Met zijn debuutroman Remainder (2005) zette Tom McCarthy zichzelf meteen op de kaart als experimenteel auteur en kampioen van de avant-garde. De kritieken waren juichend en jubelend. En zelf heb ik sterk de neiging om mee te jubelen. Het is wel een erg weerbarstig , macaber en absurdistisch boek, dat niet even lekker wegleest, maar het zoog mij helemaal mee. Het is naar mijn smaak erg goed geschreven en heel slim geconstrueerd. En het verhaal zit ook vol zwarte humor.

De ik-figuur vertelt ons meteen van een ongeluk waar hij niets meer van weet (‘iets’ viel op zijn hoofd waardoor hij in coma raakte), en dat ook een behoorlijk gat in zijn geheugen heeft geslagen. Hij mag er niets over vertellen (hij krijgt ruim acht miljoen schadevergoeding, op voorwaarde van zwijgplicht), maar KAN het ook niet. Die niet geringe vervreemding wordt nog versterkt omdat de ik-figuur na zijn ongeluk alles en iedereen als onecht en inauthentiek ervaart: alles is ‘fake’ en toneel, hijzelf incluis. De wereld heeft dus voor de getraumatiseerde ik-figuur alle vertrouwdheid en echtheid verloren. Aldus worstelend met zichzelf ziet de ik-figuur toevallig ergens een barst in de muur, die allerlei moeilijk te duiden beelden, geuren en geluiden oproept: herinneringen aan een appartementencomplex uit zijn verleden. De ‘ik’ besluit dan om dit hele complex na te bouwen, en te vullen met acteurs die met gekmakende precisie scènes moeten naspelen uit zijn verleden. En die scènes moeten eindeloos herhaald worden, meerdere keren per dag, elke dag opnieuw.

De lezer wordt door McCarthy helemaal meegezogen in de obsessieve reconstructiedwang van de ik-figuur. Al herspelend en herspelend en herspelend probeert de ik als het ware greep te krijgen op beelden uit het verleden, een echtheid en authenticiteit te bereiken die dit verleden nooit heeft gehad. In het dagelijks leven voelt hij een soort splitsing tussen zichzelf en zichzelf, die hij al herspelend probeert op te heffen. Vergeefs, uiteraard. Het wordt allemaal nog krankzinniger als de ‘ik’ ook nog heropvoeringen gaat organiseren over dingen die hij zopas heeft meegemaakt (of die pas net de krant hebben gehaald). De ensceneringen worden steeds grotesker, ingewikkelder, gewelddadiger, en lopen uiteindelijk totaal uit de hand. Het wordt steeds duidelijker dat de ik tevergeefs probeert om via heropvoeringen de kern van zijn eigen bestaan te raken. Dat vergeefse en steeds obsessievere tasten naar die kern vond ik wel erg intrigerend. Maar nog intrigerender en ook ontroerender vond ik de obsessieve gevoeligheid en aandacht van de ik-figuur voor allerlei details.

Een van de eindeloos nagespeelde gebeurtenissen draait bijvoorbeeld om een moord, waarbij de ik affiniteit voelt met het slachtoffer: ‘We’d both slipped into a place of total blackness, silence, nothing, without memory and without anticipation, a place unreached by stimuli of any kind’. Door identificatie met het slachtoffer probeert de ik dus greep te krijgen op zijn eigen vergeten ongeluk. Maar de fascinatie gaat verder dan alleen dat: ‘His thoughts, impressions, memories, whatever: the background noise we all have in our head that stops us from forgetting we’re alive. It had to go somewhere: it couldn’t just vaporize- it must have gushed, trickled or dripped onto some surface, stained it somehow. Everything must leave some kind of mark’. Naar dat soort onmogelijke sporen en merktekens is de ik-figuur dus op zoek: niets mag verdwijnen, alles moet sporen achter laten. Later zegt hij zelfs: ‘Leaves leave marks too, sometimes. Outlines on the tarmac, their own skeletons. Like photos’. En over een vrij willekeurige chauffeur zegt hij: ‘I felt very affectionate towards this man. I stared hard at his jacket, letting its blue curves and wrinkles sink into my mind so that I’d remember them afterwards, when he was gone’. Niet voor niets was de ik-figuur bij het ensceneren van beelden uit zijn verleden zo geobsedeerd door de allernietigste details. Elk detail is, althans voor de ik-figuur, gekmakend betekenisvol. ‘There’s too much here, too much to process, just too much', zegt hij dan ook.

Dat is natuurlijk behoorlijk ongezond: ‘normale’ mensen als u en ik zouden ons niet gek laten maken door b.v. sporen van een vallend blad. Wij zouden er niet mee zitten als we b.v. ons een geur niet exact zouden kunnen herinneren. We zouden ook niet zo worden geplaagd door onze onechtheid, al weten we dat we soms alleen maar een rol spelen. En we zouden een tragisch voorval snel willen verwerken, desnoods m.b.v. therapie. Maar ik vind het aan de andere kant ook bewonderenswaardig hoe die ik-figuur intense aandacht geeft aan zelfs het meest nietige detail, hoe hij zich blijft verzetten tegen de schijn en onechtheid die het dagelijkse leven soms aankleeft, en hoe hij blijft volhouden dat ‘everything must leave some kind of mark’. Waar wij een akelig krantenbericht over zinloos geweld bij ons in de buurt liever snel zouden vergeten, daar speelt de ik een soortgelijk bericht na en na en na. Een soort verlangen dat in leven blijft door zijn eigen honger: de ik-figuur kan de kern niet grijpen, en exact DAT houdt zijn fascinatie levend. Uiteindelijk kan hij niets beginnen met zijn ongeluk, zijn gevoel van onechtheid, de dingen die hij meemaakt, de voorvallen in zijn naaste omgeving. Maar hij verwerpt ze niet schouderophalend, probeert ze niet op rationele wijze te ‘verwerken’ (zoals u en ik misschien zouden doen). Integendeel, hij blijft trouw aan zijn fascinatie voor datgene wat hem steeds ontglipt. En dat maakt hem, naast een gestoorde en zelfs gewetenloze maniak, toch ook tot een personage dat ontroering en bewondering afdwingt.