De identiteitscrisis van Zwarte Piet
Auteurs Jop Euwijk en Frank Rensen
Al jaren is Zwarte Piet volop in het nieuws. Bijna het hele jaar laait de zwartepietendiscussie op gezette tijden op. Vaak niet gebaseerd op feiten, eerder op het onderbuikgevoel. Maar wie is Zwarte Piet nou eigenlijk, wat is zijn achtergrond.
Om helderheid te geven over de "identiteitscrisis" van Zwarte Piet nemen Jop Euwijk en Frank Rensen de lezer in dit rijk geïllustreerd boek mee op een ontdekkingstocht naar de achtergrond van Zwarte Piet, zowel op historisch, cultureel en sociaal gebied.
In de inleiding schetsen de schrijvers de huidige discussie van voor- en tegenstanders en geven zij in het kort weer wat hen beweegt. In het vervolg van het boek gaan zij in op de periode die vooraf gaat aan veel van deze discussie, omdat er geen eenduidig antwoord te geven is op de vraag wie Zwarte Piet nou eigenlijk is.

Vervolgens wordt ingegaan op de achtergrond en oorsprong van Sinterklaas en waar het strooien met snoepgoed en uitdelen van cadeautjes vandaan komt. Het enige stabiele in de viering van Sinterklaas is dat het in december gevierd wordt, door invloeden van buitenaf verandert de bestaande traditie keer op keer. Zoals eerst "Sinterklaas" zichzelf zwart maakte en zich als een boeman gedroeg, later werd verondersteld dat de figuur "Zwarte Piet" voortgekomen is van de vrijgemaakte Moorse slaaf Piter.

Daarna wordt ingegaan op Zwarte Piet in de Nederlandse populaire cultuur. Voor gekleurde kinderen kan Zwarte Piet, zoals hij over het algemeen afgebeeld en gespeeld wordt, negatief uitwerken op hun zelfbeeld en eigenwaarde. Juist die stereotypering is waar tegenstanders van Zwarte Piet tegen in opstand komen. Een belangrijk element hierbij is dat Sint (de baas) altijd wit en Piet (de knecht) altijd zwart is.
Op zeker moment wordt de zwart geschminkte Piet vervangen door mensen met een donkere huidskleur. Door hen werd daar wisselend over gedacht. Velen maakten zich daar boos over, een enkeling vond het wel leuk.
Zwarte Piet werd ook gebruikt in de opvoeding. Ouders dreigden hun kinderen dat Zwarte Piet hen met de roe zou slaan en in de zak mee naar Spanje zou nemen als zij niet braaf en gehoorzaam zouden zijn. Dit veranderde aan het eind van de jaren '60 en werd Zwarte Piet meer een vriendelijke grappenmaker.

In het volgende hoofdstuk komt de individuele kritiek op Zwarte Piet aan bod. Al in 1927 verklaard een zwarte havenarbeider voor de rechtbank dat zwarte mensen in Nederland voortdurend uitgemaakt worden voor Zwarte Piet, een regelmatig terugkomende klacht tot de dag van vandaag. Ook op het toneel, in boeken en in reclameboodschappen worden gekleurde mensen weggezet als dom en minderwaardig. Veel mensen komen daarop in verzet, ook vanuit het buitenland kwam veel kritiek.
Steeds meer bekende en onbekende Nederlanders spreken zich uit tegen Zwarte Piet in de vorm waarin hij gepresenteerd wordt en vragen om verandering. Maar niet iedereen wil "de oude traditie" veranderen. De kritiek op elkaar wil niet zeggen dat zij met elkaar in gesprek gaan. Luisteren naar elkaars argumenten doen zij niet.
De oproep om alleen nog Witte Pieten Sinterklaas te laten helpen, vindt geen gehoor.

In hoofdstuk 4 wordt het verenigd verzet tegen Zwarte Piet besproken.
Tot de jaren '80 werd het verzet in Nederland vooral door witte mensen gevoerd, in tegenstelling tot de overzeese gebieden.
In grote lijnen zijn de argumenten gelijk aan de argumenten die nu gebruikt worden. Als er kritiek wordt geuit op Zwarte Piet roep dat afkeuring en instemming op, er zijn steeds voor- en tegenstanders te vinden.
Ook in boeken wordt de thematiek aan de orde gesteld, veelal door Zwarte Piet in een historisch perspectief neer te zetten. In televisieprogramma's wordt een en ander besproken, onder andere bij Sesamstraat.
Steeds meer dringt de overtuiging door dat het Sinterklaasfeest niet moet worden afgeschaft, maar Zwarte Piet wel moet veranderen. Het grootste probleem hierbij is dat niet iedereen Zwarte Piet als een probleem ziet en daardoor een gesprek moeilijk is. Helaas leidt dat steeds vaker tot agressie en geweld tegen anti-Zwarte-Piet demonstranten.

In het vijfde hoofdstuk wordt het Sinterklaasfeest als een feest om te verdedigen besproken.
Mensen tonen hun liefde voor Zwarte Piet, willen hem daarom behouden en vinden het een erebaan om voor Zwarte Piet te spelen. Uit onderzoek blijkt dat lange tijd kritiek op Zwarte Piet afgewezen wordt, tot de laatste jaren heb beeld gaat verschuiven.
Moeten we vanuit historisch perspectief Zwarte Piet dan zien als symbool van de Nederlandse identiteit en niet als een persoon met een donkere huidskleur? Steeds vaker kom je deze stelling tegen.
Dit werpt de vraag op of Zwarte Piet een andere kleur kan krijgen. Heeft het Sinterklaasfeest een zwarte knecht nodig of kan hij allerlei kleuren hebben? Voor kinderen blijkt het geen verschil te maken. het zijn de volwassenen die erop tegen zijn.
Ook wordt er gepleit voor een Sint-Nicolaas zonder Pieten, de kindervriend die samen met kinderen, die als Sint verkleed zijn, danst en springt. Maar kan Sinterklaas zonder knechten die hem helpen cadeautjes rond te brengen? Er zal altijd een rol zijn voor Pieten.

Conclusie is dat het moeilijk is de identiteit van Zwarte Piet te bepalen. Wel is hij op verschillende manieren goed te gebruiken als symbool. Symbool voor racisme, voor de angst voor verandering en voor een nieuwe manier van discussiëren.
Er is geen pasklare oplossing om iedereen tevreden te stellen met persoonlijkheid en uiterlijk van Zwarte Piet. Wel zal Sinterklaas weer het familiefeest moeten worden dat het voorheen was.