Toen ik de net verschenen bundel las van Wim van Teutem, getiteld Dubbelzien, moest ik denken aan Martinus Nijhoff: “Lees maar, er staat niet wat er staat”. De eenduidigheid van een alledaagse situatie blijkt ineens te verkeren in zijn tegendeel vol dubbelzinnige betekenissen.
De onderwerpen van zijn korte verhalen lopen uiteen, nauwelijks onderling te vergelijken, maar alle met een herkenbaar patroon: zoals de achterflap weergeeft, “kan de realiteit in deze verhalen op elk moment ontsporen”. Maar net als bij Nijhoff heeft niet ontsporing het laatste woord maar hernieuwde toewijding aan wat zich schijnbaar toevallig voordoet .
In het titelverhaal blijkt dat als de twee hoofdpersonen in het museum tegenover het schilderij De messenslijper staan van Malevich. Eerst zien ze chaos, ‘als in een ouderwetse film, waarin de plaatjes elkaar niet snel genoeg opvolgen’. Dan verscherpt hun blik zich en ontstaat er rust – ‘samengebalde rust’, zegt de vrouw stilzwijgend, waarna ze hardop uitspreekt: ‘“Als je het eenmaal ziet, valt alles op zijn plaats”, zei ze nu, “dan snap je ineens niet meer dat je het ooit niet hebt kunnen zien”. De man bevestigt dit. “In zekere zin is dit juist realistischer. In de werkelijkheid ervaren we de dingen ook niet als stilstaand en …als een geheel”’.
“Als je het eenmaal ziet….” Het zijn deze woorden, die aan Dubbelzien zijn merkwaardige aantrekkingskracht verlenen.
Want waar gaat het zien over in het dubbelzien? En waar vallen dan ineens alle losse draadjes ineen tot een patroon? Net als bij Nijhoff blijft dat een gedurig raadsel, in de verhalen uit deze bundel soms tot het allerlaatste moment. Zelfs bij lezen, alinea voor alinea, blijven dramatische wendingen zich verhelen voor de haastig waarnemer. Pas bij herlezen ontvouwt zich wat achter de schaduw van een achteloze verteltrant verborgen bleef, een geraffineerd gebruik van flashbacks, zoals in De drie dwazen dagen, of opmerkelijke wisselingen van tijd, plaats en handeling, zoals bijvoorbeeld in de U bocht. Zonder overigens dat die literaire sprongen te kort doen aan het gecomprimeerde karakter van het korte verhaal.
De verhalen tonen ons dagelijkse situaties, die soms meer, soms anders zijn dan wat ze aanvankelijk leken. Maar niet de zoektocht naar wat ‘achter de realiteit’ zit, maakt de bundel boeiend maar juist de aansporing de realiteit zelf beter waar te nemen. Neem de kleine gebeurtenissen van ons leven serieus, zo lijkt de bundel te willen zeggen, ze zijn analogieën van wat het grote leven ons te bieden heeft. Ook daarin doet Dubbelzien me denken aan Nijhoff: Lees maar, er staat wat er staat – maar doe dat dan wel zeer zorgvuldig!
Dubbelzien, maar ook dubbel luisteren. Eén van de verassingen uit de bundel vormen de verwijzingen naar concrete muziekstukken, musici en componisten en de precieze functie binnen een aantal van de verhalen. Ze verraden een deskundigheid van de schrijver en een aandachtig oor. In de werkelijkheid ervaren wij de wereld….als een geheel. Ook het luisteren, lees ik in Dubbelzien, hoort daar bij.
Een aanrader. Zie uit naar meer.