Alweer een geweldig grotesk en inspirerend boek van Carlo Emilio Gadda: eerder las ik met onstuimig plezier zijn "De leerschool van het lijden", maar dit boek is zeker zo goed.

Gadda had een nogal opmerkelijke filosofie: elk verschijnsel is volgens hem het grillige gevolg van een enorm veelvoud aan oorzaken, en aan elke oorzaak ligt weer een veelvoud van andere oorzaken ten grondslag, dus elk zogenaamd 'feit' is volkomen onbegrijpelijk omdat het voortgebracht wordt door een draaikolk van ontelbaar vele volstrekt heterogene bronnen. Zelfs het meest banale ding is eigenlijk een onverklaarbaar veelkantig verschijnsel met een rijkdom aan facetten. Aldus Gadda's filosofie. En deze filosofie maakt Gadda als het ware voelbaar door de volkomen groteske en grille stijl en plot van zijn romans.

Nou geef ik toe dat je daar als lezer ook enorme koppijn van kunt krijgen: jaren geleden liep ik volkomen vast in deze roman, en dat terwijl ik best wel hou van een forse scheut grilligheid. Deze keer hield ik echter vol, en ik genoot. Dit boek is een soort anti-detective, die zich afspeelt in Rome ten tijde van Mussolini. Dat laatste leidt overigens tot een aantal lekker harde grappen over Il Duce. Hoofdpersoon (hoewel vaak ook buiten beeld) is de morsige en treurige speurder Ingravallo, ook Don Ciccio genoemd, zoals wel meer mensen onder meerdere namen of verschillend gespelde namen door het leven gaan. Kennelijk is bij Gaddda niets eenduidig te benoemen. En tja, Ingravallo poogt een moord op te lossen, maar raakt samen met zijn collega's totaal verstrikt in allerlei verwikkelingen en zijtakken van die verwikkelingen. De moord wordt niet opgelost. Sporen lijken veelbelovend, maar lopen dood. En Gadda maakt dat nog erger door met allerlei uitweidingen en zijpaden bewust de vaart uit het verhaal te houden: net als een speurder voortgang lijkt te maken komt er een lange uitweiding over een schijtende kip, net als iemand met een veelbelovende deductie bezig is volgt een ellenlange en kunstige beschrijving van diverse gestolen edelstenen in een pispot. Waar een normaal detectiveverhaal snel doordringt tot de kern en de juiste lijn, daar kiest Gadda voor middelpuntvliendende chaos en een veelvoud aan onvoorspelbare zijpaden en details.

Daardoor zit deze roman echter wel elke pagina weer vol verrassingen. Dat wordt nog vergroot door Gadda's echt bijzonder maffe stijl: een mengsel van volkse uitdrukkingen, fikse krachttermen (zie de titel), filosofische uitweidingen, verwijzingen naar Dante en Vergilius, waarin bargoense onzin gepaard gaat met poëtische verhevenheid en platte grappen met tragiek. Deze stijl is een beproeving, maar voor mij ook een groot genot: die filosofie van Gadda (over de ongrijpbare veelkantigheid der dingen) vind ik best aantrekkelijk, en ik vind het wel mooi hoe die filosofie door zijn stijl voelbaar wordt gemaakt. Bovendien kan ik mij voorstellen dat Rome ten tijde van Mussolini ook echt een enorm complexe en heterogene stad was: geschreeuw van fascisten en lawaai van allerlei penozefiguren in een stad die tegelijk juist zo vol was van antieke en klassieke schoonheid uit het roemruchte verleden. Vermoeiend, ongrijpbaar, maar ook oneindig fascinerend, zo stel ik mij voor. En precies dat is ook de sfeer die opstijgt uit Gadda's stijl.

Die stijl is echt de motor van dit denderende boek, tot in de ogenschijnlijk meest onbelangrijke momenten aan toe. In een normale detective worden weinig woorden vuil gemaakt aan ontwaken en opstaan van de speurder. Bij Gadda duurt dat echter pagina's lang, met passages als 'Met stijve kont schoof hij naar de rand van het bed, waar hij zich (ta-toem) als een boer op zijn hielen af placht te laten vallen. Gedrongen, gespierd van benen, die vanaf de knieën harig onder het strogele flanellen hemd met evenwijdige rode streepjes dat hem 's nachts tooide uitstaken, placht hij ipso facto, nog voor hij hem met frisse geest had kunnen evalueren, spijt te krijgen van die bons, die ondanks dat vod van 'n beddenkleedje op de plankenvloer weergalmde, zijn activistische ontwaken verkondigde aan de neurotische ingenieir daaronder en deze op slag wakker maakte'. Dat lijkt wel een heel ingewikkelde beschrijving van een toch zo simpele handeling, maar voor Gadda is er niet zoiets als een simpele handeling. En als het complexer wordt trekt Gadda nog meer registers open. Zoals in de passages waarin Ingravallo het beeld voor ogen heeft van het moordslachtoffer, Liliana, voor wie hij een onmogelijke en door hemzelf deels ontkende liefde voelt. Hoe Gadda in die passages verdrongen geilheid (beschrijvingen van 'de vore' van Liliana) combineert met schoonheid (de lelieblanke verhevenheid van Liliana) met bespiegelingen over de totale desintegratie ten gevolge van de dood... Hoe hij daarmee ook het verdriet en de frustratie van Ingravallo oproept zonder het ooit te benoemen... Onovertroffen!

Dit boek is vast niet naar de smaak van iedereen. Maar voor iemand die (zoals ik) houdt van grilligheid en complexiteit is een boek als dit pure pret, en ik heb er dan ook zeer van genoten.