is, - en een ijzige januarikoude loopt over de schouderbladen: de dood!". Een metafoor (de drenkeling) wordt in de zin erna ineens als werkelijkheid (een echte drenkeling) omschreven, de julihitte van het door God verlaten oord slaat ineens om in ijzige kilte die kennelijk veroorzaakt wordt door het verdwijnen van God, door alles heen kiert de zinloze en onbegrijpelijke dood, en dat alles wordt opgeroepen in stamelende zinnen die door het exuberante gebruik van leestekens en gedachtestreepjes nog extra koortsachtig, gefragmenteerd en chaotisch worden. Vaak staat Pilnjaks taal onder hoogspanning, alsof hij daarmee de chaotische koortsachtigheid van het toenmalige Rusland voelbaar wil maken. Vaak ook hangen feiten, gevoelens, personages en plotlijnen in de verhalen nauwelijks samen: de lezer moet, net als Pilnjaks personages, hun weg zoeken in chaos en oneindig dynamische veranderlijkheid. Pilnjak schrijft kortom over complexe en gistende tijden in een complexe en gistende stijl. En dat vond ik wel heel fascinerend om te lezen.

Ik hou wel van dit soort experimentele ordeverstoorders. Niet dat ik Pilnjak net zo geweldig vind als b.v. Oljesja, Charms of mijn persoonlijke favoriet Andrej Platonov, maar ik amuseerde mij met deze verhalenbundel wel heel prima. Dus ben ik wel blij dat ik Boris Pilnjak alsnog heb leren kennen. Op naar de volgende Pilnjak, kortom!