Van Krasznahorkai las ik ergens in 2013 "Satanstango", en in 2016 las ik achter elkaar vier van zijn boeken: het volkomen verpletterende "De melancholie van het geweld", het waanzinnig prachtige "War and War", het van bijna ondraaglijk pijnlijke schoonheid doordesemde "Seiobo here below" en het lang niet kinderachtige "Destruction and sorrow beneath the heavens". Al die boeken staan vol met overweldigend ondoorgrondelijk proza, dat veel mensen zal afstoten door zijn complexiteit en duistere somberheid, maar dat mij juist helemaal meesleept precies omdat ik iedere keer niet geloof en niet begrijp wat ik zie. Vooral door "De melancholie van het geweld" en "Seiobo here below" werd ik helemaal weggeblazen: dankzij die boeken is Krasznahorkai echt een van mijn topfavorieten, van wie ik alles wil lezen. Dus ook zijn tamelijk nieuwe verhalenbundel "The world goes on".

Hoewel, verhalenbundel? Het is een verzameling prozateksten, maar sommige van die teksten lijken eerder prozagedichten of onnavolgbaar delirerende quasi-filosofische erupties dan verhalen met kop en staart. Die teksten zijn in groepen geordend op basis van een cryptische zin van een naamloze verteller: HE SPEAKS (deel I) NARRATES (deel II) BIDS FAREWELL (deel III). De verschillende teksten resoneren bovendien op heel geheimzinnige wijze met elkaar, omdat cryptische motieven of gedachten uit de ene tekst op steeds geheel andere maar even cryptische wijze hernomen worden in diverse andere teksten. De "verhalenbundel" is wel een heel obscuur "geheel", omdat alle delen zo raadselachtig zijn op zichzelf en zo raadselachtig in hun onderlinge samenhang. En daarmee wordt een van de thema's uit veel van de teksten als het ware tot structuurelement gemaakt van het boek: het thema dat we het bestaan nooit als geheel overzien, dat we voortdurend alleen maar stukken en brokken en fragmenten ervaren en nooit een zinvolle totaliteit, dat het zijn ons door zijn chaotische veelvormigheid voortdurend overweldigt en nooit de gedaante aanneemt van een zinvol geheel.

Krasznahorkai varieert vorm en stijl van deze teksten meer dan hij normaal doet: heel korte prozateksten worden afgewisseld met heel lange, ademloos delirerend proza wordt afgewisseld met verstild en aforistisch proza vol stukken wit, afgrondig diepzinnige filosofische beschouwingen over bijvoorbeeld Nietzsche worden afgewisseld met bezeten monologen. Maar ook in dit boek excelleert Krasznahorkai weer met iets wat ook in zijn vorige boeken zijn handelsmerk was: de ellenlange, soms wel tientallen pagina's doordenderende zin. Soms bestaat een verhaal van enkele tientallen pagina's uit één zo'n zin, vol komma's, puntkomma's, interjecties tussen haakjes of gedachtestreepjes, en vooral vol meanderende kronkelingen, onnavolgbare zijwegen, ritmische herhalingen die het proza soms iets bezwerends geven en soms juist iets koortsachtigs. Volkomen ademloos proza, als van iemand die door pure verbijstering over wat hij vertelt niet in staat is om pauzes aan te brengen in zijn betoog. En bewust anti-conventioneel proza, dat weigert om de complexe inhoud waarover verteld wordt te ordenen in een normale tekst met zinnen van normale lengte die in overzichtelijke alinea's zijn geordend. Ik moet bekennen dat die zinnen mij niet zo overweldigden als de meanderende zinnen in de eerder door mij gelezen Krasznahorkais. Misschien had ik deze keer niet de vereiste concentratie, misschien verrast zijn stijl mij in zijn zesde boek toch minder, misschien was hij in dit boek net wat minder in zijn gebruikelijke torenhoge vorm. Maar ook nu vond ik het toch weer een fascinerend avontuur om mentaal mee te bewegen met die Krasznahorkiaanse meanders .

Om een indruk te geven ga ik nu een korte tekst in zijn geheel citeren. Een verhaal dat de aandacht trekt met zijn raadselachtige titel, vervolgens wordt ingeleid met een aforistische raadselachtige uitspraak, en dan bestaat uit een typerend alle kanten op meanderende Krasznahorkai- zin.

“Not on the Heraclitean Path

Memory is the art of forgetting.
It does not deal with reality, reality is not what engages it, it has no substantial relation whatsoever to that inexpressible, infinite complexity that is reality itself, in the same way and to the same extent that we ourselves are unable to reach the point where we can catch even a glimpse of this indescribable, infinite complexity (for reality and glimpsing it are one and the same); so the rememberer covers the same distance to the past about to be evoked as that covered when this past had been the present, thereby revealing that there had never been a connection to reality, and this connection had never been desired, since regardless of the horror or beauty that the memory evokes, the rememberer always works starting from the essence of the image about to be evoked, an essence that has no reality, and not even starting from a mistake, for he fails to recall reality not by making a mistake, but because he handles what is complex in the loosest and most arbitrary manner, by infinitely simplifying the infinitely complex to arrive at something relative to which he has a certain distance, and this is how memory is sweet, this is how memory is dazzling, and this is how memory comes to be heartrending and enchanting, for here you stand, in the midst of an infinite and inconceivable complexity, you stand here utterly dumbfounded, helpless, clueless, and lost, holding the infinite simplicity of the memory in your hand — plus of course the devastating tenderness of melancholy, for you sense, as you hold this memory, that its reality lies somewhere in the heartless, sober, ice-cold distance."

Proza als dit bedwelmt mij behoorlijk, juist omdat ik niet kan parafraseren wat hier precies staat. Exact daarom sleept het mij ook mee in een ervaring van niet- begrijpen, niet- weten, volkomen paf staan. Heraclitus was volgens (overigens uiterst onzekere en poly-interpretabele) overleveringen de man die zei dat alles stroomt, dat niemand ooit twee keer baadt in dezelfde rivier (want elke rivier is een voortdurend zichzelf veranderende stroom), en dat het hele Zijn net zo van toeval doortrokken was als het dobbelspel van een spelend kind. Misschien daardoor geïnspireerd geeft Krasznahorkai ons niet een verhalende of analytische beschouwing over het altijd stromende zijn, over de "inexpressible, infinite complexity that is reality itself", maar een talige eruptie die ons in die complexiteit onderdompelt. En dan niet met de pretentie dat we die complexe en stromende realiteit in al zijn aspecten kunnen ervaren of doorvoelen of bevatten, want "for reality and glimpsing it are one and the same.”. Realiteit bij Krasznahorkai is alleen een glimp VAN die realiteit, die te complex is om te ervaren, en die glimp is dan - in mijn leeservaring althans-vooral de ervaring DAT het geheel gewoon te complex en grillig is om te overzien. Misschien was dat voor de oude Heraclitus anders, omdat hij nog niet alle huidige Westerse logica kende en dus nog niet de ervaring had dat de zo complexe wereld voortdurend met die logica botst. En misschien is dat de reden dat dit verhaal "Not the Heraclitean Path" heet: wij kunnen het zijn niet meer puur als stroom zien, zoals Heraclitus wellicht deed, wij kunnen die stroom alleen indirect ervaren, namelijk op de momenten dat ons ordenende verstand helemaal hapert. Zoals gebeurt bij het lezen van Krasznahorkai. Want door zijn tekst op te bouwen met een hele reeks ontkenningen, en met ondermijningen van onze normale houvast biedende begrippen, laat hij ons ordenende verstand even helemaal haperen. En juist door die hapering zien we een glimp van het zo complexe bestaan. Een glimp die we niet kunnen bevatten, en niet kunnen vasthouden in het geheugen. Maar wel een glimp die ons voor even behoorlijk kan raken door zijn ongewoonheid en zijn schoonheid. Een effect dat misschien te vergelijken is met teksten uit de negatieve theologie: ook die theologen bouwden hun betogen op als ketens van ontkenningen en paradoxen, om zo al onze begrippenkaders te ondermijnen en ons ontvankelijk te maken voor de absolute onbegrijpelijkheid van God.

Dat althans is het effect dat Krasznahorkais proza op mij vaak heeft. In dit boek minder vaak dan in zijn eerdere boeken, maar in zijn beste stukken wel weer even intens. En dat komt niet alleen door de stijl van die stukken zelf, maar ook door de resonanties met teksten ervoor en erna. Iets voor "Not the Heraclitean Path" staat bijvoorbeeld een fraai stuk over de veelvormige complexiteit van het bestaan en de onmogelijkheid om deze ook maar bij benadering te doorgronden. En erna staat een fraai verhaal over iemand die, in totale dronkenschap, eerst helemaal hallucineert van de overweldigende aanblik van een kruispunt van 14 wegen op verschillende hoogten in Shanghai (De "Nine Dragons Crossing": Google het maar eens, je weet niet wat je ziet!), en vervolgens als in een hallucinatie de hem al jaren lang fascinerende watervallen meent te zien: een indruk die hem NOG meer overweldigt, zeker als hij bedenkt dat al die watervallen wel uit oneindig veel druppels moeten bestaan maar dat het onmogelijk is om zich zelfs maar één van die druppels voor te stellen, laat staan "het geheel" van die druppels: de kolkende en steeds veranderende waterval. Wat dan leidt tot overweldigende gewaarwordingen als: "that the Whole exists in its wholeness, the Parts in their own particularity, and the Whole and the Parts cannot be lumped together, they don’t follow from one another, since after all the waterfall for example is not composed of its individual drops, for single drops would never constitute a waterfall, but drops nonetheless do exist, and how heartrendingly beautiful they can be when they sparkle in the sunlight, indeed how long do they exist, a flash, and they are gone, but they still have time in this almost timeless flash to sparkle, and in addition there is also the Whole, and how lovely that is, how fantastically beautiful, that this Whole, the waterfall as a Oneness can appear". Een ervaring van overweldigd getroffen zijn, kortom, van enorm geraakt worden door iets wat te groot is om te kunnen worden bevat en juist daardoor van overweldigende schoonheid is. Ook dit vind ik weer een ondoorgrondelijk mooie passage, die, net als het geciteerde verhaal "Not the Heraclitean Path", een fraai beeld geeft van "infinite complexity that is reality itself". Met ook als boodschap dat "reality and glimpsing it are one and the same" Beide passages verrijken elkaar ook naar mijn gevoel, al staan ze allebei in andere verhalen. En ik zou nog veel meer citaten kunnen geven die deze passages verrijken EN elkaar.

Ook dit Krasznahorkai-boek is weer erg rijk, kortom. Hallucinant zelfs, en dat versimpel ik dit stukje natuurlijk zeer. Maar de citaten hierboven geven misschien toch voldoende beeld van wat je van die man kan verwachten. Voel je fascinatie bij die lange zinnen? Probeer dan Krasznahorkai, en dan bijvoorbeeld "Satanstango" of "De melancholie van het verzet". Voel je tegenzin of onbegrip? Lees dan andere schrijvers. Zelf blijf ik deze ondoorgrondelijke Hongaar trouw volgen, en sommige van zijn boeken lees ik over een aantal jaren vast opnieuw.