23 okt 2012
Charles Lewinsky in Terugkeer ongewenst;

“Zojuist is me de meest grandioze film van mijn leven aangeboden. Met een hele stad als figurant.

Ik ben vrij om te beslissen of ik hem wil maken. Helemaal vrij. Ik kan ook in de eerstvolgende trein naar Auschwitz stappen. Net wat ik wil.”



Het is Obersturmführer Rahm die in Theresienstadt tijdens de laatste oorlogsjaren aan de joodse regisseur Kurt Gerron vraagt een film te maken, het is een ongewoon voorstel.

Gerron komt in gewetensnood en met hem kijk ik door de ogen van schrijver Charles Lewinsky terug in de tijd. Over zijn jeugdjaren en zijn afschuwelijke ervaringen aan het front in de Eerste Wereldoorlog.

Het is een naargeestig tijdsbeeld over een oude tijd, bijna exact 100jaar geleden.



Behalve de reconstructie over het werkelijke leven van Kurt Gerron is het de interpretatie van Lewinsky zelf die zo boeiend om te lezen is; het zijn de terloopse opmerkingen en de lichte humor die extra cachet geven aan die donkere tijd in Europa tussen twee wereldoorlogen.



De terloopse opmerkingen over wat er komen gaat lijken nauwelijks belangrijk maar zijn juist door de realiteit van de verschrikkingen in de Tweede Wereldoorlog en de aanloop er naartoe des te schrijnender, zo knap gedaan van Lewinsky.

Soms schept Charles Lewinsky in Terugkeer ongewenst een illusie, als lezer word ik nooit vooraf gewaarschuwd, pas later want dan schrijft Lewinsky, “Maar zo was het niet”

Dan ben ik al op het verkeerde been gezet en lees de scene opnieuw zoals Kurt Gerron het werkelijk heeft beleefd en die is minder rooskleurig, die geeft de grimmige sfeer van toen wel weer.



Ruim vooraf aangekondigd wordt er op 1 april 1933(de dag waarover Lewinsky schertsend schrijft: “Op 1 april. Als het noodlot grappen met je uithaalt”)een schokkende mededeling gedaan in de studio waar Kurt Gerron met sterren als Magda Schneider een opname maakt voor een film. Lewinsky laat mij verbijsterd achter want ik besef dat de treinen langzaam in beweging komen.



Als Kurt Gerron en zijn vrouw Olga slachtoffer worden van de Jodenvervolging nemen de wreedheden toe, het gaat er niet om hoe vaak Lewinsky hierover schrijft maar wát hij erover schrijft, het zorgt voor een unheimisch gevoel.

Ik begrijp de strijd die Gerron voert in het concentratiekamp Theresienstadt, ik begrijp dat hij in ieder geval voor zijn gevoel een keuze wil hebben maar weet ook, net als hij, dat de strijd hopeloos is en het tragisch lot hem al wenkt.

Op het einde als de trein is vertrokken blijft er een onafgemaakte film achter.



Over de gedachtewereld van Kurt Gerron schrijft Charles Lewinsky:

“Ik heb mijn herinneringen. Het enige wat niemand me kan afpakken”

Door Terugkeer ongewenst zijn Kurt Gerron, zijn vrouw Olga, zijn ouders en vrienden onvergetelijk geworden.

.