Denk jij weleens was mijn leven anders gelopen als ik op een bepaald moment een andere keuze had gemaakt? Deze gedachte vormt de rode draad in 4321, de nieuwe roman van de Amerikaanse auteur Paul Auster.

Het duurt even voordat je doorhebt dat toeval en willekeur een grote rol spelen in dit boek. Op het eerste gezicht lijkt 4321 een familiegeschiedenis waarin hoofdpersoon Archibald Ferguson begint met het beschrijven van zijn jeugdjaren in New Jersey. Bij het tweede deel begin je je pas achter de oren te krabben. De verhaallijn vertoont wel erg veel gelijkenissen met het hoofdstuk dat je net hebt gelezen.
Na de proloog waarin zijn voorouders voor het eerst voet zetten op Amerikaanse bodem, splitst het verhaal zich in vier delen uiteen. In elk deel groeit Ferguson op van kind tot jonge man, alleen gebeurt dit elke keer op een andere wijze. Vooral aan het begin van het boek is dit verwarrend. Je hebt bijvoorbeeld de neiging om terug te bladeren om op een rijtje te krijgen in welk deel de ouders van Ferguson ook al weer gescheiden zijn.

Het bijhouden van aantekeningen is dan ook een must voor deze 900 pagina’s tellende roman. Vooral omdat bepaalde personages in alle vier de delen voorkomen, alleen is er telkens net iets anders; de relatie tussen Ferguson en zijn ouders, bijvoorbeeld. In zijn levenswandel moet hij het de ene keer stellen met een berooide vader die zijn bedrijf heeft verloren, terwijl je even later wordt geconfronteerd met een man die zakelijk uiterst succesvol is.

Wordt het niet saai om vier keer min of meer hetzelfde verhaal te lezen? Het antwoord is ja en nee. Auster heeft in zijn eerdere werk al bewezen dat hij een meester is in het beschrijven van kleine gebeurtenissen die het leven van zijn personages overhoophalen. Ook in 4321 toont hij weer zijn meesterschap op dit terrein. Vooral de beschrijving van een basketbalwedstrijd waarin Ferguson voor het eerst te maken krijgt met rassengeweld voelt niet alleen beklemmend voor hem, maar is ook een opstapje naar de wijdverbreide rassenrellen die later in het verhaal zullen volgen.
Tegelijkertijd voelen de maatschappelijke ontwikkelingen waarmee de hoofdpersonen te maken krijgen ook vaak langdradig aan. Het beste voorbeeld is de lange verhandeling over de studentenprotesten aan het einde van de jaren zestig. Hoewel enkele personages uit het boek hier nauw bij betrokken zijn, speelt Ferguson slechts een bijrol. Je hebt de neiging om op dit soort momenten door te bladeren. Dat is jammer, omdat juist deze maatschappelijke onrust de tijdgeest van de jaren zestig zo goed weergeeft.

De echte gemiste kans is dat Ferguson in alle vier de verhaallijnen uiteindelijk op min of meer hetzelfde eindpunt uitkomt, in ieder geval in zijn professionele leven. Wil Auster benadrukken dat het leven niet maakbaar is omdat je toch altijd, al dan niet via een omweg, op hetzelfde punt uitkomt? Deze conclusie doet afbreuk aan de ingenieuze opzet van 4321, waarin juist de keuzes die Ferguson in elk afzonderlijk deel maakt zo interessant zijn. Maar zijn deze beslissingen nog wel zo belangrijk als ze uiteindelijk leiden tot dezelfde uitkomst?