Afgelopen herfst kocht ik de roman 'De rustelozen' van de Poolse Olga Tokarczuk. Ik had nog nooit van haar gehoord, totdat ze de prestigieuze Man Booker International Prize won. Ik besloot haar boek dus te kopen vanuit de naïeve gedachte dat een prijswinnend boek mij sowieso zou moeten bevallen. Dat heb ik geweten. Als ik mij wat meer verdiept had in de vorige prijswinnaars, dan had ik kunnen weten dat de voorkeur van de jury wel vaker uitgaat naar ongewone, moeilijk toegankelijke romans. Tot de eerdere prijswinnaars behoort bijvoorbeeld de Hongaarse László Krasznahorkai, die in zijn laatst vertaalde boek 'De melancholie van het verzet' allerlei typografische capriolen uithaalt om de lezer op het verkeerde been te zetten.

Met 'De rustelozen' heeft de jury van de Man Booker International Prize dus opnieuw een zeer ongewone roman bekroond. Eigenlijk zou het strikt genomen niet eens een roman genoemd mogen worden. Het is een rijke aaneenschakeling van korte bespiegelingen op het menselijk lichaam en de verplaatsing van dit menselijk lichaam door de tijd en de ruimte, beter bekend als het fenomeen reizen. Tussen alle bespiegelingen door wordt de lezer van het ene naar het andere korte verhaal geteleporteerd.

Als de karakters in deze verhalen al iets gemeen hebben, is het dat ze allemaal rusteloos zijn. Ze zijn naar iets op zoek, zoals Meneer Kunicki die zijn vrouw en kind kwijt raakt op vakantie. Andere karakters vluchten juist weg, zoals Anoeschka, die van haar onbetrouwbare man en gehandicapte kindje wegvlucht in een daklozenbestaan. De verhalen zijn boeiend, origineel en vaak ontroerend geschreven, zoals het verhaal over Karen, de tweede vrouw van een stokoude professor in de klassieken, die haar man liefheeft, ondanks al zijn ouderdomsgebreken. Tokarczuk is in deze verhalen op haar sterkst met krachtige, gepolijste zinnen en een messcherpe observatie.

De samenhang tussen de verhalen onderling, en tussen de verhalen en de korte notities is niet altijd evident. Toch komen bepaalde elementen steeds weer terug in verschillende passages. In bijna elk verhaal duikt wel ergens een walvis op, ongetwijfeld een knipoog naar de ultieme reisroman Moby Dick. Een ander terugkerend element is plastic, ofwel de plastificatie van onze wereld. Aan het eind van het boek blijkt waarom. Plastic is een 'agressieve bestaansvorm' die 'enorme delen van de aarde [heeft] ingenomen'. Het verband tussen al deze elementen is voer voor literatuurwetenschappers. Voor de lezer voegt het daarentegen weinig toe en soms bekroop mij het gevoel dat deze elementen krampachtig zijn toegevoegd om maar enige samenhang te suggereren.

Ja, het is inderdaad een zeer origineel boek en onvergelijkbaar met andere romans. Even boeiend is het daardoor desondanks niet. Dat ligt met name aan de korte notities, die Trouw op de achterflap aanprijst als 'uiterst toegankelijk'. Sommige passages, bijvoorbeeld die over de reispsychologie, vind ik desalniettemin moeilijk navolgbaar en soms ronduit ondoenlijk om te lezen. Na een zoveelste korte beschouwing of observatie betrapte ik mijzelf er regelmatig op dat ik verlangde naar het volgende korte verhaal, die juist vaak weer te kort waren. Ik had veel meer willen lezen over de levens van Meneer Kunicki en Ludwika, de zus van Chopin.

Onder de streep is 'De rustelozen' dus vooral een prikkelende gimmick voor juryleden van grote literaire prijzen, die na het zoveelste romannetje toe zijn aan een andere hap. Voor mij voelt het geheel te veel aan als een hoop losse aarde, gevuld met wat lichaamsdelen om de boel bij elkaar te houden, en met een vrij banale, onderliggende boodschap: life is a journey.