In het veelgeprezen HHHH sprak Laurent Binet ergens over 'de geniale roman' Mendelssohn op het dak van Jiri Weil, een boek dat - net als HHHH- speelt in het door de Duisters geterroriseerde Praag in WO II. Ik meende bovendien mij te herinneren dat Philip Roth ook een fan was. Dus ik was benieuwd, maar in Nederland was dit boek nog niet vertaald. Nu wel dus, ik heb het gelezen, en ik ben zwaar onder de indruk.

Ten eerste hou ik erg van die typisch Tsjechische treurige en absurdistische humor. Dus ook van het volkomen maffe geklooi van al die Duitse bezetters en collaborateurs die op klungelige wijze proberen het beeld van de Joodse componist Mendelssohn te verwijderen. Even komisch als droevig, even lachwekkend als naargeestig. Maar dat geklooi krijgt meer en meer grimmige en schokkende kanten: je wordt a.h.w. van binnenuit deelgenot gemaakt van de bikkelhard antisemitische denkwereld van Heydrich en diens trawanten, maar ook van de verdrongen angsten van Joodse collaborateurs, en van de innerlijke paniek van Joden met een ster op hun borst, die tegen beter weten in proberen hun normale leventje voort te zetten. En Weil maakt de angst voor de dood echt prachtig voelbaar, bijvoorbeeld als volgt: 'De gewurgde stad verstomde, halfstok hangende vlaggen zaaiden dood en verderf. Achter de verduisterde ramen zaten mensen en wanneer de Dood langsmarcheerde, deden ze gauw de lampen aan en lazen de woorden van dichters'.

Ik bewonder Weils stijl: zijn vermogen om in een paar zinnen recht de kern te raken van angst en wanhoop. Bijvoorbeeld in de volgende passage over ter dood veroordeelden: 'Ze hadden nog een blik willen werpen op de zon en een blauwe hemel, maar de hemel was in nevelen gehuld. Ze wilden tenminste nog even met de geboeide handen de geboortegrond aanraken, maar de bodem was hard en bevroren. Ze wilden nog even een menselijke stem horen, maar rondom heerste dodelijke stilte [...]. De wereld die ze zouden verlaten, was doods en stokdoof.' Dat zijn passages die er bij mij wel in timmeren. En dat geldt al helemaal voor een zin als:'Dat was het laatste wat hij van de stad zou zien: een zielig stukje oorlogsbuit dat ruw van kinderen was afgepakt.' Ik bewonder ook Weils inlevingsvermogen: zijn talent om in een paar zinnen op te roepen wat er in de hoofden van zijn personages allemaal leeft. Schoften worden even overtuigend van binnenuit beschreven als slachtoffers, naieveteit en lafheid even overtuigend als hoop, angst even overtuigend als moed. En al even knap vind ik hoe Weil zijn absurde humor geleidelijk laat overgaan in angst en wanhoop, en die angst en wanhoop weer combineert met een ontroerend soort onverzettelijke hoop.

Mooi boek, en ik ben blij dat ik het gelezen heb. Gelukkig heb ik in een opwelling eerder al Leven met de ster gekocht van dezelfde schrijver: daar ga ik meteen mee beginnen!