Joeri Oljesja (1899-1960) is volgens sommigen de grootste Russische schrijver van de 20e eeuw, maar zijn werk is zeer onderdrukt en daarna zeer vergeten. Ook ik kende hem niet, totdat ik bij toeval zijn roman en meesterstuk "Afgunst" ontdekte waar ik echt buitensporig van genoot. Zelden een roman gelezen waarin grillige verbeeldingskracht op zo'n feestelijke wijze hoogtij vierde. Dus was ik heel benieuwd naar zijn kort geleden vertaalde verhalen. En jawel, ook dat zijn weer geniale staaltjes van ongeremd grillige verbeeldingskracht. Leesfeestjes voor mij, stuk voor stuk. Voor veel andere lezers misschien niet, omdat de verhalen door hun ongrijpbare stijl en verloop onmogelijk zijn samen te vatten en zich niet laten vastpinnen op een duidelijk thema of een herkenbare boodschap. Of je zou moeten zeggen dat juist die ongrijpbaarheid het thema is, en dat alle verhalen getuigen van de snakkende behoefte van Oljesja om te ontsnappen aan de conventionele en zogenaamd realistische kijk op de wereld. En die snakkende behoefte zou je wellicht als de boodschap van Oljesja kunnen zien: alle verhalen zijn misschien een oproep om ruimte te maken voor die behoefte, en om in onze vergrijsde hoofden veel meer ruimte vrij te maken voor alles wat ons nog rest aan grillige verbeeldingskracht.

In het openingsverhaal "Liompa" bijvoorbeeld wordt beschreven hoe een stervende oude man ervaart "hoe groots en veelzijdig de wereld van de dingen was, en op hoe weinig ervan hij nog greep had. Met de dag nam het aantal dingen af. Zoiets vertrouwds als een spoorwegkaartje was voor hem al onherroepelijk ver weg". Later in het verhaal wordt dit nog navranter: "De verdwijnende dingen lieten voor de stervende alleen hun namen achter". Een mooi beeld, dat nog aan kracht wint door het contrast met twee jongelingen, die de wereld van de dingen juist ontdekken, en voor wie elk ding nog een ongedefinieerd en veelvormig rijk raadsel is. Dat wordt bijvoorbeeld als volgt beschreven: "Het jongetje leerde nog maar net de dingen kennen. Hij kon nog niet hun verschillende bestaansvormen in de tijd van elkaar onderscheiden. Hij draaide zich om en ging door de kamer lopen. Hij zag vierhoekige patronen in het parket, stof onder de plint en barsten in het stucwerk. Rond hem kwamen lijnen samen en gingen uiteen, rond hem leefden lichamen. Ineens was er een brandpunt van licht. Het jongetje haastte zich erheen, maar zodra hij ook maar een stap had gezet werd het brandpunt door de veranderde afstand weggevaagd - het jongetje keek om zich heen, omhoog en omlaag, achter de kachel, hij zocht - en spreidde ontdaan zijn armen als hij het niet vond. Elke seconde schiep voor hem een nieuw ding. Een spin wekte verbazing. Zodra het jongetje er ook maar aan dacht de spin met zijn hand aan te raken, was hij al gevlogen". Wat een contrast: de oude en stervende die de dingen verliest en alleen hun lege namen nog heeft, en het jongetje dat de wonderbaarlijke veelvormigheid van de dingen viert en dat des te ongeremder kan doen omdat hij hun namen en definities nog niet kent. En Oljesja identificeert zich duidelijk met dat jongetje, of met de onconventionele kunstenaar die weer net zo ongeremd fantasievol poogt te kijken als dat jongetje, zonder zich te storen aan de naamplaatjes die wij volwassenen op de dingen plakken.

"Magische fotografie" wordt dat in een van de verhalen genoemd: het vermengen van fantasie en werkelijkheid, waarbij de verbeeldingsvolle en vervreemdende perspectieven van de kunstenaar over de werkelijkheid worden geschoven zodat die werkelijkheid weer in een magisch raadsel verandert. Alle verhalen van Oljesja zijn prachtige proeven van magische fotografie. En daardoor krijg je ongehoord originele verliefde zinnen als: "Toen Natasja haar hoofd optilde kwam haar gezicht me ineens als een blinkend porseleinen schoteltje voor". De verliefde jongeling waant zich ook in een ander en onzichtbaar land: "het land van de aandacht en de verbeelding". Dat is naar mijn idee overigens hetzelfde land waarin ook u en ik leven, maar dan verrijkt door de magische fotografie van de kunstenaar, waarbij die magische fotografie vooral bestaat uit een veel aandachtiger en veel meer verbeeldingsrijke blik. Die aandacht blijkt ook uit zinnetjes als "Uit het struikgewas vloog een vogel. Hij vloog over de open plek en ging op de uitstekende tak zitten, niet ver boven onze hoofden. Hij zat trouwens niet, maar stond op de wiegende tak en knipperde met zijn ogen. Ik dacht: wat hebben vogels lelijke ogen - zonder wenkbrauwen maar met sterk geprononceerde oogleden". Eerst dus die zelfcorrectie: de vogel "zit" niet, ook al zeggen we allemaal dat een vogel "zit" op een tak, maar hij staat. Dat zie je als je aandachtig kijkt en niet de conventionele uitdrukkingen volgt. Door diezelfde aandacht zie je ook dat vogels eigenlijk heel gekke ogen hebben. En als je aandacht met verbeelding combineert zie je bijvoorbeeld het volgende: "De wind wiegt mijn boom en zijn gelakte delen kraken. Al zijn bloempjes richten zich op en gaan weer liggen, daarom is hij soms roze en soms wit. Dat is de caleidoscoop van de lente, Natasja".

Oljesja was een zeer gekweld mens, omdat het Sovjet-regime hem verbood te kijken en te schrijven zoals hij wilde en dus zijn magische fotografie steeds in de knop brak. En toch heeft hij verhalen geschreven vol aandacht en verbeelding, die ook heel bevrijdend zijn voor middelbare burgerlullen zoals ik. Als grijsmuis leef ik immers de hele dag in een abstracte wereld van naamplaatjes en conventies, en is elk ding voor mij zo ongeveer gelijk aan zijn naamplaatje. Maar door Oljesja heb ik voor even weer kunnen kijken als een jongetje dat die naamplaatjes niet kent, of als een kunstenaar die zich van die naamplaatjes niks aantrekt. En dat vond ik ongelofelijk inspirerend.