Zoals bekend is de totaal vergeten John Williams sinds een paar jaar geleden weer helemaal 'hot' vanwege "Stoner", een boek dat ikzelf ook heel erg heb bejubeld. Een tijdje later kwam "Butcher's Crossing" opnieuw uit, een boek dat ik zelf duidelijk minder vond dan "Stoner", maar toch heel goed. Toen "Augustus" onlangs in nieuwe vertaling uitkwam was ik dus wel heel benieuwd: het is het enige boek van Williams dat ooit een vette prijs won (de prestigieuze National Book Award), maar zou ik het zelf ook mooi vinden? In het begin vreesde ik even met grote vreze. Het boek is heel erg anders dan zijn andere boeken omdat het in de Romeinse tijd speelt en uit (fictieve) brieven, memoires en fragmenten bestaat van historische figuren. Ik hou niet zo van historische romans, ik herkende bovendien weinig van de dingen die ik in Williams vorige boeken mooi had gevonden, en verveelde mij aanvankelijk dus te pletter. Maar geleidelijk aan begon de roman toch te fascineren. Vervolgens ontdekte ik tot mijn verrassing toch die motieven en stijlfiguren die ik zo mooi had gevonden in m.n. "Stoner". En nu ik het uit heb weet ik tot mijn verbazing eigenlijk niet welk boek ik beter vind: "Stoner" of toch "Augustus".

Deze roman draait dus om de opkomst en het einde van keizer Augustus: iemand die via allerlei oorlogen en bloederige intriges aan de macht kwam iets na de moord op Julius Caesar, iemand die vervolgens aan de macht bleef door een combinatie van politiek vernuft en keihard - sommigen zouden zeggen: repressief- optreden, maar ook iemand die voor jarenlange voorspoed zorgde in het Romeinse rijk (al heeft hij wel zijn eigen geliefde dochter door verbanning in het ongeluk gestort) en die een groot hart had voor kunstenaars en dichters (al heeft hij wel Ovidius verbannen). Een intrigerende, complexe en veelkantige figuur dus, die leefde in complexe en roerige tijden, en als ik het goed begrijp discussiëren historici nog steeds over de mens en politicus Augustus en over hoe we zijn meerwaarde moeten beoordelen en zijn daden moeten interpreteren. Het schijnt dat Williams zich grondig heeft verdiept in dat soort discussies, maar dat kan ik niet beoordelen, zoals ik ook niet kan of wil beoordelen welke bronnen en interpretaties hij volgt en welke niet en of dat terecht is of niet. Dat interesseert mij zelfs niet: mij maakt het niet uit of het allemaal 'historisch juist' is en of Augustus echt zo was, maar alleen of dit boek als roman overtuigt en intrigeert. En DAT doet het dus ruimschoots.

Zoals gezegd werkt Williams met fictieve brieven, memoires en fragmenten van historische figuren: Julius Caesar, Cleopatra, Marcus Antonius, Agrippa, Augustus zelf, zijn echtgenote Livia, zijn verstoten dochter Julia en zeer vele anderen worden dus niet - zoals meestal in historische romans - geïntroduceerd en beschreven door een alwetende verteller die als historicus poseert, maar door hun eigen uitspraken of in uitspraken van anderen. Ik moest eerst wel erg aan deze vorm wennen, en bovendien zijn sommige brieven wat gekunsteld omdat ze allerlei feitelijke info bevatten die voor de lezer wel nuttig is maar die je niet verwacht in een brief of in memoires. Maar het is wel een vorm die erg veel levendigheid oplevert: geen historicus die op objectieve maar saaie toon een overzicht schetst, maar personages die vanuit hun persoonlijke beleving en urgentie heftige uitspraken doen. De brieven en memoires leveren onderling bovendien intrigerende contrasten en tegenspraken op: zo ontstaat een veelheid aan verschillende perspectieven op keizer Augustus en op de merites van zijn daden, perspectieven die ons beeld van Augustus steeds opnieuw in een andere richting bijstellen en daarbij het raadsel steeds verder vergroten. Ook al omdat er niet een of andere alwetende verteller is die al deze tegenspraken verzoent: kennelijk wilde Williams dat niet, en wilde hij de tegenspraken handhaven en niet weg verklaren.

Mooi daarbij is dat al die brieven en memoires steeds worden gedaan door mensen die niet - zoals wij- de afloop van de gebeurtenissen kennen: Marcus Antonius die zijn rivaal Augustus onderschat, Cicero die zijn eigen ondergang niet voorziet, Livia die niet beseft en niet kan beseffen dat al haar geïntrigeer tot niets zal leiden, enzovoort. Aan het woord zijn steeds heersers of op zijn minst 'groten de aarde' van toen. Maar meer en meer wordt duidelijk dat al die zogenaamde heersers eerder overheerst worden dan zelf heersen, omdat ze door hun onwetendheid machteloos staan tegen de grillige en onvoorspelbare loop van de geschiedenis en hun lot. Via al die brieven en memoires krijg je een heel smakelijk beeld van de soms opvallend smerige mechanismen van de macht, maar opvallender dan dat is de machteloosheid, ook die van de machthebbers. Elke grootsheid is eigenlijk alleen maar een façade voor nietigheid, en elke 'grote' figuur, of het nou de heerser Marcus Antonius is of een groot dichter als Horatius of Vergilius, staat weerloos tegenover het ultieme niets en de totale leegte. Want iedereen gaat dood, en elke ambitie leidt tot niets, ook de ambitie die is verwezenlijkt.

Dit laatste nu is volgens mij ook een belangrijk motief in "Stoner" en "Butcher's Crossing": het besef van de vergeefsheid van alles, gecombineerd met een zekere acceptatie ervan. Dat besef en die acceptatie komen ook in "Augustus" weer prachtig naar voren, naar mijn smaak vooral in de memoires van Julia die in haar verbanningsoord mijmert over haar verlies, en de lange brief van Augustus zelf die iets voor zijn dood terugziet op zijn leven. Vooral de -fictieve- bijna postume brief van Augustus aan zijn - eveneens stervende- vriend vond ik schitterend geschreven en ontroerend bovendien. Het is een schrijnende brief, vol wanhoop en desillusie, waarin Augustus pijnlijk beseft dat alles wat hij tot stand heeft gebracht vergankelijk is en dat hij zelf nooit meer is geweest dan een verzameling toneelrollen, politieke schijnbewegingen en maskers. Maar het is ook een serene en berustende brief, waarin Augustus het leven aanvaardt als een komedie en waarin hij dus ook kan glimlachen om zijn eigen vergeefsheid. Bovendien heeft hij aan zichzelf en aan zijn keizerrijk gewerkt zoals een dichter aan zijn gedicht: steeds hard werkend, construerend en vormgevend, op zoek naar een vleugje harmonie. Augustus heeft meerdere van die vleugjes gecreëerd, net als de door hem bewonderde dichters: vergankelijke vleugjes weliswaar, maar wel vol schoonheid, en bovendien vleugjes die voor even de verwerkelijking zijn geweest van prachtige idealen en dromen. Natuurlijk zal ook het door Augustus vormgegeven Rome totaal vergaan, maar iets van zijn glorie en zijn waarden zal toch voortleven, al is het maar als voetnoot of vage invloed. En dat is voor Augustus een heel belangrijke bron van vreugde en troost. Even belangrijk als zijn dorst naar filosofische kennis puur om de schoonheid van die kennis, even belangrijk als de vervoering vanwege een zonsondergang op zee.

Zowel "Stoner" als "Augustus" hebben een hoofdpersoon die sterft, en die geconfronteerd wordt met totale mislukking en desillusie. Beide boeken hebben mij echter toch erg opgevrolijkt, door de serene en bijna onthechte wijze waarop de hoofdpersonen die mislukking aanvaarden en door de passie van beide hoofdpersonen: passie voor harmonie, filosofische kennis en kunst. Niemand van ons is immuun voor mislukking, ziekte, desillusie en de dood. Maar het zou mooi zijn als we dat soort zaken met dezelfde glimlach tegemoet zouden kunnen treden als Augustus, en als we net als hij onze momenten van passie en vervoering blijven herinneren tot onze laatste snik. Kortom: dit was weer een mooie John Williams, en ik ben blij dat ik hem gelezen heb.