Ongeveer gelijktijdig met het lezen van Lila ben ik begonnen aan het kijken van de televisieserie 'True Detective' (2014). Die twee werken konden niet verder van elkaar afstaan dan mogelijk, maar voor mij is het extreme contrast mooi tussen religie als een apocalyptische bron van rampspoed en misère tegenover de intieme verteltoon in dit werk. Het is de algemene teneur in contemporaine cultuuruitingen rond geloof om religieuze beleving, zingeving en spiritualiteit te vangen in óf harde religiekritiek en kritisch existentialisme; óf om juist een evangeliserende (soms niet-christelijke) moraal door je strot te duwen. Individuele geloofsbeleving zit in de beeldvorming in huidig tijdsgewricht veelal gevangen tussen hard afzetten tegen of irritante dwingelandij ter vervanging van. Lila vormt daarin een welkom baken van contemplatieve nuance: kritiek noch preken voor eigen parochie.

Wat Robinson hier goed doet, is dat zij de aardse zoektocht van twee door het leven beschadigde personages - titelpersonage Lila en dominee John Ames - vervlecht met kritische lezingen van specifieke religieuze teksten. Terwijl personages zoeken naar hun eigen innerlijke rust, vergeving voor zondes, rouwverwerking en betekenis willen geven aan hun lijden, lezen zij die religieuze teksten door een eigentijdse lens van liefdevolle, humane overdenking. Uit interviews met Marilynne Robinson heb ik begrepen dat zij de, tegenwoordig negatief gekleurde, theorieën van Calvijn probeert her in te vullen door terug te gaan naar de basis. Eerlijk gezegd weet ik te weinig van calvinisme om iets zinnigs daarover te zeggen, maar het levert in ieder geval een genuanceerde roman op waar de religieuze lezing prima kan bestaan naast een aardse lezing. Naast een religieuze dialoog is het net zo goed een intieme dissectie van de relatie tussen een man en een vrouw, die allebei spoken uit hun verleden moeten overwinnen om nader tot elkaar te komen.

Voor een werk met conservatieve ondertonen heeft het een eigentijdse heldin als Lila in de hoofdrol. Haar relatie met dominee John Ames lijkt in alles in patriarchale disbalans te zijn (leeftijdsverschil, sociale positie, verschil in opleiding, anderen waarden aangeleerd tijdens de opvoeding), maar in deze roman vormt zij juist een krachtig tegenwicht aan de weifelende dominee. Haar unieke en anders-zijn is haar kracht, beslist niet haar zwakte. Een levenshouding vanwaaruit zij zich kritisch uitlaat over vrouwonvriendelijke elementen uit het rigide navolgen van bijbelpassages en traditionele Kerkelijke rituelen. Zij eigent zich het christendom toe vanuit haar positie als sterke, onafhankelijke vrouw; waarbij haar dominee steeds de angst heeft dat er een moment komt dat zij zich aan de geloofsgemeenschap zal onttrekken. Het creëert een fijne, gelijkwaardig verdeelde machtsbalans tussen de twee verschillende geslachten.

Hoe erg ik de nuance en het humane wereldbeeld van Marilynne Robinson kan waarderen; het werk begon bij mij óók enigszins te slepen naar het einde toe. Zoveel menselijke goedheid en ruimte tot vergevingsgezindheid levert namelijk niet noodzakelijk het meest spannende proza op. Niet dat het voor mij saai of onuitstaanbaar werd, maar ik merkte stilaan een verlangen dat het plot zich nu eens richting de meer duistere aspecten het leven zou gaan bewegen. Zo'n boek is het simpelweg niet. Dat vind ik op zichzelf een verdienste in een tijdgeest en cultuur, waarbinnen goedheid en religieuze ervaringen zo vaak worden getoond als contrasterend aan elkaar. Eens een nuancerend geluid dat je niet de kerkbanken in probeert te preken.