Henk van der Waal is een dichter die de nodige prijzen gewonnen heeft, en tevens een originele en eigenzinnige filosoof die op geheel eigen wijze voortbouwt op figuren als Heidegger, Levinas, Derrida, Blanchot, Nietzsche, Sloterdijk en Arendt.

In Denken op de plaats rust (een boek dat soms in de verte doet denken aan Stil de tijd van Joke Hermsen) bereikt die eigenzinnigheid een hoogtepunt. Hij beent met zevenmijlslaarzen door de hele geschiedenis van de filosofie, betoogt daarbij dat de filosofie zich veel te veel bezig heeft gehouden met de vraag wat waar is en wat niet, en doet een prikkelend voorstel: filosofie moet de vraag naar waarheid gewoon overlaten aan de wetenschap, en zich gaan bezighouden met het 'ervaringsbereik van het onbestemde'. De ervaring, grof gezegd, waarbij het 'ik' via zelfreflectie niet alleen zijn eigen denken en voelen aanschouwt, maar zich ook verhoudt met allerlei zaken die de grenzen van dit 'ik' overstijgen. Zoals bijvoorbeeld de ondoorgrondelijke oergrond van onze taal en cultuur, die op raadselachtige wijze nog doorklinkt in sommige gedichten. Of ook - en hier schrijft Van der Waal echt heel mooie pagina's over- het gevoel van versmelting, overgave aan de ander en grenzeloosheid dat we soms ervaren in liefde en erotiek. En ook de schoonheidservaring of ervaringen van 'het sublieme' die we gewaar worden door kunst, of door aandachtig en rustig verwijlen in de natuur. Allemaal ervaringen die niet waar of onwaar zijn, en die niet op analytische wijze kunnen worden gedefinieerd: daarom gebruikt Van der Waal hiervoor de term 'het onbestemde'. Maar ook ervaringen die voor ons heel wezenlijk zijn, aldus Van der Waal: zonder ervaringen van het onbestemde is ons leven incompleet. Natuurlijk moeten we de werkelijkheid vaak ook analytisch benaderen (het 'ervaringsbereik van het wetenschappelijke'), en we hebben ook te maken met ethische, collegiale en politieke verhoudingen (het 'ervaringsbereik van de aanspraak'). Maar we doen pas recht aan alle aspecten van het mens-zijn als we daarnaast OOK aandacht besteden aan het 'ervaringsbereik van het onbestemde'. En dat kan door inkeer en zelfreflectie (op filosofische, geconcentreerde en denkende wijze), door aandacht voor poezie en kunst, en door met volle aandacht en intensiteit ons te storten in de liefde.

Deze conclusies vond ik mooi en ook mooi onderbouwd. Lastig is echter wel dat Van der Waal nogal abstract en 'filosofisch' schrijft. Hij gebruikt gelukkig weinig jargon en ook weinig 'dure taal', maar hij zou meer concrete voorbeelden hebben mogen geven van hoe een 'ervaring van het onbestemde' er uit zou kunnen zien. Ook denk ik dat hij soms lastig leesbaar is voor iemand die niet al een beetje thuis is in Heidegger en dat soort figuren. Ik vond wel weer interessant hoe hij een eigen draai geeft aan gedachten van Heidegger, Bataille, Derrida, Blanchot, Foucault, Nietzsche, etcetera: veel boeken over dat soort denkers papagaaien de orakeltaal van die filosofen na zonder iets eigens toe te voegen, maar dat doet Van der Waal niet. Wel vroeg ik mij dan soms weer af of hij niet ook nog ANDERE dingen met die filosofen had kunnen doen. Heidegger heeft b.v. prachtige dingen geschreven over hoe alle woorden in gedichten aarzelen tussen klank en betekenis: dat past bij de ervaring van het onbestemde, maar Van der Waal noemt het niet. Bataille heeft schitterend geschreven over hoe oerrituelen (waar Van der Waal veel belang aan hecht) een manier waren om de voor oermensen zo verpletterende en ondefinieerbare werkelijkheid gestalte te geven in zang, extatische dans en geschreeuw. Iets van dat oergevoel (en van dit extatische gevoel getroffen te zijn door de immense werkelijkheid) klinkt volgens Bataille (en anderen) nog door in moderne poezie en kunst. Dat nu is een extra argument om poezie en kunst als toegangspoort te beschouwen van 'het ervaringsbereik van het onbestemde', zoals Van der Waal wil. Alleen, zelf geeft Van der Waal dat argument niet....

Maar who cares eigenlijk. Van der Waal zegt zelf aan alle kanten dat zijn boek niet af is, en dat de lezer er het zijne aan moet toevoegen. Hij wil alleen ons denken in beweging en trilling zetten, niets meer en niets minder. Zijn boek is een denkavontuur, en vakfilosofen zullen vast veel aan te merken hebben over details. Maar dit boek is niet zozeer voor vakfilosofen bedoeld, maar voor avontuurlijke lezers en denkers. Misschien had Van der Waal het boek voor die doelgroep toegankelijker moeten maken door er dan ook minder vakfilosofie in te pompen. In elk geval had hij stukken over Kant, Hegel en 'geschiedenis van de filosofie algemeen' wel korter mogen houden. En zijn gemopper over hoe het kapitalisme onze gedachten misvormt en ook de filosofie doordrenkt had hij volgens mij met driekwart kunnen inkorten. Maar aan de andere kant vond ik wel weer fascinerend om te zien hoe Van der Waal zich afzet tegen de hele filosofische traditie, en op zoek gaat naar een radicaal nieuw begin. Kortom: voor mij was dit een interessant en mooi boek, al riep het soms ook tegenspraak op. Het vereist wel wat affiniteit met filosofie en wat achtergrondkennis, maar aan de andere kant: ik ben zelf ook geen vakfilosoof. En ik heb mij dus prima met Van der Waal vermaakt.