De vermaledijde jaren zeventig.

De zeventiger jaren van de vorige eeuw worden vaak verguisd in het huidige maatschappelijke debat. De aanvankelijke afbrokkeling en erop volgend het grotendeels verdwijnen van de kaders die het maatschappelijke, kerkelijke leven tot overzichtelijke gebieden terugbrachten, zette indertijd de samenleving op stelten, brachten ruimte voor nieuwe opvattingen en nieuwe manieren van samenleven. Zo konden door het invoeren van de mammoetwet de ‘minder bedeelden’ opeens naar hogeschool en universiteit. Tijdens kerkdiensten kregen popgroepen een podium. De anti- conceptiepil kwam op de markt. De seksuele revolutie ontvlamde. De vanzelfsprekende autoriteit van opvoeders viel weg. De gevolgen van de Tweede Wereldoorlog, materieel, emotioneel en sociaal, verdwenen langzaam uit het dagelijks leven. Welvaart groeide en groeide. Kortom, het kon niet op, zou je zeggen.
In de afgelopen decennia blijkt het echter een stevig argument om die zeventiger jaren als de schuld van zo ongeveer alle misstanden op welk terrein dan ook in te zetten. Nee, populair zijn ze niet, die zeventiger jaren.
Deze periode is het decor waarin Ineke Holzhaus haar roman ‘Geef mijn vader’ plaatst. Drie personages, jong volwassenen, worstelen met hun nog maar jonge verleden en met de ontstane vrijheid die hun toekomst gaat bepalen. Hun kaders zijn weggevallen. Die vrijheid biedt hun kansen, maar is ook beangstigend.

Mij boeit de roman onmiddellijk. De openingsscène is een – ook in de huidige tijd- helaas bekend beeld: Franny in het ziekenhuis na een serieuze zelfmoordpoging. Ze is ervan overtuigd dat ze haar toekomst bij de engelen ligt. Bij dit ziekbed vindt de eerste en naar zal blijken ook enige ontmoeting tussen de drie hoofdpersonages, Mariëlle, Franny en Paul, plaats. Hun onderlinge verhouding is dat Mariëlle en Paul ooit een aarzelende liefdesverhouding hadden, Mariëlle en Franny nichtjes zijn en Franny gedichten schreef die ze naar Paul ter beoordeling stuurde.
Ineke Holzhaus werkt de innerlijke conflicten van deze personages in deze eerste scène zorgvuldig uit en zet hier mee de piketpalen die de roman spanning geven. Afwisselend volgen we de drie personages, waarmee meteen de structuur van de roman bloot ligt.
Franny verkeert aanvankelijk in een staat van halfbewust zijn, ze ruikt, ze hoort en ze voelt. Haar ogen zijn gesloten. Haar gedachten zijn naïef, lucide en zelfdestructief. Mariëlle breekt na dit ziekenbezoek haar studie kunstgeschiedenis af en gaat op zoek naar vooral dat wat zij ‘schoonheid’ noemt en lijkt uiteindelijk in een soort sekte te belanden. Paul studeert tegen de zin en wil van zijn vader Franse taal en heeft te maken met een serieus generatieconflict met diezelfde vader, waardoor hij op drift raakt.

De binnenwereld van Franny springt er – zeker in het eerste deel van de roman- voor mij het meest uit. Haar fascinatie voor de hemel, voor engelen, van kleins af aan, roepen een universum op waarin iedere gedachte leidt naar de dood. In de beschrijving van alles en iedereen om haar heen, haar zwijgende vader, haar biddende moeder, de medepatiënten en ook Mariëlle en Paul, komt een wereld tot leven van een gebrek aan contact, gebrek aan ‘praten over’, van emotioneel isolement. De confrontatie met dit isolement is het duidelijkst tegen het einde van de roman. Inmiddels is Franny ter revalidatie opgenomen in een kliniek aan de kust. Zij heeft allang bedacht dat ze de zee zal inlopen – de creatieve therapie heeft haar niet van haar destructieve spoor weten af te krijgen-, maar daarvoor heeft ze hulp van buitenaf nodig. Mariëlle is de uitverkorene, maar zij zal nooit weten hoe Franny haar gebruikt heeft. Doodeenvoudig doordat zij nooit echt met Franny heeft gesproken, zich niet bewust is van het isolement en misschien ook wel doordat zij intens op zichzelf en haar nieuwe leven gericht is.
Paul intussen voelt zich door zijn vader genegeerd, afgewezen. Van zijn vader weet hij niet veel, de man komt na zijn werk in het ziekenhuis– wat hij daar precies doet weet Paul niet- thuis en zwijgt. Af en toe verdwijnt hij, die vader, om met een kameraad ‘uit de oorlog’ de stad in te gaan. Er is iets met die oorlog, weet Paul, maar wat? Hij heeft geen idee, vader zwijgt. Vaders positie in het gezin is er ook eentje van isolement. Hij is fysiek wel aanwezig, maar emotioneel niet bereikbaar. Langzaam kom je er achter dat vader als dwangarbeider gruwelijke ervaringen heeft opgedaan die hem voorgoed hebben beschadigd. Wanneer Paul gaat verhuizen om op kamers te gaan wonen, stuit hij in een la op papieren die verwijzen naar Göttingen, naar vaders verblijf daar als dwangarbeider. Na een heftige confrontatie met vader, die begint met een kinderachtig lijkend misverstand over een boek, verlaat Paul het huis en in de uren daarop volgend zal vader bezwijken aan een hartaanval.
Hierna kantelt de roman. We reizen met Paul mee naar Duitsland, waar hij op zoek gaat naar het verhaal van zijn vader. Door zijn staat van zijn, wrok, woede, schuldgevoel en puberale verongelijktheid, verwacht ik een negatieve tegenreactie van de mensen cq de ‘Duitsers’ die hij ontmoet. Dit levert in de vertelling spanning op, want nee, de meeste mensen die hij ontmoet zijn gewoon aardige mensen. Mensen die zijn afwijzende houding negeren en hem toelaten tot hun wereld. Wanneer Paul zijn uiteindelijke doel bereikt heeft, ontmoet hij de vrouw die aan zijn vader onderdak gegeven heeft en die hem verder helpt om het uiteindelijke geheim van vader te ontsluieren. Deze waarheid over zijn vader vormt de basis voor de loutering van Paul. Hij keert terug naar Nederland, een wijzer mens. De scènes in Duitsland zijn bepalend in deze roman. De dolende jonge man, zijn ontmoetingen hebben roadnovel – achtige trekken en vallen samen met zijn mentale zoektocht.

Mariëlles zoeken naar een leidend thema in haar leven brengt haar het inzicht dat zij vooral concrete schoonheid wil. Ze mijmert over kunst, over fotograferen, over moederschap, over haar familieleden. Over haar verhouding met Paul. Haar zoeken leidt langs onaanzienlijke baantjes, langs anonieme seks. En tot de ontdekking van de magie van het fotograferen. Haar slenteren door de stad (Amsterdam) brengt haar bij een etalage waarin spirituele boodschappen worden uitgevent. Mariëlle blijkt daar gevoelig voor en gaat in op de uitnodiging bijeenkomsten te bezoeken. Op bezoek bij haar vader Arnold, beeldhouwer en vooral vol van zichzelf, raakt ze diep onder de indruk van een Christusbeeld dat hij voor een kerk maakt. Deze Christus wijkt af van de gangbare, hij confronteert in de wijze waarop Arnold hem heeft vormgegeven. Misschien, maar zo heb ik dit gelezen, is hij menselijk gemaakt. De schoonheid van het beeld en de nabijheid van deze Christus zijn belangrijke motieven die Mariëlle in deze roman een mens van vlees en bloed maken, je weet dat ze gemaakt is uit sterk materiaal en dat haar doelen, hoe vaag soms geformuleerd, bereikt en vorm gegeven gaan worden in een toekomst die buiten deze roman valt. Dat zij een tijdje in die sekte zal rondhangen, ach het zal wat. Zelfs het beeld van Mariëlle, zittend aan de voeten van de sekteleider Leo is niet verontrustend. Mariëlles zelfbewustzijn groeit pagina voor pagina en de dood van Franny hoe schokkend ook, ondermijnt dit groeiende zelfbewust zijn niet.

Het isolement, het zwijgen over dat wat de personages drijft en bezielt, is het grote thema in deze roman. De zwijgende vaders, de mannen die op zondag het vlees aansneden. De onbesproken emotionele instabiliteit van Franny.
Natuurlijk behandelt deze roman ook thema’s die bij de zeventiger jaren horen, zoals het teloorgaan van de kerk als instantie, een veranderend godsbeeld en de vrije omgang met seksualiteit.
Over de opbouw van de roman is goed nagedacht. Het begin is ijzersterk en het einde ook. Het midden is stabiel, maar ook hier en daar wat tastender en biedt daar dan ook minder houvast: er zijn wat zijweggetjes en lijntjes die worden uitgezet- de min of meer anonieme lovers van Mariëlle, de schilderende medepatiënt van Franny, de rol van het zusje Wilma van Paul- die niet tot de kern van dit boek horen. Ze hebben weliswaar een functie, maar in deze volle roman leiden ze af van waar het om gaat. Overigens ben je dat weer vergeten tegen het einde van de roman die zeer bevredigend is. De mijmeringen van Mariëlle en Pauls reis door Duitsland hebben tot iets geleid, tot het inzicht dat je het oude gekoesterd kan worden door het nieuwe te omarmen.

Ineke Holzhaus heeft een roman geschreven in mooie taal: ze schrijft ook theaterteksten en dit lees je in de dialogen terug die soepel lopen en natuurlijk aandoen. In de zorgvuldige beelden en passende metaforen lees je haar dichterschap terug. Met liefde en aandacht brengt ze die vermaledijde jaren zeventig tot leven. En dan blijkt… zo verschrikkelijk waren die niet en ze hadden hun nut. Ook dat nog. Ze geeft drie personages een stem, gedachten en inzichten die de moeite waard zijn gelezen en gehoord te worden.
Een zeer waardig debuut, dit boek.

Geef mijn vader.
Roman van Ineke Holzhaus.
Ambo|Anthos Amsterdam