"Afgunst" geldt als een van de hoogtepunten in de Russische literatuur van de jaren '20, maar ik had er nog nooit van gehoord. Het werd echter door Dubravka Ugresic in "Europa in sepia" onlangs zo aanstekelijk bejubeld dat ik het meteen kocht (tweedehands, want het is niet meer in de handel). Welnu, Ugresic heeft volgens mij helemaal gelijk: "Afgunst" is inderdaad een geweldige en heerlijk ongrijpbare roman, een even burleske als poëtische satire die helemaal doordrenkt is van een ongelofelijk originele poëtische verbeeldingskracht en van een even barokke als ongeremde fantasie.

De grillige plot van het verhaal hangt van droomachtige wendingen en maffe associaties aan elkaar, en is nauwelijks na te vertellen. Maar het gaat ook minder om de plot dan om de aanstekelijk bizarre erupties, fantasieën en gedachten van de twee hoofdpersonen, de charmante oplichter en fantast Iwan Babitjsew, en de kroeglopende schrijver Nikolaj Kawalerow. Twee figuren die zich vol uiterst eloquente hoon afwenden van de maatschappelijke orde, en bitter de spot drijven met alle vooruitgangsgeloof en utopische dromen in Rusland tien jaar na de Russische revolutie. Iwan Babitsjew fantaseert over een laatste parade van verouderde gevoelens die volgens hem georganiseerd zou moeten worden, een carnavalesk vuurwerk van emoties en hogere waarden die in 'de nieuwe wereld' ten onder zullen gaan en dan in dat vuurwerk nog een laatste keer kunnen glanzen voordat ze groots exploderen. En Babitsjew explodeert dan mee, zo is de bedoeling. Ook heeft hij de machine der machines bedacht, uiteraard alleen in zijn fantasievolle dromen, een machine die alles zou kunnen maar die tegelijk ook geperverteerd en disfunctioneel is zodat hij de nieuwe tijd totaal parodieert en bespot. De naam van die machine is dan, bizar genoeg, Ophelia: naam van een meisje dat van liefde en wanhoop haar verstand verloor en haar leven. Tevens de naam van een onbereikbare geliefde, wat misschien symboliseert hoezeer Iwan Babitsjew naar het onmogelijke verlangt. "Ophelia" is trouwens lang niet de enige fantastische en onmogelijke machine die Iwan Babitsjew verzint: de man hangt van fantasma's en verlokkende verzinsels aan elkaar, en fabuleert er voortdurend op onnavolgbare wijze op los. Wat ongetwijfeld een verzet is tegen de tijdgeest: in het toenmalige Rusland werd niet de fantasie omarmd maar 'de nieuwe mens' als machine en als onderdeel van een oppermachtige technocratie. Daartegen verzet Iwan Babitsjew zich dus met zijn fantasievolle gefabuleer en zijn bizarre verzinsels. Bovendien, dingen verzinnen is voor hem ook een innerlijke noodzaak, een primaire levensbehoefte. Niet voor niets wordt op een gegeven moment gezegd: "Maar laat het een verzinsel zijn geweest. Fantasie is immers de verliefde rede".

Ook de kroeglopende schrijver Nikolaj Kawalerow is een fantast, en iemand die de "verliefde rede" omarmt. De fantasie is bij hem echter niet zozeer een verzinsel, maar vooral een soort nieuw en ander perspectief op de werkelijkheid, waardoor hij dingen ziet die niemand anders zo ziet. "Ik amuseer me ermee de dingen gade te slaan. Hebt u ooit opgemerkt, hoe het zout van de punt van een mes valt zonder er een spoor achter te laten, - het mes glimt alsof het nooit was aangeraakt; dat een pince-nez als een fiets over de rug van een neus rijdt; dat de mensen omringd worden door talloze kleine opschriften, een krioelende mierenhoop van minuscule inscripties; op de vorken, lepels, borden, op het montuur van de pince-nez, op knopen en potloden? Niemand let op die dingen. Zij vechten voor hun bestaan. Zij nemen velerlei gestalte aan, tot aan de reusachtige letters der uithangborden toe! Zij komen in opstand en voeren een klassenstrijd: de letters van de straatnaambordjes vechten met de letters van de reclameaffiches". Dat is de volstrekt onalledaagse optiek van Kawalerow, dat is zijn van barokke fantasie - dus van waanzinnig verliefde rede- doordrenkte blik op de wereld.

Die blik van Kawalerow (mogelijk een alter ego van Oljesja zelf) is op elke pagina voelbaar. Een hijskraan lijkt voor hem op, jawel, een kever. Als hij een gewone knoop ziet, dat ziet hij in die knoop meteen een heel panorama: "de lichtblauwe en roze wereld draait rond in het objectief van de parelmoeren knoop". Hij ziet niet, als anderen, gewoon een muur van gewoon een huis, want in die muur ziet hij een hele nieuwe wereld. Een stem klinkt voor hem als "een lege klisteerspuit", brillenglazen zien er voor hem uit als "twee grote, blinde schotels". Een gezicht oogt voor hem als "een hangslot", een hand als "een fluit", een langsvarend schip als een "doorgesneden amandel". Een etalage "kijkt hem spotlachend aan", en een keer wordt er in zijn beleving "door een geverniste kamerhoek letterlijk naar hem gebeten". Hij is lyrisch over een houten ledikant, op een wel heel onverwachte manier: "Onder gefluit van de straatjongens werd het meubel op een handkar weggesleept. De blauwe lucht weerkaatste zich in de voortrollende spiegelbogen en het leek, of de oogleden van twee prachtige ogen zich langzaam openden en weer sloten". En in een boze dialoog met iemand die- anders dan Kawalerow, anders dan Iwan Babitsjew- de grofstoffelijke en al te 'realistische' tijdgeest vertegenwoordigt, verdedigt hij als volgt ZIJN afwijkende blik op een 'gewoon' meisje dat voor de verliefde Kawalerow echter buitengewoon is: "Goed dan, ze stond voor me... ja, laat ik beginnen het in mijn eigen woorden te zeggen: zij was lichter dan een schaduw, de allerlichtste schaduw van neerdwarrelende sneeuw zou haar nog kunnen benijden; jawel, eerst in mijn eigen woorden: zij heeft niet naar me geluisterd met haar oor, maar met haar slaap, toen zij haar hoofd zacht naar mij toeboog; ja, haar gezichtje lijkt op een noot, het heeft dezelfde zonverbrande kleur en wat de vorm aangaat, die is ter hoogte van de jukbeenderen rond en loopt spits toe naar de kin". Hier verdedigt Kawalerow uit alle macht zijn barokke fantasie, die bovendien wel heel nadrukkelijk een voorbeeld van "verliefde rede" is: een manier van kijken die zijn verliefdheid op een meisje nog verdiept, omdat hij haar geliefde gezicht op andere manieren beziet en beleeft dan wie ter wereld ook. En die manier van kijken, van hem en van Iwan Babitsjew, doordesemt het hele boek, dat daardoor een onnavolgbaar grillig leesfeest wordt.

Door de voortdurende grilligheid van deze stijl is deze roman voortdurend intrigerend raadselachtig van bedoeling. Vertaler Charles B. Timmer zegt m.i. terecht dat dit een boek is "van een schrijver, die 'in beweging' schrijft, en die in die beweging zijn lezer meesleept, die aandacht vraagt voor zijn rondtasten in een raadsel en niet voor een boodschap die hij achter de hand houdt". In alle citaten hiervoor is dat duidelijk te zien: het zijn proeven van grillige fantasie die de wereld anders en vreemd laat zien, en die dus de oude vertrouwde betekenissen tussen aanhalingstekens zet en geen nieuwe betekenissen aanreikt. Daarbij komt nog dat het hele verhaal tussen droom en realiteit in hangt, net als bij Gogolj, ons door zijn voortdurende mafheid en meerduidigheid steeds op het verkeerde been zet, net als bij Platonov, en een plot heeft zonder logische voortgang of eindpunt. Bovendien is de roman als geheel een dubbelzinnig raadsel zonder duidelijke boodschap. Iwan Babitsjew en Nikolaj Kawalerow zijn bovendien onmaatschappelijke personages, wereldvreemde Chaplinfiguren, nietsnutten, bedriegers, outcasts die deels tegen hun zin zijn uitgesloten en deels ervoor kiezen om uitgesloten te zijn. Dat geeft hen dezelfde intrigerende dubbelzinnigheid als andere "overtollige mensen" uit de Russische literatuur, zoals Oblomov of Dostojewsky's man uit het ondergrondse. Het zijn helden en antihelden tegelijk, asocialen en moreel hoogstaande figuren ineen. Geen dragers van een eenduidige boodschap of levensles, maar dragers van grillige fantasma's en meerduidigheid. In deze roman staan ze dan tegenover Andrej Babitsjew (de broer van Iwan) en Wolodja Makarow, twee personages die juist wel de tijdgeest omarmen van Rusland anno 1920. Maar ja, ook die personages zijn behoorlijk meerduidig, en hebben soms verrassende overeenkomsten met hun nietsnuttige tegenstrevers. Het omgekeerde geldt trouwens ook. De confrontaties tussen enerzijds Andrej en Wolodja en anderzijds Iwan en Nikolaj zijn dus geen simpele confrontaties tussen 'pro' en 'contra' de tijdgeest. Bovendien is het ook volmaakt onbeslisbaar wie nou als overwinnaar uit deze confrontaties komt, en of er wel zo'n winnaar is.

Misschien is dus de enige boodschap van deze roman het ONTBREKEN van een boodschap. Of, anders gezegd, dat er geen absolute en vaste waarheden bestaan, en dat we moeten rondtasten in het raadsel. Misschien was dat ook wel een protest tegen de dogmatische tijdgeest van het communistische Rusland, waarin immers meerduidigheid zoveel mogelijk werd gesmoord. Maar zelf waardeer ik het vooral als een feest van de "verliefde rede" van de fantasie, die hele werelden vol van rijke en grillige vreemdheid voor ons kan openen.