(Ik heb geen/zo min mogelijk spoilers in mijn recensie geschreven)

Titel: Ze weten niet wat ze doen (op Librarything, op Hebban.nl)
Oorspronkelijke titel: He eivät tiedä mitä tekevät
Auteur: Jussi Valtonen
Vertaler: Annemarie Raas
Taal: Nederlands, oorspronkelijk Fins
Serie: nee
Soort uitgave: paperback
Aantal pagina's: 606
Uitgever: Signatuur
Jaar van publicatie: origineel Fins 2014, origineel Nederlands 2016 (copyright 2015), mijn editie 2016 (eerste druk)
ISBN-nummer: 9789056725426
Trefwoorden: familieproblemen, cultuurverschillen tussen Finland en Amerika, het Finse schoolsysteem, immigranten, privacy, marketing, internet, pillen om "ziektes" te "genezen", hersenonderzoek, dierproeven, dierenactivisme
Waarom ging ik het lezen: Via Hebban.nl kon je een "buzz-boek" winnen (een boek waarvan de uitgever een aantal exemplaren beschikbaar heeft gesteld zodat een aantal mensen het boek kan lezen voordat het in de winkels komt te liggen). Dit boek kwam op 5 januari 2016 uit.
Aanrader: Ja.

Korte samenvatting:
De Finse Alina ontmoet een Amerikaanse onderzoeker, Joe Chayefski. Ze wordt verliefd en nadien ontmoet ze Joe nog een paar keer. Uiteindelijk trouwen ze en gaan ze in Finland wonen, waar ze een zoon krijgen: Samuel. Joe wil op de Finse universiteit zijn onderzoek voortzetten, maar loopt tegen grote cultuurverschillen aan. Uiteindelijk gaat hij terug naar Amerika, waar hij hertrouwt. Alina verhuist niet mee, maar hertrouwt met een Finse man.
Samuel heeft het moeilijk met het afwezig zijn van zijn biologische vader, die maar eens per jaar een kaartje stuurt. De jongen komt via een activistische dierenbeschermingsorganisatie alsnog in contact met zijn vader.
Zijn vader is neurowetenschapper en werkt al zijn hele loopbaan met dierproeven. Zijn (Amerikaanse) gezin wordt nu echter bedreigd vanwege zijn werk.
Ondertussen heeft Joe in de wetenschappelijke wereld ook problemen: een groot bedrijf koopt allerlei wetenschappelijke tijdschriften op, waardoor er geen goede controle meer wordt uitgevoerd op de artikelen en mensen dus niet meer zeker weten of een onderzoek en de resultaten daarvan wel of niet correct zijn.
Joe's eerdere onderzoeksresultaten zijn door een ander groot bedrijf (of hetzelfde?) ondertussen gebruikt om een nieuw apparaatje te produceren, de iAm (niet van Apple). Dit apparaatje kun je aansluiten op je hersenen en aan de hand van waar je aan denkt, kun je door de menu's bladeren en zoekt de iAm automatisch dingen op (muziek, video's, artikelen, etc). Je kunt je zelfs aanmelden om model te worden voor de "volwassenen-onderdelen" van de iAm, waar het apparaatje natuurlijk ook voor gebruikt kan worden.
Joe's dochter Rebecca is één van de eersten met een iAm. Zo komt Joe er ook achter wat voor soort marketingcampagnes grote bedrijven tegenwoordig voeren.

Achterkanttekst:
Het zorgvuldig opgebouwde leven van de neurowetenschapper Joe Chayefski wordt volledig overhoop gegooid als hij op een dag door dierenactivisten bedreigd wordt. Door een telefoontje van zijn ex-vrouw, begint Joe te vermoeden dat Samuel, de zoon die hij zo'n twintig jaar geleden in Finland heeft achtergelaten, achter de dreigementen zit. Joe probeert de dialoog met de activisten aan te gaan, maar daarmee wordt het wederzijdse onbegrip alleen maar gevoed. Dan komt hij er ook nog achter dat een marketingbedrijf zijn dochters manipuleert om psychoactieve middelen te gebruiken om hun prestaties te verbeteren.
Joe's morele kompas wordt ernstig op de proef gesteld en langzaam begint het gezin door alle spanningen uit elkaar te vallen. Een ontmoeting met zijn zoon doet hem inzien hoe complex de situatie is en hoe er boven hun hoofden een politiek machtsspel gespeeld wordt dat niet te stoppen lijst.

Ze weten niet wat ze doen biedt de lezer een geraffineerd psychologisch inzicht van de moderne mens. Het is een satire op de wereld van morgen waarin niets privé is en alles te koop is en waarin de keerzijde van ons verlangen naar vooruitgang en de controle over anderen pijnlijk zichtbaar wordt.

Eerste alinea:
Omgeven door een hypnotiserende geluidsdeken staarde hij naar de televisie, die door iemand was aangezet. Zoals het oude vrijstaande pand kraakte en zoemde leek het of ze zich binnen in huis bevonden, ook al zaten ze veilig aan de kust van de andere oceaan.
Ze zongen.
Hij had zelfs nog nooit van ze gehoord. Ze waren er geweest, in de grond, al die tijd, hoewel niemand zich dat kon herinneren, hadden hun voedsel uit de vaatbundels van boomwortels gezogen en gewacht tot het juiste jaar was aangebroken.

Over de eerste alinea:
Het boek begint met een stukje over cicaden, maar deze zijn alleen maar af en toe op de achtergrond aanwezig.
Wel is de schrijfstijl representatief voor de rest van het boek.

Recensie:
Verhaal:
Via het verhaal over de relatie tussen de Amerikaanse man Joe en de Finse vrouw Alina, wordt een grote verscheidenheid aan maatschappelijke onderwerpen beschreven.
In het eerste deel leer je Joe en Alina kennen in de wereld van 1994, het moment dat Joe in Finland woont. Hierin worden vooral de verschillen tussen de manier van werken op Finse en Amerikaanse universiteiten beschreven. Joe heeft grote moeite met de Finse werkcultuur: werken ze eigenlijk wel, daar op die universiteit? Waarom verkiezen ze Finse onderzoekers boven buitenlandse? Waarom bestaan er subsidies voor mensen die uit een bepaald deel van Finland komen?
Uiteindelijk keert Joe terug naar Amerika. Het verhaal wisselt af tussen Joe's huidige leven in Amerika, Alina's en Samuels leven in Finland, en Joe's en Alina's leven in het Finland van 1994. Langzaamaan wordt duidelijk waarom Joe naar Amerika is teruggekeerd.
In het ene deel wordt alles beschreven vanuit het oogpunt van een bepaald persoon, dus bijvoorbeeld wat Alina denkt en meemaakt, en in een volgend hoofdstuk wat Joe denkt en meemaakt.
Omdat dezelfde gebeurtenis vaak vanuit meerdere standpunten wordt beschreven, merk je hoe erg dingen verkeerd gecommuniceerd kunnen worden. Of dat mensen aannemen dat de ander iets toch wel begrijpt, terwijl dat helemaal niet het geval is. Dit is een thema dat door het hele boek heen speelt. Gebeurtenissen die aan het begin van het boek door het oogpunt van de ene persoon worden beschreven, worden aan het eind van het boek bijvoorbeeld verklaart door het verhaal van een ander personage. Ook het einde van dit boek ligt in lijn met dit thema: het verkeerd interpreteren van gebeurtenissen kan hele vervelende gevolgen hebben...

Het "heden" in dit verhaal is niet echt de wereld van nu, maar een aantal jaar de toekomst in. Grote bedrijven als Apple zijn ondertussen failliet en iedereen is allang niet meer actief op Facebook, maar op het volgende sociale netwerk. De marketing-manieren zijn nog aggressiever geworden, maar aan de andere kant juist subtieler en persoonlijker, via mensen die allerlei dingen gratis krijgen van bedrijven, als ze die dingen maar duidelijk laten zien op social media en er veel mee rondlopen. Of ze die dingen dan ook werkelijk gebruiken of niet, maakt niet uit, als ze maar doen alsof.
Joe's dochter Rebecca wordt hier (toevallig?) voor gevraagd door een bedrijf. Zij mag, naast een heleboel andere spulletjes, ook het nieuwe "iAm"-apparaatje uitproberen. Dit apparaat is letterlijk een extensie of uitbreiding op je brein: het stimuleert direct de hersenen, waardoor films geprojecteerd worden over de echte wereld heen en je muziek kan luisteren zonder dat het van buitenaf komt. Ook de andere zintuigen (zoals het tastzintuig of het reukzintuig) kunnen worden gestimuleerd met de iAm.
Als je de iAm gebruikt, krijg je een menu voor je te zien. Waar je aan denkt, daar gaat hij naartoe. Ook kun je over internet browsen door de dingen waar je aan denkt en tegelijkertijd bijvoorbeeld email lezen en muziek luisteren. Het is echter niet "gewoon" browsen op internet - niet alle dingen zijn namelijk te vinden op het internet van de iAm...
Datzelfde marketingbedrijf heeft ook pillen op de markt gebracht waardoor je socialer wordt, waardoor je "echte zelf" ook aan de buitenwereld getoond wordt. De onderzoeken naar de werkzame stof van deze pillen worden in de wetenschappelijke tijdschriften gepubliceerd die niet meer goed gecontroleerd worden door andere wetenschappers, dus hoe betrouwbaar zijn die artikelen nog?

Het andere grote maatschappelijke onderwerp dat in dit boek behandeld wordt, is "dierproeven". Deze worden gebruikt voor bedrijfsdoeleinden, geld verdienen, maar ook voor wetenschappelijk onderzoek en nieuwe ontwikkelingen zoals medicijnen. Wanneer kun je dit soort dingen wel doen en wanneer wil je het niet toelaten? Beide standpunten worden in dit boek vertegenwoordigd, dus de auteur kiest ook geen kant in dit debat.

Ook wordt de lezer gedwongen na te denken over privacy, bijvoorbeeld over wat je wel en niet online zet, en wat er kan gebeuren als je bijvoorbeeld het adres van iemand online zet op een bepaalde website.

Het overkoepelende verhaal gaat over een gezin waar het eerst goed lijkt te gaan, maar door miscommunicatie gaat er vanalles verkeerd. Op ieder lid van het gezin komt een situatie anders over. Als de ene persoon iets niet zegt, omdat hij of zij denkt dat de ander het wel begrijpt, is het dan zijn of haar schuld dat het vervolgens misgaat? Of is het de schuld van degene die het niet had begrepen - had hij of zij het eerder moeten vragen?
De personages in dit verhaal zijn heel menselijk en maken fouten die iedereen zal herkennen.

De auteur heeft dingen uit de huidige maatschappij doorgetrokken naar een nabije toekomst: mensen besteden (te) veel aandacht aan hun mobieltje, waardoor ze de wereld om hen heen minder ervaren. Wat als dat apparaatje nu ook ervaringen kan simuleren? Dan heb je de echte wereld misschien niet eens meer nodig.
In de huidige wereld is overal informatie te vinden: op internet, in wetenschappelijke artikelen, in nieuwsuitzendingen... Hoe betrouwbaar is deze informatie? Wie heeft het geschreven en met welk doel? Dit probleem speelt nu al, maar in dit boek worden de problemen extra duidelijk.

Schrijfstijl:
Het is geschreven in de derde persoon, maar je leest wel de gedachten van de persoon vanuit wiens gezichtspunt het hoofdstuk wordt geschreven.
De zinnen zijn redelijk lang - vaak beslaan de zinnen meerdere regels.
De afwisseling tussen beschrijvingen en dialogen is prettig - er zijn niet teveel dialogen, maar ook niet te weinig.
Omdat het gezichtspunt steeds wisselt, blijft het wel spannend en wil je steeds weten wat er gaat gebeuren (of wat er gebeurd is in een bepaald gedeelte van het verleden).

Spelfouten/Typefouten:
- blz 53:
Ze probeerde zich zijn naam herinneren, maar die was haar ontschoten. =
Ze probeerde zich zijn naam te herinneren, maar die was haar ontschoten.
- blz 133:
Nu, de maandag daarop, merkte hij dat hij Aleksandra, die ook Fins was, zat uit te leggen hoe Sandy Koufax had in 1965 had geweigerd in de eerste wedstrijd van de World Series-finale te pitchen omdat die op Jom Kipoer viel, een van de twee belangrijkste feesten van het jaar. =
Nu, de maandag daarop, merkte hij dat hij Aleksandra, die ook Fins was, zat uit te leggen hoe Sandy Koufax in 1965 had geweigerd in de eerste wedstrijd van de World Series-finale te pitchen omdat die op Jom Kipoer viel, een van de twee belangrijkste feesten van het jaar.
- blz 227:
De wereldheerschappij van de moslims kwam steeds dichterbij, antwoordde Andersdenkende' en dat werd mogelijk gemaakt door mensen als Alina, met het lof zingende blinde rood-groene schaduwvolk aan hun zij. =
De wereldheerschappij van de moslims kwam steeds dichterbij, antwoordde 'Andersdenkende' en dat werd mogelijk gemaakt door mensen als Alina, met het lof zingende blinde rood-groene schaduwvolk aan hun zij.
- blz 386:
'Jullie ademen zelfs niet in een kamer waarin sociale media worden gebruikt,' had meneer. Hackett gezegd. =
'Jullie ademen zelfs niet in een kamer waarin sociale media worden gebruikt,' had meneer Hackett gezegd.
- blz 407:
basebal-lwedstrijden =
baseball-wedstrijden (afbreking naar volgende regel gaat verkeerd)
- blz 417:
Deze diagnoses zijn ook van het medisch centrum en... Dat zet je toch aan het denken. (de hoofdletter D van Dat is even hoog als de daaropvolgende kleine letter a, ongepaste wisseling van lettertype dus)
- blz 492:
oe meent al dat er een probleem is met de verbinding, omdat Brad zo lang zwijgt. =
Joe meent al dat er een probleem is met de verbinding, omdat Brad zo lang zwijgt.
- achterkanttekst:
Ze weten niet wat ze doen biedt de lezer een geraffineerd psychologisch inzicht van de moderne mens. =
Ze weten niet wat ze doen biedt de lezer een geraffineerd psychologisch inzicht in/op de moderne mens.

Conclusie:
"Ze weten niet wat ze doen" is een uitgebreid boek dat een groot aantal onderwerpen behandeld, maar alles aan elkaar verbindt door middel van een verhaal over een gescheiden gezin.

De grote verscheidenheid aan onderwerpen maakt dat het overkomt als een "vol" verhaal, maar de auteur focust niet op alles tegelijk. Daardoor blijft het verhaal wel goed te volgen.

Herleesbaarheid:
Ik ga het niet nog een keer lezen, maar geef het aan een vriendin die in Finland heeft gestudeerd.

Links:
Het thema "marketing" en "adverteren" deed me heel erg denken aan recente South Park afleveringen: "Sponsored Content" en "Thruth and Advertising". Hier is ook al te zien hoe advertenties zich proberen voor te doen als nieuwsberichten (wat op dit moment al gebeurt).

Deze recensie is hier op mijn weblog te vinden.