In de jaren 80 werd de Servische schrijver Aleksandar Tišma veel gelezen en zeer geroemd: steevast werd hij in een adem genoemd met andere grote Midden-Europeanen als Kundera, Konrad, Hrabal, of met andere grote WO-II schrijvers als Levi, Kertesz en Semprun. Maar nu liggen al zijn boeken in de ramsj, en niemand die meer hem kent.... Op internet trof ik onlangs nog een artikel waarin zijn werk even onvergetelijk wordt genoemd als dat van Danilo Kiš: o ironie van het lot, want dat is een van mijn grote helden, maar ook DIENS werk ligt in de ramsj.

Ik heb recentelijk een stapeltje Tišma gekocht voor een paar luttele eurietjes: Het boek Blam, Het gebruik van de mens, Argwaan en vertrouwen, De school van de goddeloosheid en De Kapo. De eerste twee van die boeken heb ik nu uit, en vooral van het tweede ben ik zeer onder de indruk. Ik ben wel vaker juichend over boeken, maar HIER schieten superlatieven mij echt tekort.

Het gebruik van de mens gaat zoals alle boeken van Tišma over de gaten die WO II heeft geslagen in het multinationale Novi Sad, een stad met Joden, Hongaren, Duitsers en Servo-Kroaten. Een boek, kan je zeggen, over de holocaust. Het kenmerkende van dit boek is dat Tišma, zonder te oordelen of te verklaren, in de hoofden kruipt van vervolgden EN vervolgers, waarbij hij op werkelijk geniale wijze je laat meevoelen met die vervolgers EN met de vervolgden, ook in hun slechte en kleine kanten. Tišma schrijft volkomen illusieloos en juist daardoor heel genuanceerd, want ´goed´ en ´kwaad´ zijn bij hem relatieve begrippen. Hij laat je als lezer even goed meevoelen met het leed van een beul als met het leed van een slachtoffer, en is even genuanceerd over de begrijpelijke angsten die de beul maken tot wie hij is als over de angsten en agressie die van de slachtoffers soms toch ook een beetje een beul maken. En dat alles doet hij dan in zinnen die je keel helemaal dichtschroeven. Nooit gedacht dat ik tranen in mijn ogen zou krijgen bij de zieleroerselen van een SS-er, maar Tišma is het gelukt. Nooit gedacht dat ik evenveel deernis als bewondering als irritatie zou voelen bij een belezen Joods slachtoffer, maar Tišma is het gelukt. Nooit gedacht dat ik met iemand zou kunnen meevoelen die van wanhopige klaploper tot collaborateur tot partizanenstrijder tot wanhopige klaploper evolueert, maar Tišma krijgt het voor elkaar. Nooit gedacht dat ik een echtpaar sympathiek zou vinden hoewel beide echtelieden elkaar misbruiken en tamelijk liefdeloos behandelen, maar Tišma flikt het. En hoe die man de totale mentale onttakeling weet te beschrijven van iemand die als ´Feldhure´ de kampen heeft overleeft... ongelofelijk.

In extreme omstandigheden kunnen we allemaal slachtoffer en dader tegelijk zijn, zo lijkt Tišma te denken. In tijden van oorlog is onze moraal volkomen poreus, en worden we dankzij onze eigen acties en onvermoede angsten geconfronteerd met de ruines van ons wereldbeeld. We zijn allemaal kleiner en laffer dan we zouden willen. We maken allemaal dan verkeerde keuzes waar we dan weer spijt van hebben, of tot onze schande juist helemaal niet. En toch verdienen we daar allemaal ook elkaars begrip voor. Dat is althans Tišma´s boodschap, in mijn beleving. Geen vrolijke boodschap, maar hij is wel geniaal opgeschreven. Primo Levi is een groot schrijver omdat hij liet zien hoe zelfs in Auschwitz toch nog een zekere mate van menselijke waardigheid mogelijk was. Tišma is naar mijn smaak een zelfs nog groter schrijver, omdat hij onze compassie weet op te roepen met mensen die hun waardigheid helemaal hebben verloren.

Wat een geweldige schrijver. Ik ga alles van hem lezen.