Ongelooflijk indrukwekkend verhaal. "Aangrijpend" is een te zwakke omschrijving. Fictie, maar met zo'n overtuiging en gedrevenheid geschreven dat het wel echt zo gebeurd moet zijn. De schrijver toont respect voor alle personages, van de Duitse bediener van de gaskamers en de meest verstokte nazisten en stalinisten tot aan de Joods-Russische arts tijdens haar laatste levensdagen in het ghetto. Bij Grossman geen sentimentaliteit, provocatie of ander effectbejag, maar alles intens geloofwaardig neergezet in een uitzonderlijk gedetailleerd tijdsbeeld. Meeslepend, juist omdat Grossman alleen uit is op de waarheid (met een boodschap). En bovendien een boek dat een aantal prachtige parels bevat. De laatste brief van Strum's moeder is de bekendste, zelfs als afzonderlijk boekje uitgegeven. Maar er is ook de zoektocht van Strum's vrouw naar haar zoon, eindigend bij zijn graf. En de verrassende beschrijving van Stalingrad direct na overwinning. En mijn favoriet: het testament van de onverwachte eenling die besluit zich aan geen van de twee totalitaire systemen over te geven en de dood verkiest. Maar als lezer eist het boek wel wat van je. Veel verhaallijnen en veel personages, allemaal met de voor ons onwennige Russische namen die in alle vier varianten voorkomen. Tip: maak gebruik van de namenlijst achterin en houd per hoofdstuk een korte aantekening bij, zodat je snel kunt terugbladeren. Het kost wat inspanning, maar het is zeer de moeite waard. Een meesterwerk.