Tom McCarthy geldt als voorvechter van avantgardistisch en onconventioneel proza. Ik hou daar wel van, en heb ook erg genoten van "Remainder" en "C.". Door zijn nieuwe roman "Satin Island" werd ik dan wat minder omver geblazen, maar ik vond hem niettemin wel intrigerend. Voor lezers die houden van een duidelijke plot en herkenbare personages is het boek totaal onleesbaar, bovendien ook saai en veel te abstract. Maar mij had het best het nodige te bieden.

Hoofdpersoon en ik-figuur is ene "U": een naam van slechts een letter (die dan wel weer klinkt als "you"), treffende aanduiding van een persoon die in nevelen is gehuld. Hij werkt als cultureel antropoloog of liever etnograaf bij een cryptisch adviesbedrijf, en is betrokken bij een nevelachtig maar wereldwijd project. Zijn opdracht is om - net zoals de grote antropoloog Levi-Strauss, het grote voorbeeld van U. - HET grote alomvattende patroon te schetsen dat alle uiteenlopende fenomenen in deze moderne tijd zin geeft en met elkaar verbindt. En dus zien we U. het hele boek door obsessief zoeken naar patronen, verbindende lijnen, onderliggende betekenissen: het onbekende verhaal achter drie ongelukken met parachutisten in verschillende landen, de verborgen essentie van ogenschijnlijk zinloze fenomenen als "de milieuramp", de wijze waarop uit betekenisloze ruis of betekenisloze beelden toch betekenis kan ontstaan, en dan ook nog eens de mogelijke verbindingslijnen TUSSEN al deze en ook nog heel andere fenomenen. Zelfs bij dwarrelende stofjes voelt U. de obsessieve aandrang te zoeken naar het patroon van die stofjes en het verhaal dat dit patroon mogelijk zou kunnen overbrengen; zelfs bij het zien van een gewone mensenmenigte zoekt U. naar een verborgen choreografie; ook klankassociaties in zijn dromen wekken oneindig erudiete duidingsdrift in hem op. Dat alles ook vanuit de drive om "the report" te schrijven, een onmogelijk "boek voorbij alle boeken" (mogelijk zelfs een "communicatiemedium voorbij alle media") dat de totaal ondoorgrondelijke "nowness" omvat in al zijn complexe en rijkgelaagde vertaktheid.

McCarthy is hier -net als in zijn vorige boeken- weer duidelijk geïnspireerd door poststructuralistische en postmodernistische taalfilosofen, die allemaal betogen dat de wereld een tantaliserend raadsel is dat niet te vatten is door de structuren van onze taal en ons verstand. Maar "Satin Island" is meer dan een demonstratie van die taalfilosofische theorieën, omdat het zo treffend de FASCINATIE voor dit raadsel voelbaar maakt. Het is -voor mij althans- gewoon retespannend om te zien hoe vernuftig U. allerlei fenomenen duidt en met elkaar verbindt en voor even helemaal euforisch wordt door het vage vermoeden van een toekomstige onthulling. Het is -wederom: voor mij althans- tegelijk ook heel meeslepend om te zien hoe die onthulling dan steeds weer niet voltrokken wordt, en hoe uiteindelijk alles stagneert of uitmondt in zinloze ruis. Maar mooi vind ik ook hoe U., zelfs als alles letterlijk de route lijkt te wijzen naar een bepaalde plaats waar "iets" zal worden onthuld, toch deze route niet volgt. Alsof hij zich verzoent met het feit dat elk patroon, hoe fascinerend ook, toch uiteindelijk uitmondt in betekenisloosheid.

Wat ik kortom wel mooi vind aan het boek is hoe U. obsessief zoekt naar betekenis, hoe hij dan steeds op het punt lijkt te staan "iets" te ontdekken en tantaliserende maar nog ongrijpbare glimpen van een ultieme betekenis meent te zien, en hoe hij zich uiteindelijk lijkt te verzoenen met het ervaringsfeit dat die betekenis hem steeds weer ontglipt. Die combinatie van obsessie en inzicht vond ik fascinerend om te lezen. Niet altijd aangenaam, wel altijd fascinerend. Temeer omdat de intellectuele exercities van U. de lezer op prikkelende en tegendraadse wijze uitdagen om ook zelf na te denken over fenomenen die grotendeels aan zijn begrip ontsnappen.