Wie anders dan Jeroen Brouwers, de vleesgeworden droefenis, kan ‘zelfmoord in de Nederlandse letteren’ tot onderwerp nemen? In deze hernieuwde uitgave (2016) van De laatste Deur vult Jeroen Brouwers, 35 jaar na het verschijnen van de eerste editie, zijn werk aan en voorziet hij het in bijna elk hoofdstuk van herzieningen.
Brouwers beoogt met dit levenswerk een literair-historisch overzicht te geven van schrijvers-zelfmoordenaars in de Nederlandse literatuur (Nederland en Vlaanderen) tussen de 17de eeuw en vandaag. Dat sommige namen nièt in dit werk zijn opgenomen, verantwoordt de auteur door te verwijzen naar zijn belofte van discretie aan de nabestaanden enerzijds en anderzijds door te stellen dat niet alle ‘schrijvers’ literair zwaar genoeg wegen om in dit werk te worden opgenomen. Uiteindelijk krijgen 40 schrijvers-zelfmoordenaars een plaats in De laatste Deur.

In de inleiding onderstreept Jeroen Brouwers dat hijzelf nooit tot zelfmoord zou overgaan, maar zegt wel de schrijvers-zelfmoordenaars te kunnen begrijpen. Verder voert hij aan dat hij in De laatste Deur niet zozeer de redenen van hun ultieme daad wilde achterhalen, maar veeleer in hun werk op zoek wilde gaan naar indicaties die naar hun zelfmoord verwijzen.

De toon van Brouwers is die van een scherprechter: hij beoordeelt het werk van de schrijvers-zelfmoordenaars volgens zijn enige maatstaf: de literatuur. Het werk zal literair zijn of zal niet zijn. Van de doden niets dan goeds, maar voor aanmodderende auteurs die de hand aan zichzelf sloegen is Brouwers onverbiddelijk. Niet zelden wekt dit de indruk dat deze auteurs tot zelfmoord zijn overgegaan precies omdàt ze er niet in slaagden een groot auteur te worden. De stijl is op en top Brouwers: uitgepuurd, essayistisch, soms polemisch, sarcastisch als het moet, maar steeds gefundeerd. Zijn belezenheid over dit onderwerp is dan ook fenomenaal te noemen. Alle vermelde feiten zijn gecheckt en gedubbelcheckt en bovendien uiterst gedetailleerd. Geen speld tussen te krijgen. Niet onterecht lauwert Boudewijn Büch op het achterplat Brouwers’ werk als ‘een bijkans volmaakt proefschrift’. Op datzelfde achterplat: ‘De laatste Deur is niets meer of minder dan Brouwers’ dissertatie’ (Jaap Goedegebuure). Bij deze uitgave (2016) hoort bovendien een supplement dat o.a. essays bevat van schrijvers-zelfmoordenaars uit andere taalgebieden in de jongste eeuw (De zwarte Zon).

Naast de bespreking van het leven en werk van de schrijvers-zelfmoordenaars gaat Brouwers in De laatste Deur ook in op gemeenplaatsen, geruchten, meningen en constanten in verband met het thema. Ook wijdt hij een apart hoofdstuk aan het taboe dat er op rust, aan de taal en terminologie in verband met zelfmoord en aan zelfmoordenaars uit de vaderlandse geschiedenis. Aan het psychosociale aspect van zelfmoord besteedt Brouwers bewust geen aandacht omdat volgens hem hierover al bibliotheken vol zijn geschreven enerzijds en anderzijds omdat hij – zacht uitgedrukt - geen hoge pet op heeft van geesteswetenschappers zoals psychiaters en psychologen.
De titel ontleent Brouwers wellicht aan Rilke die over zelfmoordenaars zei dat ‘ze de open deur van het leven met geweld hebben dichtgeslagen.’

Brouwers schreef dit boek omdat in de jaren 60-70, in enkele jaren tijd, een aantal mensen die hijzelf meer dan goed had gekend zelfmoord had begaan. Een van hen is Anne W., een geliefde vriendin van de auteur die in 1973 zelfmoord beging. Aan haar draagt Jeroen Brouwers dit boek op. Het thema suïcide is hem blijven fascineren en sindsdien is Brouwers niet meer opgehouden met lezen en persberichten knippen over dit onderwerp.

De laatste Deur kwam voor mij eventjes ‘dichtbij’ waar Brouwers het leven en werk belicht van auteur Maria Messens die zich in augustus 1989 op zo’n 100 m afstand van mijn toenmalige woning om het leven heeft gebracht. Toen, en tot voor de lectuur van De laatste Deur, had ik nooit iets van deze auteur noch van haar drieste levenseinde gehoord. En toen was daar ... Jeroen Brouwers.