Met werkelijk uitbundig plezier heb ik "Groene Heinrich" gelezen: een Zwitserse roman uit 1855 van maar liefst 950 zeer geëxalteerde, uiterst polyfonische en meestal totaal overvolle bladzijden, gevolgd door een erg geleerd nawoord van 50 pagina's, maar ik verveelde mij geen seconde. We worden via meerdere perspectieven meegevoerd met de jonge kunstenaar Heinrich, die op meeslepende wijze zichzelf en de wereld verkent en ontdekt, en daar ook helemaal kapot aan gaat, maar ons daarbij wel op de ene hooggestemde en euforiserende prachtgedachte na de andere tracteert. Bijvoorbeeld op de volgende: "De zaligheid van het leren is mede ook ultieme zaligheid omdat zij direct en volledig, of men haar nu vroeg ervaart of later, altijd alles schenkt wat zij kan zijn, en geen gevoel van spijt geeft over wat men heeft gemist; het zalige leren is gericht op morgen en kijkt niet terug, biedt inzicht in de ijzeren wetten der natuur en doet ons zo de eigen stoffelijkheid vergeten." Een bijna utopisch hooggestemde gedachte over wat leren is en zou moeten zijn, zo utopisch dat hij volkomen wereldvreemd overkomt in onze prozaïsche wereld, waarin leren vaak gewoon saai stampen is of op latere carrièreperspectieven is gericht. Maar precies dat utopische is de inzet van "Groene Heinrich": een "Bildungsroman" waarin Bildung alleen Bildung mag heten indien deze leidt tot bovenstoffelijke zaligheid, een kunstenaarsroman waarin alleen met totale euforie genoegen wordt genomen, een roman kortom die ondanks allerlei tragiek inzet op bejubeling van al het aardse in al zijn rijke pluriformiteit. En precies die bejubeling vond ik enorm inspirerend en uiterst stimulerend.

Het boek is daarbij ook nog eens intrigerend ambigu en raadselachtig in zijn bedoelingen. Gottfried Keller zelf schijnt de hoofdpersoon als een mislukkeling te hebben gezien, en het feit dat "Groene Heinrich" niet erin slaagt als wereldburger te integreren in de maatschappij kun je zonder meer opvatten als een kritische uitspraak over wereldvreemdheid en onaangepastheid van de al te zeer in zijn kunst gelovende kunstenaar. Tegelijk echter zijn de dingen die Heinrich bedenkt over kunst, filosofie, poëzie, antropologie, "Bildung" en de liefde meestal zo enorm prachtig geformuleerd dat je die onaangepastheid als een kracht ziet. Dat in onze maatschappij de "zaligheid van het leren" nauwelijks mogelijk is en dat niemand meer door het leren "de eigen stoffelijkheid" vergeet is dan eerder kritiek op die maatschappij (of: de zich ontwikkelende kapitalistische maatschappij van Zwitserland in 1855) dan op het ideaal van het zalige leren. Iemand met een pragmatische blik schudt zijn hoofd bij het zien van Heinrichs niet-geconsumeerde liefdes, maar de intensiteit van zijn soms kinderlijke, soms Platoonse liefdesvervoering is wel enorm rijk, en boort bij mij lagen van ontroering aan die conventioneler beschreven liefdesgeschiedenissen meestal niet hebben. Heinrich komt heel veel heel verschillende leermeesters tegen, die vaak ook behoorlijk excentriek zijn en in een enkel geval zelfs helemaal gestoord: hun lessen leveren eigenlijk alleen een carnavaleske veelheid van verschillende vaak excentrieke invalshoeken op en leiden niet tot een definitief hoger inzicht. Maar juist daardoor geven ze wel een mijns inziens prachtig en uiterst aanstekelijk beeld van de zo pluriforme rijkdom van ons bestaan. Wat ook geldt voor de soms wel tientallen pagina's lang beschreven carnavaleske feesten, vol mythische figuren en bonte taferelen: ook dat levert geen grijpbaar totaalbeeld op, maar wel een schitterend geëvoceerde pluriformiteit en een ongehoorde rijkdom aan pittoreske en poëtische details. Wat nog versterkt wordt door de aanstekelijke wijze waarop Heinrich met wel twintig schilderstijlen experimenteert, zelfs - en dat anno 1855!- met abstracte schilderkunst. Nee, hij vindt zijn definitieve eigen stijl niet, en dat kan je gerust tragisch noemen, maar biedt ons als lezers precies daardoor wel een schitterende ontdekkingsreis langs vele verschillende mogelijkheden om schoonheid te scheppen en om te genieten van de oneindige schoonheid en verscheidenheid van de wereld.

In "Bildungsromans" volgen we meestal hoe een jeugdig en bovenmatig reflexief personage na veel turbulente avonturen erin slaagt te socialiseren in de zo complexe maatschappij. Hier echter hebben we te maken met een "Bildungsroman" waarin die socialisatie niet plaatsvindt, en die bovendien zo enorm veel stijlen combineert (egodocument, schelmenroman, kunstenaarsroman, filosofie, essayistiek, tractaat, kunstbeschouwing, politieke beschouwing, sociologie en zo meer) dat hij veel meer is dan een gewone "Bildungsroman". Bovendien barst de roman toch al op elke bladzij uit zijn voegen door de euforische hooggestemdheid van zijn stijl; zelfs de droogste en meest didactische passages monden daardoor uit in pure jubel of jammerklacht. Voor mijn gevoel is dit boek, ondanks alle tragiek en alle onderliggende vermanende boodschappen, vooral een feest van rijke pluriformiteit. Een feest waarbij ik vaak een soort "zaligheid van het lezen" voelde, en mijn eigen stoffelijkheid vaak voor even helemaal vergat.