Een opmerkelijk geval, die Zmeskal: Een liefdesbrief in spijkerschrift won allerlei prestigieuze prijzen, maar de kritieken in Nederland waren meestal wat zuinigjes. De stijl werd meestal als prachtig beoordeeld, maar de vorm als verwarrend, en dat vond men dan jammer. Ach ja, smaken verschillen: ik heb mij prima vermaakt, zowel vanwege de stijl als vanwege de vorm. Maar die vorm, daar moet je inderdaad wel van houden.

Het boek draait om de lotgevallen van de geliefden Josef en Kveta, die door de turbulente politieke in Tsjechoslowakijke (startend iets na WO II, eindigend na de val van de muur) nogal bruut en tragisch uit elkaar worden gejaagd. Maar die lotgevallen worden verre van chronologisch verteld, wat de roman behoorlijk complex maakt. En daar blijft het niet bij: het boek is ook nog eens opgebouwd uit allemaal in verschillende stijl geschreven fragmenten, waarin steeds iemand anders het verhaal vertelt vanuit zijn of haar beperkte perspectief. Bovendien is in sommige van die fragmenten de relatie met de wederwaardigheden van Josef en Kveta wel heel erg associatief, of op het eerste gezicht zelfs helemaal afwezig: bijvoorbeeld in de verhalen over de waanbeelden van een zich onsterfelijk wanende banketbakker, of in een science fiction verhaal.

En toch, voor mij 'werkt' het. Om te beginnen zorg de niet-chronologische vorm voor extra spanning en supense. Sterker nog: door die vorm raak je als lezer je greep kwijt op wat nou oorzaak is en wat gevolg, en dat is precies het gevoel waar Zmeskals personages sterk mee te maken hebben. Zowel het sciencefictionverhaal als de waanbeelden van de krankjoreme banketbakker bevatten bovendien mooie metaforen over het raadsel van de tijd en van de geschiedenis. En die metaforen werpen dan weer een intrigerend raadselachtig licht op 'de geschiedenis' die Josef en Kveta uit elkaar trekt. Sommige dromen van de banketbakker gaan helemaal niet over de Tsjechische geschiedenis, maar spelen in een merkwaardig fabelachtig soort Orientaalse sfeer. Maar ja, Josef en Kveta worden deels verbonden door hun liefde voor een nog onontcijferd spijkerschrift. Precies het spijkerschrift waarin Josef uiteindelijk een liefdesbrief schrijft, omdat wat hij te zeggen heeft alleen maar in een bepaalde code kan worden uitgedrukt en begrepen. En dat geeft dan weer mooi aan hoe onbegrijpelijk de wederwaardigheden van Josef en Kveta zijn, ook voor henzelf.

Kortom, juist die verwarrende vorm maakt op m.i. fraaie wijze voelbaar hoe verwarrend voor velen de realiteit was in het communistische Tsjechoslowakije. Bovendien vind ik wel mooi hoe Zmeskal, met deze fantasievolle vorm en zijn vaak al even fantasievolle stijl, het begrip 'geschiedenis' enorm oprekt. Want voor hem is geschiedenis geen chronologisch verhaal dat geregeerd wordt door feiten, maar een grillige caleidoscoop waarin ook fabel en droom een grote rol spelen. Ik wil niet beweren dat deze werkwijze beter is dan de werkwijze van een gewone historische roman, maar hij levert wel meer verrassingen op. En misschien ook een scherper beeld op de minder rationele kanten van 'de geschiedenis'.

Interessante roman, dus. Ik kijk uit naar de volgende boeken van Zmeskal.