Mooi, rakend geschreven biografie èn ook nog prachtig vormgegeven!

Net begonnen vond ik het een boek dat ik gemakkelijk saai zou kunnen vinden, te veel ingezoomd op details die nog geen samenhang hadden, al te historisch en gedocumenteerd tot in detail. Maar saai werd het niet, Schaevers schreef met zo'n rust en aandacht dat het recht deed aan Felix Nussbaum en zijn bijna weggevaagde leven (en daarmee ook voor alle Joden die onzichtbaar bleven en hun eigen verhaal de stilte mee innamen).

De schilderijen die in de loop van de tijd zijn teruggevonden zijn de rode draad in het boek, voor mij vormden de schilderijen ‘de roman’ en Schaevers maakte het heel. Ik vond Nussbaum’s schilderijen heel intens, angstig en schrijnend, als je bestaansrecht wordt ontnomen wat maakt je dan nog mens.

“Er ruft spielt süßer den Tod der Tod ist ein Meister aus Deutschland
er ruft streicht dunkler die Geigen dann steigt ihr als Rauch in die Luft
dann habt ihr ein Grab in den Wolken da liegt man nicht eng.“
– Paul Celan fragment uit Todesfuge (1948)