Waauw! Wat een schrijver. In het voorwoord van Vlucht zonder Einde stelt Joseph Roth: “Het is niet meer de bedoeling om te ‘fantaseren’, het belangrijkste is de observatie.” En observeren doet Roth in dit boek zonder weerga. Gecombineerd met zijn onpeilbaar psychologisch inzicht en fijnbesnaarde - ironische - humor ontleedt hij als het ware met een scalpel de wereld om zich heen. "Roth was erop uit een mens uit elkaar te halen en opnieuw samen te stellen, om de verschillende onderdelen met huid en haar te bezitten. Hij wilde mensen beheersen, zijn hypnotische krachten op hen uitproberen," schrijft Mark Schaevers in Oostende, de zomer van 1936 (uitgeverij AtlasContact, herwerking 2015). Dat is precies wat hij doet met Tunda en de andere personages in Vlucht zonder Einde. Bovendien kan hij dat in een dermate gebalde taal, dat niet elke zin is wat het lijkt. Vlucht zonder Einde eist dan ook alle aandacht van de lezer. Maar de inspanning loont, en niet een klein beetje!

plot
Franz Tunda kan als gevangengenomen officier van het Oostenrijks-Hongaarse leger vluchten uit een Russisch gevangenenkamp. Met het ineenstorten van het keizerrijk stort ook Tunda’s leven in, want aan zijn vlucht zal geen einde meer komen. Niet alleen zoekt hij vergeefs naar zijn vaderland, maar ook naar zijn verloofde Irene. Meer nog dan ‘zoeken naar’ laat Tunda zich echter leiden door de gebeurtenissen. De gedachte aan Irene loopt parallel met het heimwee naar zijn vaderland. Tunda wéét dat zowel Irene als het keizerrijk voltooid verleden tijd zijn, maar hij wentelt zich in het hunkeren.

Tunda belandt in Siberië en woont er bij een Pool. Wanneer hij verneemt dat de oorlog is afgelopen, vertrekt hij naar Oostenrijk maar raakt in de Russiche Burgeroorlog betrokken. Daar wordt hij verliefd op Natasja. Wat later brengt het lot hem in de armen van Alja, een zwijgzame Georgische vrouw. Het bezoek van een Française (op wie hij eveneens verliefd wordt), wekt het verlangen naar Irene weer op, wat hem ertoe brengt naar Wenen te reizen. Daar wordt hij verenigd met zijn broer met wie hij eingelijk geen band heeft. Wanneer hij verneemt dat Irene in Parijs woont, zet hij zijn tocht verder. Bij toeval ziet hij haar …

de wandelende jood
Is Tunda op de vlucht? Onderneemt hij een zoektocht naar Irene? Of naar de herinnering die hij aan haar heeft? Wat rest er van de trotse officier nu de oorlog voorbij is? Wat doet hij er nu nog toe? Wie wacht nog op hem? Wie houdt nog van hem? “Dat ze (Irene) op hem wachtte tot hij terugkwam, daar twijfelde hij niet aan. Maar dat ze niet langer van hem zou houden als hij eenmaal terug was en voor haar stond, leek hem net zo zeker.”(p. 20). Wanneer Tunda Irene uiteindelijk terugziet, blijkt dit een self fulfilling prophecy . Voor Tunda eindigt de reis: “Niemand op de wereld was zo overbodig als hij.” (p. 159) Wat een slot!

visionair
Tunda eindigt in Parijs ‘zonder beroep, zonder liefde, zonder begeerte, zonder hoop, zonder eerzucht en zelfs zonder egoïsme’. Als oefening in boeddhistische onthechting kan dit tellen. Roth zélf leeft ook in hotels en zweert het bezit van meubelen af (“Ik heb lak aan je meubels,” zegt hij ooit tegen zijn vriend Zweig wanneer die hem vraagt om voor zijn inboedel te zorgen). Zelfs voor zijn manuscripten en boeken is er geen plaats in de koffers waarmee hij door Europa zwerft.

Merkwaardig genoeg voorspelt Roth in 1927 met Vlucht zonder Einde zowat zijn eigen toekomst. Net als Tunda zal Roth aan de vooravond van Wereldoorlog II (1936) door Europa reizen. Niet als ex-officier, maar als exil-auteur (zie: De Zomer van de Vriendschap, Volker Weidermann, uitgeverij Cossee en Oostende, de zomer van 1936, Mark Schaevers, uitgeverij AltasContact). En net als voor Tunda eindigt Roths (levens)reis in Parijs … Een romanpersonage gelijkstellen aan de auteur is not done, maar bij geen andere auteur dan Roth komt die verleiding zo vaak om het hoekje kijken.

literaire parel
Naast schitterend geschreven passages (bv. p.18), verdient Roth het om bijgezet te worden in de eregalerij van grote literatoren met zinnen als:

‘De Pool telde zijn woorden als parels, een zwarte baard noopte hem tot zwijgzaamheid.’ (p. 17);

‘Van alle tranen die iemand inslikt, zijn de tranen die hij om zichzelf gehuild zou hebben het kostbaarst.’ (p. 22);

‘Het meisje was mooi en stil. Ze liep rond in de stilte als in een sluier.’ (p. 42);

‘Tunda kwam bij haar zoals je in een plaatsje komt waar je ooit jong bent geweest.’ (p. 44);

‘Zoals een zwijgzame iemand uithoort die aangeschoten of welbespraakt is, zo ontvangt zij mijn liefde …’ (p. 58);

‘Hij leek al die mate van wijsheid te bezitten die iemand onverschillig maakt.’ (p. 112;

Vlucht zonder Einde bulkt van de literaire kunstschatten die, afgekruid met de nodige humor, observatie, ironie en zelfs sarcasme, véél meer vertellen dan wat er staat. Bij een tweede lectuur wordt het nog mooier.