Een prachtig boek, over twee getalenteerde en zeker niet bovengemiddeld kwaadaardige personen die niettemin volkomen in de fout gaan. De een, Thomas Heisenberg, is een briljant marktonderzoeker in Nazi-Duitsland, die zelf geen Nazi is maar met zijn soms vrij megalomane plannen wel de Nazi's in de kaart speelt en ook onbedoeld de jodenvervolgers met nieuwe denkbeelden inspireert. Want zijn even geniale als speculatieve rapporten over de Duitse en Poolse volksaard, die eigenlijk waren bedoeld als marktonderzoek, passen helaas maar al te goed bij de racistische intenties van de Duitsers met wie hij zaken doet. De ander, Aleksandra Vajsberg, is een gefnuikt dichteres in het Stalinistische Rusland, die wanhopig toeziet hoe familie en vrienden worden vervolgd: om zichzelf en haar broers te redden gaat ze samenwerken met haar vervolgers. Wat ze helaas op briljante wijze doet: ze blijkt een ongekend talent te hebben om verdachten tot een bekentenis te bewegen, tot een consistent levensverhaal waarmee hun beulen het doodsvonnis kunnen legitimeren.

Baram maakt op geniale wijze invoelbaar hoe beide personages tot hun vrij desastreuze keuzes komen, en hoe zij lange tijd de gevolgen van die keuzes niet begrijpen. Dat heeft deels te maken met hun "elasticiteit van de ziel": hun vermogen om eigen daden en motieven mooier te maken dan ze zijn en om hun eigen levensverhaal als een zinvol geheel te blijven opvatten en de breuken daarin niet te zien. Eigenlijk een soort zelfbedrog, en Baram laat op werkelijk uitnemende wijze zien hoe subtiel zulk soort zelfbedrog werkt. Het is deels ook overlevingsdrang, al beseffen ze dat niet altijd. En deels is het onwetendheid: het is het begin van WO II, ze hebben totaal geen idee van hoe de geschiedenis zich zal ontwikkelen, begrijpen de tekenen des tijds niet, en maken DAAROM keuzes die desastreus uitpakken. Maar deels is het ook boosaardigheid, zij het boosaardigheid die zijn eigen krachten niet kent: Aleksandra geniet soms ook van haar successen, zoals Thomas soms ook behoorlijk kickt op zijn eigen vermogen tot manipulatie en begoocheling. Bovendien hebben beide personages een complexe levensgeschiedenis met allerlei verdrongen frustraties en verdriet. Werkelijk adembenemd hoe Baram ook DAT invoelbaar maakt, zonder daarbij die levensgeschiedenissen minder complex te maken.

Twee personages dus, met wie je helemaal meeleeft en die toch gruwelijk de fout in gaan. Twee zeker niet slechte mensen, maar wel helemaal ondergedompeld in het kwaad. Je vraagt je dan toch af hoe 'goed' je zelf in soortgelijke omstandigheden zou hebben gehandeld. En je vraagt je ook af hoe groot je eigen "elasticiteit van de ziel" is: maken we misschien ook ons eigen levensverhaal niet mooier dan het is, negeren wij daarin misschien niet ook allerlei minder nobele aandriften en negatieve consequenties? Ik vind dat imponerend: ik bewonder hoe Baram allerlei grijstinten laat zien tussen 'goed' en 'kwaad' en hoe het kwaad sluipenderwijs in iemands hoofd en handelen kan kruipen. En nog mooier vind ik hoe Baram bij de lezer dan toch begrip oproept voor beide personages, ondanks de funeste gevolgen van hun daden en ondanks hun blindheid en ook wel hun innerlijke leegte. Thomas is een soort "man zonder eigenschappen", een toneelspeler die samenvalt met zijn gebaren en daarmee een innerlijke leegte verbergt, en toch voel je met hem mee. Aleksandra stort honderden mensen de dood in, heeft soms stuitend naieve denkbeelden (bijvoorbeeld dat ze degenen die ze tot een bekentenis dwingt EIGENLIJK redt), manipuleert anderen soms genadeloos, en toch voel je met haar mee. Beide personages missen een innerlijk kompas en zijn stuurloos, en toch leef je met ze mee. Of misschien juist DAARDOOR, want hoe sterk is ons eigen innerlijke kompas eigenlijk?

Beide personages ontmoeten elkaar ook, in een gezamenlijk project: ze hebben de opdracht een militaire parade te organiseren op de Russisch-Duitse grens, ter bezegeling van de eeuwigdurende vriendschap tussen beide landen. Totaal absurd, zo weet je als lezer, want we staan aan de vooravond van de Duits-Russische oorlog die miljoenen mensenlevens zal kosten. Maar tot je stijgende afgrijzen zie je dan hoe Thomas en Aleksandra zich helemaal in die onderneming storten en daar zelfs kansen in zien voor een persoonlijke verlossing EN om 'iets groots' te verrichten. Dat mondt uit in totale tragi-komische mislukking, en totale desillusie, waardoor beide personages volkomen worden onttakeld en tot hun naakte kern worden teruggebracht. Ook dat wordt door Baram weer adembenemend opgeschreven.

Ja mensen, ik vond dit echt een briljant boek. Ook door de stijl trouwens, maar om die voelbaar te maken zou ik hele bladzijden moeten citeren. Het is typisch zo'n boek waar ik helemaal vrolijk van word, omdat de op zich deprimerende thematiek zo mooi is uitgewerkt. Je leest over dingen die je eigenlijk niet wilt weten, maar je bent toch blij met het heldere en nieuwe licht dat dit boek op die dingen werpt. Nir Baram, ik kende hem niet. Maar vanaf nu hou ik hem in de gaten!