Ademloos heb ik de eerste twee delen van Jonas Gardell’s trilogie “Een verhaal van liefde, ziekte en dood” uitgelezen. Het eerste deel kon ik amper wegleggen en direct nadat ik het uit had, haastte ik me naar de winkel om deel 2 te kopen. De twee boeken gingen me diep onder de huid.

De Zweedse trilogie verscheen oorspronkelijk onder de titel Torka aldrig tarar utan handskar, wat zoiets betekent als Wis nooit tranen zonder handschoenen te dragen. Misschien een wat betere titel dan de Nederlandse waar de trilogie de naam kreeg van de afzonderlijke delen. Het eerste in het Nederlands vertaalde deel kreeg namelijk de ondertitel De liefde, het tweede De ziekte en het derde deel, De dood. Dit laatste boek verschijnt nog dit jaar (uitgeverij De Geus). Ik kan het nauwelijks afwachten.

De trilogie vertelt over de liefdesgeschiedenis van Rasmus en Benjamin, twee jongens van 19 die allebei uit heel verschillende milieus komen. Rasmus groeit op als enig kind in een gehucht in de provincie en Benjamin in een hoofdstedelijke gezin waar echter alles draait om het geloof. De familie behoort tot de Jehova’s Getuigen. Binnen die contexten ontdekken de jongens dat ze homo zijn en zetten hun eerste schreden in de homowereld. Maar het is 1982: langzaam maar zeker begint door te dringen dat er een besmettelijke ziekte rondwaart die alleen homoseksuele mannen treft. De ziekte wordt omschreven als homokanker. Als Rasmus en Benjamin elkaar tegen die achtergrond leren kennen zijn ze vanaf dat moment in alle opzichten voor altijd aan elkaar verbonden. In liefde, in ziekte en uiteindelijk in de dood. De trilogie neemt je als lezer mee naar een bijna onvoorstelbare wereld, zeker voor hen die de jaren ’80 niet bewust hebben meegemaakt. Een wereld waarin homoseksualiteit voor veel mensen een taboe is en nog meer wordt als uiteindelijk de één na de andere homoman overlijdt aan AIDS. ‘Zie je wel, dat komt er van’ is de publieke opinie. In Zweedse tijdschriften en kranten wordt stigmatiserend over homo’s geschreven.

Het verhaal speelt zich af in de ‘moderne’ hoofdstad Stockholm in het – ook toen al – liberale Zweden. Maar homoseksuelen moesten zich begin jaren ’80 nog vrijwel geheel emanciperen. Het verhaal is ook niet synoniem voor de Zweedse hoofdstad. Het had zich evengoed in andere verlichte steden kunnen afspelen, zoals Kopenhagen, Berlijn of Amsterdam. En daar zit meteen de kracht van de twee boeken: dat het een zo ongelooflijk voorstelbaar verhaal is. Vol hoop en liefde. Maar ook over verscheurde levens – en niet alleen die van Rasmus en Benjamin. Ook de ouders spelen een prominente rol in het verhaal. Je krijgt medelijden met hen als ze strijden om hun kind te behoeden voor een leven waarvan zij nog denken dat het verkeerd is. Je voelt hun liefde en later de angst, zorg, wanhoop en verdriet als het virus rondwaart. Dat ‘zelf voelen’ kan alleen opgeroepen worden door de intense en bijna vanzelfsprekende schrijfstijl van Gardell, in die mooie, zorgvuldige Nederlandse vertaling.

De liefde en De ziekte zijn twee belangrijke boeken. Het gaat niet alleen over de geschiedenis van homoseksuelen in Europa en hoe zij gevochten hebben – ondanks AIDS – voor gelijke rechten, maar het gaat ook over een tijd, amper 25 tot 30 jaar geleden, die bekrompen en kleingeestig is. Het AIDS-virus zorgt er voor dat deze geest ook rondwaart binnen de zogenaamde liberale en tolerante kring van intellectuelen. Het boek staat vol met voorbeelden die de bekrompenheid vangen, zoals de beschrijving hoe je als onzekere en zoekende jongen iets, hoe klein dan ook, zocht om je mee te kunnen identificeren.

Citaat: "Dan was je gedwongen om stiekem naar de bibliotheek te gaan en, wanneer je zeker wist dat niemand keek, in de boeken uit de kast met het bordje GENEESKUNDE te zoeken naar een bevestiging dat je bestond, dat je er überhaupt was! En daar probeerde je dan, op je hurken en met bonzend hart, over jezelf te lezen, en dan las je woorden als ‘pathologisch’ en ‘afwijkend’, je las woorden als ‘ongelukkig’, ‘verderfelijk’ en ‘geperverteerd’, je las woorden als ‘verdorven’, ‘abnormaal’, ‘weerzinwekkend’ en ‘ongewenst’ – en al deze woorden nam je gretig in je op, want ze bevestigden tenminste dat je bestond, dat er anderen bestonden die net zo waren als jij"

Nergens wordt het verhaal echter een dorre geschiedsvertelling. De levens van Rasmus en Benjamin, en de net zo wanhopig verlangende maar tragische levens van hun vrienden, zijn daarvoor te echt en te reëel om af te doen als nietszeggende droge kost.

Het verhaal donderde over me heen. Zoals geschreven kostte het me moeite om te stoppen met lezen, alsof het ongeduld waarmee Rasmus en Benjamin hun leven leiden op mij was overgeslagen. Ergens moet je ook haastig lezen omdat je weet dat het leven samen voor hen te kort is. Je gunt het hen als alle mooie dingen in dat korte leven wordt geperst en met maar door lezen heb je het idee dat je dit kunt afdwingen. Het doet bijna pijn als blijkt dat dit niet lukt want het afschuwelijke onherroepelijke komt na elke omgeslagen bladzijde steeds dichterbij.

Beide boeken geven een schrijnend beeld van een periode die, hoe ondenkbaar anno 2014 dan ook, echt bestaan heeft. De Liefde en De Ziekte zetten echter ook het huidige tijdsgewricht in perspectief waarin homofobie soms sluimerend en soms openlijk aanwezig is. Dan hoeven we niet alleen maar te kijken naar Marokkaanse Nederlanders of anderen die vanuit, bijvoorbeeld hun religieuze opvattingen iets vinden van homo’s. Maar ook uitlatingen als van Rene van der Gijp (‘Voetbal is geen sport voor homo’s. Als je homo bent, dan ga je gewoon in een kapperszaak werken’) horen thuis bij een kleingeestige, homofobe blik op de wereld.

Om over de situatie in Rusland en Oeganda maar te zwijgen.

Na het lezen van De liefde en De Ziekte kijk ik met andere ogen naar de ruimhartige Nederlandse delegatie van koning, koningin, premier en minister van Sport bij de Olympische Spelen in Sotchi. Je zou je tweemaal moeten bedenken voor je, wat gewonnen is, zo gemakkelijk op de helling zet.