Soms maakt een schrijver meer duidelijk dan duizend politici kunnen aantonen. Miroslav Penkov is zo’n schrijver. Net als David Bezmozgis, Timothy Mo, V.S. Naipaul en Salman Rushdie is hij ooit ergens geboren, geëmigreerd en vervolgens een verrijking van de literatuur geworden voor het land waarvoor hij gekozen had. Penkov maakt alle meldpunten ter wereld overbodig. Wie aan een verhaal van hem begint is verkocht. Want het maakt de lezer niet uit of hij van oorsprong een Bulgaar was en nu een Amerikaan is, mits het verhaal hem maar boeit. En als iemand weet hoe hij de lezer bij zijn kladden moet pakken, dan is het Penkov wel.

Dat Penkov in Sofia, dus in Bulgarije, werd geboren (in 1982) klinkt door in vrijwel ieder verhaal. Op achttienjarige leeftijd verhuisde hij naar de Verenigde Staten. In 2008 won hij de Eudora Welty Prize voor zijn verhaal ‘Lenin kopen’. Tegenwoordig doceert hij creative writing aan de University of North Texas en is hij redacteur voor de American Literary Review. Ten oosten van het westen is een verhalenbundel die iedere schrijversvakschool zou moeten voorschrijven. Niet alleen zorgt het lezen van de verhalen voor genot, ze laten ook zien wat schrijven is. Een vergelijking met een topschrijver als Raymond Carver is dan ook niet overdreven.

Een goed begin is het halve werk lijkt wel het motto van Penkov. Elk verhaal begint op een manier die aandacht eist. Meteen zit je in het verhaal en wil je weten hoe het afloopt. Ik geef een paar voorbeelden:

Makedonia (fragment)
Ik ben geboren nog geen twintig jaar nadat we de Turken eruit gesodemieterd hadden. 1898. Dus ja, ik ben nu eenenzeventig. En ja, ik ben knorrig. Ik ben bot. Ik stink, zoals alle oude mannen. Ik ben een wandelend ongemak, heupen, schouders, knieën en ellebogen.

Ten oosten van het westen (fragment)
Het kost me dertig jaar en het verlies van mijn dierbaren voor ik eindelijk in Belgrado aankom. Nu drentel ik voor de flat van mijn nicht heen en weer, bloemen in de hand en een reep chocola in de andere, en repeteer ik de eenvoudige vraag die ik haar wil stellen. Zo-even ben ik door een Servische taxichauffeur bespuugd en neem ik de tijd om de vlek van mijn hemd te vegen. Ik tel tot elf.
Vera, repeteer ik nogmaals in mijn hoofd, wil je met me trouwen?

Lenin kopen (fragment)
Toen opa hoorde dat ik in Amerika zou gaan studeren schreef hij me een afscheidsbriefje. Waardeloos kapitalistenvarken van me, stond er in het briefje, heb een behouden vlucht. Liefs opa. Het was geschreven op een gekreukt rood stembiljet voor de verkiezingen van 1991, een pronkstuk uit opa’s verzameling communistische stembiljetten, en was ondertekend door alle inwoners van het dorp Leningrad.

Alle fragmenten hebben iets gemeen. Ze zijn vlot en erg goed geschreven, ze hebben suspense, vervreemding en humor. Penkov zou de ideale schrijver van een schelmenroman zijn. Dat bewijst hij in het verhaal ‘Kruisdieven’ waarin twee vrienden tijdens een grote demonstratie inbreken in een kerk. Ze weten dat heel Bulgarije op straat staat. Armoe en frustratie heeft hen tot deze daad gedwongen. Als Gogo een ‘gouden kruis’ losbreekt, blijkt niet alles goud te zijn. In het volgende fragment laat Penkov even zien wat schrijven is:

Hij grijpt het kruis bij de armen. Hij rukt en wrikt. Het kruis geeft een gemartelde krak als Gogo er met zijn volle gewicht aan gaat hangen en het onderaan afknapt. Net als op school toen we nieuwe basketbalringen hadden en we niet rustten voor we ze allemaal van hun bord af hadden getrokken, nergens om eigenlijk, alleen omdat we het konden, alleen omdat we de pest in hadden.
Samen vallen ze op de grond. Gogo staat op en draait met zijn hoofd om zijn nek los te maken. Hij blaast het stof van het kruis en even blijft het stof om hem heen hangen als een halo, die door de tocht uiteen wordt geblazen. Gogo staat met het kruis in zijn armen als een vroedvrouw die je precies het gewicht van de boreling kan vertellen. ‘Krijg nou wat,’ zegt hij. ‘Dat kreng is van hout.’
In het licht dat door een raam valt inspecteren we het kruis: de gele verf, niet eens bladgoud, schilfert af en het hout eronder is zwart en poreus als een dijbeen met reumatiek. Hier en daar zitten houtwormen in de gaatjes, opgerold om de winterkou te doorstaan.

Deze verhalenbundel staat vol met dit soort prachtregels. Iemand heeft geen trek in brood, zou Penkov nooit schrijven. Liever kiest hij voor: ‘De geur van brood schaaft paarse krullen voor mijn ogen.’ Denk nu niet dat dit een hoogst poëtische bundel is. Integendeel. De tekst is poëtisch waar hij dat moet zijn. Net zoals hij grof en van de straat is als dat het verhaal de toon kan geven die noodzakelijk is. En humor lardeert hij het hele boek door. Net als Herman Brusselmans weet hij je af en toe tot schateren te brengen, al is het maar door plaatsvervangende schaamte. Want wat mensen in Penkovs verhalen zeggen en doen, is grotesk, bizar en schaamteloos maar uiterst menselijk.

In het verhaal ‘Op de foto met Yuki’ maken we bijvoorbeeld onverbloemd mee hoe Bulgaren, in dit geval zelfs de familie van de ikfiguur die met een Japanse is getrouwd, over mensen met een andere huidskleur praten. ‘Toch is ze niet zo geel als ik dacht.’ En ook: ‘Nou ja, ze is tenminste niet zwart,’ zei mijn moeder. Penkov verzwijgt niets in zijn verhalen. Hij geeft een stem aan een eenenzeventigjarige man die jaloers is op de man die ooit brieven schreef aan zijn vrouw toen ze nog een jong meisje was, en die zelf al is omgekomen. Hij vertelt het liefdesverhaal van een neef en een nicht die van elkaar gescheiden werden door het ijzeren gordijn, en hun ontmoetingen halverwege de rivier bij de torenspits van de kerk die ooit het middelpunt van hun dorp was en nu de grens vormt tussen twee werelden.

Niet voor niets vergeleek ik Miroslav Penkov met David Bezmozgis. Bezmozgis was Let en is nu Canadees. Hij schreef Natasja en De vrije wereld en wordt vergeleken met Tsjechov en Philip Roth. Met Penkov zal het net zo gaan. Hij weet waarom het in een goed verhaal draait. In het verhaal ‘Kruisdieven’ kun je het lezen in de scène waarin het over het verkopen van gestolen waar gaat.

‘Kijk Rado, een schoen zonder een goed verhaal erbij is niks, minder dan stront. Maar zeg dat het de schoen is waarmee Chroesjtsjov op die tafel timmerde, en de prijs vliegt omhoog naar minstens tienduizend. Zo heb ik er vijf verkocht, en twee ervan waren gympen. Zelfs stront wordt belangrijk als je er een goed verhaal bij hebt.’

Miroslav Penkov heeft met Ten oosten van het westen een fantastische verhalenbundel geschreven. Voortaan krijgen we het rijtje Salter, Carver en Penkov te horen als het om de beste Amerikaanse kortverhalen gaat.