Speeldrift is een volkomen grillig, weerbarstig en tegendraads boek, en juist daardoor m.i. ook heel origineel en prachtig. De hoofdpersoon is de veertienjarige Ada, hoogbegaafd en onaangepast, die een soort pact sluit met de wat oudere puber Alev. Ze vatten de werkelijkheid op als een spel, en als niets meer dan dat: het verhaal speelt na 11 september, tijdens de (met allerlei leugens omgeven) inval in Irak, en alle waarheden, waarden en normen lijken hun zin verloren te hebben. En daar komen geen nieuwe waarheden voor in de plaats. Vandaar dus dat Ada en Alev zich overgeven aan een nihilistisch spel, met hun omgeving als speelbord en hun medemensen als schaakstukken. Ze geloven alleen nog in het spel, niet in een moraal of hogere waarheid.

Er wordt veel gefilosofeerd in dit boek. Zo wordt er veel verwezen naar Musils Der Mann ohne Eigenschaften, en Ada vereenzelvigt zich zelfs met de hoofdpersoon van die roman, Ulrich. Veelzeggend: ook de roman van Musil speelt in een periode waarin alle waarden en normen wankelen, namelijk het Oostenrijkse rijk van vlak voor WO I. Ulrich besluit de hele wereld te bekijken als een gedachte-experiment, als een reeks van mogelijkheden i.p.v. werkelijkheden, als een per definitie onafgerond ‘geheel’, als iets waarmee men moet spelen. Ada doet dat ook, en komt samen met Alev tot soms heel tegendraadse conclusies. Daarbij wordt ook Nietzsche vaak aangehaald, die immers zei dat God dood was. Maar Nietzsche bepleitte ook een ‘amor fati’ voor het 'Weltspiel': we moesten volgens hem de grillige ongewisheid van de werkelijkheid omarmen en liefhebben. Zoals Musil ook streefde naar een ‘glasheldere mystiek’ en een ‘andere toestand’, naar een glimp van ‘iets’ aan gene zijde van onze conventies en referentiekaders. Dat nu is er bij Zeh echter allemaal niet, althans niet op dezelfde manier. Zij is dus zwarter dan Musil en Nietzsche, nihilistischer, strenger. Ada en Alev ondernemen zoals gezegd een soort spel met een leraar, Smutek, die daarbij ten gronde wordt gericht. Een spel om het spel, anders niets. Zij beleven nauwelijks de vreugde in het spel die bij Nietzsche werkelijk van alle pagina's afspat. Zij hebben dus ook niet Nietzsche's 'amor fati'. Toch bereiken Ada en Smutek in dat spel ook een raadselachtig soort bevrijding. Smutek bijvoorbeeld raakt baan, huis en echtgenote kwijt, en ook het geloof in zichzelf; dat alles is op een volkomen maffe manier echter ook bevrijdend. En Ada voelt zeker ook ‘iets’ voor Smutek, al is dat iets nauwelijks op normale manier te benoemen, en zeker niet met een ouwelullenterm als ‘liefde’.

Zeh pepert het de lezers 450 bladzijden goed in: onze waarden zijn niks meer dan lege platitudes, en zoeken naar de zin van het leven heeft geen enkele zin. We doen er in feite het beste aan om te zwijgen, suggereert Zeh. Elke eerlijke en nauwkeurige blik is ook een blik in de afgrond. Maar Smutek en Ada vinden in dat besef ook een eigenaardig soort rust en vluchtig geluk. Zo ook een rechter, die op briljante wijze een oordeel opbouwt dat uitmondt in ‘ik kan niet oordelen’. En zo ook Alev, alhoewel hij het spel grotendeels verliest. Bovendien is de stijl van Zeh prachtig: elke metafoor is onverwacht en juist daardoor raak, elke zin is volmaakt origineel. Ze werpt daardoor een volkomen eigen licht op de wereld: illusieloos, akelig en ijzingwekkend soms, maar ook volkomen nieuw en prachtig. Zelfs de meest alledaagse taferelen (een verlaten straat, een schoolplein, een klaslokaal) worden vreemd, bizar en dus extra interessant. En ook daardoor is dit boek, voor mij althans, bijzonder bevredigend, ondanks (of misschien juist dankzij) de ontmaskering van alle illusies en grote waarheden. Wat een boek! Wat een schrijfster!