Beste mensen, dit is naar mijn smaak echt een GEWELDIG boek, nog klassen beter dan het ook niet geringe Over het doppen van bonen van dezelfde schrijver. Liefhebbers van laatstgenoemd boek moeten volgens mij dus direct Steen op steen gaan lezen. Maar ja, ik heb ook diverse recensies in de weekbladen gelezen, en daaruit bleek duidelijk dat de een het een geweldig boek vindt en de ander juist helemaal niet. Steen op steen valt dus niet lekker bij iedereen (en dat rijmt). Waarom wel bij mij? Dat is nog niet zo makkelijk uit te leggen: het is namelijk zo anders dan andere boeken (niet moeilijker, maar anders) dat normale superlatieven - zoals: mooie stijl, prachtige verhalen, diepzinnige bespiegelingen, intrigerende verteller- wel kloppen maar tegelijk ook helemaal niks zeggen. Maar goed, ik zal een poging doen.

Het hele verhaal wordt verteld door Szymek Pietruszka, die herinnering op herinnering stapelt en zo vertelt over zijn jeugd op het vooroorlogse Poolse platteland, zijn vaak erg heftige belevenissen in het Poolse verzet, en zijn lotgevallen na de Tweede Wereldoorlog. Hij doet dat erg associatief: een verhaal uit het recente verleden doet denken aan iets uit zijn prille jeugd, wat weer doet denken aan iets in het hier en nu, wat weer doet denken aan..... Een meanderende vertelstijl dus, vol afdwalingen en kleurrijke details, in een naar mijn smaak heel prettig langzaam en onthaast tempo. Geleidelijk aan stijgt uit al die verhalen ook een beeld op van hoe het Poolse boerenleven, door allerlei moderniseringen, zijn vroegere schoonheid -die overigens zeker niet geidealiseerd wordt!- voor een deel verliest. Tussen de regels door wordt ook het verhaal verteld van een van Szymeks broers, die om een of andere reden zijn verstand en spraak heeft verloren. En ook Szymeks eigen levensverhaal krijgt meer en meer contouren, en wordt tot en met het slot steeds intrigerender en raadselachtiger: hoe hij als jongen zich afkeert van het boerenleven maar na een ernstig ongeluk daar toch weer naar terugkeert; hoe hij een opmerkelijk tedere en fragiele liefdesrelatie met iemand ontwikkelt die zich toch niet ten volle ontplooit; hoe hij een tijd lang leeft als schuinsmarcheerder en bij de vrouwen succesvolle avonturier maar eindigt als relatieve eenling die vooral bezig is met het bouwen van een grafmonument voor hem en zijn familie. Alsof hij alleen in dat grafmonument iets kan bewaren van de deels verloren schoonheid van het oude boerenleven.

Aldus onthaast vertellend produceert Szymek ook de ene na de andere m.i. echt prachtige zin. Zo zegt hij het volgende over angorakonijnen: "Voel maar eens aan de vacht van een angora, het is of je de morgenstond aanraakt, een wolk, de hemel (...). En als ze eten, dan murmelen hun bekjes, alsof ze met elkaar in gesprek zijn. Hoewel gras anders klinkt dan lupine. Gras gaat heel zachtjes, net een motregen in de herfst, maar lupine is als een dikke, warme meiregen. Ga je zitten luisteren, dan blijf je luisteren en luisteren. En als je dan nog wat dieper luistert, dan hoor je zelfs bronnen borrelen, bijen honing verzamelen, wolken langs de hemel schuren en de aarde om haar as draaien en jij met haar. Hoewel het niets voorstelt, het zijn maar wat murmelende konijnen. Maar soms heb je zin om tussen hen in te gaan liggen als in het hooi, in de wei, langs de rivier, in de schaduw ergens onder een boom en in dat murmelen van hen te vervloeien, in die bronnen, in die wolken en zich door die alom geteisterde aarde te laten meesleuren. Want konijnen hebben iets waardoor alles om hen heen en in uzelf milder wordt". Prachtig vind ik dat: het ogenschijnlijk vrij triviale en alledaagse tafereel van etende angorakonijnen wordt hier een bijna kosmisch beeld van rust en vertroosting. Wat nog pregnanter wordt als je bedenkt dat Szymek dit vertelt in een ziekenhuis: zelf is hij beide benen kwijt, degene die naar hem luistert is ten dode opgeschreven.

Szymek zegt dus veel fraais en origineels, want ik had wel honderd van dit soort citaten kunnen laten zien. Maar hij laat ook anderen aan het woord, die eveneens vaak uit de hoek komen met lange en fraaie monologen. Een hoogtepunt vind ik een gesprek tussen de ongelovige Szymek en de oude pastoor, waarin de pastoor een m.i. schitterende uitspraak doet: "Maar soms komt het me voor dat de enige wijsheid die ons van het leven rest de verbijstering over het leven is". Een verbijstering die in de verhalen van Szymek zelf volgens mij voortdurend de boventoon voert. En ook de lezer voelt mee met die verbijstering, want wat te denken van het feit dat nou net een pastoor kort voor zijn dood deze uitspraak doet tegen een ongelovige?

Steen op steen is geen boek dat op ordelijke wijze van A naar B gaat, maar een opstapeling van associaties, mijmeringen en verhalen van iemand die zich verbaast over zijn wereld en hoe die wereld is veranderd. Het is een boek dat je langzaam moet lezen, en met aandacht voor wat er tussen de regels door wordt gesuggereerd. Het is, anders dan ik eerst vreesde, geen verheerlijking van het oude Poolse boerenleven, maar wel een boek dat veel prachtige beelden aan dit boerenleven ontleent die ons doen mijmeren over de mysterieuze rijkdommen van het bestaan. Het zit vol tragiek, humor, dichterlijkheid, ingetogen mijmering en woede: een combinatie van veel verschillende stemmingen dus. Ja mensen, het is echt een schitterend boek, en het was voor mij een groot genot om het langzaam in mij op te nemen, zin voor zin en verhaal voor verhaal. Ik las het tijdens mijn vakantie, en het was voor mij ideaal als vakantieboek. Maar voor mij was het op ELK moment een ideaal boek geweest!