Een vreemd geval, deze roman van Fabrice Humbert: in Frankrijk is het boek bejubeld en met prijzen overladen, in Nederland zijn de kritieken (m.u.v. Vrij Nederland) afkeurend en zuur. Het maffe is dat ik mij beide geluiden kan voorstellen. Sommige passages vond ik ronduit briljant, andere vond ik werkelijk belachelijk slecht geschreven. Veel stukken zijn ronduit pompeus. Soms had het boek mij helemaal in de greep, maar dan kakte het op werkelijk deerniswekkende wijze HELEMAAL in, om daarna ineens weer heel fascinerend te worden, daarna weer in te kakken, daarna weer fascinerend te worden... Hoe dan ook: begin, eind en sommige delen in het midden vond ik heel erg de moeite, en uiteindelijk vond ik dit ondanks alle zwaktes wel een mooie en intrigerende roman.

Hoofdpersoon is een romanschrijver, die tijdens een reis naar Weimar bij toeval een foto ontdekt die hem op het spoor zet van een tamelijk navrante, troebele en complexe geschiedenis. Die geschiedenis heeft alles te maken met de holocaust, maar ook met zijn eigen familie, die in WO II ongeveer alle grijstinten tussen 'goed' en 'fout' vertoonde. Het uitpluizen van deze geschiedenis leidt bovendien tot vertwijfelde en complexe reflecties op 'het Kwaad', het ongrijpbare irrationele en kwaadaardige duister dat ook altijd als onderstroom in onze westerse cultuur aanwezig is. Bovendien voelt de verteller tot zijn schrik en ongerustheid dat 'het Kwaad' ook maar al te aanwezig is in hemzelf: het woedt hevig in zijn angsten, woekert voort in zijn fascinaties, schuilt altijd onder zijn ogenschijnlijk zo rustige voorkomen. De roman wordt vaak nogal vermoeiend en irritant door allerlei uitweidingen van de schrijver, die ook nog eens bol staan van soms vrij pedante verwijzingen naar Montaigne, Haffner, Wiesel, Primo Levi en vele anderen. Ook zijn reflecties op zijn eigen schrijverschap zijn niet altijd even swingend geschreven. Maar uiteindelijk culmineert de hele roman op imponerende wijze in een bijzonder pijnlijk besef van niet-weten: de verteller beseft dat hij de geschiedenis niet doorgrondt, zijn familie niet doorgrondt en zichzelf niet doorgrondt. Hij beseft dat hij nooit in staat zal zijn om het ondoorgrondelijke kwaad van WO II te 'plaatsen', en dat hij zijn eigen troebele angsten en kwaadaardige impulsen nooit zal begrijpen. Al zijn gespeur en al zijn eruditie leidt allen maar tot het besef dat hij zichzelf en de wereld niet kent.

Dat besef nu wordt door Humbert aan het eind van de roman op m.i. imponerende wijze verwoord. Dat compenseert m.i. alle eerdere minder geslaagde passages ruimschoots. Bovendien worden worden de - vaak nogal irritante- uitweidingen, met terugwerkende kracht, door dat slot deels ook weer zinvoller: je beseft ineens dat de hoofdpersoon in die uitweidingen een voor hem onbegrijpelijk pijnlijk onderwerp poogde te omcirkelen, een onderwerp dat hij niet in de greep kon krijgen. Precies dat 'niet kunnen' vind ik bovendien wel een verdedigbare insteek. Onderwerpen als WO II, het Kwaad (in onszelf, als irrationele onderstroom in de cultuur) en de holocaust zijn naar mijn idee onuitputtelijk complex: ook WIJ krijgen daar volgens mij geen greep op. En het mooie van dit boek vind ik dan dat het precies die onmacht pregnant laat zien.