De laatste tijd vind ik het leuk om weinig bekende boeken te lezen van Joseph Roth: boeken die vast 'minder' zijn dan zijn ultieme highlight 'De Radetzkymars', maar dat mag mijn pret niet drukken. Dus had ik ook weer veel plezier bij "Rechts en links", een weliswaar soms wat rommelige roman, maar wel weer een best goede.

Het verhaal draait deze keer om ene Paul Bernheim, die terugkeert uit WO I na een weinig heldhaftig (en mooi ironisch beschreven) soldatenbestaan, en daarna op vrij erratische wijze probeert het bankimperium van zijn vader in de lucht te houden. Dat probeert hij dan met de hulp van de Russische expat Nikola Brandeis, een cynische nihilist die zo uit de werken van Conrad lijkt te zijn weggelopen: zijn passie is minachting voor de moderne kapitalistische tijden, en juist door die passie opereert hij als kapitalist wonderbaarlijk effectief. Totdat hij er genoeg van heeft en uit pure verachting alles gewoon opgeeft. Dat maakt hem tot een veel vrijere figuur dan Paul Bernheim, want die blijft maar op zoek naar illusies en fantomen van geluk en kortstondige stabiliteit te midden van allerlei economische crisissen.

Deze roman is wat satirischer van toon dan veel ander werk van Roth, minder droef-nostalgisch, minder weemoedig-ironisch. Voor mij is dat wel een nadeel, want ik hou juist van de droeve nostalgie en de weemoed in veel andere Roth-boeken. Ook leek de plot deze keer soms wel erg gehaast in elkaar te zijn gebeukt, waardoor het verhaal een enkele keer wat hoekig of rafelig overkomt. Maar elke pagina heeft wel weer een paar treffende beeldspraken of one-liners, en Roth portretteert de twijfels en innerlijke leegte van zijn dolende personages weer prachtig en verbluffend bondig. En behalve satirische spot met de lege kapitalistische tijden van het interbellum biedt Roth ons toch ook mooi verwoorde deernis met de personages die door deze tijden worden getroffen. Zie bijvoorbeeld hoe Paul Bernheim omgaat met zijn nakende armoede, en met het feit dat zijn vrienden hem vanwege die armoede beginnen te mijden: "Net als het geld leek de eenzaamheid zich te willen stabiliseren. Hij huurde een kamer, in de op een misvatting berustende hoop dat de omvang van de eenzaamheid afhing van de omvang van de woning. Hij deed de ervaring op dat het tot de bijzondere eigenschappen van de eenzaamheid behoort dat ze in een kamer groter is dan in drie". Mooie zinnen vind ik, die heel bondig de weerloosheid van Paul Bernheim samenvatten. Ook lang niet verkeerd is een passage over een door Paul verstoten vriendin, die al even weerloos is als Paul zelf: "Niet uit wanhoop, maar eerder uit een instinctieve drang om zich te verdedigen barstte ze in zacht gesnik uit. Tranen zijn het enige wapen van de weerlozen."

Ja, het is een mooie schrijver, die Joseph Roth. Weinig mensen kunnen de menselijke weerloosheid en fragiliteit zo bondig en raak beschrijven als hij. Goed dat er de laatste tijd zoveel van hem wordt vertaald.