Soms is het mogelijk om een boek van 814 pagina’s samen te vatten in een foto. De foto van Jo Otten die de omslag van zijn biografie siert heeft die kwaliteit. We zien een jongeman met strak achterovergekamd haar. In zijn ogen zit iets angstigs, de rechte neus toont wilskracht. Zijn sensuele mond, en vooral de neerhangende hoeken daarvan, verraden de twee kanten die hij had: levenslust en frustratie. Otten heeft zo vaak verongelijkt gekeken dat zijn gezicht ernaar is gaan staan. Het mag duidelijk zijn dat de negenendertig jaar die hij leefde niet van een leien dakje zijn gegaan. Rob Groenewegen brengt dit leven in kaart. Het is een prestatie die bewonderenswaardig is. Van de wereld die Otten kende is weinig overgebleven. Toch wist Rob Groenewegen genoeg boven water te halen. Hierdoor komt niet alleen Jo Otten maar ook literair Nederland ten tijde van het interbellum tot leven.

Het schrijven van een biografie is geen sinecure. Het schrijven van een biografie van Jo Otten zeker niet. Die had daar een zeer duidelijke mening over.

‘Ook in de biografie wilde hij het hart van de gebiografeerde horen kloppen, en dat was volgens Otten het best mogelijk in de biographie romancée, een hybride genre waarin roman en historie met elkaar verweven zijn. Het romanceren begon volgens Otten daar waar de biograaf zich moeite gaf in te dringen tot de “psyche zijner personen en zijn subject in overeenstemming daarmee liet spreken en handelen, iets dat in zijn optiek tamelijk veel kunde en inlevingsvermogen vereiste. Maar boven alles eiste Otten voortgang; onnodige details, citaten en divagaties betekenden de dood van de biografie.” Of zoals Otten het zelf schreef: “Een biographie moet geen puzzle of legplaat zijn, geen compilatie van anecdoten of ‘’interessante’’ bijzonderheden, zij zij een stroom, een beek, een waterval, waardoor wij ons gedragen voelen tot het eind.’

De vergelijking met een waterval komt nog het best overeen met het effect dat het lezen van deze biografie op de lezer heeft. Rob Groenewegens biografie leest als een trein. Ook merk je dat hij een duidelijke zielsverwantschap heeft met zijn onderwerp. Daarmee is Rob Groenewegen de kunstenaar die je volgens Otten als biograaf moet zijn en wordt ook het ‘innerlijk contact’ dat je met de gebiografeerde moest hebben aangetoond. Te leven op duizend plaatsen voldoet volledig aan Ottens eisen van weleer. ‘Geschiedenis schrijven is herscheppen en herscheppen is niet mogelijk zonder verbeelding.’

Jo Otten hield van provocatie. Het is dan ook zeer terecht dat Rob Groenewegen al met de eerste regels van deze biografie de lezer meteen confronteert met Ottens gedachtewereld.

‘Volgens Jo Otten was een alledaags mens het saaiste wat zich liet denken. Mensen wekten zijn interesse pas wanneer ze zich wisten te ontworstelen aan het monotone bestaan en de verstarrende middelmatigheid. Ze moesten over de moed beschikken om zich te verwerkelijken en in te staan voor hun andersoortige gedachten en overtuigingen. Van reëel belang was in zijn optiek daarom alleen de “volkomen mobiele mensch”, de ‘’mensch zonder gewoonten’’ die weloverwogen en los van de conventie zijn intellectuele en morele positie in de wereld durfde te bepalen.’

Otten was een dwarsligger, een provo of punk lang voordat dit soort benoemingen waren bedacht. Of is dit een typisch hedendaagse gedachte en moeten we eerder tot de conclusie komen dat Jo Otten visionair was en ver voor lag op zijn tijdgenoten? Zijn ‘levensbeschouwelijk opstel’ Mobiliteit en revolutie geeft ons wellicht een antwoord op deze vraag. Het boek verscheen in 1932 en alle beginselen van Otten komen erin tezamen. Natuurlijk was hij voor die tijd al vaak genoeg buitengewoon helder geweest als het om burgerlijke conventies ging. ‘Alle deuren van de wereld wil ik open trappen. Hier is het te benauwd; lucht, geef mij lucht.’ Rob Groenewegen beschrijft in het hoofdstuk ‘Nooit meer slapen’ (sic) op welke manier Otten vorm gaf aan Mobiliteit en revolutie.

‘Daarom schoof Otten zijn ‘mobiele mens naar voren, een veerkrachtige figuur die”‘het looden gordijn van conventies, tradities, gewoonten, ficties en abstracties” aan stukken moet scheuren. Het ontstane licht stelt hem in staat zich continue rekenschap te geven van alle denkbare aspecten van het leven; de hieruit voortvloeiende sensaties kon hij benutten om te bepalen wat zijn plaats was in ‘het samenstel der dingen’.

In tegenstelling tot het zich afzetten tegen de maatschappij waardoor de punks en provo’s bekend zijn geworden, zocht Otten naar een alternatief, naar een nieuw denken dat paste bij de moderne wereld die hij voor ogen had. Als je Mobiliteit en revolutie leest heb je regelmatig het gevoel dat hij de tijd waarin we nu, zeventig jaar later, leven beschrijft. Een denken en een vorm van kennisvergaring die pas sinds kort voorhanden ligt dankzij het internet.

‘De waarlijk mobiele geest moet kunnen springen van den hak op den tak, zich pijlsnel kunnen verplaatsen van gedachtegang tot gedachtegang, van feit naar feit, van conclusie naar conclusie.’

‘Hij moet kennis nemen van duizend standpunten en getuigenissen, zich buigen in allerlei richtingen, trachten door te dringen tot de kern van elk verschijnsel. De geest moet zichzelf verduizendvoudigen, zich plooien in allerlei bochten, zich duizend mogelijkheden van geestelijke activiteit voorstellen, glijden langs alle kanten en facetten van de mensch, dier en voorwerp. De geest moet zich bevinden op een onafgebroken reis, een reis waarop van elke levensuiting moet worden kennis genomen en gedurende welke elke fixatie moet worden vermeden.’

De mobiele mens van Otten was een perpetuum mobile. Alleen door constant zijn horizon te verbreden wist hij te voorkomen dat hij zijn contact met de werkelijkheid verloor. Het zal de lezer bekend in de oren klinken. De levenshouding van de mobiele mens komt erg overeen met de mens Otten zoals Rob Groenewegen hem in deze biografie schetst. Het was iemand die zichzelf niet spaarde, die zijn gevoelens de vrije loop liet en voortdurend waakzaam bleef. Iemand die zich niet naar de heersende opvattingen van zijn tijd schikte, niet ophield met kanttekeningen plaatsen en altijd een zekere mate van onschuldigheid en nieuwsgierigheid aan de dag legde. Het moest een avonturier zijn die stoutmoedig en ongrijpbaar bleef.

Otten zag als geen ander wat de effecten van toen moderne media als radio en telegraaf op de samenleving waren. Vooral het besef van een gelijktijdigheid van gebeurtenissen drong tot hem door. Hierin was hij natuurlijk niet de enige. Dos Passos en Döblin gingen hem daarin al voor met meesterlijke romans als Manhattan Transfer en Berlin Alexanderplatz. Otten begreep dat niet alleen literatuur maar ook film en beeldende kunst dit moderne levensgevoel tot uiting konden brengen. Daarmee stond hij lijnrecht tegenover Menno ter Braak die het tegendeel beweerde. Het leverde een meningsverschil op dat kenmerkend is voor het leven van Otten. Waar hij voor de passie ging en die ten volle uitleefde, stuitte hij steeds weer op anderen die totaal anders dachten dan hij. Dat dit gebeurde is niet verrassend. Sommige ideeën van Otten zouden ook vandaag op weerstand stuiten. Zo vond hij dat je de werkelijkheid niet met sluiers en doekjes moest bedekken, het netwerk van struisvogelzekerheden moest vernietigen. ‘Geen geringe opgave! Maar Otten liet weten dat de mobiliserende werking van alcohol, cocaïne, morfine en opium buiten kijf was en dat dit soort drugs desnoods kon worden gebruikt om deze ‘loswrikkenden en loswroetende arbeid te verrichten’.

Mobiliteit en revolutie maakte Otten bewust van de ‘koortsachtige slapeloosheid’ die ook door de futuristen werd gepredikt. Het paste naadloos op de associatieve gespreksvoering waar Otten dol op was. Het ging hem om een flitsend gesprek waarbij het onbewuste in de mens werd gemobiliseerd. Waarschijnlijk was die koortsachtige slapeloosheid de basis van een van Ottens belangrijkste boeken, de novelle Bed en wereld. Het boek werd indertijd enthousiast ontvangen. Dirk Coster omschreef het als ‘Ottens razend versnelde film der wereldgebeurtenissen’. Die reactie van toen is verrassend. De novelle zit vol cynisme, nihilisme en verbittering, een verhaal kun je het amper noemen, een intrige ontbreekt en ook ontbreekt het aan verhaallijnen. Bed en wereld is, samen met Eva van Carry van Bruggen, een van de eerste pogingen tot het schrijven van een monologue interieur in de Nederlandse literatuur. Misschien biedt deze novelle ons zelfs een kijkje in het hoofd van de auteur. ‘Zo is mijn arme hoofd een molen vol gebeuren, een concentratiekamp van reeksen, beelden en klanken, die onontkoombaar, onafwendbaar zijn.’ Je leest er de door informatie gebombardeerde mens in, net als in de regels: ‘Nooit, nooit is er een pauze en daarom ben ik nu zoo doodelijk, doodelijk, doodelijk vermoeid. Ik heb vandaag geleefd onder alle luchten, op alle breedten en lengten, en daarom wil ik nu slapen, vast, heerlijk en zonder dromen.’

Rob Groenewegen beschrijft Jo Otten in zijn nawoord als een bijzonder mens, iemand die nauwelijks tegen het leven was opgewassen en een kruistocht voerde tegen de wetmatigheden waaruit het leven bestond. Otten was iemand die het zichzelf en anderen niet makkelijk maakte. Hij was voor deregulering van de maatschappij maar alleen als het hem uitkwam. Groenewegen beschrijft dit heel beeldend. ‘In die zin had hij wel iets van een verkeersregelaar. Otten jongleerde met de regels: zodra ze hem hinderden, ging hij ze te lijf, wanneer ze hem in de steek dreigden te laten, beriep hij zich erop.’ Typerend voor hem was echter ook de rol die angst in zijn leven had. Hij schreef er de tekst Angst, dierbare vriendin over. Angst was niet alleen een bedreiging voor zijn leven die hem altijd had vergezeld, zij vormde ook de basis van een rijk en gevarieerd leven. Angst, dierbare vriendin is indrukwekkend proza en ontluisterend eerlijk en open geschreven.

‘Angst, afschuwelijke angst dat er iets zal gebeuren, altijd iets onverwacht zal gebeuren, angst dat ik mijzelf zal verliezen, zal worden verkocht en verraden. Angst belaagster van mijn bestaan, angst die mijn leven doet mislukken, ik haat je. Ik haat je, maar ik heb je waanzinnig lief omdat leven, uit angst geboren, rijk en veelvormig leven is. Angst is doodend, angst kwelt den machtenloozen mensch, maar hij leeft duizend levens; niet een.’

Ook een ander fragment schetst Jo Ottens angsten. De angst voor de ouderdom en verval die hij niet heeft mogen beleven.

‘Ouder worden, in godesnaam niet ouder worden jong blijven, eeuwig jong…honderd keer per dag naar den spiegel rennen; verschrikte ogen loeren, speuren… Ben ik nog jong, glanzen mijn ogen nog, trekt er geen rimpel door mijn huid?’

Op 10 mei 1940 kwam Jo Otten om tijdens een bombardement op Den Haag. Het maakte een einde aan het veelbewogen leven van een schrijver. Hoe veelzijdig dat leven was, heeft Rob Groenewegen tot in alle details beschreven. Hij beschrijft Rotterdam en het literaire leven aldaar van voor de oorlog, de eerste publicaties van Otten in zijn studententijd, de vertaling van Andre Maurois’ Ariël en Ottens dagen in Parijs toen hij voor La Nouvelle Revue Française werkte. Maar ook de Filmliga en Forum komen ter sprake en niet te vergeten Ottens privéleven. Vooral van dat laatste zijn weinig sporen bewaard gebleven. Toch wist de biograaf, gedwarsboomd doordat veel archieven tijdens het bombardement van Rotterdam verloren gingen, genoeg materiaal te verzamelen om ook dit aspect van Jo Otten te kunnen beschrijven.

Daarmee is Te leven op duizend plaatsen een welverdiend monument voor Jo Otten geworden. Niet alleen wordt de periode waarin hij leefde uitstekend beschreven, ook de vele facetten van zijn persoonlijkheid krijgen genoeg aandacht. De tot nu toe enigszins vergeten schrijver komt als een ware feniks weer tot leven en met hem een van de modernisten in de Nederlandse literatuur. Rob Groenewegen toont zich in deze biografie de gedroomde biograaf van Jo Otten. Als een valse hond heeft hij zich in de ogenschijnlijk ongrijpbare mobiele mens Otten vastgebeten en hij wist vast te houden totdat diens levensverhaal vastlag. In Te leven op duizend plaatsen noemt hij meer ‘vergeten’ Rotterdamse auteurs uit het interbellum. Het is te hopen dat hij de tijd en energie vindt om ook deze schrijvers weer tot leven te wekken in biografieën of essays.