Als illustrator heeft Jasper Rietman uit Deventer (33) zijn voet al tussen de deur van kranten als The Guardian, The New York Times en The Washington Post, maar zijn voorkeur ging altijd al uit naar het maken van strips. Zijn eerste boek, Exodus, is een overgangswerk tussen de twee media: woordloos als een illustratie, maar narratief als een beeldverhaal. En bovendien nog inhoudelijk relevant en actueel. Al lijkt hij hier met zijn voet eerder de open deur in te trappen: vluchten voor de oorlog is erg, ja, dat weten we inmiddels. Maar hoe wij met die oorlogsvluchtelingen dan moeten omgaan, komen we niet echt te weten.
In 2013 publiceerde de strips tekenende oorlogscorrespondent Joe Sacco – die eerder al in Palestina en ex-Joegoslavië getuigenissen sprokkelde over de conflicten daar – een huzarenstukje: de eerste en uitermate bloedige dag van de Slag van de Somme, 1 juli 1916, als een panoramastrip. De ene na de andere plaat vormt in The Great War een aaneengeregen relaas. Het volledig uitklapbare panorama was bovendien woordloos. De vreselijke beelden zeiden genoeg.
Geïnspireerd hierdoor of niet, Rietman maakt van hetzelfde procedé gebruik: in 46 naadloos op elkaar aansluitende platen vertelt hij, van links naar rechts, hoe een land verscheurd door burgeroorlog verlaten wordt door zijn bewoners. Die zoeken hun heil over zee en worden opgevangen in vluchtelingenkampen. Anders dan bij Sacco zijn de pagina’s niet uitklapbaar – als ze dat wel waren, vormden ze één tekening van 14 meter lang. Een ander, aanzienlijker verschil is het gebruik van kleur. Heel veel kleur. Voor een grauw en grimmig verhaal als dit zelfs heel veel heldere tot schitterende kleuren. Als ik me Aleppo voorstel, zie ik alleen maar grijs, maar Rietman trekt zijn hele kleurdoos open. Straten en wegen zijn bezaaid met puin, maar allemaal in vrolijke kleuren blauw, groen, geel, rood. Zelfs de woestijn is tot het kleinste keitje in alle tinten rood, bruin en oranje weergegeven. Het toont hoe kundig Rietman de inkleurpen hanteert op zijn computer, met veel schaduwtinten en dégradés of overgangskleuren. Het compenseert of leidt af van zijn wat hoekige tot houterige tekenstijl.
Het fictieve land in oorlog blijft onbestemd, maar is duidelijk herkenbaar als Midden-Oosters. De parallellen met Irak en Syrië zijn sprekend: er is het omver geworpen standbeeld van de leider, die alom aanwezig is op affiches, er is het (op Amerikaanse leest) uitgeruste regeringsleger, er zijn de zwarte IS-vlaggen. En natuurlijk de haveloze vluchtelingen, die in alles wat nog rijdt of gewoon te voet, mét de geiten, de pagina’s ontvluchten. Rietman illustreert niet enkel de verwoestende effecten van een oorlog, maar ook hoe de mensen over zee vluchten. Waarmee hij ook ons aanspreekt en de vluchtelingencrisis bedoelt. Maar niet becommentarieert: de illustrator illustreert. Geen drama’s met gammele wrakken op zee, maar wel de systematische en goed gemonitorde opvang van de vluchtelingen. Dat is in de praktijk van de werkelijkheid wel even anders. Geeft de auteur met zijn tekeningen weer hoe het dan wel zou moeten? De opvangende overzeese natie is overigens opvallend high-tech: futuristische vliegende observatietuigen, robocopachtige militairen, reusachtige installaties en keurige opvangtentjes.
Echter, hoe het voorbij de tentenkampen gaat, zien we niet. De exodus eindigt bij een gigantische betonnen muur waarachter het weelderige groen sterk afsteekt tegen het bloedrood van de vlammen en de rook waarmee ze begon. Het beloofde land (K1N44N op de vliegende tuigen leest als ‘Kanaän’) houdt voor de vluchtelingen uiteindelijk maar weinig beloftes in? De exodus van de Joden uit het naoorlogse Europa leidde tot een politieke precaire situatie die 70 jaar later verder dan ooit van een oplossing staat. Laten we hopen dat de exodus van vluchtelingen die oorlog, ellende en klimaat ontvluchten in omgekeerde richting niet ook het begin is van decennia instabiliteit. Niet slecht voor een woordloze strip om zijn lezer hier eens te doen bij stilstaan.