Wie het in Nederland over de ‘Grote Drie’ heeft, weet dat het Reve, Hermans en Mulisch zijn. Praat je over de grote drie op Curaçao, dan bedoel je Frank Martinus Arion, Boeli van Leeuwen en Tip Marugg. Er zijn echter nog drie groten, die van de poëzie! Dit drietal bestaat uit Luis Daal, Pierre Lauffer en Elis Juliana (1927). Fred de Haas, vertaler van onder andere Borges, Neruda, Daal en Lauffer, vertaalde twintig-en-één gedichten van Elis Juliana en stelde een bloemlezing samen die van een uitgebreide inleiding en doorwrocht nawoord is voorzien.

Het vertalen van poëzie behoort tot de onmogelijke mogelijkheden op deze aarde. Je verliest als vertaler altijd en wint slechts een enkele keer. Bij gedichten gaat het immers om meer dan de inhoud van de woorden, het gaat bijvoorbeeld ook om de klank en het ritme. Juist daarom bleek Fred de Haas de vertaler bij uitstek voor het werk van Elis Juliana. Hij beheerst het Papiaments en is muzikant. Juist daardoor snapt hij exact wat Juliana wilde met zijn gedichten en is hij in staat die, voor zover dat mogelijk is, om te zetten in Nederlands. Daarbij gaat hij, vaak net als de dichter, uit van het ritme. In een gesprek met Guillermo Rosario zei Juliana daar het volgende over:

Ritme heeft mij het meest beïnvloed. ‘Hé Patu’ (De eend) was het eerste ritmische gedicht dat ik heb gemaakt. De inhoud van ‘Hé Patu’ was eenvoudig. Wat indruk maakte was het ritme. Ik had een verzameling Afrikaanse platen waarvan het ritme je iets zei. (…)

De vertolking van dit gedicht staat bij de wat oudere Antilliaan in het geheugen gegrift. Het is dan ook heel terecht dat juist dit gedicht voor de titel van deze dichtbundel zorgde. Hij gebruikte de klanken van zijn taal, het Papiaments, om tot een ritme te komen. Dit ‘eendengedicht’ schreef hij in 1956, verscheen in Flor di Datu en is tot op de dag van vandaag fris en dynamisch gebleven. Zodra iemand het gedicht begint voor te dragen, doet het Antilliaanse publiek meteen mee. Ook als je het Papiaments niet machtig bent zie en hoor je de alliteratie die Juliana gebruikt.

Hé Patu (fragment)

Hé Patu ta yanga.
Hé Patu ta rondia
Hun tiki kuminda
Pa su muchanan.

Hé P’akí, hé p’ayá
Hé P’akí, hé p’ayá.

Waggeleend (fragment)

Het eendje dat waggelt,
Het eendje dat scharrelt
Op zoek naar wat voer
Voor haar jongen:

Hóp naar links! Hóp naar rechts!
Hóp naar links! Hóp naar rechts!

Elis Juliana gebruikt graag herkenbare beelden en humor om zijn publiek te bereiken. Toch komt er ook een gedicht in deze verzamelbundel voor dat experimenteel te noemen is. Enerzijds leunt het stevig tegen de Afrikaanse roots van Juliana aan, anderzijds kun je het met recht absurdistisch of dadaïstisch noemen. Een op Curaçao geschreven Ur-sonate. Kanta, kueru, kayente, kanta is met bestaande en bedachte woorden geschreven. Fred de Haas heeft hier een tour de force verricht. Met één been stond hij op Papiamentstalig Curaçao, met het andere in de wereld van Paul van Ostayen of Kurt Schwitters. En natuurlijk ging er iets van het vuur en de klank verloren... maar toch krijgen we iets mee van de energie die in het gedicht huist.

Kanta, kueru, kayente, kanta (fragment)

Kanta, kueru, kayente, kanta
Kanta, kueru, kayente, kanta
Kueru, kanta eh pa mi lanta
Pa mi lanta, eh pa mi lanta
Kanta, kueru kayente, kanta
Kueru no puntra pa ki’ mi ke lanta

Bom! Bom! Vurige trom! (fragment)

Bom! Bom! Vurige trom!
Bom! Bom! Vurige trom!
Trom! Bom! ‘k wíl op de been!
Bom! Trom! ‘k wíl op de been!
Bom! Trom! Vurige trom! Trom, trom, vraag niet waaróm!

Wie slechts op deze gedichten denkt af te gaan, maakt snel de fout te denken dat Juliana naar de mond van zijn publiek schrijft, dat het hem slechts om ritme en klank gaat. Andere gedichten bewijzen duidelijk het tegendeel. Hierin toont hij zich kritisch en zijn de woorden uiterst helder. Neem het gedicht ‘Schijn’ waarin je de volgende regels tegenkomt: Zo poogt ook Curaçao/ De ogen / Voor de waarheid dicht te doen. En ook: De gammele brug/ Van ons maatschappelijk reilen;/ Een brug op rotte palen. Zelfs voor de slechte verstaander zijn de laatste woorden begrijpelijk: Van onze valse trots/ Vol rotte vis/ van onze geestelijke luiheid. Ook zijn gedicht ‘Het volk / Pueblo’ is uiterst kritisch.

Het volk (fragment)

Maar de dag dat het volk beseft
Dat je het vuil hebt behandeld,
Dat je zijn vertrouwen hebt gestolen,
Voordeel hebt getrokken uit zijn vriendelijkheid,
Misbruik hebt gemaakt van zijn eenvoud
Of gespeeld hebt met zijn hart,
Als het volk begint te straffen
Kent het geen pardon.

Technisch gezien is de vertaling van ‘Yambo/ Niet veel soeps’ ook bijzonder. Zoals de titel al aangeeft, gaat de dichter uit van een ratjetoe, een hutspot van woorden. Als in de yambosoep gaat er naast okra van alles in. Dat betekent dat in het origineel Nederlandse woorden staan en in het Nederlandstalige gedicht woorden uit het Papiaments. Net als Juliana gaat Fred de Haas het spel met de taal aan om tot een bijzonder resultaat te komen.

Yambo (fragment)

Mi Yu, no onderschat
bo oudersnan op basis
di nan lagere onderwijs
pasobra den conversatie
nunka lo por kom voor
pa verlies nos gezicht.

Niet veel soeps (fragment)

M’n jongen, supestimá
Jouw mayornan niet pa motibu
Van hun enseñansa di fundeshi
Omdat in de kòmbersashon
Het nooit kan sosodé
Dat wij pèrdè facha.

Er valt veel te genieten in deze bundel. In ‘Bekita’ klinkt het ritme van de tumba door, een zeer ritmische Antilliaanse dans. Juliana gebruikt daarvoor de 2/4 maat. Hij gebruikt accenten en klankwoorden om juist dáár de nadruk op te leggen waar hij het wil. Interessant is ook dat het over Bekita gaat, Rebecca, een Sefardische vrouw, die alle mannen het hoofd op hol brengt wanneer ze danst.

Bekita (fragment)

Maar toen een oude man
Het lef had- typisch Moemba!-
Haar te vragen voor een tumba,
Was hij stomverbaasd
Dat zo’n ranke, tere dame
Zich zó in ’t schudden kon bekwamen!

Misschien is het laatste gedicht in deze bundel wel het meest indrukwekkend. Hier laat de dichter zijn meest bijtende kant zien als hij in de huid van Gouverneur J.D.Crol kruipt en de menigte toespreekt. Hij gaat terug naar 1 juli 1863. De toon die deze man aanslaat tegen de vrijgemaakte slaven spreekt boekdelen. Het maakt plaatsvervangende schaamte los. En dat is de bedoeling.

Proclamatie (fragment)

Vergeet nooit dat jullie Kinderen waren
En Kinderen zullen blijven
Tot de dag waarop de kinderen
Van de als kippen verhandelde slaven
Koperen tanden krijgen en
Gouden eieren leggen
In het koloniale nest
Van de Nederlandse kooi.

Zoals het een goed bloemlezer betaamt, maakt hij de lezer enthousiast. Dat is Fred de Haas zeker gelukt. Deze twintig-en-één gedichten smaken naar meer. Ik hoop dat hij zich nogmaals aan het vertalen zet en meer van Elis Juliana voor de Nederlandse markt toegankelijk maakt. Opdat straks ook Nederlanders meezingen als ‘Hé Patu!’ klinkt.