"Zalige tijden, breekbare wereld" wordt door vertaler Paul Beers een briljante LSD- roman genoemd: LSD staat dan voor Lezen, Stijl en Denken. En hij heeft gelijk. Het "denken" is ruimschoots aanwezig, omdat deze roman, meer dan welk boek dat ik ken, draait om de even afgrondige als weerbarstige als fascinerende filosofie van de geniale Hegel. De stijl van deze roman swingt echter als een tierelier, waardoor het boek ondanks alle zwaarwichtige filosofische denkkracht toch ongehoord lichtvoetig is. En door die stijl, plus de aanstekelijke humor en enorme vaart, leest het boek als een pleziertrein. Ik werd er vaak euforisch van, en werd soms bijna gedrogeerd door dit hallucinatoire LSD- boek: nooit heb ik zulke filosofische denkkracht verpakt zien worden in zo'n briljante stijl, nooit heb ik zulke zwaarwichtige denkarbeid verpakt zien worden in zulke inspirerend lichte zinnen. Ja, ik jubel snel om boeken, maar de term "meesterwerk" gebruik ik zelden, maar hier wel: vorig jaar werd ik al helemaal vrolijk van Menasses "De hoofdstad", maar van dit boek werd ik nog vrolijker, en ik was nog meer verbijsterd door wat ik las. Dat iemand dit kan, mensen dat is toch echt ongelofelijk. Al lezend begreep ik daar niks van, en al nagenietend nog minder.

Het verhaal draait om de eeuwige student Leo Singer, en zijn relatie met de tien jaar jongere Judith Katz: beiden Joods, beiden reteslim, hij een filosoof die de wereld wil veranderen met een nieuw verbijsterend werk over de grote systeemdenker Hegel, zij een literatuurwetenschapster die van Laurence Sterne houdt, de keizer van de grillige afdwaling. Achttien jaar duurt hun volkomen grillige verhouding, die in de turbulente jaren '60 begint, en die jaren vliegen voor de lezer voorbij: door de voortdurend krankjorum verrassende plot, door de enorme versnellingen in het verhaal zodat een tussenpoos van jaren in een paar zinnen alweer voorbij is, door de altijd verrukkelijke zinnen, en door de soms hilarische humor. Maar ook door de vele echt razendsnelle wisselingen in stijl en toon. Volkomen burleske scenes draaien ineens om in naar de strot grijpende tragiek vol pijn en zelfdestructie, totale kroegjool wordt soms op zinsniveau al vermengd met bijna onnavolgbaar diepzinnige filosofische beschouwelijkheid, groteske belachelijkheid slaat voordat je het weet om in ongehoord ontroerende aandoenlijkheid, en op het eind weet je niet wat je gelezen hebt: een liefdesroman, een burleske klucht, een tragedie, een diepzeekduikende en schitterende beschouwing over filosofie en kunst, een misdaadroman of nog iets anders. Vermoedelijk dat alles tegelijk, of een heterogene combinatie van dat alles, wat eigenlijk niet kan maar toch zo is. De plot samenvatten is dan ook onmogelijk. Door citaten een beeld van de stijl geven eveneens. Want al die plotwendingen, stijlwisselingen en op steeds andere wijze briljante zinnen hebben een cumulatief effect, dat zich via citaten of samenvattingen niet laat overbrengen: het effect dat je steeds sneller gaat lezen, steeds verbaasder bent over wat je leest, en uiteindelijk helemaal hilair wordt zelfs bij de meest tragische passages. Zo formidabel is de stijl, de hyperintelligente originaliteit, de vorm en de filosofische denkkracht van dit boek. Zelfs in passages die aanvankelijk nogal obligaat lijken, zoals de alinea's waarin de nietsnut Leo associaties heeft met de beroemde nietsnut Oblomov. Want ook die passages sprankelen door Menasses soepele pen echt heel aanstekelijk.

En dan het filosofische gehalte. Zelf las ik jaren geleden veel over Hegel, maar heel weinig van Hegel: mijn kennis is dus roestig, en uit de tweede hand. Ik kan totaal niet beoordelen of dit boek even plezierig is voor mensen die niks hebben met Hegel of met filosofie, al vermoed ik van niet. Ik kan ook niet beoordelen of een doorgewinterde Hegeliaan niet nog veel meer plezier aan dit boek beleeft, al zou mij dat niks verbazen. Maar ik word in elk geval helemaal vrolijk. Ten eerste omdat de zo zwaarwichtige, complexe en zeer systematische filosofie van Hegel wordt gevat in totaal niet- Hegeliaans lichte zinnen, vol afdwalingen en zijsprongen die deze geniale systeembouwer volgens mij volkomen vreemd zouden zijn geweest. Ten tweede omdat Menasse, in zeer Hegeliaanse termen, een volkomen anti- Hegeliaanse boodschap heeft: waar Hegel op geniale wijze probeerde aan te tonen dat de historie van de mensheid geleidelijk aan opstijgt naar het Absolute Weten en de Absolute Geest, daar beschrijft deze roman de volstrekt omgekeerde beweging in de richting van een steeds fundamenteler niet- weten en een steeds nijpender "Entgeisterung" oftewel VERLIES van Geest. Waar Hegel zijn moderne tijd zag als triomf van het denken, lijkt Menasse onze tijd te zien als triomf van domheid, ontgeestelijking, zinloosheid, en niet-langer- meer- weten. Waarbij juist dat Hegeliaanse vocabulaire van Menasse die ontgeestelijking vlijmscherp benadrukt, en waarbij de tragikomische personages des te tragikomischer worden door dat Hegeliaanse gedachtegoed.

Hoe zit dat Hegeliaanse denken dan in elkaar? Even vanuit mijn onvolledige geheugen, mijn van kennislacunes doordesemde kennis en dus met de Franse slag: Hegel was, voor mij, de man die het denken als dynamisch proces zag dat steeds de existentiële confrontatie aanging met borende tegenspraken en de eigen grenzen. Elk fenomeen roept in het Hegeliaanse denken een antithese op, een soms bijzonder confronterende botsing met het ultieme tegendeel of een onverzoenlijk lijkende tegenspraak of paradox. Hegel zegt ook dat het denken de dood in het denken moet kunnen doorstaan, de ultieme verscheurdheid moet kunnen uithouden, de confrontatie met de ultieme tegenspraak moet durven aangaan en volhouden, hoe existentieel beproevend die confrontatie ook is. Want na het doordenken van de antithese die op elke these volgt, en het volledig doorleven en doordenken van die ultieme tegenstelling, volgt de synthese, waarin die onverzoenlijke tegenstelling wordt verzoend. Zoals in de liefde, waarin het ik de confrontatie moet aangaan met de ander en op verscheurende wijze een tegenspraak ervaart met zijn eigen ik, maar samen met zijn geliefde overwint hij dat door in een synthese te worden opgetild - "aufgehoben"- naar een hoger niveau. Of zoals Christus, die sterft, maar ook herrijst, en daarmee een synthese bereikt tussen het Menselijke en het Goddelijke, een synthese die eerder niet bestond. En aldus doorleeft de mens, volgens Hegel, voortdurend triades van these- antithese- synthese, waarbij elke synthese ook weer een antithese oproept die dan door een nieuwe synthese wordt gevolgd. Wat eindeloos doorgaat, totdat de mens het Absolute Weten heeft bereikt, waarin alle zo verscheurende tegenstellingen op het allerhoogste niveau van weten ultiem synthetisch met elkaar zijn verzoend.

Nou goed, zoiets dus. In heel versimpelde woorden, en zeer uit de losse pols.

Door "Zalige tijden, breekbare wereld" werd ik weer helemaal herinnerd aan de vergeten tijden dat ik nog vol vuur en fascinatie van alles las over Hegel, en van Franse denkers (Derrida, Blanchot, Bataille) die Hegel radicaliseerden en zich tegen Hegel afzetten. Ik vond het heerlijk om dat voor mij zo intrigerende, en zo inspirerend avontuurlijke, maar ook zo weerbarstige gedachtegoed in zo'n smakelijke stijl en vorm weergegeven te zien. Ook werd ik helemaal aangestoken door dat Hegeliaanse vuur, de passie om tegenspraak en paradox tot motor van het denken te maken, en om de eigen tijd te veranderen door de essentie van die tijd in filosofische begrippen te vatten. Maar nog inspirerender vond ik hoe de tegenspraak, die bij Hegel weliswaar ultiem verscheurend is maar uiteindelijk wel in syntheses en gesystematiseerd absoluut weten uitmondt, bij Menasse juist alleen maar paradoxen oplevert die tot nieuwe paradoxen leiden en tot een steeds schrijnender besef dat alle greep op het leven en denken steeds meer verloren gaat. De these- antithese- synthese gaat bij Hegel, via de "Aufhebung", omhoog, maar bij Menasses personages gaat die beweging juist naar beneden. Leo wil zich, Hegeliaans, verheffen in een Werk, een Systeem dat het Hegeiaanse Systeem in begrippen vat en daardoor verheft: het enige wat bij bereikt is onvoltooidheid, nieuwe vormen van mislukking, steeds dieper gelegen niveaus van ontoereikendheid. Bij Hegel wordt ook het "ik" via de triade these- antithese- synthese "opgeheven", als puur individueel subject als het ware "gedood", om op hoger niveau voort te leven in de zinvolle totaliteit van de Natiestaat die het individu overstijgt. Bij Menasse ervaren de personages alleen steeds toenemende verbrokkeling en fragmentatie van hun eigen ik, en een steeds nijpender besef dat er geen enkel hoger verband is dat de individuen op hoger niveau verbindt. Kunst is bij Hegel het in verf vatten van De Geest, maar bij Menasse is die verf doordrenkt van zwavelgeur die nadrukkelijk verwijst naar de dood. Bij Hegel is de dood, hoe verscheurend en ons beproevend ook, toch onderdeel van Het Hogere Plan, maar bij Menasse is het de ultieme zinloosheid. En de zinloosheid is niet in filosofische begrippen gevat, maar gevat in onoverwinbare tegenspraak en zwartgallige humor. Waar Hegel bouwt aan een systeem dat alle tegenspraken op hoger niveau verzoent, bouwt Menasse een boek waarin de heterogeniteit vrij spel krijgt en waarin humor, tragiek, groteske, filosofie, kolder, kunstzinnigheid en nog veel meer elkaar antithetisch opvolgen zonder ooit verzoend te worden. Het Hegeliaanse denken dat alles in beweging zet maar in een Absoluut Weten uitmondt, is bij Menasse niets dan beweging die alle kanten opvliegt. Wat een boek oplevert dat even tragisch is als dolkomisch, even stemmig als meeslepend, in even sterke mate een deprimerende en vermanende diagnose van deze zinledige tijd als een pageturner die ik zin voor zin jubelend las.

Ja, hij zette mij aan het denken, die Menasse. Maar hij liet mij vooral genieten, als van een geestverruimend middel. Jazeker, dit was een ultieme LSD- roman, en ik las hem met stijgend ongeloof, steeds toenemende bewondering en bijna hilaire vrolijkheid. Kennelijk is dit boek het tweede deel van een trilogie, van een drieluik van boeken die je gerust ook apart kunt lezen. Maar ik wil meer!