"De overloper" is een curiosum in Lenz' rijke oeuvre: het is zijn tweede roman, maar hij werd pas na zijn dood ontdekt. De nog jonge en onbekende Lenz kon er geen uitgever voor vinden, en om welke reden dan ook heeft Lenz het later - toen hij beroemd was en uitgevers om dit boek zouden hebben gevochten- niet opnieuw geprobeerd. In Duitsland viert dit in 2016 herontdekte jeugdwerk inmiddels triomfen: ruim 100.000 exemplaren verkocht en juichende recensies, al spreekt een enkele recensent van een jeugdwerk waarin de grote Lenz nog niet ten volle is gerijpt. Zelf vond ik vooral de lof wel verdiend. ik vond dit herontdekte boek niet zo adembenemend als bijvoorbeeld "Duitse les", maar ik las "De overloper" met aangename verwondering en met veel plezier.

Dat dit boek in de vroege jaren '50 geen uitgever vond is bij nader inzien niet zo vreemd, want het is heerlijk origineel en daardoor ongrijpbaar. Het basisgegeven van "De overloper" is al vrij opmerkelijk: de 28-jarige Walter Proska, Duits soldaat in WO II, beleeft merkwaardige avonturen aan een al even merkwaardig Pools-Oekraïens front, en loopt over naar de partizanen omdat hij niet in de heroïek gelooft van het Duitse leger of van welk leger dan ook. Een anti-oorlogsroman die iets na WO II geschreven werd, dat is op zich al curieus genoeg, en je kunt je voorstellen dat Duitse uitgevers dat zo snel na WO II niet durfden of wilden uitgeven. Bovendien is het een heel ongewone anti-oorlogsroman, en dus nog moeilijker 'in de markt te zetten' dan een meer conventionele anti-oorlogsroman, omdat hij geen heel expliciete anti-oorlogsboodschap uitdraagt en omdat hij ongrijpbaar is van stijl, plot en sfeer. Je verwondert je voortdurend over de steeds weer hoogst originele metaforen en beelden, je verwondert je steeds opnieuw over de merkwaardige taferelen en de minstens zo merkwaardige wendingen in de onvoorspelbare en soms zelfs absurdistische plot, en zo word je meegezogen in een verhaalwereld waarin alles ongrijpbaar, zinloos en vergeefs is. De evocaties van die zinloosheid zijn echter merkwaardig licht, en worden ook op de meest bloederige en dramatische momenten nooit heel tragisch. Of misschien worden ze daardoor extra tragisch: zinloosheid die niet eens in staat is zwaarwichtig te worden is immers misschien wel extra zinloos. Als iemand ten onrechte blijkt te zijn geëxecuteerd wordt er bijvoorbeeld gezegd: "Geloof jij soms dat hij iets aan zijn geboorte heeft bijgedragen? We kunnen ons niet verzetten tegen het feit dat we op de wereld komen, en we hebben te weinig invloed om ons leven te verlengen zolang we willen. Daarom zie ik niet in waarom we de doden meer zouden moeten beklagen dan de ongeborenen". Geen zware tragiek, maar filosofische en enigszins absurdistische mijmering. Dus geen tragische grandeur en ook geen nadrukkelijk gebrachte pacifistische boodschap over de zinloosheid van het geweld, maar onnadrukkelijke weemoed over de zinloosheid en vergeefsheid van alles. Ook de beweegredenen van de hoofdpersoon om over te lopen hebben die ongrijpbare weemoedige lichtheid: we zien geen innerlijke worstelingen, we zien geen intens vertwijfelde confrontaties met het eigen geweten, maar we zien een weemoedige mijmering waarin het overlopen -en de zinloosheid van dat overlopen- nauwelijks als tragische climax of als fundamentele ommekeer overkomt. Het is eerder een gedempte anticlimax, wat de weemoed op onnadrukkelijke wijze weer verder voedt. En juist de onnadrukkelijkheid en lichtheid van die weemoed is voor mij heel effectief.

In de Frankfurter Allgemeine Zeitung werd "De overloper" een meesterwerk genoemd. Dat vind ik wat overdreven, want sommige scenes in het boek vond ik niet zo overtuigend en het slot had m.i. wat sterker gekund. Maar het is wel een heel mooi geschreven boek, vol met fraaie zinnen als "De ziel van de mens is een koekoek: als de zon schijnt, vliegt hij naar God". De voortdurende originaliteit van "De overloper" vond ik bovendien aanstekelijk, en ik genoot van de lichtvoetig-absurdistische wijze waarop Lenz in dit boek mijmert over de zinloosheid en vergeefsheid van oorlog, vrede, leven en dood. Door die mijmeringen mijmer ik zelf nog steeds, terwijl ik "De overloper" alweer een paar dagen uit heb. Mooi dat dit boek nu herontdekt is. En dat het maar door veel mensen gelezen moge worden, net als de andere boeken van Lenz.