Het boek over een jonge partizaan werd kort na de oorlog in 1950 geschreven, maar is pas in 1969 postuum uitgegeven. Bijna was dit juweeltje verloren gegaan. Fenoglio’s uitgeverij adviseerde hem de novelle niet uit te geven, maar elementen eruit te verwerken in verhalen. Beppe Fenoglio (1922-1963) is geen al te bekende Italiaanse auteur, toch roemt menig collega hem als een der grootsten van de Italiaanse literatuur. En terecht als je ‘De laatste dag’ leest.

Te filmisch, vond de redacteur. De taal van film en boek hadden toen nog een andere relatie met elkaar. Wie het boek nu leest, smult juist van dat scenario-achtige. Weinig extra’s, geen wollige taal of beschrijvingen. Sec de gebeurtenissen beschreven; alle emoties en impliciete moraal verborgen onder een laag van dialogen, beschreven gebaren en gebeurtenissen. Maar het is zó sterk beschreven: elke emotie spat van het (papieren) scherm.

‘De laatste dag’ is zo’n boek waarvan je hoopt dat die laatste pagina niet komt.

In het verhaal gaat het om Ettore. Als partizaan vocht hij tijdens de Tweede Wereldoorlog tegen de Duitsers en hun Italiaanse metgezellen. Nu kan hij moeilijk aarden; hij mist de vrijheid, het strijden voor een zaak en bovendien: hij gaf soms wel leiding aan 20 man. Moet hij dan voor een baas gaan werken? In plaats van werken in de fabriek gaat hij met een oude strijdmakker in zee, Bianco, die zijn geld op niet legale wijze verwerft. Ettore verdient er veel en legt geld opzij. Ondertussen is daar Ettore’s vriendin Vanda. Ze zien mekaar vaak in het geniep, maar als ze zwanger wordt, bedenkt Ettore zich geen moment en wil met haar trouwen. Dan besluit hij ook te stoppen met het illegale werk. Nog één klus, de laatste dag dat hij voor Bianco zal werken….

Fenoglio schetst het leven van de partizanen die verloren met zichzelf terugkeerden uit de strijd; hoe weer te aarden in de maatschappij? Dat gevoel kende Fenoglio, zelf partizaan geweest, maar al te goed. Hij verheerlijkt niets; durft ook de slechte zijde van die situatie te laten zien; een jaren vijftig nouvelle vague of film noir waardig.

‘De laatste dag’ is verschenen bij De Bezige Bij. Deze recensie staat uitgebreider ook op mijn weblog tonhirdes.wordpress.com