"Het valse gewicht" is een soort sprookje (beginnend met "Er was eens"....) of allegorische parabel over de ondergang van een gewezen soldaat, die nu ijkmeester is in een verre en giftige uithoek van het Habsburgse rijk, en tot taak heeft om maten, gewichten en weegschalen te keuren van alle kooplieden in de streek. Alle gewichten zijn echter valse gewichten, en de ijkmeester zoekt vergeefs naar emplooi voor zijn rechtschapenheid en gevoel voor juiste verhoudingen in de hem omringende totaal corrupte wereld. Ook zoekt hij vergeefs naar de orde, kameraadschap en rechtvaardigheid die in het door hem verlaten leger nog bestond. Zijn gezin gaat aan ontrouw ten onder, een nieuwe vlammende liefde is vanaf het prille begin troebel en gedoemd, de toch al giftige streek wordt door bijna Bijbelse pestilentiën getroffen, en de ijkmeester verloedert geheel in wanhopige hulpeloosheid en totale dronkenschap. Ook sterft hij een liederlijke dood, maar tijdens het sterven heeft hij een soort visionair inzicht in de totale verrotting van de wereld en van zijn dubbelzinnige plaats daarin. En dat is al heel wat: "De meeste mensen sterven zonder dat ze ook maar iets van de waarheid te weten zijn gekomen. Misschien komen ze het in een andere wereld te weten. Maar sommigen is het vergund nog in dit leven te beseffen wat ze eigenlijk zijn. Ze beseffen het doorgaans heel plotseling en ze schrikken enorm. Tot dit slag mensen behoorde ijkmeester Eibenschutz".

Zo samengevat lijkt het weinig bijzonder, zelfs bijna een sentimentele draak. De ondergang van de ijkmeester wordt bovendien wel heel erg allegorisch neergezet, en die allegorie staat wel heel erg overnadrukkelijk voor de verrotting van de tegenwoordige wereld en voor de ondergang van ouderwetse rechtschapenheid. Dat is nou niet bepaald waar ik van hou. En toch vond ik "Het valse gewicht" weer een mooie Roth. Stijl en toon van het boekje zijn namelijk weer Rothiaans geweldig. Zie bijvoorbeeld hoe hij de ontmoeting beschrijft van de ijkmeester met een fatale vrouw: "Toen ze naar hem toe liep, had hij het gevoel alsof hij voor het eerst ervoer wat een vrouw was. Haar diepblauwe ogen herinnerden hem, die nooit de zee had gezien, aan de zee. Haar witte gelaat wekte in hem, die met sneeuw heel vertrouwd was, de voorstelling van een fantastisch, onaards soort sneeuw en haar blauwzwarte haar deed hem denken aan zuidelijke nachten, die hij nooit had gezien, waarover hij misschien had gelezen of gehoord. Toen ze tegenover hem plaatsnam, was het alsof hij een groot wonder beleefde, alsof de onbekende zee, een opmerkelijk soort sneeuw, een wonderlijke nacht aan zijn tafeltje plaatsnamen. Hij stond niet eens op. Hij wist best dat je voor vrouwen op hoorde te staan; maar hij stond niet op voor een wonder".

Geniaal, vind ik, vooral ook door de wijze waarop hier invoelbaar gemaakt wordt dat de ijkmeester getroffen wordt door emoties die hijzelf niet verwoorden kan. Hij wordt overweldigd door iets wat hem te boven gaat, en het mooie van deze passage vind ik dan dat die overweldiging niet wordt geanalyseerd maar wordt getoond, in al zijn vreeswekkende raadselachtigheid. Zoals ook de innerlijke erosie van de ijkmeester niet wordt geanalyseerd, maar wel heel treffend wordt getoond en voelbaar wordt gemaakt: "Hij voelde zich erg onzeker, erg onzeker voelde hij zich. Soms had hij het gevoel dat hij niet meer een mens was maar een huis, en dat hij in staat was de aanstaande instorting ervan te voorvoelen, alsof hij een huis was of een muur: inwendig barstte en verbrokkelde hij en hij voelde amper nog grond onder zijn voeten. Hijzelf wankelde, het hele huis wankelde, en ook de stoel waarop hij plaatsnam om te ontbijten".

In wezen is "Het valse gewicht" een sprookje over een rechtschapen iemand die juist door die rechtschapenheid helemaal hulpeloos is in deze zo verrotte wereld. Maar het is ook meer dan alleen maar een sprookje of allegorie, omdat die hulpeloosheid en de wanhoop daarover zo mooi en invoelbaar beschreven wordt. Ook is het ontroerend om te zien hoe de ijkmeester vergeefs poogt alles te ijken, en de verrotting van de wereld waarin hij leven moet wordt adembenemend verwoord. Ik vond ook dit kortom weer een mooi Rothje, mijn zesde mooie Rothje in korte tijd, en ik ben blij dat ik het gelezen heb.