Door Speeldrift verslaafd geraakt aan Zeh, ging ik, zoals een kettingroker die de ene sigaret met de andere aansteekt, meteen door met Vrije Val. Ook weer geniaal en verpletterend. Het gaat hier om een thriller, maar wel eentje die met alle genrewetten spot. Het verhaal draait om twee geniale, bevriende maar ook zwaar rivaliserende fysici: de een heeft gekozen voor een veilige baan en een gezin, de ander wijdt zich solitair aan De Wetenschap en die ene theorie die alles verklaart. Hun geleerde disputen eisen veel van een Alfa als ik, maar ze zijn fascinerend door hun filosofische implicaties: zijn er misschien oneindig veel verschillende werelden? En is de wereld die we kennen puur door toeval en willekeur ontstaan? Bestaat er wel zoiets als causaliteit, en is de wereld niet een onkenbaar raadsel?

Dat laatste wordt ook op fraaie wijze in de plot verwerkt: er is een moord, maar die wordt door allerlei misverstanden veroorzaakt, en wordt ook door iedereen verkeerd begrepen, vanwege een verondersteld verband met een schandaal dat toevallig tegelijkertijd plaatsheeft. De moord wordt ook niet op de normale wijze ‘opgelost’. Ja, er is de in thrillers spreekwoordelijke geniale speurder. Maar die wordt gekweld door een dodelijke tumor in zijn hoofd, en is sinds een traumatische belevenis (die hij zich niet meer herinnert: verdringing!? Willekeur!? Bizarre illustratie van hoe slecht zelfs hij zichzelf begrijpt?) een gespleten figuur. Ook is hij een Kantiaan, die probeert het ‘Ding an Sich’ te peilen, dus de wereld los van onze voorstelling van die wereld, maar wat hij ziet is chaos en duister. Sinds hij weet van de tumor in zijn hoofd heeft hij ook een soort innerlijke observator, die alles wat hij doet als van buitenaf observeert: hij heeft daardoor een vervreemdende afstand tot zichzelf. En hij brengt de dader niet voor het gerecht, aangezien rechtspraak volgens hem totaal niet toegerust is op een van toeval en ambivalentie doordrenkte zaak als deze. Een zaak die door zijn absurditeit ook niet eens meer tragisch valt te noemen, en dus ook daardoor buiten de kaders valt. ‘Een kind wordt ontvoerd en weet er niets van. Een arts doet wat hij niet mag doen. Uiteindelijk blijkt alles anders dan de commissaris had gedacht- en toch precies zo. De ideeën van de mens zijn de partituur, zijn leven is een vreemde muziek’. Een heel vreemde muziek, zonder enige grond: vandaar ook later de uitspraak ‘de mens is een gat in het niets’. Zeh speelt daarbij met Orwells term doublethink : ‘the power of holding two contradictory beliefs in one’s mind simultaneously, and accepting both of them… To tell deliberate lies while genuinely believing in them’. Alle personages hebben hier last van: de geniale speurder door de hinderlijke observator in zijn hoofd en zijn besef dat hij gespleten is, de moordenaar omdat hij de moord wel en niet heeft gewild en omdat hij de rust in zijn zo veilige gezin wel en niet moedwillig heeft vernield, de met hem bevriende (maar ook rivaliserende) fysicus die een ‘theory of everything’ bedenkt maar vervolgens allerlei onbedoelde gevolgen teweegbrengt wat tevens een gat in zijn theorie betekent, en eigenlijk iedereen omdat het verschil tussen waarheid en leugen in deze absurde wereld totaal onscherp is.

Die absurditeit maakt Zeh mooi voelbaar door haar erg weerbarstige stijl. Bijvoorbeeld het volgende ziekenhuistafereeltje: ‘Ergens borrelt een nihilistisch kamerfonteintje boven een bekken waarin een paar goudvissen zwemmen. De gebruikelijke yucca’s doen hun best om de indruk van fris geboende vergeefsheid te ondersteunen’. Een rare tekst, maar zijn ziekenhuizen soms niet raar? Of ook de volgende passage: ‘Het pand ligt in de verste hoek van een doodlopende straat en houdt zelfbewust afstand van de andere gebouwen, alsof het er trots op is het huis van een alleenstaande te zijn […]. Op de grasstrook naast de oprit rekt een stenen kraanvogel zijn nek naar de hemel, door zijn sokkel verhinderd om te vliegen. Eromheen hangt het duffe aura van een voorwerp waaraan niemand vreugde beleeft’. Volstrekt maf, maar zo ziet Zeh de wereld. Lantarens dragen in haar wereld ‘wijde rokken van licht’, elektriciteitsmasten staan ‘stram naast hun langgerekte schaduwen’ en de wind ‘jongleert met zwaluwen aan de hemel’ . De stijl van Zeh is kortom volkomen barok, omdat haar wereldbeeld barok is. Zeh ramt het er goed in: er is geen orde, alleen chaos, en de werkelijkheid ontsnapt totaal aan onze greep. De twee fysici denken dat besef te kunnen ontlopen door hun wetenschappelijke theorieën, maar falen hopeloos. Zeh’s boodschap is volgens mij dat we gewoon moeten accepteren dat de werkelijkheid onkenbaar is, en dat we moeten verdragen dat ons lot toeval is en anders niet. Bovendien moeten we beseffen dat we allemaal aan ‘double think’ doen, en daardoor de meest gruwelijke dingen kunnen voortbrengen, of we dat nou willen of niet. Een onbarmhartige boodschap, dat zeker. Maar wel een boodschap die met een geniaal gevoel voor plot en stijl is opgeschreven. Wat een schrijfster!