Een intrigerende kaft van Herman Houbrechts siert ‘Pensioen’ van Willem Elsschot. Het ontwerp ‘speelt met je ogen’. Het lijkt op een labyrint. Die schuine lijnen creëren diepte. Ze zorgen ervoor dat ze je ogen bedriegen en je blik leiden naar de deur, de opening naar de oplossing van het verhaal of de deur die leidt naar het begin van het verhaal. De cover suggereert een boek dat gaat over illusies, waar niet is wat het lijkt te zijn, ‘gezichtsbedrog’ . Het omslag slaat de spijker op zijn kop.

‘Pensioen’ is een verhaal dat je in één ruk uitleest, maar dat bij nadere lezing toch meerdere lagen bevat. Je kunt het boek lezen als een verhaal waarin verteller Frans Laarmans als ‘de grote bemiddelaar’ in zijn familie reflecteert over wat hij meegemaakt rondom Willem, de broer van Frans vrouw, Fine. Willem is naar de Eerste Wereldoorlog vertrokken. Hij wordt gevangen genomen. Zijn moeder wil voor hem zorgen en stuurt hem liefst 620 pakketten om te ‘overleven.’ Zij mobiliseert iedereen die ze kent om de pakketten te vullen.

“Zij wil de smokkelzak vullen die onder haar rokken bengelt. Bij pozen
heeft zij zo’n omvang dat een buurvrouw haar al gevraagd heeft of zij nog
een kind verwacht.”

Willem heeft echter een zoon verwerkt bij Bertha, maar het aanvankelijk niet erkend. Dat geeft problemen. Want het militiegeld waarmee soldatenkinderen ondersteund worden komt niet bij haar terecht. Zijn moeder heeft het geld ingepikt. Laarmans zorgt ervoor dat Bertha het geld voor haar zoontje Alfred alsnog krijgt, tot ongenoegen van moeder. Dan blijkt Willem overleden te zijn. En wederom lijkt moeder iedereen te slim af te zijn door het pensioen op te eisen. Maar uiteindelijk blijken haar intriges gefaald te hebben.

Je kunt ‘Pensioen’ook lezen als een boek waarin zorgzaamheid voor elkaar niet bestaat, maar zelfzucht, eigenbelang hoogtij viert. Iedereen is bang voor de sluwheid, het doorduwen van moeder. Zij maakt overigens listig gebruik van allerlei mazen in de wet. Het militiegeld voor oud-strijders wordt omgezet in een pensioen: “Want de regering, blij als zij was het geplengde bloed met geld en erelinten te mogen afwassen, haastte zich de geofferde krachten en organen in te delen in een behoorlijk tarief dat de opwellende wraaklust in de kiem verstikte.”

Het voelt of ze een oplichter is (Boorman heeft die rol in veel van de boeken van Elsschot; is zij de vrouwelijke Boorman?), maar je zou het ook handig gebruik maken van de omstandigheden kunnen noemen.

“Moeder is al een tijdlang, als een mol, een nieuwe pijp aan ;t graven,
maar waar die heen “ moet voeren begrijp ik nog niet.”

Willem Elsschot schrijft in een heldere taal waarin hij geen woord teveel gebruikt. Door zijn uitvergrotingen, zijn originele en sprankelende beeldspraken, wordt het boek hilarisch. En juist daardoor krijgt het vileine meer cachet. Zo is Willem aan de griep overleden. Moeder maakt er van dat Willem gesneuveld is. Hij moet begraven worden. Ze mobiliseert het hele dorp om gratis diensten te leveren. Het café wordt gesommeerd mee te doen want een begrafenis levert veel bezoek op. De burgemeester, tevens brouwer tekent voor 300 frank. “De militaire erewacht wad miniem maar gaf niettemin aan de plechtigheid een officieel karakter, want onder hun zevenen vertegenwoordigden zij toch de koning en het hele leger. Willem wordt als een vorst begraven. Het boek staat vol met dit soort passages en heerlijke uitvergrotingen. De personages houden vooral rekening met zichzelf in dit boek waar moederliefde en hebzucht met elkaar wedijveren. Hoe ver kun je gaan!?