Kort geleden herlas en bejubelde ik "Tjsevengoer", nu ga ik "De bouwput" bejubelen. Dat herlas ik ook onlangs, overigens nu in de sterk verbeterde vertaling uit 1990, en ik genoot weer enorm. Want ook dit is weer zo'n boek waarbij ik aan vijf sterren eigenlijk niet genoeg heb. Net als bij "Tjsevengoer" geloof je ook bij het lezen van "De bouwput" voortdurend je ogen niet. De plot is van een droomachtig surrealisme, dat van grillige associatieve logica aan elkaar hangt, en de toon is een volkomen bizar mengsel van groteske satire, ongeremde lyriek en bijna ondraaglijk snijdend meegevoel met peilloos diep menselijk leed. En dat alles in ongehoord ongewone zinnen, die je steeds naar adem doen happen en die tot euforische aandacht dwingen.Brodsky vindt Platonov een van de allergrootste schrijvers ooit, minstens van de klasse van Kafka, Joyce en Musil: zelf genoot ik ook van "De bouwput" net zo enorm als dat ik van mijn helden Kafka en Musil genoot. Wat een kanjer, die Platonov. Wat een ultieme gigant.

De openingsregels luiden: "Op de dag dat Wosjtsjev het dertigjarige jubileum vierde van zijn priveleven, kreeg hij ontslag op de kleine machinefabriek waar hij de middelen verdiende om in zijn onderhoud te voorzien. In het desbetreffende stuk deelde men hem mee, dat hij uit de produktie werd verwijderd in verband met toenemende futloosheid en een neiging tot nadenken temidden van het algemene arbeidstempo". Geweldig ironische zinnen, en behoorlijk vervreemdend bovendien: geen enkel woord lijkt in de zin te passen, en juist DAT zorgt voor die zo typerende ongrijpbare Platonov-sfeer. Ook fascinerend is hoe hier het vroeg-communistische jargon uit de jaren '30 geparodieerd wordt. Wat ook erg past bij het verhaal, dat draait om de volkomen mislukkende bouw van een groot communistisch "gemeenschapshuis" en om de heftige taferelen van de collectivisering van de Russische landbouw en alle brute gewelddadigheid die daarmee samenhangt. Die brute gewelddadigheid wordt juist door de groteske en satirische vertelwijze van Platonov in een heel apart licht geplaatst, dat door zijn vreemdheid extra aandacht vraagt en dus extra doordringt. Ook door de vreemde taal, die door zijn vreemdheid als het ware de reflectie is van de ideologische verwarring van het Russische communisme. En ook door het surrealistische droomkarakter van het verhaal, waarmee het communisme neergezet wordt als irrationele boze droom. Een droom ook waarin een Russische beer als een bijna menselijk personage optreedt, terwijl allerlei mensen door hun gedrag of vachtgroei bijna muteren tot dieren: zo wordt een wereld opgeroepen waarin zelfs de grens tussen mens en dier vervaagt.

Tegelijk bevat "De bouwput" ook zeldzaam ontroerende en prachtige passages, dol deernis en vol schoonheid die mij juist door zijn ongewoonheid erg raakt. "Proesjevski wist niet wat deze volmaakte architectuur voorstelde en wat ze voor bestemming had, maar het was duidelijk dat deze verre bouwsels niet alleen tot nut moesten dienen, maar ook tot vreugde. Proesjevski nam de strakke vriendelijkheid en de kille, samengebalde kracht van de monumenten aan de horizon in zich op met de verwondering van een aan zijn verdriet gewend geraakt mens. Hij had nog nooit in zijn leven een stapel stenen gezien waarvan zoveel geloof en zoveel vrijheid uitging en hij begreep niet hoe zijn grauwe geboortestreek zo'n fosforescerend lichteffect teweeg kon brengen". Uiterst dubbelzinnig, de pracht die hier geschetst wordt, deels door zijn kilheid zelfs afstotend, maar toch weerspiegelt het de wanhopige hoop van een verdrietig mens en DAT maakt het weer extra schitterend. Erg intrigerend- dubbelzinnig en droefgeestig-prachtig is een passage als: "De maan stond hoog boven de schuttingen en boven het vredige, bejaarde dorp; de dode klissen schitterden, bedekt met een fijne laag aangevroren sneeuw. Een eenzame, verdwaalde vlieg deed even een poging om op een berijpte klis neer te strijken, maar vloog snel weer op en verdween al zoemend in de hoogte van het maanlicht, als een leeuwerik onder de zon". Hoe droefgeestig, die dode klissen en die vlieg die naar het maanlicht vliegt, hoe fraai dat dit tegelijk ook doet denken aan een leeuwerik die vliegt naar de zon, en hoe intrigerend dat je niet weet of die vlieg dat bekende poetische beeld van de leeuwerik nou totaal parodieert of niet. Zoals je ook niet weet of je treuren of jubelen moet bij de diverse beschrijvingen van een vergeten meisje, dat in een ver verleden sommige personages een nauwelijks gevoelde zoen gaf, en in hun dromen blijft voortleven als onbegrepen en ongrijpbaar droomachtige hoop.

"De bouwput" greep mij behoorlijk bij de strot, door alle ellende van de personages en door de enorm ongewone stijl en vorm waarin die ellende en de terreur beschreven wordt. De taal en de vorm, zo zei ik eerder, zijn wel heel pregnante reflecties van de nachtmerries waaraan de Sovjet-Unie zo rijk was en is. Tegelijk werd ik er ook helemaal euforisch van, omdat de vorm en vooral de taal van Platonov zulke adembenemend bijzondere perspectieven scheppen van zo'n ongehoord ongewone schoonheid. Ja, "De bouwput" is bijtend en grotesk satirisch, en vol peilloos leed. Maar het zit ook vol met een esthetiek die je nergens anders vindt. En ook daarom heb ik "De bouwput" met uitzonderlijk veel vreugde gelezen.