Wie de dagelijkse beslommeringen van Guus Bauer volgt, duizelt het al snel. Hij schrijft boekrecensies en columns voor kranten, bladen en websites, heeft interviews met binnen- en buitenlandse auteurs, is uitgever en vindt desondanks ook nog de tijd om meerdere boeken per jaar te publiceren. Onweerstaanbaar is zijn enthousiasme voor het boek en het verhaal in het algemeen. Titels van zijn hand die opvielen door kwaliteit en originaliteit waren De tuinman van niemandsland (2008) en Heimwee heeft een kleur (2011). Het geheim van Treurwegen is zijn eerste historische roman.

Het geheim van Treurwegen verschijnt 99 jaar na het begin van de Eerste Wereldoorlog, de oorlog die door velen nog steeds ‘The Great War’ wordt genoemd alsof de Tweede Wereldoorlog er niet toe deed. Dat we daar in Nederland een ander idee over hebben, komt wellicht doordat de Eerste Wereldoorlog aan ons voorbij is gegaan. Nederland was immers neutraal…

Dat dit een misverstand is, bewijst de roman van Guus Bauer waarin hij veel vergeten verhalen nieuw leven inblaast. Zo lezen we over de eenentwintig kampen vol buitenlandse soldaten die zich op Nederlands grondgebied bevonden en ook over de ‘dodendraad’ die ons grensgebied van het Belgische scheidde.

Die ‘Draad des doods’ en de aanleg ervan is van grote invloed op het leven van Willem Maria Treurwegen, de hoofdpersoon van de roman. Zijn vader wordt door de Duitsers gedwongen mee te werken aan de aanleg van deze 180 kilometer lange, elektrische grens. Voor de plaatselijke bevolking een ramp aangezien smokkel een van de belangrijkste vormen van levensonderhoud was. Daar kwam dan nog bij dat men nauwelijks bekend was met het fenomeen van elektriciteit, laat staan met een hekwerk waarop 2000 volt of meer stond. Naar schatting vielen er minstens 500 doden als gevolg van de draad. Smokkel was niet de eerste reden waarom de Duitsers de dodendraad aan lieten leggen. Spionage, desertie en vluchtpogingen waren de beweegredenen.

Als de vader van Treurwegen er niet meer is om zijn gezin te onderhouden, valt die verantwoording aan zijn zoon. Daarmee komt het verhaal op gang. Met Willem maken we een lange reis die ons via kampen en het front zelfs naar Engeland voert. Alles wat nieuw was als zeppelins en tanks, komt hem onder ogen. De verschrikkingen van een nieuw soort oorlogvoeren beleeft hij aan den lijve. Juist door Treurwegen als personage op te voeren, iemand die nog niets van de wereld weet tot hij gedwongen wordt die te verkennen, zie je met zijn ogen hoe het was om de eerste auto te zien. Juist dat contrast tussen een haast kinderlijke kijk en de keihard geworden wereld maakt duidelijk wat die wereldoorlog eigenlijk teweeg heeft gebracht. Het verlies van de onschuld om te beginnen…

Willem Treurwegen moet overeind zien te blijven en doet dat met boerenslimheid. Daarmee kun je Het geheim van Treurwegen plaatsen tussen klassiekers als De lotgevallen van de brave soldaat Švejk van Jaroslav Hašek en De kapitein van Köpenick. Het is het aloude verhaal van een andere jas aantrekken en iemand anders worden, net zolang tot je er zelf in gelooft. Dat levert schelmenstreken op maar vereist manipulatie en juist daarin blijkt de simpele Treurwegen een meester.

‘Als hij ooit nog eens gevangen wordt genomen, dan kan hij zonder te slikken, te knipperen of te blozen de grootste leugens voor waar verkopen.’

Liefhebbers van het werk van Bauer herkennen dat. Hij houdt van het soort mensen dat zich uit iedere situatie weet te kletsen. Mooi is daarbij dat je nooit weet of het slimheid, naïviteit of zelfs het lot is dat bepaalt wat de afloop is.

Een ander steeds weer terugkerend onderwerp in Bauers boeken is de grens. De dodendraad lijkt haast voor de schrijver van De tuinman van niemandsland geschapen. Steeds weer is het de vraag of je over de grens heengaat. De echte grens of die van het betamelijke. Bauer weet daar wel raad mee. Treurwegen kijkt er heel anders tegen aan.

‘Er is ook een landkaart. Die vouw ik open, maar ik kan er geen wijs uit worden, omdat er geen plaatsnamen op staan. Alles is met cijfers en kleuren aangeduid. Het noorden, het zuiden en het oosten zijn blanco. Alsof er behalve ons land niets bestaat. Hoe zou het zijn geen buurlanden te hebben, alleen op de wereld, geen ander volk om ruzie mee te maken?’

Waar het boek zich vooral kenmerkt door een vlotte, prettig leesbare toon, neemt de auteur af en toe gas terug voor een waarneming. Daar zitten vaak pareltjes tussen, grappen die alleen begrijpelijk zijn voor de goede verstaander. Neem deze scène waarin de machinist op een schip iets vertelt.

‘ “Ik heb al zoveel havens gezien, ik passagier nog maar zelden. Mijn liefje vaart altijd mee.” Hij wreef met een poetslap wat knoppen op en stak de tuit van zijn oliekannetje voorzichtig in een kier.’

Mooi is ook zijn visie op de hobby van de Duitse keizer.

‘Bij het krantenartikel stond een foto van het kasteel. Op de achtergrond gevelde bomen. De ex-keizer met een bijl in zijn hand. In een paar jaar tijd ontboste hij het hele landgoed. Wilhelm, oorlogszuchtig, wilde natuurlijk een slagveld als uitzicht.’

Interessant is de titel die Guus Bauer voor zijn roman koos. Het geheim van Treurwegen wijst op één geheim. Hij heeft er echter vele… Te veel eigenlijk om te verklappen. Het is aan de lezer die te vinden. Maar wie niet tot minstens zes komt, heeft het boek niet oplettend genoeg gelezen. Duidelijk is wel dat zonder Willem Maria Treurwegen de wereld er heel anders had uitgezien. Door hem is een kunstenaar tot bloei gekomen en wellicht zelfs van nageslacht voorzien. Treurwegen weet het en gaat onder die kennis gebukt. Het is maar goed dat hij en de lezers de enigen zijn die deze kennis bezitten. Niet alle slagvelden zijn immers zichtbaar.

Het geheim van Treurwegen is een roman die ons op bijzondere wijze duidelijk maakt welke geschiedenis we ‘vergeten’ zijn. Door ons de gruwelijke details niet te besparen sleept Bauer ons naar de slagvelden van weleer om ons wakker te schudden. Het lijkt lang geleden, maar kan weer gebeuren. En veel van wat er toen aan de hand was komt akelig overeen met de huidige crisis. Daarmee is Het geheim van Treurwegen een boek met een boodschap, een ‘pageturner’ en onderhoudend bovendien.