Ik heb een zwak voor de speelsheid en de (ogenschijnlijke) luchtigheid waarmee Ali Smith haar verhalen vormgeeft. Hier geeft zij een moderne interpretatie van Ianthe en Iphnis uit 'Metamorfosen' van Ovidius; een klassieke mythe over een vrouw die als man opgroeit, verliefd wordt op een vrouwelijk karakter, daarom van de Goden de mogelijkheid krijgt om haar geslacht te transformeren zodat hij/zij in de huwelijkse verplichtingen kan voorzien. De klassieke mythe is het uitgangspunt voor een moderne mythe over een ontluikende lesbische kalverliefde met raakvlakken met het origineel. Twee zussen van begin twintig - Anthea en Imogen - werken voor de advertisement van het commerciële bedrijf Pure, dat gebotteld water op de markt brengt. Dan dient zich het activistische jongensmeisje Robin aan; zij beklad een reclameboodschap van het bedrijf en wordt door de beveiliging van het terrein geëscorteerd.

Tussen Robin en Anthea springt een vonk over en zij hebben een gepassioneerde liefdesgeschiedenis die veel verder gaat dan alleen het delen van de vleselijke geneugtes van hun seksuele omgang. Anthea neemt namelijk ontslag van de corporate business en samen met haar nieuwe liefde gaat zij zich bezighouden met activistische uitingen van verzet tegen commercie, milieuvervuiling, gender ongelijkheid, seksisme en andere feministische issues. Imogen, die nog altijd voor het bedrijf werkt, ziet de transformatie van haar zus met lede ogen aan, want zij wordt direct geconfronteerd met de seksistische bedrijfscultuur waarbinnen genadeloos afgerekend wordt met genders en seksualiteiten die afwijken van de heteroseksuele norm. Haar omgeving roept bij Imogen een afkeer op voor het moeilijk te plaatsen hokje waarbinnen zij jongensmeisje Robin moet plaatsen, die zoveel invloed heeft op de zus die zij vroeger zo goed dacht te kennen.

Het lastige aan uitleg geven over deze roman is dat alles wat ik zeg plot en psychologische ontwikkeling suggereert, terwijl de kracht van het narratief haar nu juist zit in een roman die op een niet-gangbare manier eenheid aanbrengt in een kakofonie van associaties, verwijzingen en taalvondsten. Zoals genders en seksualiteiten in het werk niet keurig van elkaar afgebakend zijn - Ali Smith is duidelijk fan van filosofe Judith Butler- zo wijkt het narratief af van klassieke hiërarchieën tussen autoritaire vertellers die afstand hebben tot datgene wat zij beschrijven. Ook is het niet een werk met een duidelijk aanwijsbare interne verteller/ik-verteller die één of meerdere subjectieve gezichtspunten vertolkt.

Tussen de botsende en elkaar aanvullende gedachtestromen van Anthea en Imogen ontstaan parallellen, overeenkomsten, contrasten, raakvlakken. De subjectieve perspectieven van Anthea en Imogen lopen in elkaar over door postmoderne taalspelletjes: naar elkaar verwijzende puns/woordgrapjes; karakterontwikkelingen die los van elkaar plaatsvinden en toch een samenhang met elkaar hebben; gegroepeerde titels van hoofdstukken met veelzeggende namen als als 'me', 'you', 'us', them'. Het ene (seksuele ontwikkeling) staat niet los van het andere (xenofobie, seksisme) terwijl de twee uitersten steeds in een interactie met elkaar zijn. Door die vreemde opzet voelt het vertelde bij mij artificieel, afstandelijk en geconstrueerd, maar het voelt tegelijkertijd evengoed persoonlijk, warm en intiem.

Terug naar Metamorfosen van Ovidius. Deze herbewerking van het oorspronkelijke bronmateriaal neemt de kracht van de klassieke mythes (het vermogen om te resoneren in andere tijden en plaatsen dan louter de eigen context) en kruidt die met elementen uit recentere stromingen als modernisme en postmodernisme. De stream of conciousness/gedachtestromen bijvoorbeeld, die hier geen psychologische gelaagdheid of karakterontwikkeling impliceren, maar die een talige constructie zijn om subjectiviteit en authenticiteit over te brengen Vanuit de klassieke verhalen, die door de overleveringen en (her-) bewerkingen nog immer relevant zijn in de tegenwoordige tijd. Tegelijkertijd zijn de maatschappelijke issues in de 21e eeuw wezenlijk anders van aard, terwijl de oorspronkelijke mythes duidelijk in een geschiedkundige context geplaatst moeten worden.

Ali Smith poneert, met deze eigentijdse feministische mythe, vraagstukken die evenzeer door tijd en plaats heen behandeld zouden moeten worden. Waarom moet de seksualiteit van gelijkwaardige individuen gekaderd worden in duidelijk aanvinkbare hokjes, terwijl hun onschuldige liefdesgeschiedenissen in wezen puur en luchtig zijn? Waarom moet de maatschappij 'mannelijkheid' en 'vrouwelijkheid' toewijzen aan de complexe, rijke figuren die wij mensen afzonderlijk van elkaar zijn? Bij vlagen is Smith misschien een tikkeltje moraliserend en prekend - zij redeneert vanuit een kader wat niet zelden tot enig misnoegen leidt- maar het is haar vergeven om de luchtigheid waarmee zij grootse politieke en maatschappelijke thema's op de kaart zet, zonder daarbij te vervallen in negativiteit of frustratie. Ook eens fijn om reflecties op de hedendaagse wereld vanuit een nuchter oogpunt te lezen: als een mooie plek met ruimte voor diversiteit, maar met de mogelijkheid om in de verre toekomst op dat vlak nóg mooier te gaan worden.