Ik ben bepaald geen kenner van Cees Nooteboom, maar het weinige dat ik van hem las gaf mij wel veel plezier. Dus mijn echtgenote, die 533 van Nooteboom voor de kerstvakantie had gekocht en gelezen, hoefde weinig moeite te doen om mij ervan te overtuigen dat ik het ook mooi zou vinden. Daar bleek ze vervolgens helemaal gelijk in te hebben: een mooi boek om te lezen, over na te mijmeren, en over te praten bij het haardvuur.

Waarover gaat het? Over Nooteboom zelf, of liever zijn mijmeringen, gedachten en op een rijk en lang en zeer belezen leven berustende associaties, opgedaan in 533 dagen, in een klein dorpje op het ongerepte en tamelijk verlaten eiland Menorca. Zijn motto is "il faut cultiver notre jardin", oftewel "men moet zijn tuin bewerken": een uitspraak uit "Candide", van Voltaire, waarin de hoofdpersoon eerst de volle chaos van de wereld ervaart en zich daarvan afwendt door nauwgezette zorg voor het cultiveren van de eigen tuin. Zo ook Nooteboom, die zich helemaal overgeeft aan cultiveren en vooral observeren van zijn eigen woeste tuin in Menorca, vooral van de grillig groeiende cactussen die hem als eigenzinnige en ondoordringbare raadsels toe zwijgen. Die observaties zijn prachtig opgeschreven, en met foto's fraai geïllustreerd: de weerbarstige raadselachtigheid en grilligheid van die cactussen word goed voelbaar gemaakt, en de wijze waarop dat bijdraagt aan de toch al voor kaalheid en onthechting zo gevoelige geest van Nooteboom is zonder meer fraai opgeschreven. Meer dan eens zegt Nooteboom dat niet hij de tuin cultiveert, maar de tuin hem, en dat vooral de cactussen hem iets leren. Dat "iets" lijkt dan neer te komen op een tocht naar binnen, naar het raadsel van de eigen geest, en een soort beschouwelijke berusting in de dood, de eindigheid, in het feit dat we allemaal verloren ronddwalen in de kosmische leegte. Ook wij zijn alleen, ondoordringbaar, ontoegankelijk, raadsels voor onszelf en anderen. Ook ons spreken en denken verzinkt uiteindelijk in stilte en leegte. En ons past het dus om onze eigen stilte te zoeken, zwijgzaam en in onszelf verzonken als de cactus. Aldus Nooteboom, als ik hem goed begrijp. Het lijkt met andere woorden wel alsof de cactussen en de verlatenheid van Menorca staan voor een verlangen naar verlatenheid, naar kaalheid, naar stilte. De stille tuin cultiveert de stilte in Nooteboom.

Het boek is echter allesbehalve somber en al helemaal niet somber makend. Het is duidelijk het boek van iemand die lang heeft geleefd, en veel dingen die hij als jeugdige erg belangrijk vond niet zo belangrijk meer vindt. Maar het is nog veel meer het boek van een nieuwsgierige, associatieve en helder observerende geest. De passages over cactussen, gekko's, palmen, motten en andere natuurfenomenen getuigen bijvoorbeeld van veel onbevangen en nieuwsgierig observatievermogen: je wordt alleen al vrolijk door al die onverwachte details die Nooteboom ziet bij een cactus. Ook word je vrolijk van de vele vragen die hij zich stelt bij het kijken naar een dier of een plant: vragen die geen antwoord krijgen, maar dat is juist goed want dat houdt de verwondering levend. In een passage over Borges zegt Nooteboom dat deze schrijver "bij [allerlei] raadsels een gevoel had van hilariteit, en dat kan ik dan alleen maar definiëren als de opgetogen vreugde die duizend elegante vraagtekens zonder blijvend antwoord je kunnen bezorgen". Nou is hilariteit niet het eerste woord dat Nooteboom bij mij oproept, maar vreugde vanwege de elegante vraagtekens kenmerkt ook het effect van zijn proza op mij wel heel sterk. Zo schrijft hij fraaie regels over wat hij voelt als een zeldzaam schuwe en zelden waar te nemen vogel ineens bij hem komt zitten: een bijna onwerkelijke gebeurtenis door zijn zeldzaamheid, die ook een nauwelijks in woorden te vatten indruk op hem maakt. En exact dat brengt Nooteboom mooi over door vragen te stellen, namelijk of je iets als dit wel een gebeurtenis kunt noemen, en zo niet, welk woord is dan beter? Ook stelt hij mooie vragen over dromen: hoe kan het dat meerdere mensen in meerdere continenten van mij, Cees Nooteboom, hebben gedroomd? En waar was ik op dat moment?

Zelf vond ik ook al zijn associatieve mijmeringen en open vragen over literatuur en kunst heel mooi. Vrij vroeg in het boek zegt hij een aantal m.i. bijzonder rake en scherpzinnige dingen over Witold Gombrowicz, en diens bewust vormloze en aan "rijpheid" ontsnappende romans en toneelstukken. Maar nog veel fraaier is hoe hij veel verderop gaat associëren tussen Gombrowicz en David Bowie, en hoe hij de vele gedaanten die Bowie aannam duidt als een ultiem Gombrowicziaans en dus Proteisch onrijp kunstwerk. Beeldschoon schrijft hij over een aantal Hongaarse schrijvers die ik helemaal niet ken: Esterhazy, Banffy, Szenkuthy: zo beeldschoon dat ik ze nu alsnog kennen wil. Uiterst aanstekelijk schrijft hij ook over Borges, Canetti, Brecht, Frisch, Joyce. En nog fraaier hoe hij via zulke schrijvers en kunstenaars tot associatieve mijmeringen komt over de wereld. Een overbekende foto van een verdronken jeugdig bootvluchteling-jongetje associeert hij op ontroerende wijze met Sint Christophorus, die het Christuskind over het water droeg, en mondt uit in een ijzingwekkende observatie: Europa bestaat niet, want Europa heeft niet eens dit kind kunnen tillen. En de krankjorume al tientallen jaren durende ruimtereis van Voyager 1 en 2 ziet hij, als lezer van o.a. de Odyssee, als "Reizigers in hun oceaan zonder water, buiten het domein van de zon op weg naar een wolk van gevaren, hun weg naar het overal van de kosmische leegte, het huis van de volgende ster". Een mooi beeld, dat op intrigerende wijze gevoed wordt met fraaie absurdistische anekdotes over de Voyager (de inmiddels zeer verouderde technologie, de inmiddels stokoude geleerden die als enigen nog in staat zijn om de informatie die de Voyager zendt te interpreteren, de onvoorstelbare afstanden), met prachtige beschouwingen over de dichter Mallarmé die zo peilloos en ondoorgrondelijk schreef over Het Absolute en de kosmische leegte die ons omringt, met schilderijen waarop Charons tocht over de Styx is afgebeeld, met fraaie citaten uit eerder werk van Nooteboom zelf, en zo meer. Wij zijn allemaal eenzame reizigers in de kosmische leegte, zo suggereert Nooteboom. En hij laat ook mooi zien hoe je die reis kunt voltrekken: berustend, maar met open en nieuwsgierig oog.

Ja, een mooie Nooteboom. Misschien moet ik meer lezen van die man, en mij vaker laten bedwelmen door zijn contemplatieve en associatieve mijmeringen.