Het verhaal in ‘Een afgehouwen hoofd’ wordt verteld door Martin Lynch-Gibbon. Een naam waarvan ik me afvraag hoe toevallig die is gekozen, zeker als er op een gegeven moment een verwijzing wordt gegeven naar de (mens-)apen van Köhler. Martin is gelukkig getrouwd met de vijf jaar oudere Antonia, die sinds een tijdje psychoanalyse ondergaat bij Palmer Anderson, een gemeenschappelijke, intieme, vriend.
Ondanks het gelukkige huwelijk houdt Martin er een maîtresse op na, Georgie Hands, die 15 jaar jonger is dan hij. Hun verhouding komt wat merkwaardig over, want Martin noemt haar gerust ‘kleine imbeciel’, ‘kleine snol’ of ‘primitief kind’, terwijl ze toch don is en vrij zelfstandig. ‘Georgie was niet van mij. Ze was er en daarmee uit.’
Maar hij blijkt niet de enige ontrouwe in het huwelijk te zijn als Antonia aankondigt van hem te willen scheiden omdat ze verliefd is geworden op Palmer en hij op haar. ‘Een huwelijk is een avontuurlijke onderneming, iets dat zich moet ontwikkelen’, zei Antonia, ’en ons huwelijk is eenvoudig tot stilstand gekomen. Daar was ik me al van bewust, voordat ik verliefd werd op Anderson. Het komt voor een deel, doordat ik zoveel ouder ben dan jij en een soort van moeder voor je geweest ben. Daardoor heb ik je verhinderd volwassen te worden. We moeten dit alles vroeg of laat onder de ogen zien.’ (Saillant detail is dat Iris Murdoch zes jaar ouder was dan haar echtgenoot John Bayley.)
Martin wordt als het ware gedwongen door Antonia en Palmer om het sportief op te vatten, in plaats van eens lekker te keer te gaan.
De filosofische achtergrond van Iris Murdoch komt af en toe mooi naar boven, bijvoorbeeld als ze Martin de volgende overpeinzing laat maken: ‘Mensen verliezen betekent, dat je niet alleen henzelf kwijtraakt, maar ook al die manieren en manifestaties waarin zij zich geuit hebben, zodat je bij het verlies van iemand die je lief was, tot de ontdekking komt, dat je nog zoveel meer hebt verloren, schilderijen, melodieën, gedichten, plaatsen: Dante, Avignon, een lied van Shakespeare, de zee bij Cornwall.’

Natuurlijk komt de verhouding van Martin met Georgie uit en Antonia wil haar graag ontmoeten. Wat tot de volgende briljante woordenwisseling leidt:
’O, je moet je niet schuldig voelen!’ zei Antonia.
‘U begrijpt me verkeerd’, zei Georgie. ‘Ik gaf u alleen maar antwoord op uw opmerking. Verder bedoelde ik er niets mee. Ik voel me niet schuldig. Ik besef wel, dat ik u leed gedaan kan hebben. Maar dat is iets heel anders’.

In het verloop van het boek komen Martins broer Alexander en Palmers halfzus, Honor Klein, nog om de hoek kijken en lijkt alles in een klucht á la John Lanting te ontaarden. Maar de kracht van Iris Murdoch is dat ze het allemaal volkomen acceptabel weet te brengen. Zelfs het moment dat Martin in het donker door de achtertuin van Honor sluipt en de tuindeuren forceert. Je vraagt je af of Iris Murdoch zoiets weleens zelf heeft meegemaakt met een van haar minnaars, want een soortgelijke scène komt in ‘Bruno’s droom’ ook voor.

Als Martin zijn problemen overdenkend door Londen loopt tijdens een mistige dag, komt er mooie symboliek om de hoek kijken. ‘Het was te koud om te gaan zitten, maar nu en dan bleef ik toch even staan en leunde over de borstwering en telkens als ik langs een vochtige lantaarnpaal kwam, waarom zich een dolfijn kronkelde, had ik het gevoel, dat ik ergens dichterbij was gekomen.’
Een dolfijn staat voor bescherming en wordt beschouwd als een teken van geluk en hoop, steun en kracht.

Een leuk stukje zelfspot van Iris Murdoch bevindt zich in de beschrijving van Honor Klein, de halfzuster van Palmer Anderson. ‘Ik heb haar zeer onlangs ontmoet’, zei ik, ‘maar ik kan me niet veel meer van haar herinneren. Ik vond haar de Vrouwelijke Don in persoon. Waarom moeten die vrouwen er toch zo uitzien?’ Even later blijkt dat hij met ‘zo’ een vogelverschrikker bedoelt.

Het boek zit vol verwijzingen naar schrijvers, schilders, mythologie en filosofische beschouwingen die heerlijk nageplozen kunnen worden door de liefhebber. Maar ook voor de lezer die niet zo diep wil gaan, biedt het verhaal meer dan genoeg om van te genieten. Het boek zit vol verrassende wendingen en toch weet Murdoch op het eind nog een leuke ontknoping te voorschijn te toveren.