In zijn mooie essaybundel "De kunst van de roman" zegt Kundera: "Door ons de fraaie illusie van de menselijke grootheid te schenken, biedt het tragische ons troost. Het komische is veel wreder: het onthult ons meedogenloos het onbeduidende van alles". En in een ander essay in dezelfde bundel zegt hij: " ik vind het een aantrekkelijke gedachte dat de romankunst ter wereld is gekomen als de echo van Gods lach. Maar waarom lacht God als hij de denkende mens bekijkt? Omdat de mens denkt en de waarheid hem ontsnapt. Omdat hoe meer de mensen denken, des te meer het denken van de een zich van het denken van de ander verwijdert. En tenslotte, omdat de mens nooit is wie hij denkt te zijn". Je kunt dit soort zinnen op veel verschillende manieren lezen, net zoals je alles van Kundera op veel verschillende manieren lezen kunt: veel mensen vinden hem nogal stellig, Michael Zeeman noemde hem b.v. een "Oost-Europese drammer", omdat Kundera in zijn romans altijd een alwetende verteller heeft die allerlei stellige uitspraken uitkraamt over de hoofden van zijn personages heen. Maar ik amuseer mij daar juist prima mee, want in mijn beleving is in alle romans van Kundera bijna geen enkel woord ooit serieus. Want al zijn romans laten ons in mijn beleving lachen over het onbeduidende gepruts van de mensen, en dus ook om onszelf. Die lach is dan misschien wreed, omdat hij ons zo direct confronteert met de onbeduidendheid van alles inclusief onszelf, maar tegelijk ook bevrijdend en erg opvrolijkend. Voor mij tenminste wel.

En zie, op zijn 85e publiceert de oude maestro, na jaren stilte, ineens de korte roman "Het feest van de onbeduidendheid". Een titel waarin Gods lach goed doorklinkt en die mij meteen een brede grijns bezorgt. Een grijns die vervolgens steeds breder en breder wordt. Net als in alle andere Kundera-romans filosofeert ook hier weer een verteller over de zin van het bestaan, daarbij meebewegend met allerlei personages die over de gekste zaken filosoferen. Maar ook hier is alle zwaarwichtigheid weer van relativerende ironie doordesemd, misschien zelfs nog meer dan in veel andere Kundera-boeken. Iemand bijvoorbeeld komt via onnavolgbare gedachtekronkels tot de conclusie dat de erotiserende kracht van de navel juist is dat je geen vrouw aan haar navel herkennen kunt, en dat onze fascinatie voor navels kenmerkend is voor de moderne mens, die het unieke niet meer ziet. Mooie redenering, veel mooier dan ik het nu opschrijf, maar tegelijk ook pure kolder. Ook Stalin treedt op, maar dan als gefantaseerde en vrij groteske figuur, die zijn hele imperium schaterlachend als ineenstortende dagdroom kenschetst, en die al even schaterlachend een stad vernoemt naar zijn op de gekste momenten pissende vriend. Om vervolgens te zeggen dat de grote filosoof Kant blij mag zijn dat hij in deze stad heeft mogen wonen. Iemand bedenkt dat wij allemaal marionettenspelers zijn in het tragikomische en doelloze marionettentheater van de wereld, en droomt dan zelf over een nieuw te bedenken marionettenspel dat deze vergeefsheid vrolijk viert. Nog weer anderen doen net alsof zij kelners zijn, die alleen een door henzelf bedacht soort Pakistaans verstaan, en een van hen voert juist in die taal een gesprek met een Portugese terwijl hij zelf geen Portugees verstaat. Wat nog tot een korte ontluikende liefde leidt ook, maar uiteindelijk natuurlijk in kolderieke mislukking eindigt. En zo zit dit korte boek vol met groteske taferelen en gedachten, die vaak zonder meer een treurige ondertoon hebben omdat alles tot onbeduidendheid is gedoemd, maar waarin die onbeduidendheid uiteindelijk ook met opgeruimde gelach wordt gevierd.

"We hebben lang geleden begrepen dat de wereld niet meer omver kon worden geworpen of omgevormd en dat haar jammerlijke wedloop naar voren niet meer kon worden gestopt. Er was maar een vorm van verzet mogelijk: de wereld niet serieus nemen. Maar ik constateer dat onze grappen hun macht hebben verloren". Aldus een van de personages, Ramon, in een minder vrolijke bui. Maar later maakt hij toch weer grappen, net als zijn vrienden, net als de alwetende verteller. Hij herneemt dus zijn vergeefse, maar wel komieke verzet tegen de zichzelf veel te serieus nemende wereld. Dat wordt dan o.a. gevoed door de volgende opmerkelijke overpeinzing: "In zijn beschouwing over het komische zegt Hegel dat echte humor ondenkbaar is zonder een eindeloos goed humeur [...]. Geen spot, geen satire, geen sarcasme. Alleen vanaf de toppen van het eindeloos goede humeur kun je beneden in de diepte de eeuwige domheid van de mensen observeren en erom lachen" . Voor Ramon leidt deze overpeinzing eerst nog tot niks, want hij vraagt zich af hoe je dan zo'n "oneindig goed humeur" bereikt. Maar bij mij als lezer leidt deze overpeinzing al meteen tot een prima humeur: ik grijns breed omdat de uiterst serieuze en zwaarwichtige Hegel hier gebruikt wordt om na te denken over het komische en het goede humeur, en ik grinnik omdat deze zin ZO enorm pompeus en academisch begint ("In zijn beschouwing over het komische...." HOU toch OP!) dat de ironie er voor mij echt afdruipt. Plus dat er volgens mij ook iets moois wordt gezegd: het komische is juist geen sarcastische spot. En in mijn beleving betekent dat: een goed humeur krijg je niet omdat je om de domheid van anderen lacht, want dat is immers sarcasme, maar omdat je ook lacht om de domheid en onbeduidendheid van jezelf.

Misschien is het wel onmogelijk, een eindeloos goed humeur. Nergens wordt ook letterlijk de prangende vraag beantwoord hoe je aan zo'n goed humeur komt. Zoals ook nergens in "De kunst van de roman" wordt beantwoord hoe je kunt leren lachen als God. Maar mijn humeur werd in elk geval beter en beter door deze korte roman. Want inderdaad, het feest van de onbeduidendheid wordt in dit boekje op veel verschillende manieren gevierd, steeds op aanstekelijke wijze, en daardoor kreeg ik meer en meer het feestelijke gevoel dat ook mijn eigen onbeduidendheid eigenlijk best een rijke bron is van uitbundig vermaak.