Een zwart schrift

'Van alle mensen die ik tot nu toe in mijn leven ben tegengekomen, heeft hij de meeste indruk op me gemaakt. En hoewel het een paar maanden is dat ik hem voor het eerst ontmoette, heeft deze indruk nog niets aan kracht ingeboet.[...] Toch was het helemaal geen bijzondere man. Hij zag er niet opvallend uit - net zoals die mensen die we dagelijks in groten getale tegenkomen zonder dat we ze opmerken. [...] Hij behoorde tot die mensen waarvan we ons afvragen waarom ze überhaupt leven. Welke logica of hogere macht beveelt hen op aarde rond te lopen en adem te halen.'

Aan het woord is een naamloze ik-verteller. Een vierentwintig jarige man, woonachtig in Ankara. Na een poosje werkloos geweest te zijn, krijgt hij van een vriend - Hamdi - een baan aangeboden en een werkplek tegenover Mijnheer Raif, een vriendelijke, wat zonderlinge, oudere man die hem welkom heet. De ik-verteller is meteen geïntrigeerd door zijn verschijning, met zijn vriendelijke en onschuldige glimlach.

Raif is vertaler Duits, hoewel zijn collega's steeds twijfelen of hij wel écht een vreemde taal spreekt. Hij maakt hoegenaamd geen contact met de anderen, is altijd stipt op tijd en luncht, in zijn eentje, op zijn kantoor. Wanneer hij even niets te doen heeft, trekt hij zijn bureaula open en begint te lezen zonder het leeswerk uit de la te halen.

Tot groot ongenoegen van Hamdi en de collega's meldt Raif zich regelmatig ziek. De ik-verteller is de meeste tijd onderweg voor zijn werk en interesseert zich eigenlijk niet zo in de saaie Mijnheer Raif. Tot het moment dat Raif weer eens ziek is en hij wat vertaalwerk bij de zieke gaat brengen. Er wordt hem dan gevraagd of hij de spullen uit het bureau van Raif wil brengen. Tussen de sjofele spullen vindt hij een schrift en wanneer Raif dit ziet vraagt hij hem om het in de kachel te gooien, omdat het geen doel meer dient.

De ik-verteller echter vraagt of hij het schrift voor één nacht mag meenemen, opdat hij Raif beter zal leren begrijpen.

20 juni 1933

Aan het woord is Raif, dan vierendertig jaar oud en uit een wat lethargische toestand ontwaakt door een onverwachte ontmoeting. Hij besluit daarop om alles op te schrijven over de gebeurtenissen van tien, twaalf, misschien zelfs vijftien jaar geleden.

Raif, geboren en getogen in Havran, heeft geen zin meer om te leren, wanneer hij op vierentwintig jarige leeftijd terugkeert uit het leger, waarop zijn vader hem naar Istanbul stuurt om te studeren. Na zijn afstuderen aan de kunstacademie gaat hij naar Berlijn, dolblij de stad van zijn fantasieën te gaan ontdekken en om het vak van de zeepproductie te leren.

Daar ontmoet hij mevrouw Tiedemann die zich wat al te vrijpostig aan hem opdringt, maar Raif, die nog nooit een avontuurtje heeft gehad, weet haar af te wimpelen.

Maria Puder

In zijn vrije uren doolt hij rond in de stad, bezoekt een tentoonstelling en wordt ineens getroffen door een schilderij.

'[...] voor een muurvlakbij de deur naar de grote zaal bleef ik plotsklaps stilstaan. Zelfs na zoveel jaren is het onmogelijk om te beschrijven wat er op dat moment door me heenging. Ik herinner me alleen dat ik dat ik daar als aan de grond genageld voor het portret van een vrouw met een bontjas stond. De bezoekers die voorbij liepen duwden me met hun lichamen naar links en naar rechts, maar ik week niet van mijn plaats. Wat was er met dit portret aan de hand? Ik weet dat woorden tekort schieten. Het enige is dat ik die vreemde, bijna wilde, in ieder geval heel uitgesproken gelaatsuitdrukking ik mijn hele leven nog niet gezien had. Hoewel het gezicht nieuw voor me was, leek het toch alsof ik het kende.'

Raif, direct hevig verliefd, ontdekt dat het een zelfportret is van Maria Puder. Toevallig vangt hij dagen later een glimp van haar op in de stad en besluit om naar haar op zoek te gaan. In de nachtclub Atlantik vindt de haar, terwijl ze aan het werk is als violiste, en zoekt contact.

Wat volgt is een meeslepende, schurende liefdesgeschiedenis van twee zeer verschillende individuen, vol tegenstellingen - aantrekken en afstoten, afstand en nabijheid, verlangen en ratio, dominantie en meegaandheid, intimiteit en koelte, hoop en wanhoop, ontmoeting en verlies, fantasie en realiteit. Dit zijn de motieven van dit verhaal die zich langzaam, maar haarfijn ontvouwen.

Wanneer hij op een dag hoort dat ze is opgenomen in het ziekenhuis, zoekt hij haar op en na haar ontslag werpt hij zich op als haar verzorger, wat ze dankbaar aanvaardt.

Zeer onverwacht wordt hij echter op de hoogte gebracht dat zijn vader is overleden en hij vertrekt, in de wetenschap dat ze elkaar zullen schrijven. Vreemd genoeg komen haar brieven na verloop van tijd onregelmatiger en stopt de stroom vanuit de richting van Maria.

Wat zou er toch aan de hand zijn?
Wie zijn de twee mensen die hij tien jaar later, tijdens een wandeling toevallig tegen het lijf loopt?

Conclusie

Dit wonderschone verhaal is een klassieker van de Turkse schrijver Sabahattin Ali en is al in 1943 geschreven, maar is pas in 2007 voor het eerst in een Nederlandse vertaling verschenen. In Turkije bleef het boek lang onopgemerkt, maar vandaag de dag is 'Madonna met bontjas' een bestseller en is in diverse talen uitgebracht in Europa.

De auteur heeft me meegezogen in een verhaal tussen waken en dromen. De prachtige proza, metaforen en zinsopbouw hielden me gekluisterd aan het verhaal. Adembenemend zijn de beschrijvingen van de gevoelens van Raif, de triestheid spat van de bladzijden af. Glashelder wordt getoond hoe deze sombere man zich verstrikt voelt raken in zijn tomeloze liefde voor de vrouw met de bontjas.

De structuur van dit verhaal is een schrift vol memoires, twee verschillende tijden en twee verschillende protagonisten. Een verhaal in een verhaal. De ik-verteller komt tot het inzicht dat er heel veel verborgen zit achter de saaie, grijze, maar vriendelijke man.

Een prachtige klassieker om je mee te laten voeren in de gevoelsbeleving van twee evenwijdige lijnen in een oneindig vlak.

Auteur

Sabahattin Ali (1907 - 1948) wordt gezien als een van de grote auteurs uit de Turkse literatuur. Madonna met bontjas is zijn bekendste werk, maar hij schreef nog twee romans en diverse korte verhalen. Nadat hij kritische teksten en een satirisch gedicht had geschreven over Ataturk, heeft hij een aantal keer gevangen gezeten.
Hij werd in 1948 aan de Bulgaarse grens vermoord, toen hij Turkije wilde ontvluchten.

Titel: Madonna met bontjas
Auteur: Sabahattin Ali
Vertaling: Erdal Balci
Pagina's: 223
ISBN: 9789461644565
Uitgevarij van Gennep
Verschenen: februari 2017