IJzersterke en rechtvaardige broers die hun magische krachten beproeven op vijandige legers, kwaadaardige draken en toverachtige heerseressen om een reusachtig rijk te stichten. Een onontdekte Terry Pratchett? Nee, verhalen zo oud dat ze nog van voor onze jaartelling dateren. Uit Armenië dus. Wat weten we eigenlijk van dat land?

Charles Aznavour, Kim Kardashian, Andre Agassi: allemaal hebben ze Armeense voorouders. De 20e eeuw werd gekenmerkt door een enorme uittocht na slachtpartijen door legers uit de omringende landen Georgië, Azerbeidzjan, Iran (Perzië) en Turkije. Nog maar 3 miljoen Armeniërs wonen in het land zelf. Dat ze een soort katholicisme aanhangen in een overwegend islamitisch stuk Kaukasus heeft daar alles mee te maken.

Een taai volk dus, dat het flink te verduren heeft gehad. Des te interessanter om er iets over te weten te komen. En waar kun je beter mee beginnen dan met hét boek uit de Armeense literatuur: de avonturen van Tsovinar, Balthasar, Sanasar, Goudhaar en David, mythische figuren uit de Armeense geschiedenis. ‘Sassoen’ heeft daar een status vergelijkbaar met de Max Havelaar hier … of zelfs de Bijbel. Lees deze alinea maar eens.

Sanasar zei: “Ziezo, wij hebben onze vesting gebouwd, dat is klaar. Hoe zullen we hem noemen?” Balthasar zei: “Het bouwen hebben we samen gedaan, het naamgeven laten we aan jou over.” Tegen iedereen die zij tegenkwamen zeiden zij: “Bedenk eens een naam voor ons huis!” Niemand kon een passende naam verzinnen.’
Uiteindelijk vinden de broers een oude opa die ze rondsjouwen langs de vesting. Opa is diep onder de indruk. “Dit is geen huis, dit is de heilige pilaar (‘san sjoen’) die de hemelkoepel ondersteunt.” Sassoen, de Armeense staat, is geboren.

De eigenwijze helden van Sassoen  vertelt mythische verhalen over eerste generaties Armeniërs: zonen en kleinzonen van de krachtige Tsovinar die – parallel met de bijbel! – maagdelijk wordt bevrucht door oerkrachten in zee en voorbestemd is licht te brengen aan het Armeense volks. De zonen bouwen een vesting, voeren oorlog en krijgen ruzie om een vrouw. Ook hier leren we een wijze les: prinses Goudhaar zorgt voor forse vechtpartijen, maar een Kaïn en Abel wordt het net niet: de broederliefde overwint en de twee heethoofden leggen het bij. Je ziet oude opa’s deze ‘çautionary tales’ vertellen bij houtvuren op open plekken in het bos en jongemannen die hen met felle blik indringend aankijken. En zo gaat het maar door. Zoon Mehèr die in deel twee in zijn eentje een heel Armeense rijk bijelkaar weet te houden. In deel drie is het de derde generatie aartsvaders, te beginnen met David (!) die ontvoering, aanvallen en tegenslagen doorstaat.

Tijdloze, vaak geestige verhalen, zo formuleert uitgeverij Atheneum – Polak & Van Gennep het op de achterflap. Schrijver en dichter Nairi Zarjan tekende ze op uit de mond van stokoude mannetjes. Mooi dat dit nu in het Nederlands te lezen is. Door Anna Maria Mattaar zorgvuldig vertaald en aantrekkelijk door zijn toegankelijkheid en directheid. De vermetele avonturen en de sprookjesachtige sfeer contrasteren leuk met het nuchtere en soms wel héél eigentijds taalgebruik, dat doet denken aan de bijbel verteld voor jongeren.

Iets aparts dus, deze Armeense '1001 nacht' met zijn sterke vrouwen en stoere mannen, magische zwaarden en paarden die kunnen vliegen. Misschien wel het bewijs dat de beste verhalen al 3000 jaar geleden werden bedacht. De diepere betekenis krijg je er gratis bij.