Onlangs bejubelde ik de gloednieuwe vertaling van "In de schaduw van meisjes in bloei", het tweede deel van "Op zoek naar de verloren tijd" van mijn grote held Proust. Die cyclus heb ik meerdere keren in meerdere talen gelezen, maar de herlezing in opgefrist Nederlands van dit tweede deel maakte mij weer helemaal euforisch. Daardoor aangestoken las ik meteen ook deel drie, "De kant van Guermantes", in de mij vertrouwde vertaling van Cornips. Ook nu was ik weer minstens zo euforisch als alle eerdere keren dat ik dit deel las. Ik ben, kortom, weer helemaal "into" Proust, en ga nu ook vrolijk verder met alle hierna komende delen. Feest, mensen, feest!

Bovendien wordt dit een ongeëvenaard langdurig genot: "Op zoek naar de verloren tijd" is een cyclus van zeven omvangrijke romans, in totaal bijna 4000 bladzijden, die allemaal zijn opgetrokken uit ongelofelijk subtiele en genuanceerde zinnen vol originele beelden; zinnen ook die bij mij een meditatieve aandacht afdwingen, die mij helemaal in trance en vervoering brengen, die mij onderdompelen in werelden vol ongehoorde schoonheid en schittering. En na die onderdompeling, die mij voor even alles om mij heen doet vergeten, ziet alles om mij heen er veel mooier, rijker en mysterieuzer uit. Die onderdompeling zelf vraagt veel concentratie, aandacht, focus, inzet: net als bij meditatie moet je, in mijn ervaring; elke afleiding afblokken zodat je kunt afdalen in de mysteriën van de tekst, en in wat die tekst aan mysteriën teweeg brengt in je eigen hoofd. Je moet die afdaling bovendien met volledig open oog en volledig leeggemaakt hoofd ondernemen: langzaam lezend, zonder vooropgezette verwachtingen, wetend dat wat Proust jou voortovert totaal anders is dan wat je meent te kennen uit welke eigen ervaring en welk ander boek ook. Proust vraagt kortom meer en ingewikkelder inspanningen dan de meeste andere schrijvers: sommige idolate Proust-fans halen niet meer dan 20 Proust- pagina's per dag, zelf haal ik er hooguit honderd terwijl ik bij anderen makkelijk het dubbele haal. Maar de rijkdom die je als lezer terugkrijgt voor die inspanningen is, in mijn beleving, groter dan bij welk boek van welke andere schrijver ook.

Eén van Proust meest prachtige en fundamentele "Leitmotiven" is het voortdurende heen en weer van poëzie en ontgoocheling, van verbeeldingskracht die beelden oproept van ongekende schoonheid en van teleurstelling en wanhoop omdat de werkelijkheid ten opzichte van die beelden enorm teleurstelt. En zijn fundamentele triade daarbij is, enigszins versimpeld gezegd: 1) eerst poëtische hunkering die de wereld als rijkgeschakeerde reeks van schoonheden voortovert; 2) daarna de ontgoocheling omdat alles ijdelheid is en niets dan lucht en leegte; 3) daarna de redding van deze leegte door de inzet van sublieme kunstzinnige verbeeldingskracht, die de ervaringswerkelijkheid van alle clichés en conventies ontdoet zodat de ontluisterde wereld opnieuw gaat schijnen en je eigen ervaringen, hoe nietig soms ook, alsnog hun diepte en oneindig rijke betekenispotentieel openbaren. Vooral dat laatste vraagt ook van de lezer veel concentratie, meditatieve aandacht, inkeer: je moet ook als lezer al je verbeeldende vermogens aanboren en ook je eigen hoofd van clichés en conventies trachten te ontdoen. Wat ik als bejaarde burgerlul niet zo makkelijk vind. Maar mijn hemel, wat een schoonheid en vervoering krijg ik vaak terug voor mijn manmoedige pogingen!

Proust is ongeëvenaard geniaal in het beschrijven van anticiperende extase: bijvoorbeeld als de naam van een plaats of een persoon een keten van fantasieën en dromen in gang zet, een aaneenschakeling ook van beelden die stralen van een soort Goddelijk licht en beloften van een hoger, aan het aardse ontstegen en onvoorstelbaar subliem geluk. Proust is ook ongeëvenaard navrant in het beschrijven van het onvermijdelijke ontgoochelende demasqué der beelden: de alledaagse werkelijkheid is vele malen grijzer dan de lichtende beelden van de verbeeldingskracht, de moderne wereld is van elke hogere zin en elk zingevend verband verstoken, elke ervaring van euforie wordt gevolgd door desillusie en verval en dood, elke euforisch beleefde ervaring van liefde en vervoering wordt gevolgd door de ervaring dat die liefde een drogbeeld was van de fantasie en dat de werkelijke geliefde, alleen al omdat zij iemand is van vlees en bloed, totaal niet gehoorzaamt aan het beeld. Het pessimisme van de ontgoocheling wordt in Prousts cyclus steeds krachtiger en navranter verwoord, en in steeds briljantere troosteloosheid vervat. In "De kant van Guermantes" grijpt bijvoorbeeld de dood van Marcels grootmoeder je als lezer echt enorm bij de strot, vooral door de ongehoord borend beschreven ontmenselijking van het sterven en de al even borend beschreven totale eenzaamheid van deze zo geliefde, moederlijke grootmoeder. Zoals ook de ziekte en nakende dood van Swann behoorlijk ontluisterend werken in dit boek. En in "Swanns kant op", dus in deel 1, stond een onovertroffen wanhopig stuk over de zinledigheid van de moderne tijd, het van alle Goden verlaten Bois de Boulogne, het ontbreken van elk zingevend verband, de teloorgang van alle schoonheid en grandeur. Maar toch is dat pessimisme en die ontgoocheling, hoe imposant ook verwoord, niet het laatste woord van Proust: dat namelijk is dan toch weer de verbeeldingskracht, maar dan die van grote en scheppende kunst. En dan vooral de totaal anti-conventionele kunst, die ons de innerlijke en uiterlijke werkelijkheid vanuit totaal andere invalshoeken als nieuw laat zien. Zoals de (fictieve) schilderijen van de (fictieve) schilder Elstir, die in "In de schaduw van jonge meisjes" al zo overweldigend aanwezig waren maar ook in "De kant van Guermantes". Schilderijen bijvoorbeeld waarin lucht, zee, licht en land worden versmolten in een visueel spektakel zoals we nog nooit hadden gezien, of waarvan we nooit hadden beseft dat we het zagen. Of schilderijen waarin de gewone jurk van een vrouw door het lichtspel even sterk tot schittering komt als de zeilen van zeilboten verderop, zodat het bestaan van die gewone vrouw en haar gewone jurk een grandeur krijgen die we nooit zouden hebben vermoed. Terwijl we die grandeur wel hadden kunnen zien, als we tenminste hadden gekeken zonder onze door gewoonten te sterk voorgeprogrammeerde blik.

De cyclus als geheel beschrijft de ontwikkeling van Marcel tot ultiem kunstenaar, die in deel zeven, "De tijd hervonden", uiterst fraai zijn inzicht en ontdekking verwoordt dat kunst de door zin en de goden verlaten wereld weer zin en luister kan geven. Maar nog mooier dan dat inzicht zelf vind ik hoe het tot inzet wordt van Prousts eigen stijl, in alle delen van zijn cyclus. Ten eerste door zijn oogverblindend prachtige beschrijvingen, ook in "De kant van Guermantes", van fictieve kunstenaars en kunstwerken: de musicus Vinteuil, de schrijver Bergotte, de schilder Elstir, de toneelspeelster La Berma. Maar ook en vooral door de ongelofelijk minutieuze beschrijving van de ervaringen van de ik- figuur, Marcel: ervaringen waarin niet alleen de jongere Marcel aan het woord is die we in de roman volgen, maar ook de oudere die terugziet op diens ervaringen en daar achteraf,met inzet van al zijn talenten van al zijn onconventionele verbeeldingskracht, alle verborgen poëzie en schoonheid aan ontlokt die de jongere Marcel op dat moment niet of alleen onvolledig zag. "Op zoek naar de verloren tijd" is geen doorlopend verhaal: het is een reeks van uitgesponnen sleutelscenes uit het leven van Marcel, voorvallen die een beslissende invloed op hem hadden, en die hij achteraf, als een echte kunstenaar, uitdiept en uitspint, en die hij ons voortovert als een tableau van ongehoorde nieuwe schoonheid.

Een van die voorvallen is dat Marcel kennismaakt met de maîtresse van zijn vriend Robert de Saint- Loup: een vrouw die voor Saint- Loup de ultieme belichaming is van zijn persoonlijke schoonheidsideaal, maar ook - of: juist daardoor!- een vrouw die hem volkomen ongelukkig maakt, want ze beantwoordt zijn liefde niet. Tja, zo gaat dat bij Proust: wie ik bemin bemint mij niet, die mij bemint bemin ik niet. Bovendien, ELKE sterke liefde wordt door angsten en verlangens getekend, en is alleen sterk zolang die angsten en verlangens en onzekerheden en wanhopige jaloeziegevoelens actief zijn. Zodra DIE innerlijke turbulentie tot rust komt, en de liefde samenvalt met rust en conventionele gewoonten van alledag, houdt die liefde meteen op te bestaan. En sowieso wordt elke liefde totaal vertekend door de fantasie en verbeelding: zeker hier, want voor Saint- Loup is zijn maîtresse een verheven schoonheid vol grandeur, terwijl Marcel dezelfde vrouw kent als een prostituee die zich voor een paar stuivers verkoopt. Dit voorval is voor Marcel een sleutelscene uit het eigen leven: de wanhopige liefde van Saint- Loup is immers een spiegeling van de wanhopige liefde van Marcel voor Albertine die in deel vijf en zes van "Op zoek naar de verloren tijd" zo navrant op de voorgrond komt. In Saint - Loup herkent hij zijn eigen liefdesvervoering, inclusief de anticiperende extase waarmee elke liefde begint en de onvermijdelijke desillusie waarmee elke liefde eindigt. Die voor Marcel zo wezenlijke herkenning geeft ongekend veel intensiteit aan de beschrijving van Saint- Loups liefde, en van de ontmoeting tussen Marcel en Saint- Loups maîtresse. En die intensiteit neemt nog toe omdat Marcel, achteraf terugkijkend op dit gebeuren, er als een kunstenaar werkelijk elk sprankje aan ongeziene poëzie aan ontlokt. Een normale schrijver zou de ontmoeting van Marcel en de maîtresse misschien opleuken met een korte beschrijving van de omringende natuur of andere onderdelen van het decor: Proust echter gaat los met een ellenlange beschrijving van de aanwezige kersenbloesem en de nabijgelegen perenboomgaard, met een oog voor detail dat je bij geen enkele andere schrijver zult zien, en vanuit perspectieven die je nog nooit hebt meegemaakt. Zodat alles wat je meende te weten over kersenbloesems en perenboomgaarden wordt vervangen door iets totaal nieuws, waarin de kersenbloesem en perenboomgaard zijn veranderd in een sprookjestafereel zonder weerga en een mythische wereld zonder precedent. De scene van Saint- Loup, zijn maîtresse en Marcel is al enorm imponerend door zijn analytische rijkdom, zijn geniaal geformuleerde ontgoocheling en pessimisme, de intensiteit van de smart van Saint- Loup die nog vermenigvuldigd wordt door Marcels herkenning en analyse van die smart. Maar hij wordt nog grandiozer door de wijze waarop Marcel, terugkijkend, alle poëzie en verborgen schoonheid uit deze scene naar boven haalt door het omliggende decor tot kunstwerk te herscheppen. Want zo herschept Marcel ook een ervaring die bol stond van existentiële teleurstelling en ontgoocheling tot ultieme kunst. En ons leert hij een mooie les: ga als je jezelf in je eigen ervaringen verdiept nooit voorbij aan zogenaamde irrelevante details, want juist die bevatten werelden van schoonheid, betekenis en poëzie.

"De kant van Guermantes" is, meer dan de andere delen van deze cyclus, tevens een behoorlijk bijtende en bijzonder vermakelijke sociale satire. Een groot deel van het boek is namelijk gevuld met Marcels observaties van het mondaine leven, en dan vooral de absurde, vaak hilarisch- groteske kanten daarvan. Het vraagt enig geduld om al die ellenlange beschrijvingen te lezen van de soirees en diners van adellijke personen, om de gesprekken van de adellijken te volgen, om de minutieuze observaties van Marcel te savoureren, en om de bijna idioot arbitraire vertaktheid van de stambomen te doorgronden. Maar die scenes zijn hilarisch en tegelijk naar de strot grijpend tragisch, door de werkelijk geniaal geëvoceerde leegte die onder alle mondaine conventies en gedragingen gaapt. En ook hier is er weer die triade van poëtische verwachting, desillusie en scheppende kunst. Prachtig is hoe Marcel eerst verliefd droomt van de Duchesse de Guermantes: een prachtige, veelkleurige, krankzinnig gelaagde en in steeds verrassend nieuwe tinten opgetrokken droom, die in beweging wordt gezet door de luister van haar naam en van legendes rondom haar verre voorvaderen. Het is ook de droom van een mythisch, zingevend verband: het verlangen te zijn geborgen in de hogere zin die de adel beloofde te hebben, het verlangen deel te hebben aan een gemeenschap die gegrondvest is op hogere deugden en idealen. Die droom wordt, uiteraard, door Proust weer ongehoord meeslepend neergezet. Evenals het demasqué van die droom: de ongelofelijke gevoelloosheid en benepenheid die al die adellijke personen in het dagelijks leven blijken te vertonen, de geluidloos gillende leegte onder het ogenschijnlijk zo kunstzinnige "esprit" van de hertogin van Guermantes, het ongehoord onbeschofte antisemitisme dat schuilgaat onder achteloze bijzinnen; de gênante onverschilligheid voor leed en verval van hun naasten. Dat alles wordt door Marcel ongelofelijk minutieus en aandachtig waargenomen en geanalyseerd, zonder moraliserend oordeel, maar als lezer weet je van verbijstering niet waar je kijken moet, en je proeft vooral daardoor ook Marcels eigen ontgoocheling. Tegelijk zwelgt Marcel niet in die ontgoocheling, want hij moraliseert nergens, en blijft hij minutieus kijken: met het aandachtig en onbevooroordeeld oog van de kunstenaar, die naar sprankjes poëzie zoekt in de triviale leegte en in het zinledige snobistische vertoon. En die vindt hij tot mijn stomme verbazing ook nog: door subtiele en daardoor verrassend interessante mechanismen te laten zien onder naar mijn smaak volkomen oninteressant gedrag; door vernuftige associatieve verbanden en details op te merken die niemand anders ooit ziet; en door allerlei rudimentaire sporen van een voorgoed verloren verleden op poëtische wijze aaneen te weven, tot een gedroomde - en dus gefantaseerde- illustere adellijke traditie, die de huidige zo banale dragers van adellijke titels verre overstijgt.

Op die manier vult Proust ook "De kant van Guermantes" weer op een ongeëvenaard rijke manier. In dit derde deel wordt ook Saint- Loup, de vriend die in "In de schaduw van meisjes in bloei" al zo fraai geïntroduceerd werd, tot een nog intrigerender en meerkantiger personage. Prachtig hoe Proust diverse prachtige passages over het illusoire van alle vriendschap combineert met schitterende voorbeelden van vriendschap zoals gepersonifieerd in Saint- Loup. Alsof diepe vriendschap bij Proust organisch samen kan gaan met diep ongeloof in de vriendschap. Ook hoogst imponerend is Baron de Charlus: in de eerste delen nog een geheimzinnige onbekende figuur met een jachtige blik, maar in "De kant van Guermantes" een ongelofelijk "larger than life"- personage met uiterst paradoxale, extreem excentrieke gedragingen, de hele wereld overdonderend met zijn gebulder en tegelijk ons en ook Marcel verbijsterend met zijn raadselachtige gesnik om onvervulde liefde. Prachtig is hoe pluriform Marcels liefde is in "De kant van Guermantes": eerst de geïdealiseerde liefde voor de hertogin van Guermantes die tegelijk ook een geïdealiseerde droom is van adel en sprookjesachtige tradities, vervolgens vooral fysieke liefde voor Albertine die tegelijk liefde voor het mythische vakantieoord Balbec is en voor alle meisjes in bloei die in deel 2 optraden, en die gelaagde liefde voor Albertine wordt dan weer associatief verbonden met een op mythisch verlangende fantasie geschraagd verlangen naar ene Mademoiselle de Stermaria, die altijd buiten bereik blijft. Dat alles wordt ook nog eens op onnavolgbare wijze geassocieerd met de wanhopige liefde van Saint- Loup, met Swanns wanhopige liefde in "Swanns kant op", met Marcels eigen vergeefse gesnik om een nachtzoen van zijn moeder uit hetzelfde eerste deel. Al die uiterst complexe en meerkantige liefdes gaan kortom ook nog eens spiegelen, en raadselachtig in elkaar resoneren. En je beseft: liefde is bij Proust uiterst pluriform, grillig en veranderlijk, als elk verlangen. Vooral als het wordt beschreven zoals door Proust: vol anticiperende extase, vol desillusie, en vol van kunstzinnige verbeelding die ook uit de desillusie nog alle poëzie puurt die geen enkel normaal mens ooit ziet. Terwijl we dat allemaal wel veel meer zouden moeten proberen.....

Het zal duidelijk zijn: ook dit derde deel van Prousts zevendelige cyclus was bij herlezing weer onuitputtelijk rijk en geweldig. Dus in het nieuwe jaar ga ik vol vreugde verder met deel vier, vijf, zes en zeven!