Deze reactie bevat spoilers, selecteer de tekst om de spoilers te lezen. Ik lees regelmatig het verwijt aan Mulisch dat hij teveel pronkt met zijn filosofische (en/of wetenschappelijke) kennis. Laat Mulisch daarop het antwoord maar geven:

De filosofieën over het wezen van Hitler raken verder nog aan Heidegger en Schopenhauer, aan het ontologisch godsbewijs van Kant en het nihilisme van Nietzsche. Bent u niet bang om de lezer af te schrikken?

"Lezers kunnen me niets schelen. Een roman is geen communicatie met het publiek, maar met die roman, en dus met mezelf. Als ik non-fictie schrijf, ligt dat anders. Dan leg ik dingen uit, en moet alles behalve opwindend ook waar zijn."

Voelt u geen verantwoordelijkheid ten opzichte van de achthonderdduizend mensen die u vorig jaar enthousiast hebt gemaakt met het boekenweekgeschenk 'Het theater, de brief en de waarheid'?

"Het is toch niet verboden om filosofisch gecompliceerde passages in een boek te stoppen? Als ik de krant lees, begrijp ik het economiekatern of de sportpagina's ook maar half. Wat de AEX is, of buitenspel, Joost mag het weten, maar dat is voor de redactie terecht geen reden om het elke keer te gaan uitleggen. Ik zal mijn abonnement niet opzeggen, en blader door naar wat ik wel begrijp, het weerbericht bijvoorbeeld."

Geciteerd uit een interview Cultureel Supplement van NRC februari 2001.

Waarmee, wat mij betreft, Mulisch het grootste gelijk van de wereld heeft. Houdt op met Mulisch te verwijten dat hij moet pronken met zijn kennis en dat gebruikt, ermee speelt in zijn boeken. Als je van die onderdelen in zijn boeken (ook) wilt genieten, is er geen ontkomen aan... verdiep je zelf ook wat in de gedachtengangen (en de effecten daarvan) van de diverse filosofen en waardeer het spelen ermee (of je het met de interpretaties nou eens bent of niet) van Mulisch en/of zijn personages. Mocht je daartoe niet bereid zijn, ook goed... geniet dan gewoon van de rest!

Ik heb genoten van dit boek.. goed geschreven, goed idee, goed uitgewerkt.... Hitler als 'een singulariteit in mensengedaante' ... je moet er maar opkomen .