Vanaf het moment dat ik hoorde dat er een novelle van Vaandrager was ontdekt, zat ik al in spanning. Vervolgens vernam ik dat uitgeverij Passage die uit zou gaan geven. Nog groter werd mijn zucht om de ooit verloren en nu teruggevonden tekst te gaan lezen. Zelden heb ik zo naar een boek uitgezien… Ik telde de dagen af tot het 18 maart 2012 zou zijn, de dag dat Sleutels, een ‘straat-collage’ zou verschijnen ter gelegenheid van de twintigste sterfdag van de Rotterdamse auteur. De tekst van Vaandrager uit 1974 zou in experimentele stijl zijn geschreven en vergelijkbaar zijn met zijn laatste en wellicht beste roman, De Hef.

Al na de eerste blik op het boekomslag wist ik dat het goed zat. Dit was een novelle die met zorg en liefde was uitgegeven. Hier had een vormgever even echt zijn best gedaan. Alsof de tijd stil had gestaan, had ik een boek in handen dat echt Gard Sivik was. Meteen dacht ik aan een ander monument in de literatuur, De SS’ers van Armando en Hans Sleutelaar. Een stoer boek, kloeke, zwarte letters, de cover metaalgrijs van kleur. De V van Vaandrager vormt de sleutelhanger waaraan de woorden Sleutels, Vaandrager en een straat-collage hangen. Achterop een foto van de schrijver in grijzen. Vanachter een zonnebril staart hij je aan alsof hij je de maat neemt. Kun je dit boek wel aan? Heb je de ruimte in die hersenpan om mijn gedachtegang te kunnen volgen? Vaandrager intimideert en terecht, want wie alleen braaf geschreven egodocumenten leest, zal van een koude kermis thuiskomen als hij zich aan deze novelle waagt. Wie echter de tijd neemt, zal zich verbazen over de sprongen en associaties die Vaandragers geest, al of niet onder invloed van speed, bij elkaar bracht.

Voordat ik Vaandragers Sleutelsgedichten, had hij het hele oeuvre gelezen. De roman De Hef zorgde voor een zeer bijzondere leeservaring. Karel Ten Haaf schrijft: ‘Ik was overdonderd. Lezing van De Hef liet mij verbijsterd achter; ontredderd, verpletterd en verbluft.’ Groot is de opwinding van deze Vaandragerfan als hij bij een Rotterdamse antiquaar een manuscript van 34 getypte bladzijden van zijn held aantreft. Het is ongepubliceerd werk, een complete, afgeronde novelle, ooit bestemd voor publicatie in het literair tijdschrift Maatstaf.

Vaandrager lezen vraagt aandacht, speelsheid, een associatief vermogen, humor en een zekere belezenheid. Het is geen verhaal met kop en staart, laat staan een plot. Integendeel. Vaandrager biedt je de mogelijkheid even in zijn hoofd te vertoeven. Je stapt in een achtbaan waarin alles en iedereen op je af kan komen. Woorden worden verhaspeld en kennen een spelling die des Vaandragers is. Wat er in hem opkomt schrijft hij neer, zoals:

‘Het stond niet gek in het beeld,
maar ik wist dat ik het zou vergeten.
Toen heb ik het vastgelegd.’

In dat vastleggen gaat hij ver. Zelfs het wit wordt vastgelegd. Na een regel wit tussen twee tekstblokken lezen we: ‘Dat wit op.’ Voor Vaandrager is niets te gek, zolang het maar iets aan zijn tekst toevoegt. Wil je zijn denken kunnen volgen, is het handig te weten dat hij in de lijn van William S. Burroughs, de god van de Beat-generation, schrijft. Hij steekt dat niet onder stoelen of banken.

‘Ik hou van je.’
(Met de nasale onechtheid van een telefoonboodschapper op de band aan de andere kant)
‘William Burroughs die hem overtuigde van het belang van de cutup en foldin methoden.’
Voor ik start met een lange improvizatie op het Tema ‘Sleutels’, waarschuw ik, evenals mijn Meerdere Bill Burroughs voor de ‘Wilde jongens’, die hun instinkten en inversies opkroppen, voor een take-over.’

De cutup en foldin waarover Vaandrager het heeft in zijn zo typerende spelling (zie: improvizatie en Tema) verwijst naar de schrijftechniek die Burroughs samen met Brion Gysin ontwikkelde, de truc waaruit zijn beroemdste en meest beruchte boek Naked Lunch ontstond. Vaandrager gebruikt deze methode (het verknippen, versnijden van teksten totdat de waarheid eruit loopt) voor het schrijven van delen van Sleutels. In een kakofonie van woorden en gedachten, verwijzingen naar andere dichters en schimpscheuten in de richting van Simon Vinkenoog geeft hij het geheim achter het schrijven van deze tekst prijs.

‘Vaandrager groet de dingen.’ (Je woorden…schat.)
Ding-inzamelingsacht, vanuit de Deltae (meervoud) optredent (sic) sleutelgeld. (aaneenschakeling van drie uitsnijdingen van Rotterdams massale, gratis huis-aan-huis-krant, met de naam die zoveel anagrammen (waarover later) implizeert.) En met die woordehutspot is alles te bewijzen nietwaar?’

Hoe langer je in deze novelle leest, des te meer zie je, lees je. Overal vallen plotseling de verwijzingen op naar de legendarische, toen nog psychedelische, muziek van de band Pink Floyd en hun voorman Syd Barrett (Obscured by Klautz, The Madcap laughs, Umma Gumma). Niet alleen popmuziek maar ook jazz speelt een rol in het denken en schrijven van Vaandrager. In ‘Ole (Coltrane)’ staat een prachtig stuk proza, improviserend geschreven als door een jazzvogel. Het vormt een oase van rust in deze kakelbonte novelle. Even is Vaandrager John Coltrane, precies op het moment van de split-second dat hij een solo inzet.

‘Tot ik woestenij verkies, mij op het podium (Koerzaal) verlies, afgezien van de fonkelende bedrading achter de koeliezen. Ik heb niks te verliezen, alleen te vervullen, een soortement steigeren spant de kroon. In mijn negroïde hersentjes tuimelt al een tema voor een piek in een uitgestrekte solo (misschien wel meer dan 80 minuten).
Zeg het maar anders: ik vul de buune met brandende tuinen. In eigen orkaan, ontketend door een zax-scheet, zet ik mijn verschijning schrap, de ogen verblind door fijn zand, omdat ik geen bril wil.’

Literatuur vormt naast muziek vaak een reden tot schrijven. Schrijvers als Couperus, Deelder, Campert, Sleutelaar, Bukowski, Handke, Buddingh’, Scheepmaker, Lampo komen allemaal langs in deze deels autobiografische, grotendeels associatieve novelle. Los daarvan wordt er voortdurend gespeeld. Grappen als: ‘Wat doet u in uw VT? TV-loeren?’ Stukken uit folders waarin een, toen had je ze nog, encyclopedie wordt aangeprezen. Vaandrager was waarschijnlijk dol op dit soort readymades. Zo staat er op de rug van deel 19 REN. Vaan denkt: Latijn voor nier. Ook bevel om de benen uit je reet te lopen.

Natuurlijk, je moet van dit soort spielerei houden. Af en toe word je je ervan bewust hoe vermoeiend de geest van Vaandrager voor hem en zijn omgeving moet zijn geweest. Alles vraagt hij zich af, iedere spelling wordt overwogen en steeds weer kijkt hij of hij het wel goed heeft gezien of dat het nog beter kan.

‘Heb je gezien of er iets genomen kon worden?’
‘Op het moment dat je het ziet, zie je het heel duidelijk.’
‘Terwijl je zit te kijken, denk je; die heb ik.’
‘Merkwaardig dat je het allemaal even precies hebt kunnen zien en dat je het dan niet meer weet.’
‘Wat ben je dat allemaal weer gauw kwijt. Ik heb toch verschillende dingen gezien.’
‘Dat is weer die gedachte dat je het wel in je hoofd houdt…maar dat is niet zo.’

Zo moet je eigenlijk Sleutels lezen, als een sleutelroman in uitgebeende stijl waarin letterlijk alles een sleutel is op de volgende en vorige pagina. Ouderwets degelijk experimenteel. Het boek maakt mij nostalgisch naar een tijd waarin commercie er minder en taal er meer toe deed in de literatuur. Ik neem daarom diep mijn hoed af voor uitgever Anton Scheepstra, die in deze moeilijke tijd toch de moed vond om deze novelle te publiceren.

Wellicht is Sleutels daarmee straks het startpunt voor een nieuwe, verfrissende, Nederlandse literatuur. Vaandrager heeft indertijd zijn best gedaan, Karel ten Haaf heeft het teruggevonden, Anton Scheepstra gaf het uit. Nu is de lezer aan zet!