Mijn echtgenote was zo aardig om mij "De laatste hand" cadeau te doen van de onnavolgbare Mysliwksi. Daar was ik heel blij mee, en die blijdschap steeg nog tijdens het lezen, want het was weer een groot genot: mooier nog dan "Het doppen van bonen", en misschien wel net zo goed als het fabuleuze "Steen op steen". Mysliwski schrijft heel anders dan anderen, is ook behoorlijk ongrijpbaar, en niet iedereen houdt daarvan. Maar ik wel, ook bij dit boek weer!

Het verhaal draait om een hoofdpersoon op gevorderde leeftijd, die op associatieve en meanderende wijze de zin van zijn huidige en herinnerde of gedroomde leven bepeinst aan de hand van zijn uit elkaar vallende, door een elastiek provisorisch bij elkaar gehouden adresboek dat gevuld is met visitekaartjes. Dat gammele adresboek groeit op prachtige en niet na te vertellen wijze uit tot een metafoor voor het gebroken en heterogene leven van die hoofdpersoon: een zoeker die altijd is blijven zoeken, want het zoeken en nooit vinden is zijn lot,en zijn hele levensloop is vol van nauwelijks samenhangende onbepaaldheid. Maar het is wel erg meeslepend hoe hij hierover vertelt. Elke herinnering die hij ophaalt levert een opmerkelijke keten van kleurrijke verhalen op, waarbij elk verhaal boeit door zijn originele anekdotiek, maar ook door zijn levensbeschouwelijke rijkdom en zijn treurige filosofische diepzinnigheid. Elk verhaal zit vol sprankelende anekdotes, maar ook vol diepe filosofische mijmering. Fraai bijvoorbeeld zijn de verhalen over de meester-kleermaker bij wie hij ooit in de leer was; heel prachtig en aanstekelijk wordt daarin het ambacht beschreven, en nog prachtiger is hoe het ambachtelijke op maat maken van kleding uitgroeit tot een levensbeschouwing, een filosofische vertelling over een voorbije wereld waarin de menselijke maat nog eer werd bewezen. Hetzelfde geldt voor een schoenmaker, die van elke mens de essentie meent te kunnen zien aan zijn voeten en de specifieke slijtage van zijn schoenen. Want pas aan een voet en een slijtende schoen kan de vakman echt zien wat het leven met de mens doet. Maar beide ambachten zijn inmiddels verdwenen, beseft de hoofdpersoon met enige melancholie, en daarmee ook beide werelden van de menselijke maat; die werelden waren bovendien zelf ook al vol van gebrokenheid en grillen van het lot. Wat weer mooi verbeeld wordt in de ervaringen van de hoofdpersoon als leerling-kleermaker: steeds maar bezig aan naden te tornen, net zo lang totdat hij de hele wereld gaat zien als uit elkaar vallend textiel. Of ook door zijn ervaringen als pokerspeler: steeds afhankelijk van de kaarten die de grillen van het lot hem toewerpen, binnen het spel en in het leven.

"De laatste hand" is opgetrokken uit veel van dit soort verhalen, vol rijke anekdotiek en vol melancholieke maar prachtige levensbeschouwing. En uit die verhalen ontstaat geleidelijk aan een heterogeen beeld van een raadselachtig en structureel onvoltooid leven, even onvoltooid als het onze. Elke herinnering, anekdote of droom is voor die hoofdpersoon een fragment van iets waar hij geen vat op krijgt, van een oneindige ruimte die hem omringt en die in het teken staat van een aanhoudende angst. En: "Die aanhoudende angst danken wij aan het feit dat wij zijn en niet in staat zijn om te bevatten dat we zijn. Een zware last is de mens voor zichzelf". De hoofdpersoon is zonder vader opgegroeid in de oorlog, heeft zijn (prachtig beschreven) passie voor schilderkunst opgegeven, heeft nooit een definitief thuis gekend en nooit een definitief beroep of een welomlijnde levensbestemming. Maar de reden daarvoor blijft in nevelen gehuld, simpelweg omdat er geen grijpbare reden is: voor de hoofdpersoon is er alleen de onbevattelijkheid van het zijn, en daarin ontbreekt elk houvast en elk waarom. En de verbazing daarover doordesemt het hele boek: niet alleen in de stijl van elk verhaal en de diverse melancholieke beschouwingen daarin, maar ook door de meanderende en heterogene opzet van het boek als geheel. Het boek doolt van verhaal naar anekdote naar herinnering naar droom, net als de hoofdpersoon. Het is ongrijpbaar en richtingloos, net als het zijn zelf. En wie weet is het feit dat de hoofdpersoon geen welomlijnde levensbestemming heeft toch een soort keuze: een overgave aan of verzoening met de richtingloosheid van het bestaan. Het zijn is, zoals Heidegger al zei, "ohne Warum". Zo ook de hoofdpersoon, misschien bewust.

Belangrijk in dit boek zijn de vele herinneringen van de hoofdpersoon aan zijn jeugdliefde Maria, en de vele brieven die hij van haar leest. Hun hevige liefde is, uiteraard zonder duidelijke reden, teloor gegaan, en de vele brieven die Maria stuurt zijn vol wanhoop en verdriet daarover. Daarbij krijgen die brieven wel een steeds meer droomachtig karakter: het lijkt alsof Maria veel van wat zij over haar leven schrijft verzint, maar vooral ook dat de hoofdpersoon die brieven droomt of fantaseert. Maar dat maakt ze niet minder indringend. Ergens zegt de hoofdpersoon: "Volgens mij is fictie waarachtiger dan werkelijkheid. Fictie bepaalt de dimensie van onze ervaringen, verheft onze alledaagsheid juist tot het niveau van lot." Hij zegt dat niet over die brieven, maar deze programmatische uitspraak omvat volgens mij die brieven wel: ze zijn juist zo indringend zijn omdat ze fictief zijn en daardoor lagen aanboren die dieper liggen dan de alledaagse werkelijkheid. En er staan werkelijk schitterende uitspraken in. Zo zegt Maria, al dan niet alleen in de verbeelding van de hoofdpersoon, het volgende: "Als echte liefde al iemand uitverkiest, dan is het tot het einde, voor het hele leven, en laat ze hem niet in de steek, zelfs als de grens wordt overschreden. Dus zou ik misschien gelukkig moeten zijn, omdat ze ooit mij heeft uitverkozen. En dat ze geen stand heeft gehouden stelt mij vrijwel op elk uur van de dag, in elke gedachte van me, in staat te voelen wat een geluk dat is. Want hoe kun je haar anders ook echt ervaren dan door het verlies, door gebrek aan hoop, door weggezonken zijn in leed dat lijkt op dat van iemand die een naaste is ontvallen en die niet wil accepteren dat diegene dood is? In geluk laat de liefde zich nooit zo innig kennen als in het leed, dat we soms het gevoel verliezen of het wel om ons gaat, of we nog wel op deze wereld zijn, of dat dit slechts een herinnering aan ons is". In die brieven blijft Maria trouw aan haar ongeluk, want juist dat maakt haar liefde zo intens. En ook de hoofdpersoon blijft trouw aan dit ongeluk, door die brieven steeds te blijven lezen. Of, wat nog prangender is, ze te blijven dromen. En ook die trouw is naar mijn idee weer onderdeel van zijn overgave aan of verzoening met de richtingloosheid van het bestaan.

Een enorm rijk boek, zowel door zijn sprankelende vertelkunst als door zijn mijmerende, melancholische diepgang. Een boek vol humor, maar vooral voor treurnis en imponerende verzoening met die treurnis. En een prachtige beschouwing over de doelloze diepten van het grondeloze zijn.