Een waarlijk postume uitgave: drie nagelaten fragmenten van de overleden Mulisch, als bouwstenen van wat een roman had moeten worden maar nooit een roman zal worden. En dat alles dan gecombineerd met andere fragmenten, passages uit Mulisch' dagboeken, en twee essays van resp. Marita Mathijsen en Arnold Heumakers (grote Mulisch-kenners, door de auteur zelf benoemd als beheerders van zijn nalatenschap).

Zelf heb ik dit uiterst onvoltooide boek wel met plezier gelezen: de nagelaten fragmenten draaien op prachtig paradoxale wijze om het raadsel van de tijd, een raadsel dat ook het hele mensenleven tot een ongrijpbare paradox en een onoplosbaar raadsel maakt. Want wij leven in de tijd, bij voorkeur in het 'nu', en toch is er niets ongrijpbaarders dan precies dit 'nu'. En beide essays verdiepen dit raadsel, vooral dat van Heumakers. Want Heumakers laat op bewonderenswaardige wijze zien hoe het raadsel van de tijd in heel Mulisch' oeuvre een rode draad was, en maakt op m.i. al even bewonderenswaardige wijze aannemelijk dat Mulisch in deze roman het laatste woord over dit raadsel wou spreken, uiteraard zonder dit raadsel zijn raadselachtige karakter te ontnemen. Maar dat is dus niet gelukt, deels door Mulisch afnemende gezondheid, deels door de complexiteit van het onderwerp.

Natuurlijk is het vooral erg jammer dat Mulisch dit boek nooit heeft voltooid, en deze zo fraaie aanzetten niet tot iets volledigs heeft kunnen doorcomponeren. En toch, voor Mulisch-fans als ik is dit boekje, hoe enorm onvoltooid het ook is, toch bevredigend: de fragmenten zijn sterk, de vergezellende essays eveneens, en samen zetten ze je aan het mijmeren over het raadsel van de tijd en daarmee het raadsel van ons leven. Het schijnt dat Heumakers en Mathijsen nog veel meer intrigerende aanzetten en fragmenten in Mulisch' nalatenschap hebben gevonden. Ik ben benieuwd!