Eyeopener van ‘Saluut aan Catalonië’ is George Orwells stelling dat de staatgreep van rechtse generaals, gesteund door de aristocratie en de rooms-katholieke kerk in 1936 tegen de jonge linkse Republiek aanvankelijk niet ingegeven was door fascistische motieven. Nee, ze wilden simpelweg herstel van het oude feodale systeem in Spanje, terug naar de oude waarden van heel vroeger.

Dat de Spaanse Burgeroorlog uiteindelijk de geschiedenis is ingegaan als de strijd tegen het fascistische bewind van Franco is volgens Orwell vooral veroorzaakt door de draai die de internationale pers aan het conflict gaf. Steun van Hitler en Mussolini hebben dat beeld natuurlijk alleen maar versterkt.

Orwell was een van de meer dan 30.000 buitenlandse vrijwilligers – onder wie 700 Nederlanders – die naar Spanje vertrokken om de ‘linkse zaak’ te verdedigen. Maar wat een deceptie zou zijn kortstondige verblijf worden. Orwell had geen idee van de verdeeldheid onder socialisten, communisten, marxisten, anarchisten en de talloze afsplitsingen daarvan.
Er ontwikkelde zich een onzinnige machtsstrijd die uiteindelijk door de door Stalin gesteunde communisten gewonnen zou worden. En die rekenden genadeloos af met Trotskistische en anarchistische ‘afvalligen’ waaronder nogal wat kameraden uit Orwells POUM-militie (Partido Obrero de Unificación Marxista, oftewel Arbeiderspartij van de Marxistische Eenheid).

Ook Orwell stond op de nominatie om gearresteerd te worden en hij moest ijlings de wijk nemen naar Frankrijk. Terug in Engeland in 1937 hoorde hij dat hij tijdens een showproces was veroordeeld tot ‘hoogverraad’. Vanaf die tijd had de schrijver het wel gehad met links. Zijn verdere leven en werk (Animal Farm en 1984) zouden in het teken staan van de strijd tegen het Stalinisme en totalitarisme.

‘Saluut aan Catalonië’ kwam in 1938 uit en werd aanvankelijk niet erg enthousiast ontvangen. In Nederland werd het pas in 1964 uitgegeven door de Arbeiderspers in een vertaling van Aad Nuis. Die versie is onlangs vernieuwd, zij het dat er slechts kleine wijzigingen die vooral spellingkwesties betreffen.
Desondanks leest het niet lekker weg. Orwell waarschuwt daar zelfs enkele malen voor. Vooral als hij probeert de politieke situatie uit te leggen: taaie kost en vergeven van de afkortingen van politieke partijen, milities en vakbonden. Boeiend zijn wel de schaarse belevenissen van Orwell aan het front van Aragon, die een klein beetje doen denken aan de Eerste Wereldoorlog met zijn loopgraven. Maar die avonturen beslaan slechts een klein gedeelte van het boek. ‘Saluut aan Catalonië’ is vooral historisch interessant.