In de stortvloed van boeken over de Eerste Wereldoorlog mag ‘Een dure vrede (van Brave Little Belgium naar Poor Little Belgium)’ van Mark De Geest niet over het hoofd worden gezien. Daar waar de meeste boeken zich richten op de afschuwwekkende gruwel die zich op en rond de slagvelden afspeelde, heeft De Geest gekozen voor een heel andere invalshoek: die van de ingrijpende economische gevolgen van de ‘Groote Oorlog’ voor België. Die kant van 14-18 en de daaropvolgende vrede is door de jaren heen wat onderbelicht gebleven, wat dit boek extra interessant maakt bij het verkrijgen van een breder beeld van WOI en de directe en indirecte gevolgen ervan.
Mark De Geest, als programmamaker verbonden aan de VRT en medeverantwoordelijk voor de schitterende vierdelige tv-documentaire ‘In Vlaamse velden’, heeft als kenner van de Eerste Wereldoorlog zijn sporen al verdiend met twee meer dan meldenwaardige boeken: ‘Brave little Belgium’ (Manteau, 2014) en ’14-’18 in honderd dagen’ (Manteau, 2017). In beide boeken staat De Geest stil bij markante gebeurtenissen die al dan niet vanuit het gezichtspunt van een ooggetuige zijn opgetekend. In ‘Een dure vrede’ wijkt hij af van die invalshoek en kijkt hij niet enkel naar de verwoestingen die in België hebben plaatsgevonden, maar vooral naar de implicatie die de Duitse overheersing had op de economie gedurende en na de bezetting.
Wat veel mensen wellicht niet weten, is dat België aan de vooravond van die eerste wereldbrand een economische wereldmacht was. Het land was al jarenlang toonaangevend op het vlak van de textiel-, steenkolen- en staalindustrie. Belgische bedrijven werden ingeschakeld in de aanleg van spoorwegen in landen over de hele wereld (waaronder de legendarische Oriënt Express), in de constructie van treinen en trams én in de bouw van de Parijse metro. Dat België het schopte tot de vijfde sterkste economische wereldmacht, lag evenwel niet louter aan de sterke industrialisering en aanwezige technische kennis. Gedurende de 19de eeuw en aan het begin van de 20ste eeuw hield het patronaat de lonen van de arbeiders zo laag mogelijk zodat de bedrijven ‘competitief’ konden blijven.
Hoe dan ook, toen het Duitse leger op 4 augustus 1914 om 7.30 uur de Belgische grens bij Gemmenich overschreden, was België nog een industriële grootmacht. De inval was evenwel het begin van een vier jaar durende industriële aftakeling. De buitenlandse handel viel van het ene op het andere moment stil zodat er geen buitenlandse deviezen meer in het land kwamen. België stond op het vlak van industriële ontwikkeling aanzienlijk verder dan de overheerser, die vervolgens besloot om het land zo goed als leeg te roven. Voor de productie van wapens en granaathulzen had het Duitse leger koper nodig. Om daaraan te geraken, haalden ze bij brouwerijen de koperen ketels weg. Alle zogenaamde spaarmetalen moesten worden aangegeven: koper, lood, brons, tin, messing, nikkel, zink. De bezetter legde beslag op allerlei soorten ijzer: gordijnstangen, paraplubakken, metaalstaanders, kapstokken, trapleuningen, noem maar op. Machines werden ontmanteld en vervoerd – of past hier het begrip ontvoerd beter? – naar fabrieken in Duitsland om daar opnieuw opgebouwd en gebruikt te worden. Die gestolen machines kwamen nooit meer terug naar België. Wat in Vlaanderen en Wallonië achterbleef, werd opgebruikt tot het volledig versleten en onbruikbaar was. Onderhoud kostte geld dus daar deed de bezetter niet aan.
Na de oorlog volgden er tal van vredesgesprekken en rechtszaken. In die gesprekken behandelden de diverse onderhandelaars ook de hoogte van de Duitse herstelbetalingen voor de geleden schade in de bezette gebieden. België was volledig leeggehaald, de economie lag op apegapen dus het land eiste dat de verantwoordelijke voor deze diefstal, in casu het Duitse rijk, de verliezen royaal zou vergoeden. De Belgische onderhandelaars hadden er aan het begin van de conferentie het volste vertrouwen in dan dit effectief zou gebeuren. Tijdens de onderhandelingen in Parijs spaken Amerikaanse, Franse en Britse politici en onderhandelaars immers vol lof over het kleine België dat zich zo manhaftig had verzet tegen de agressor: “Zij zouden ‘niet rusten’ vooraleer de Belgische onafhankelijkheid hersteld was en België ‘volledig vergoed’ zou zijn voor de schade die het tijdens de oorlog heeft geleden.” In de realiteit zouden deze mooie beloftes blijven wat ze waren: mooie beloftes, maar zo leeg als een luchtballon. België zou nooit meer helemaal herstellen van deze zware klap.
De Geest beschrijft deze periode met een soepele pen wat maakt dat ook wat taaiere feiten zich zeer vlot laten lezen. Daar komt allicht de programmamaker/journalist om de hoek kijken. Dat laatste geldt evenzeer voor de wijze waarop de schrijver zich heeft gedocumenteerd. Hij heeft zich duidelijk uitstekend ingelezen (de bibliografie is zeven bladzijden lang) en laten informeren zodat hij heel goed weet waarover hij het heeft. Dat lijkt wellicht voor de hand liggend, maar dat is het zeker niet. In tijden waarin feiten met het grootste gemak worden aangepast aan het uiteindelijke doel waar ze voor dienen, is het een verademing om een boek te lezen van een schrijver die zich niet inlaat met het gebruik van alternatieve feiten, maar die zich richt op het bieden van context en nuance. Daarin is De Geest met vlag en wimpel geslaagd.