"Geschiedenis van geweld" oogst heel veel lof: in "De Groene" schreef Cyrille Offermans zelfs dat hij nog nooit zo'n goed boek van zo'n jonge schrijver had gelezen. Zelf ben ik eveneens behoorlijk overdonderd. Het is geen gemakkelijk of soepel leesbaar boek, want de inhoud is even heftig als naargeestig en de stijl doet een groot beroep op de oplettendheid, de verbeeldingskracht en de analytische en empatische vermogens van de lezer. Ook de vorm is complex te noemen. Maar het boek is niettemin naar mijn smaak helemaal geweldig, juist door de wijze waarop vorm en stijl aansluiten bij de enorm heftige en complexe inhoud. Vooral daarom las ik het twee keer achter elkaar: om goed alle intrigerende details in te drinken van wat werd verteld en hoe het werd verteld.

Centraal staat een traumatische en helaas niet verzonnen, dus autobiografische gebeurtenis: op de kerstavond van 2012 werd de auteur, Edouard Louis, ruw verkracht, beroofd, bruut mishandeld, bijna gewurgd en met een pistool bedreigd door de Kabylische arbeider Reda, met wie hij eerst een van gepassioneerde seks doordesemde nacht had gehad. Die gebeurtenis tart elke beschrijving: niet alleen vanwege de enorme heftigheid van het geweld en van alle angsten en schaamtegevoelens die dit geweld bij het slachtoffer oproepen, maar ook door de irrationaliteit en onvoorspelbaarheid van Reda, die op onbegrijpelijke wijze tederheid afwisselt met totale agressie en totale agressie ineens weer met timide spijt en tederheid. Was de dader van meet af aan uit op beroving en moord, of werd hij meegesleept in een ook hem verrassende spiraal van zijn ook voor hem onbegrijpelijke gedrag en gevoel? Niet minder heftig is ook alle angst en walging en zelfhaat die het slachtoffer na deze traumatische kerstnacht voelt, wat nog versterkt wordt door alle procedures die hij moet volgen in ziekenhuizen en bij de politie, en door de wijze waarop de politie en ook zijn vrienden reageren op zijn verhaal en - wat nog erger is- dat verhaal voor hem gaan invullen. Dat laatste stoort hem bijzonder omdat hij daardoor van zijn verhaal wordt beroofd, en dus van zijn herinneringen, en van zijn steeds veranderende complexe amalgaan van angsten, schaamte EN liefdevolle herinnering. Want bij alle peilloze schrik voelt hij ook nog steeds heimwee naar de schoonheid van Reda en naar de (overigens prachtig beschreven) tederheid die Reda bij hem opriep.

Dat alles wordt nog complexer omdat Edouard Louis vermoedt dat Reda bepaalde overeenkomsten met hem heeft, en niet alleen dader is maar ook slachtoffer. Immers, als Kabylische arbeider is hij achtergesteld (hier herkent Edouard Louis het treurige lot van het zeer achtergestelde arbeidersmilieu waar hij zichzelf aan heeft ontworsteld en dat hij vol haat liefheeft), als homoseksueel is hij vast zeer gediscrimineerd (hier herkent Edouard Louis zijn eigen lot: in zijn eigen Picardische arbeidersdorp werd hij om zijn geaardheid uitgekotst, weggehoond, mishandeld), en dus is Reda door allerlei omstandigheden buiten hem gemaakt tot wat hij is. Edouard voelt dan ook grote woede als de hem ondervragende agenten Reda "een Arabier" noemen (een Kabylische man is niet hetzelfde als een Arabier) en daar diverse tamelijk racistische opmerkingen aan vastknopen. Dat roept bij Edouard weer herinneringen op aan het milieu waaruit hij afkomstig is, waarin iedereen Front National stemt: iets wat hem van enorme agressie vervult, alhoewel hij ook bij deze Front National-stemmers heel ver gaat in het willen begrijpen waarom zij zijn zoals ze zijn, en hoe hun deplorabele leefomstandigheden hun racistische blik op de wereld heeft gevormd. Kortom: Edouard heeft meteen grote spijt dat hij de aanval van Reda op hem bij de politie heeft gemeld, en aarzelt zeer om een aanklacht in te dienen. Dat is hem te racistisch. Tegelijk merkt hij tot zijn grote schrik dat de aanval ook hem racistisch gemaakt heeft, HEM, Edouard Louis, die altijd dacht dat hij zich aan racisme had ontworsteld. Des te meer reden echter om de aanklacht niet in te dienen, want dan geeft hij nog meer toe aan deze zijns inziens abjecte innerlijke impuls. Bovendien is hij nog steeds panisch van angst, en dus enorm bevreesd voor wraak. Waarbij geen enkele tegenwerping van anderen dat de kans daarop klein is ook maar iets helpt: niet alleen omdat de angst in hem te sterk is, maar ook omdat hij vindt dat hij recht heeft op deze angst. Wat hij weliswaar zelf ook arrogant van zichzelf vindt, maar die arrogantie ziet hij in zijn wanhoop ook als een van de weinige wapens die hem nog resten.

Dit verhaal (dat ik nu uiteraard heel versimpeld weergeef) is dus qua inhoud uitermate heftig en complex, en vol van onuitspreekbare en ook nog eens conflicterende affecten en emoties. Dat is op zichzelf al intrigerend genoeg. Maar het geniale van dit boek vind ik dat Edouard Louis een stijl en vorm heeft gevonden die naadloos aansluit bij die heftige complexiteit, veel meer dan een rechttoe-rechtaan stijl of vorm zou doen. Ergens zegt Edouard Louis dat spreken soms meer zou moeten lijken op zwijgen en kotsen, en dat taal, hoe essentieel ook voor ons eigen mens-zijn en voor onze vermogens om ons verhaal en onze identiteit te vormen, soms op onoverbrugbare grenzen stoot. Exact dat maakt hij voelbaar in zijn eigen formulering: hij zegt niet alleen dat woorden als angst en wanhoop totaal niet de gevoelens van angst en wanhoop omvatten die hij ervaren heeft, maar maakt dit voelbaar door de stamelende structuur van zijn zinnen en het tastende en heftige karakter van zijn beelden. En ook door de ellenlange zinnen die hij soms gebruikt, die door hun lengte en koortsachtigheid inderdaad iets hebben van uitgekotste angst. Wat dan wordt afgewisseld met heel afstandelijk en beschouwelijk taalgebruik, dat samengaat met erg lucide reflecties en analyses, maar dat tegelijk zijn boek extra vervreemdend maakt omdat Edouard Louis zichzelf bijna als object benadert. Bovendien spreekt hij over zichzelf in de ik-vorm, de jij- vorm en de hij- vorm: daarmee maakt hij voelbaar hoe alles hem ontglipt, hoe zeer deze ervaringen hem van zichzelf vervreemden, hoe zeer ze hem tot een verbaasde toeschouwer maken van zichzelf. Tegelijk echter geeft die afstand ook een zekere vrijheid, extra mogelijkheden tot filosofische beschouwing en reflectie, en de voor hem zeer essentiële mogelijkheid om een verhaal te vertellen waarin hij niet alleen maar slachtoffer is maar ook beschouwer. Dus iemand die niet alleen maar verloren heeft.

Belangrijk is bovendien het wel zeer opmerkelijke perspectief van dit boek: veel van dit verhaal horen we namelijk niet uit de mond van Edouard Louis zelf (in ik, hij of jij vorm), maar uit de mond van zijn zuster. Edouard luistert ongemerkt af wat zijn zuster over hem vertelt en tekent dit op, waarbij hij echter wel tussen haakjes tegenwerpingen aanbrengt of kanttekeningen plaatst. Dat geeft nog aanzienlijke extra innerlijke spanning aan dit boek, want de zus is onderdeel van het door Edouard Louis verfoeide en verlaten milieu, en dus is haar versie van het verhaal vol wrok en gefnuikte liefde en onbegrip. Waar Edouard zich dan in zijn tegenwerpingen tegen verzet, maar tegelijk ook door geraakt wordt: de zus haalt soms aspecten naar voren die hij niet zomaar van de hand kan wijzen, doet soms observaties over Edouards deftige gedrag of "ministeriele taalgebruik" die hij ergens ook wel weer snapt, en ook haar irrationele wrok (zo denkt Edouard) is wel te begrijpen als je haar leefomstandigheden kent. Bovendien, juist zij haalt via allerlei terzijdes en anekdotische afdwalingen allerlei voorvallen naar boven uit Edouards vroegere milieu, en juist die zetten hem extra aan het denken over de mogelijke overeenkomsten tussen hem en Reda. Niettemin lezen veel zinnen in dit boek als een duel tussen Edouard en zijn zuster Clara, tot op woordniveau: bijvoorbeeld omdat Clara erg schamper reageert op de nogal gestudeerde woordkeus van Edouard, terwijl die woordkeus voor Edouard juist een wezenlijk onderdeel is van zijn identiteit en zijn nieuwe milieu.

Die stijl en vorm nu maken van "Geschiedenis van geweld" meer en wezenlijk iets anders dan een autobiografie. De titel doet bovendien eerder een sociologische of filosofische verhandeling vermoeden, terwijl het boek op de achterflap een "roman" wordt genoemd. En dat laatste is misschien nog het beste: de traumatische gebeurtenis is uiteraard volkomen autobiografisch, maar de ingezette stijlmiddelen - de woordkeus die de grenzen van de taal opzoekt, de ik- verteller die ook de hij- en jij- vorm kiest, de keuze om het verhaal grotendeels te vertellen vanuit het perspectief van de verteller die LUISTERT naar zijn zuster- horen eerder bij een roman. Te meer ook omdat we mogen aannemen dat het verhaal van de zuster niet WERKELIJK het verhaal van de zuster is, maar grotendeels of geheel is opgeschreven in woorden die Edouard Louis zelf heeft bedacht. Bovendien staat "Geschiedenis van geweld" vol uitweidingen die getuigen van romaneske verbeeldingskracht. Prachtig bijvoorbeeld is het lange verhaal dat Edouard vertelt over Reda's vader, een verhaal dat tot in detail ingaat op diens angsten, frustraties, gevoelens van onderdrukking en verlangens. Maar dat verhaal is door Edouard verzonnen, want Reda liet niets los over zijn vader. Geweldig is ook hoe Edouard steeds analogieën suggereert tussen b.v. Reda of diens vader en lotgevallen van zijn eigen familie, of gelijkenissen met het leven van bejaarden die uit pure frustratie hun eigen huis met stront besmeurden, of overeenkomsten met dakloze bedelaars die elk gevoel van decorum hebben verloren. In al deze outcasts herkent Edouard bovendien ook delen van zichzelf. Zo weeft Edouard een soort totaalverhaal over verliezers en verworpenen, waar ook hij en Reda toe behoren: een speculatief en fictief totaalverhaal dat eerder past bij de romancier dan bij een zakelijke autobiograaf. En ronduit adembenemend zijn de passages waarin Edouard, met inzet van al zijn verbeeldingskracht en inlevingsvermogen, beschrijft hoe de ondoorgrondelijke Reda zich op diverse momenten wellicht heeft gevoeld, hoe die gevoelens (of onbedoelde effecten van eerdere onbedoelde acties) Reda wellicht hebben aangezet tot zijn handelingen, en waarom die handelingen ook voor hemzelf vermoedelijk onaangenaam verrassend waren.

"Geschiedenis van geweld" peilt het fenomeen geweld in brede zin des woords: het psychologische en fysieke geweld van Reda, maar ook het sociale geweld (racisme, armoede, discriminatie van homoseksualiteit) dat mogelijk het optreden van Reda deels verklaart, het sociale geweld waardoor het milieu waar Edouard zich aan ontworsteld heeft een milieu van uitgestotenen is, het niet geringe psychologische geweld dat dit milieu weer uitgeoefend heeft op Edouard als homoseksueel, het geweld dat Edouard ervaart van iedereen die zijn eigen verhaal voor hem invult, enzovoort enzovoort. De wijze waarop dit geweld in dit boek geëvoceerd wordt is keihard, ook omdat Edouard Louis daarbij zichzelf en zijn vrienden nadrukkelijk niet spaart. Tegelijk is het boek ook een ongehoorde proeve van verbeeldingskracht en inlevingsvermogen: het streeft immers naar glimpen van inzicht op Edouard Louis' onverwoordbare angsten en emoties, en peilt bovendien naar de verborgen beweegredenen van Edouards milieu en Edouards aanvaller Reda. Dat vind ik buitengewoon: alleen al dat Edouard Louis, na te zijn mishandeld en bijna te zijn vermoord, überhaupt BEGINT na te denken over wat zijn dader beweegt vind ik ongelofelijk. En dat hij daarbij zo'n eigen literaire vorm bedenkt vind ik nog ongelofelijker. Die vorm karakteriseert hijzelf, provocerend en meeslepend, als "leugen", als een vorm van radicale verbeeldingskracht die nieuwe waarheden bedenkt en zich daarmee tegen de gangbare waarheid verzet. Ik interpreteert dat als een dubbele strategie: ten eerste als een manier om ZIJN verhaal te vertellen en zichzelf te herscheppen tot personage dat aan alle officiële verhalen ontsnapt, ten tweede als een statement dat hij schrijft over irrationele aspecten van het bestaan die alleen speculatief en tastend te beschrijven zijn en dus ontsnappen aan wat men "waarheid" noemt. Daarmee suggereert Louis volgens mij ook dat hij dieper probeert te denken dan eigenlijk mogelijk is: om Reda te doorgronden terwijl dat eigenlijk helemaal niet kan, om daarbij zelfs de geschiedenis van Reda's vader te schrijven terwijl hij die eigenlijk helemaal niet kent, en om te beschrijven wie Edouard Louis is nadat hij bruut is aangevallen en mishandeld terwijl Edouard Louis dat eigenlijk zelf nauwelijks meer begrijpt.

Ik bewonder dit boek om biografische redenen: niet te geloven dat iemand een paar jaar nadat hij zoiets meegemaakt heeft de kracht vindt om een boek te schrijven. Ik bewonder het boek ook om zijn analytische scherpzinnigheid en zijn trefzekere taalgebruik. Maar ik bewonder het vooral om zijn radicale verbeeldingskracht, die ik opvat als de passie om ook het meest onbegrijpelijke en pijnlijke toch deels te willen begrijpen. Wat een kanjer, die Edouard Louis. En wat een schrijver.