Deze roman speelt in het oude Griekenland van 528-448 voor Christus. Het is de derde en laatste 'Griekse roman' van Vestdijk, na Aktaion onder de sterren en De verminkte Apollo. Die 'Griekse romans' zijn minder bekend dan andere Vestdijkjes, maar zelf vind ik ze enorm fascinerend. Het helpt overigens om tegelijk ook Over de Griekse romans van Simon Vestdijk te lezen van Rudi van der Paardt.

Het verhaal wordt verteld door een ik-figuur, de oude Plexippos, de laatste priester van de tot semi-goddelijke status verheven heros Polites in Temesa. Ik-vertellers zijn bij Vestdijk altijd onbetrouwbaar: niet in staat verder te kijken dan de eigen begrenzingen, mogelijk leugenachtig, mogelijk verkeerd geinformeerd. Zo ook deze priester, die een wel heel onbetrouwbaar licht laat schijnen op de nogal turbulente geschiedenis waarover hij vertelt en op zijn eigen rol daarin. De lezer wordt daarmee ondergedompeld in een wereld van twijfel. Hetgeen nog versterkt wordt door het verhaal zelf: de bedoelingen van de Goden zijn ondoorgrondelijk en op zijn minst ambivalent, hun bestaan is ongewis, en het blijft dan ook de hele roman lang onduidelijk in hoeverre Plexippos nu zelf gelooft in het bestaan van de goddelijke Polites. De cultus rond deze Polites is bovendien van een merkwaardige troebele seksualiteit doortrokken: een vreemd mengsel van moord, verkrachting en bloedschuld.

De volgelingen van deze cultus, niet in de laatste plaats Plexippos zelf, hebben bovendien een soms opmerkelijke combinatie van afkeer en fascinatie voor de dubbelzinnige Polites, die zowel een goddelijke Heros is als een niet zonder reden doodgestenigde verkrachter. En misschien is de hele Polites-cultus wel een soort sublimatie van duistere en weggecensureerde wensdromen en dwangbeelden in het onbewuste van de Polites-volgelingen, Plexippos incluis. Zoals Plexippos fascinatie voor de Polites-cultus, die om offers van jonge maagden draait, misschien gevoed of zelfs veroorzaakt wordt door herinneringen aan een eigen jonggestorven liefde. Overigens is ook het omgekeerde mogelijk: heel misschien heeft Polites juist de hand gehad in de dood van die jonggestorven geliefde. Misschien, misschien niet: het blijft ambivalent, zoals het ook onduidelijk blijft wat de oude priester Plexippos ook jaren na dato van dit alles denkt, bewust en onbewust. En al even onduidelijk is of Plexippos zichzelf wel begrijpt: is hij ook niet voor zichzelf een raadsel?

Vestdijk werkt dat alles uit in een naar mijn smaak retespannend plot, met een gestaag oplopende spanning en een even spectaculaire als dubbelzinnige ontknoping. Maar nog fascinerender dan de plot vond ik de voortdurende spanning tussen rede en redeloosheid, tussen verlangen naar geloof en bewust gekozen ongeloof, tussen aanbidding van goden en skeptische verwerping van alle hogere waarheid. De ik-figuur Plexippos is bovendien in zijn onkenbaarheid en dubbelzinnigheid enorm fascinerend: overdag een devoot priester, in de nacht een hoerenbezoekende rode Dionysos; op het ene moment een berekenende en bijna gewetenloos koele manipulator, op het andere moment overmand door ook voor hem ongrijpbare emotie; op het ene moment sympathiek en redelijk en op het andere moment redeloos tot in zijn haarvaten. In deze oude tijden was (althans, volgens Vestdijk) de goddelijke bode Hermes een even actuele als ambivalente figuur: 'Deze goddelijke bode leidde zulk een tegenstrijdig leven, dat hij soms niet eens wist waar hij de vorige dag geweest was. Hij deelde de tijd niet in dagen in, maar in oogwenken, en het kwam voor, dat hij tegelijk iemands vriend en iemands vijand was'. En sommige personages hebben duidelijk de toen actuele Heraclitus gelezen: 'alles verandert, onophoudelijk', zo zeggen ze, niets is bestendig of eenduidig. Precies die onbestendigheid, waar de oude Grieken al veel van wisten, is naar mijn smaak door Vestdijk in De held van Temesa echt heel meeslepend uitgewerkt. Zo geleidelijk aan begin ik die Vestdijk wel behoorlijk te bewonderen!