Mijn tweede Tavares in korte tijd. En net als bij de eerste (Jeruzalem) kostte het lezen flink wat moeite, maar werd die moeite uiteindelijk wel ruim beloond.

Het boek beschrijft vooral het innerlijk leven van de chirurg Lenz Buchmann, maar dan wel op heel afstandelijke, analytische en bijna clinische toon. Je zit steeds in Lenz' hoofd, maar door die toon ontstaat toch afstand. Trouwens ook door de formulering en inhoud van zijn gedachten: we hebben hier te maken met iemand die puur in termen van kracht, overheersing en technocratische heerszucht redeneert. Een militairist met nazistische trekken, zou je kunnen zeggen. Of ook een soort machine met denkvermogen, maar zonder compassie of medegevoel, al heeft hij wel aardig wat perverse seksuele neigingen. Als chirurg heeft hij een puur clinische insteek, waarbij hij zijn patienten puur als object ziet en als materie die onder zijn handen moet worden gevormd. En later als politicus benadert hij in feite de mensenmenigten op precies dezelfde clinische manier. Wel wordt dan zijn fascinatie voor overheersen door kracht nog wat manifester.

Dat leest allemaal niet lekker makkelijk, hetgeen nog wat verergerd wordt door het soms erg abstract-filosofische jargon waarin Lenz' gedachten zijn verwoord. Toch is het indrukwekkend wat Tavares doet. Ten eerste is het knap hoe zijn clinische stijl helemaal rijmt met het clinische innerlijk van zijn hoofdpersoon. Verder is het intrigerend hoe hij ons Lenz' gedachten alleen maar laat zien, zonder ook maar een enkel moreel oordeel te vellen. Daardoor word je als lezer extra uitgenodigd zelf conclusies te trekken, en zelf te analyseren wat precies goed of fout is aan Lenz´ gedachtewereld. Bovendien zijn die gedachten, hoe verfoeilijk soms ook, vaak wel erg goed opgeschreven en zorgvuldig beargumenteerd. Dat maakt het voor de lezer onmogelijk om de voorgeschotelde denkbeelden zomaar te verwerpen. Hij zal zich namelijk eerst echt grondig in de logica moeten verdiepen, moeten meedenken met Lenz. Geen prettige leeservaring, maar naar mijn smaak wel veel uitdagender en indringender dan een simpele veroordeling van iemand met foute gedachten. Bovendien vond ik het een ontdekking dat gedachten over kracht en beheersing, gedachten die mij in principe nogal tegenstaan, toch met zo´n grote welsprekendheid en diepgang van argumentatie kunnen worden verwoord. Tavares heeft mij dus echt overgehaald om mij grondig te verdiepen in iets waar ik helemaal ´tegen´ ben. En daardoor ken ik dit ´iets´ nu wel beter.

Maar het meest fascinerend vind ik hoe Tavares heel subtiel de BREUKEN aanstipt in Lenz´ wereldbeeld. Als je goed oplet zie je hoe de ogenschijnlijk hyperrationele en clinische Lenz toch ook doordesemd is van irrationele aandriften, angsten en fascinaties. Bovendien wordt Lenz, zo halverwege het boek, getroffen door verval, ziekte en dood. Zijn eerder nog vrij impliciete angsten voor ´het ondergrondse´ - waanzin, onbeheersbaarheid, verlies van controle, de dood - worden werkelijkheid. Steeds duidelijker wordt dat Lenz´ geloof in kracht en beheersbaarheid een illusie is, omdat hij - net als wij allemaal - weerloos staat tegenover ziekte en dood. En in dat opzicht is hij misschien niet eens zo anders dan wij..... Fascinerend vind ik dus hoe je eerst helemaal wordt ondergedompeld in het hoofd van iemand die op maniakale maar briljante wijze gelooft in kracht en totale beheersing, om dan vervolgens helemaal te worden ondergedompeld in de totale teloorgang van precies diezelfde kracht en beheersing.

Vrolijke onderwerpen zijn dit niet, en zoals gezegd moet je als lezer ook wel flink moeite doen. Bovendien duurden sommige hoofdstukken mij gewoon echt te lang. Maar daar stonden veel alinea´s tegenover die ik ademloos las. Bovendien hou ik wel van boeken waar mijn brein van gaat kraken. Ik weet niet of in een volgende vertaling van Tavares meteen zou gaan lezen, maar ik houd die man in de gaten!