"De vuuraanbidders" wordt vaak als een van Vestdijks meesterwerken gezien, en als een van zijn meest magistrale historische romans. Zelf was ik er eveneens zeer van onder de indruk. Zoals wel vaker bij Vestdijk moest ik er wel even stevig inkomen, en mij manmoedig door flink wat taaie pagina's heen bijten, maar daar stonden veel enorm fascinerende pagina's tegenover en aan het slot vond ik ook de allertaaiste pagina's met terugwerkende kracht prachtig. Zo gaat dat vaker in Vestdijks beste boeken: een tijd lang zit je als een gek af te zien, en ineens besef je dat je de hele tijd al een meesterwerk hebt gelezen.

Het verhaal speelt tijdens de 80-jarige oorlog in Nederland en de 30-jarige oorlog in Duitsland. Decor van felle godsdienstige twisten en elkaar op leven en dood bekampende wereldbeelden, soms uitgevochten in scherpzinnig theologisch dispuut, vaker via bruut geweld en groteske oorlogsgruwelen. Vestdijks enorme talent voor paradoxale spanningen gedijt geweldig bij de beschrijving van deze barre, eindeloos complexe en zeer veranderlijke overgangstijden. Liefhebbers van avonturenromans komen goed aan hun trekken in dit ruim 650 blz. dikke boek, liefhebbers van met veel gevoel voor detail geschilderde historische werelden niet minder. Wat een kunststuk is op zich: het verhaal wordt vanuit ik-perspectief verteld, dus zonder veel historiserend of uitleggend en verklarend commentaar, en toch heb je het gevoel die wereld van de vroeg 17e eeuw te proeven, te ruiken, te zien en te beleven. Vestdijk schijnt heel veel research heel goed in het verhaal verweven te hebben, wat tot een geloofwaardig en kennelijk heel accuraat geschilderd verleden leidt, en doet dat zonder je als lezer te overstelpen met veel boekengeleerdheid. Knap, dat zeker.

Maar nog veel knapper is hoe Vestdijk ons de innerlijke groei laat meebeleven van Gerard Criellaert, die tot eigen verrassing zich ontwikkelt van in de predestinatie gelovend Gomarist tot ontkenner van Gods bestaan. Of, beter misschien, tot een aan alles twijfelend agnost, voor wie het lot en het bestaan zo ondoorgrondelijk en onbegrijpelijk is dat elk oordeel opgeschort moet worden. En de ultieme opschorting van elk oordeel is de ontkenning van God. Of de (ook van sommige mystici en de door Vestdijk bewonderde Eckhart bekende) gedachte dat God zich aan elk menselijk begrip onttrekt, ook aan de verstandelijke categorieën van "bestaan" en "niet bestaan", zodat God wel bestaat EN niet bestaat. Wel bestaat er in dit uitermate aan alles twijfelende wereldbeeld zoiets als geïdealiseerde liefde, als idealen, als streven naar het hogere, wat o.a. prominent naar voren komt in enkele schitterende pagina's over alchemie. Maar daarover wordt het volgende gezegd: "Toen ik Zladko mijn hopeloze liefde onthulde, was hij er haastig bij om ook de aandoeningen van het hart tot iets symbolisch te verklaren. Het goddelijke werk kon namelijk ook worden omschreven als de vereniging van man en vrouw; de vrouw, die men liefhad, stelde alleen maar datgene in de eigen ziel voor waarnaar men streefde; en het had dus geen zin de geliefde te willen bezitten, want dit bezit was onmogelijk: men beminde slechts een zinnebeeld". Liefde, God en ideaal hebben een enorme kracht bij Vestdijk, maar alleen als zinnebeeld, als ongrijpbare spookgestalte in het eigen innerlijk. Contact met of daadwerkelijk bezitten van Liefde, God en ideaal zijn dus onmogelijk.

Precies die onmogelijkheid nu tekent Vestdijk in "De vuuraanbidders" op adembenemende wijze uit. Niet alleen door ons op werkelijk geniale wijze te laten zien hoe Gerard al zijn geloof aan een kenbare God verliest door de oorlogsgruwelen die hij ziet, de bodemloze belachelijkheid van gekende oorlogshelden die hij aanschouwt, en (vooral) door de van bizarre grilligheid doordrenkte lotswendingen die hij ondergaat. Maar ook door de wel heel vreemde, bijna onaardse liefdes die hij beleeft, waarin de vrouwen (o.a. zijn eigen, onnatuurlijk bleke en ondoorgrondelijke zuster) al even grote raadselen voor hem blijken te zijn als hij dat is voor zichzelf. En voor mijn gevoel ook door zijn ervaringen met diverse ongelofelijk dubbelzinnige avonturiers: cynische kunstenaars, bijna demonische meesters van maskerades, en driedubbelrollen spelende fantasten en bedriegers, die zeer appelleren aan Gerard Criellaerts verlangen naar het buitengewone en avontuurlijke, figuren ook die garant staan voor flink wat enorm fascinerende en soms zelfs ongehoord spectaculaire plotwendingen. Maar in mijn beleving vooral figuren die meeslepend gestalte geven aan de buitensporigheid en onvoorspelbaarheid die Criellaerts binnenwereld en buitenwereld kenmerkt. En dat is een wereld waarin elk rustgevend eindoordeel moet worden opgeschort: een wereld zonder vaste werkelijkheid, en zonder God.

Geweldig hoe geloofwaardig Vestdijk een historische wereld oproept die volkomen geloofwaardig overkomt maar waarin alles voortdurend verschuift. Prachtig hoe hij ons laat meevoelen met het chaotische spel van krachten en tegenkrachten in die wereld, en ons verbijstert met avonturen vol dubbele bodems en paradoxale wendingen die de chaos extra voelbaar maken. Heerlijk hoe hij ons deelgenoot maakt van scherpzinnige theologische disputen en innerlijke overdenkingen die allemaal uitmonden in opschorting van het oordeel en in niet-weten. Intrigerend ook hoe dat niet-weten gepaard gaat met gewetensonderzoek, introspectie en meeslepend verwoord besef van onmiskenbare hoewel niet te duiden schuld. Juist het niet-weten maakt deze introspectie extra pregnant. En fenomenaal hoe hij ons stapje voor stapje de innerlijke ontdekkingsreis laat zien van iemand die, zonder dat eerst zelf te beseffen, zich ontwikkelt tot ongodist in door geloofsfanatisme geteisterde tijden. Zonder meer een fascinerend leesavontuur, deze roman, ondanks diverse taaie passages: ik ben blij dat ik dit avontuur heb mogen meemaken.