Korte inhoud
April 1983, Carel Jan Schneider vindt tussen de spullen die zijn vader Jan Schneider naliet een kaft van een Grieks themaboek, waarin verschillende persoonlijke documenten werden samengebonden. Het zijn hoofdzakelijk handgeschreven teksten en brieven, notities, foto’s, Japans oorlogsgeld en allerlei andere spullen die te maken hadden met Jan Schneiders periode als krijgsgevangene in de Japanse kampen van Birma. Tijdens zijn leven vertelde Jan weinig over deze periode en niemand wist dan ook van het bestaan van deze bundel. Carel Jan noteert er “belangrijk” op en vraagt aan zijn moeder om alles zelf eerst door te nemen.

Hans Schneider krijgt in 2011 uiteindelijk de bundel in zijn handen. Hij neemt de bundel grondig door en besluit om het verhaal van zijn vader te publiceren. Hij gaat aan de slag met de gevonden bundel, familiebrieven en andere documenten. Het belangrijkste document is een manuscript dat Jan Schneider geschreven heeft over zijn verblijf in de kampen van de spoorlijn Siam-Birma waar hij moest werken aan ‘de dijk’ (zoals de gevangenen de spoorweg noemden). Dit werd tevens de basis voor In de hel van Birma.

We volgen Jan vanaf de dag dat hij krijgsgevangene werd. Met een boot werd hij naar Rangoon (het huidige Yangon) gebracht. Op deze reis stierven veel
gevangenen aan verscheidene ziekten die uitbraken wegens de onhygiënische omstandigheden. Van Rangoon werd hij overgeplaatst naar een werkkamp aan de Birma-Siam spoorlijn. De omstandigheden zijn er hard, een ware hel. Er heerst tyfus, difterie, … en malaria. De gevangenen die overleven houden zich sterk door hun geloof, kongsi (vriendschap), en het verlangen naar hun familie. Uiteindelijk komt er de capitulatie, waarna alle Nederlandse gevangenen gerepatrieerd werden naar hun vaderland en onwetend Nederland. Deze reis werd geen luxe-reisje, ook hier waren de omstandigheden op de boot erbarmelijk.

Conclusie
De hel van Birma is een dun maar krachtig boekje dat je in één ruk uitleest! Het begint met een korte inleiding van Geert Mak die we onder andere kennen als auteur van In Europa en de meerdere literatuurprijzen die hij in de wacht sleepte. Zijn vader was samen met Jan Schneider in de Japanse kampen van Birma en komt ook af en toe voor in de documenten van Jan. Deze inleiding geeft een extra dimensie aan het verhaal dat volgt en zorgt ervoor dat je je als lezer een duidelijker beeld krijgt van de omstandigheden waarin de documenten geschreven werden.

Het verhaal van Jan wordt verteld zoals hij het zag en beleefde. Er werd bijna niets gewijzigd aan zijn zakelijke schrijfwijze: de vele afkortingen werden
behouden alsook zijn taalgebruik die eigen is aan de jaren 1940-1945. Dit betekent dat je als lezer wat moet wennen in het begin. Maar het is zeker wel een meerwaarde dat alles op deze manier wordt weergegeven, zo behoudt het geheel zijn authenticiteit.

Al snel is duidelijk wat zijn overlevingstactieken waren: de ‘Kongsi’ (een broederlijke bondgenootschap met zijn medegevangenen, want een mens heeft meer overlevingskansen in groep dan alleen), zijn geloof en een sterk verlangen naar zijn vrouw en kinderen. Doordat het verhaal niet stopt na de capitulatie maar ook de overtocht terug naar Nederland in beeld brengt, maakt dat het geheel volledig.

“De hel wordt een toeristenattractie’’

Bijzonder vond ik zijn verwijzingen naar de toekomst, de voorspellingen die hij maakt over wat er van de Siam-Birma spoorlijn zal worden enkele jaren na de oorlog. Want het blijkt dat hij gelijk had. Bepaalde stukken van deze spoorweg zijn vandaag inderdaad een veel bezochte toeristische site in Thailand.
Als afsluiter is er nog een epiloog geschreven door Hans Schneider, Jans zoon die ervoor gezorgd heeft dat dit boekje gepubliceerd werd. Zo komen we te weten hoe Jan was toen hij terug in Nederland kwam en welke sporen zijn gevangenschap hebben nagelaten.

De hel van Birma bevat enkele pagina’s met illustraties wat het lezen extra aangenaam maakt. Wanneer ik non-fictie boeken lees ga ik vaak eens googelen naar de personages, maar hier was dit door de toegevoegde foto’s van Jan en zijn familie niet meer nodig. Waarschijnlijk zal het verhaal iets moeilijker te begrijpen zijn voor lezers die geen of weinig kennis hebben over wat er in Azië aan de hand was tijdens de Tweede Wereldoorlog. In het boek wordt er namelijk maar weinig achtergrondinformatie gegeven en Jan Schneider gaat ervan uit dat zijn lezers kennis hebben van Azië en de gebeurtenissen tijdens de oorlog. Ikzelf bezocht enkele jaren geleden in Myanmar (Birma) een oorlogsbegraafplaats en ter voorbereiding heb ik toen heel wat boeken gelezen over Myanmar ’s geschiedenis. Een korte inleiding waarin men kort de situatie in Azië tijdens de oorlog weergeeft zou dit kunnen oplossen.

Het blijft een stukje geschiedenis dat niet vergeten mag worden, iedereen kent de verhalen van wat er hier in Europa gebeurde tijdens WOII, maar wat er in Azië gebeurde is minder gekend. Ik vond het een zeer aangrijpend en krachtig verhaal, een must-read dat ik vier sterren geef.