Sinds kort ben ik behoorlijk idolaat van het ondoorgrondelijke proza van Laszlo Krasznahorkai: dit is nu het vierde boek dat ik dit jaar van hem las, het vijfde in totaal, en ik heb er nog lang geen genoeg van. Wel was de leeservaring deze keer iets minder intens dan bij zijn vorige boeken, wat misschien aan het boek zelf ligt maar misschien ook aan mij: ook van genieën moet je misschien niet te veel achter elkaar lezen, dus is het wellicht een idee om na dit boek even een Krasznahorskai-pauze in te lassen. Maar na die pauze pak ik hem weer op, want wat is die dekselse Hongaar toch geweldig.

Het boek wordt als "reportage" aangeduid, en door vele recensenten opgevat als weergave van Krasznahorkais eigen impressies die hij opdeed in zijn Chinese reizen. Maar een puur autobiografisch reisboek is dit niet: we volgen ene Laszlo Stein, een Hongaars dichter, die samen met "the interpreter" (een naamloze en daarmee abstracte Hongaarse reisgezel) het moderne China doorkruist, wanhopig zoekend naar de verloren bronnen van wijsheid en schoonheid van de klassieke Chinese cultuur. Tussen de regels door merken we dat Laszlo Stein (net als wellicht Krasznahorkai zelf), vanwege zijn enorme desillusie over het moderne Westen of het moderne Hongarije, wanhopig snakt naar nieuwe en minder onzuivere manieren om de wereld te bezien: vandaar zijn fascinatie voor de Chinese klassieke cultuur en het Boeddhisme. Over wat Laszlo Stein precies voelt en drijft worden we echter zeer spaarzaam geïnformeerd: hij is duidelijk een gepassioneerde zoeker naar verloren en wellicht onbestaanbare schoonheid, en in die zin wellicht een personificatie van Krasznahorkais eigen fascinaties, maar hij blijf een mysterie voor ons. Zoals ook de schoonheid die Stein zoekt een ongrijpbaar mysterie blijft. Deze "reportage" is kortom net zo mysterieus en duister als Krasznahorkais romans en verhalen. En Steins dooltocht door China is net zo erratisch, meanderend en fascinerend mysterieus als b.v. de dooltocht van de naar onvatbare schoonheid zoekende Korin in "War and war".

De desolate treurnis van Steins zoektocht wordt tamelijk briljant geëvoceerd. Bijvoorbeeld in ellenlange zinnen vol machteloze woede en afkeer over de eindeloze stromen toeristen en de loze banaliteit van het moderne China, dat met zijn geestloze kapitalisme al zijn eigen oerbronnen van schoonheid en wijsheid in totale kitsch versmoort. Of ook in de beschrijving van een in mist gehuld Chinees dorp, vol labyrintische paden waarop Stein en "the interpreter" voortdurend verdwalen. Vaak is Stein volkomen vertwijfeld omdat hij denkt dat de door hem gezochte verlossende perspectieven voorgoed verloren zijn, en die vertwijfeling en zwartgallige wanhoop worden door Krasznahorkai heel pregnant opgeschreven. In dat soort desolate en gedesillusioneerde passages is Krasznahorkai weer in bloedvorm, zij het niet in dezelfde bloedvorm als in "De melancholie van het verzet". Maar hij is minstens zo goed op dreef in passages waarin Stein toch glimpen opvangt van verloren schoonheid en wijsheid. Dat zijn dan glimpen van "iets" wat zich aan taal en begrip onttrekt, en wat dus ongrijpbaar is en moet blijven: "iets" dus dat niet kan worden beschreven of gedefinieerd, en dat alleen bij benadering kan worden ervaren of gevoeld. "Iets" wat het karakter heeft van een sfeer, een windvlaag, een impressie van een Chinese tuin met kwetterende vogels, of een reeks cryptische woorden die zich niet aaneen laten voegen tot een begrijpelijke zin. En toch is dat "iets" dan voor even volkomen overweldigend, al begrijp je totaal niet waarom, noch op het moment zelf noch bij latere reflectieve analyse van dat moment. Dat soort momenten nu weet Krasznahorkai naar mijn smaak heel suggestief op te roepen op papier. Hoe hij dat doet weet ik niet, en met citaten aantonen dat hij het doet kan ik niet. Maar op de een of andere manier ben ik er toch zeker van dat hij dit voor elkaar krijgt. Zo had ik, toen een ondoorgrondelijke Chinees tegen Stein zei "I hope what you do will be like a mountain brook" voor even het idee dat ik begreep wat hij zei, en waarom Stein door deze woorden in vervoering raakt. Tegelijk kan ik niet in eigen woorden parafraseren wat hier wordt gezegd, net zo min als Stein. In die zin begrijp ik het dus eigenlijk toch niet, net zomin als Stein. En ondanks dat werkt deze zin wel, althans binnen de context van ongrijpbare sfeerbeelden en impressies die Krasznahorkai ons voortovert.

Zo zit dit boek dus in elkaar: als een ellenlange zoektocht vol weeklachten en vergeefsheid, waarin dan soms toch glimpen opdoemen van schoonheid. Onverwoordbare glimpen weliswaar, en dus alleen tijdelijke en onvolmaakte weermiddelen tegen de wanhopig makende voosheid van de moderne wereld. Maar wel troostende glimpen, ondanks hun voorlopigheid en weerloosheid.

Wat is het toch mooi dat ik Krasznahorkai heb leren waarderen dit jaar. En wat is het een troostende gedachte dat ik nog lang niet alles van hem gelezen heb!