"Viktor Vavitsj", geschreven door Boris Zjitkov in de jaren dertig maar pas vele jaren na zijn dood gepubliceerd, wordt door veel kenners beschouwd als een van de belangrijkste Russische romans uit de 20e eeuw. Toch trok de knappe Nederlandse vertaling in 2012 maar weinig aandacht, al waren er wel enkele heel positieve recensies, en zelf kocht ik het boek wel meteen maar ik las het pas nu. Nou, dat had dus wel eerder gemogen, want ik las het met knalrode oren.

De roman geeft een even origineel als ontnuchterend als genadeloos beeld van de chaos ten gevolge van de mislukte Russische opstand in 1905 en allerlei onlusten en pogroms daarna. Het mooie is dat dit boek de lezer juist geen overzicht of verklarend totaalbeeld geeft: integendeel, het neemt ons in diverse korte hoofdstukjes mee met vele uiteenlopende personages die er allemaal helemaal niks van snappen. Die personages zijn bovendien manifeste anti-helden, en het titelpersonage is zelfs een totaal onsympathieke en kruiperige idioot die puur functioneert op basis van irrationele impulsen en dommig uitgevoerd eigenbelang. Het is feitelijk een ongelofelijke zak, niet alleen omdat hij zich als militair en politieman van repressief geweld bedient, maar vooral omdat zijn hele gedachtenwereld uit niets dan ondoordachte kruiperigheid bestaat. Er is geen alwetende verteller, dus zijn we in de hoofdstukken over deze Viktor Vavitsj helemaal overgeleverd aan diens totale benepen onwetendheid. Zoals we in de hoofdstukken over ene Baksjin worden meegesleurd in een gevoelswereld die opgetrokken is uit totale angst en verwarring. En ook de hoofdstukjes over meer idealistische personages staan bol van moedwil, misverstand, dwaling en waanzin.

De roman is kortom totaal gefragmenteerd, en in elk fragment wordt de lezer verder ondergedompeld in onwetendheid en ontbrekend overzicht. En in een wereld waarin de ratio en de hooggestemde idealen totaal worden versmoord door chaos, moedwil en misverstand. Precies daardoor geeft de roman een even treffend als ontnuchterend beeld van de onoverzichtelijke tijden in het Rusland van 1905. En een tamelijk genadeloos mensbeeld bovendien: alle mensen zijn in deze stressvolle tijden erratische dwaallichten, anti-helden, en in den blinde tastende sukkelaars. Ook de personages die wel onze sympathie oproepen, en die ons soms zelfs ontroeren met de soms opmerkelijke poetische intensiteit van hun verlangen en gevoel. Die poetische intensiteit schrijft Zjitkov meesterlijk op, zoals hij ook verwarrend liefdesgevoel meesterlijk opschrijft, evenals bevlogen hoewel onwetend idealisme. Maar nog meesterlijker beschrijft hij de waanzin van een pogrom, de kakafonische orgie van lawaai tijdens gewelddadige onlusten, de wurgende angst voor geweld, de idiotie die in alle gedachten binnensluipt, de totale teleurstelling over alles wat mislukt. Door zijn gefragmenteerde structuur gaf deze roman al een tamelijk pregnant beeld van de chaos, en door de stijl wordt dat beeld nog pregnanter.

Ik ga niet roepen dat Zjitkov de evenknie is van Tsjechov, Dostojevski, Tolstoi of Nabokov. Maar ik vond "Boris Vavitjs" wel erg sterk van stijl en structuur, en origineel bovendien: een boek vol anti-helden dat 700 bladzijden lang juist door dat anti-heldendom zo sterk boeit maak je niet vaak mee. Dus ben ik blij dat ik het gelezen heb.