Ik hou van de barokke boeken van Olivier Rolin: vooral van het uitzinnige leesfeest "De uitvinding van de wereld" en de kunstzinnige picaro-roman "De leeuwenjager en Manet". In "De weerman" tapt Rolin uit een ander vat: dit boek is een voor Rolins doen opmerkelijk onopgesmukt verslag van het trieste lot van Aleksej Feodosevitsj Vangenhejm, een zeer gewone en onschuldige man, die oprecht in Stalin geloofde, maar die tot ongelovige verbijstering van hemzelf en zijn familie door de Stalinistische terreur werd verdelgd. Op basis van heel gedetailleerd bronnenonderzoek reconstrueert Rolin nauwgezet Vangenhejms leven en lot tijdens zijn gevangenschap, hoe hij door een massamoordenaar gefusilleerd werd, waar en wanneer dat gebeurde en hoe dat gebeurde. Even sober als effectief laat Rolin zien dat Vangenhejm vermoedelijk tot het bittere einde heilig in het communisme bleef geloven. Wat hij staaft met citaten uit Vangenhejms even naïeve als roerende brieven (met illustrerende tekeningen) aan zijn vrouw en zijn zo geliefde dochter. En dat volgehouden geloof in het communisme, en de volgehouden dromen om dat communisme met wetenschappelijk werk te dienen, worden des te schrijnender door de absolute waanzin van die periode. Waanzin die Rolin pregnant voelbaar maakt met goed gedoseerde absurde details, met ijzingwekkende cijfers over ongehoorde aantallen doden, met even droge als hallucinante informatie over de bijna surrealistische bureaucratie van de vervolgers, en door te laten zien hoe nagenoeg alle vervolgers in die barre periode ook zelf werden vervolgd. Geregeld benadrukt Rolin dat zijn hoofdpersoon een doodgewone man is, die niet opmerkelijker of minder opmerkelijk is dan u en ik. Wel heeft hij een opmerkelijk tekentalent, en opmerkelijk ambitieuze en visionaire gedachten over ketens van weerstations en over wind- en zonne-energie, maar in zijn brieven toont hij zich toch een heel onpoëtische, onheroïsche, en dus heel gemiddelde man. Alleen maakt de bizarre tijd waarin hij leeft zijn leven en lot toch memorabel ongewoon. Net als het leven en lot van vele duizenden eveneens vervolgde tijdgenoten.

Waarom vertelt Rolin ons dit alles? Naar eigen zeggen kwam hij door puur toeval in aanraking met de brieven en tekeningen van Vangenhejm, en was dit toeval dus de eerste aanleiding. Maar belangrijker lijkt zijn fascinatie voor de oneindige Russische ruimte, een fascinatie die hij prachtig verwoordt, en zijn nog fraaier verwoorde fascinatie en nostalgische weemoed voor de utopische hoop die het Russische communisme ooit belichaamde. Een nooit meer geëvenaard enthousiasme voor nieuwe beloftevolle tijden, een nooit meer op die schaal vertoonde belofte van nieuwe vrijheid en nieuw geluk. De pracht en verlokking van die utopische droom laat Rolin heel mooi zien, met enkele opmerkelijk fraaie eigen zinnen en met een aantal schitterende citaten van o.a. Isaak Babel en André Gide. Rolin betreurt uiteraard enorm hoe die droom en dit enthousiasme door de terreur is verkracht. Maar hij betreurt minstens zo sterk dat niemand zich meer die droom herinnert, en dat niemand meer weet hoe die droom teloor ging. Daardoor heeft niemand meer enige interesse in gewone, onschuldige, maar idealistische vervolgden als Vandenhejm. En die kennislacune, die volgens Rolin ook neerkomt op bodemloze onverschilligheid, wil Rolin op bescheiden wijze bestrijden met dit boek.

Alleen al door die inzet vind ik dit een mooi en ontroerend boek. Des te ontroerender en intrigerender bovendien omdat we uit andere boeken weten dat Rolin zelf ooit zeer in de communistische droom geloofde. "De weerman" is voor mij een mooie aanvulling op "Papieren Tijger": een euforiserend fraaie roman waarin met prachtig opgeschreven weemoedige spot afscheid werd genomen van vroegere communistische idealen. Dat boek had echter ondanks alle grote verdiensten voor mij toch een groot nadeel: over de vele slachtoffers van het communisme werd veel te weinig gezegd. Dat doet Rolin nu in "De weerman" alsnog, in een boek dat met bewonderenswaardige soberheid elk effectbejag vermijdt, en dat zich ook niet in de abstractie van al te onvoorstelbare grote getallen verliest omdat het inzoomt op één enkele man. Een man bovendien die net zo gewoon is als u en ik, maar die nog wel ongewoon hoopvol en vergeefs kon dromen.