De Poolse schrijfster Olga Tokarczuk is misschien bij Nederlandse lezers niet zo bekend, maar ze krijgt juichende kritieken in de Poolse, Duitse en Nederlandse pers. Met De rustelozen won ze bovendien in 2008 de Nike-prijs, de belangrijkste literaire prijs in Polen. En terecht: dit boek verbaast de lezer 440 bladzijden lang, met originele verhalen die vol staan met poëtische en filosofische invallen. Die verhalen zijn soms vrolijk, soms treurig, maar altijd lichtvoetig en vol grillige verbeeldingskracht.

Het boek draait om een ik-figuur die de hele wereld heeft rondgereisd en van alles heeft gezien, gedacht, gedroomd en gefantaseerd. "Zien is weten" luidt haar credo, en ze pleit daarbij vurig voor een volkomen open en onbevangen blik. Haar geest is erg associatief: ze houdt niet van strak rationeel denken, want ze vindt onverwachte associaties van beelden en gedachten veel leuker. Ze haat stilstand, en houdt van reizen en van voortdurende beweging van de geest. Die beweging is steeds tegendraads, tegen de stroom in. Bovendien is ze dol op onverklaarbare uitzonderingen, ongerijmde rariteiten, en dingen of personen waar je eindeloos naar kunt kijken zonder hun geheim te doorgronden. Reisgidsen vindt ze maar niks, omdat die de wereld etiketteren en vervlakken: zij wil ons de rijkdom aan verrassingen laten zien die onder alle etiketten schuilgaat.

Vanuit die invalshoek vertelt ze vele wonderlijke reisverhalen, vol met observaties en invallen. Zoals de volgende: "Wanneer ik op reis ga, verdwijn ik van de kaart. Niemand weet waar ik ben. Op mijn vertrekpunt of op het punt waarnaar ik op weg ben. Bestaat er een ‘tussenin’? Ben ik als de dag die verloren gaat wanneer men oostwaarts vliegt en de nacht die tijdens een vlucht naar het westen wordt teruggewonnen? Geldt voor mij de wet – de trots van de kwantumfysica- dat een deeltje op twee plekken tegelijk kan bestaan?" Ze mijmert verbaasd over de vliegtuigvlucht van Irkoetsk naar Moskou: door het tijdsverschil vertrekt het vliegtuig uit Irkoetsk om acht uur op vrijdag, en komt het in Moskou aan om acht uur op diezelfde vrijdag. Maar waar is de ‘tussentijd’ van die vlucht dan gebleven, en waar was ze zelf in die ‘tussentijd’? Ook is ze gefascineerd door het raadselachtig lijnenspel van (vooral oude) landkaarten en plattegronden, door witte plekken op die kaarten, door de complexe industrie en bedrijvigheid op vliegvelden (die bijna een stad in een stad zijn), de psychologie van de reiziger, de verschillen tussen de normale kloktijd en de tijdbeleving van de reiziger, de vraag welke beelden een reiziger opslaat in zijn hoofd en hoe dat hoofd er dan van binnen uitziet, de vele innerlijke veranderingen van een reiziger, en nog veel meer.

Die verhalen worden ook nog eens afgewisseld met wonderlijke fantasieën over personen die de ik-figuur tegenkomt. Bijvoorbeeld het prachtige feuilleton over mijnheer Kunicki, wiens vrouw en zoontje geheimzinnig verdwijnen en even geheimzinnig weer terugkeren, waarna mijnheer Kunicki zich een vreemde voelt in zijn vertrouwde wereld. Of het intrigerende verhaal van een professor die honderden vrouwelijke geslachtsdelen fotografeert uit fascinatie voor hun unieke kenmerken en onderlinge verschillen. Schitterend is het verhaal over een tekenaar en anatoom, tijdgenoot van Spinoza, die de dan nog onbekende menselijke anatomie in kaart brengt. Al tekenend wil hij verder reiken dan zijn hersenen en ogen toelaten. Zijn ontzag voor het mysterie van het menselijk lichaam groeit, vooral nadat hijzelf een been verliest en, paradoxaal genoeg, pijn voelt in het geamputeerde been. Aldus ontdekt hij de ‘fantoompijn’, een in die tijd onbekend fenomeen dat leidt tot prachtige mijmeringen over de vreemde verhouding tussen lichaam en geest.

De rustelozen is een buitengewoon boek, dat voortdurend verrast en op heel prettige wijze de verwondering stimuleert over de vele mysteries van het bestaan. Het is één lange associatieve reis, vol hink-stap-sprongen van de verbeelding. Het is kortom een feestelijk leesavontuur, vooral voor lezers die houden van verbazing en verwondering.