Titels als "Komt een paard de kroeg binnen" werken bij mij totaal niet uitnodigend, zeker niet als het boek ook nog eens over een stand-up comedian gaat. Toch maar gelezen, want het is de nieuwe Grossman, schrijver van veel ongehoorde prachtboeken, en bovendien een verjaarscadeau. En wat blijkt? Het is echt een verbijsterend goed boek, werkelijk adembenemend van stijl en vorm, ongelofelijk pijnlijk en tragisch en tegelijk bodemloos ontroerend en troostrijk.

De hele roman lang ben je getuige van een onnavolgbare stand-up performance van de ruim vijftigjarige Dov Grinstein, die zijn publiek in verwarring brengt met snoeihard snijdende grappen (harder dan Hans Teeuwen of Richard Pryor) en die bovendien zijn eigen levensverhaal met zijn performance verweeft: een levensverhaal vol verlies, tragiek, pijnlijk falen, teleurstelling, afscheid en dood. Een verhaal ook dat bijna een afscheid lijkt van de wereld, en waarin Dov nog een keer tot op het bot wil reflecteren op ook de zwartste en pijnlijkste perioden uit zijn bestaan en op zijn meest fundamentele angsten. Die stand-up performance beleef je dan mee vanuit het perspectief van een van de toeschouwers, een vroegere vriend van Dov die echter op een cruciaal moment faalde. Dov heeft zijn vriend speciaal gevraagd om te komen, en te beoordelen wat hij ziet. En dan vooral om tot een oordeel te komen over het uiterst complexe en navrante verhaal dat Dov hem en de rest van het publiek vertelt. Waarbij het dat vooral gaat om de nauwelijks in woorden te vatten kern van dit verhaal: "De uitstraling van de persoonlijkheid, de innerlijke glans. Of de innerlijke duisternis. Het geheim, de trilling van de eenmaligheid. Alles wat zich uitstrekt voorbij de woorden die een mens beschrijven, voorbij de gebeurtenissen die hem zijn overkomen en de dingen die in hem zijn misgegaan en verwrongen". Dov vraagt kortom een oordeel, hoe tastend ook, over wie en wat hij is: een oordeel waartoe hij zelf kennelijk niet in staat is.

De stand-up performance van Dov is op zichzelf al zo onnavolgbaar, en zo meeslepend beschreven, dat je als lezer 250 bladzijden lang helemaal wordt meegezogen. Dat is al een kunststuk op zich. Maar nog kunstiger is dat je als lezer ook nog eens ademloos meekijkt met de verteller, die in zelfs de kleinste details en gebaren van Dov naar "de trilling van de eenmaligheid" zoekt, naar "de innerlijke glans" of "het geheim" van Dovs verhaal. Want het verhaal van Dov is tastend, ook en vooral voor Dov zelf: Dov geeft daarin geen afgerond beeld van wie hij is maar ZOEKT naar een VOORLOPIGE DUIDING van wie hij is. Vandaar ook alle zijpaden die hij inslaat, de vele keiharde grappen waarmee hij de tragiek weglacht en tegelijk vorm geeft, en de anekdotes waarmee hij zich tegelijk verhult en in al zijn berooide naaktheid blootgeeft. Zonder daarbij greep te hebben op wat hij precies doet en op welk beeld hij nou eigenlijk oproept. Retespannend is dan hoe de verteller stukje bij beetje dat beeld opbouwt, en ons zo enig licht gunt op de tragische Dov. Prachtig is hoe hij daarbij tegelijk de geheimzinnigheid respecteert en bewaart, en dus het zo meerduidige en meerkantige levensverhaal van Dov niet simplificeert met een al te eenduidig oordeel. En ongehoord ontroerend is hoe de verteller, door de bijna exhibitionistisch pijnlijke zelfontbloting van Dov, ook wordt aangezet tot een mijmering over zijn EIGEN "innerlijke duisternis": hoe hij als vriend van Dov ooit tekort schoot, hoe radeloos hij zelf is sinds hij zijn vrouw verloren heeft, hoe gevoelloos en verloren hij zich nu al enige jaren zelf voelt. Hij duidt dus het tastende verhaal over Dov dat als ongrijpbare rode draad loopt door de performance van Dov, en tegelijk komt bij hem een eigen levensverhaal boven dat hij al net zo tastend duidt.

Dit alles vind ik dus helemaal geniaal. Maar nog genialer vind ik hoe Grossman alle tragiek ook combineert met perspectief en hoop. Ten eerste is het prachtig om te zien hoe juist die stand-up performance, hoe doordesemd die ook zijn moge van tragiek en verdriet, ook een vorm is die het mogelijk maakt om zich tot alle treurige tragiek te verhouden. In een stand-up kun je immers keiharde grappen maken over de dood, en samen met het publiek zelfs keihard zingen of jubelen over de dood. Door moppen te vertellen ben je even in een andere wereld, waarin dood en verlies wel bestaan maar niet in hun alledaagse vorm. Al in zijn jeugd leerde Dov hoe hij vol jubel de hele wereld letterlijk op zijn kop kon zetten door gewoon op zijn handen te lopen, en als stand-upper doet hij dat nog steeds, letterlijk en figuurlijk. En vanuit dat perspectief zie je toch heel andere perspectieven in dit vaak zo banale en deprimerende tranendal. Het moderne Israël is vol terroristisch gevaar, de ouders van Dov kwamen nooit helemaal los van de Shoah, maar door de angst en depressie daarover om te zetten in pikzwarte humor en variété voorkom je dat je verzwolgen wordt door die angst en depressie. Dus ja, we kunnen medelijden hebben met de tragische kleine komiek Dov Grinstein, maar tegelijk is het toch behoorlijk benijdenswaardig hoe Dov zijn tragiek omzet in grappen en zijn verscheurde leven in een pijnlijke maar ook hilarische performance. Wij simpele sukkelaars kunnen dat niet, wij kunnen alleen maar kniezen als er wat tegenzit.

Bovendien, het HELE BOEK is ook troostrijk en perspectiefrijk van vorm. Immers, het levensverhaal van Dov zit vol onheelbare breuken, net als het levensverhaal van de verteller, maar in dit boek wordt TOCH een vorm hiervoor gevonden: een duizelingwekkende stand-up performance van Dov, die voor hem een soort innerlijke reis is die hij SAMEN met de mijmerende en observerende verteller voltrekt. Dov heeft zijn verhaal, hoe moeilijk en zelfs onmogelijk ook, toch verteld. En in een vorm die precies bij de inhoud past: een onnavolgbaar grillig en tragi-komisch leven, weergegeven in een onnavolgbaar grillige en tragi-komische performance. De verteller heeft hem daarbij steeds vergezeld, en hem vanuit het publiek ondersteund met zijn aandachtige blik. De "innerlijke duisternis" van Dov is daarmee niet opgelost, maar hij is wel gezien. Met liefdevolle aandacht. Even liefdevol als de aandacht die de verteller ook gaf aan pijnlijke elementen uit zijn eigen levensverhaal. Precies die aandacht is het meest troostrijke in dit boek, en voor mij het grootste kunststuk van deze schitterende roman. En voor die aandacht had naar mijn smaak geen betere vorm gevonden kunnen worden dan die van een alle kanten opvliegende stand-up performance die ons aangeboden wordt door een aandachtig observerende en duidende verteller. Al was het maar omdat die vorm ook ONZE aandacht op mijns inziens ongeëvenaarde wijze afdwingt.