Op uitnodiging van de initiatiefnemers van Nieuw Licht, een filosofische pamfletreeks waarin de eeuwenoude denktraditie wordt gecombineerd met het nieuwe denken van deze tijd, schreef Bas Heijne 'Onbehagen'. Het essay gaat uit van Freuds 'Das Unbehagen in der Kultur' (1930). Daarin stelt Freud dat binnen ons psychisch gebeuren twee krachten actief zijn: het lustprincipe en het realiteitsprincipe. Die twee zouden met elkaar in evenwicht (moeten) zijn.
Heijne schetst hoe na WO-II met name het realiteitsprincipe opgang deed. Weg met het populisme van het dominante lustprincipe, het ‘ieder voor zich, God voor ons allen’. Die nieuwe weg uitte zich onder andere in het humanisme. Nooit meer oorlog, gelijkheid van geslachten, van rassen, van gelaatskleur. Gelijke kansen voor iedereen. Samen sterk, een verenigd Europa en nooit meer oorlog.

Ligt het aan de vertwittering van de laatste decennia dat inmiddels het realiteitsprincipe grotendeels overboord is gegooid en weer massaal voor het lustprincipe wordt gekozen? Bas Heijne legt uit hoe het zover heeft kunnen komen. De mens is van nature geneigd zich in een overzichtelijke groep terug te trekken. Dat is zijn referentiekader, de groep waartoe hij behoort. Globalisering is daarmee in tegenspraak. In eerste instantie wordt ‘de wijde wereld’ omarmd, maar uiteindelijk zoekt eenieder een veilig heenkomen in een overzichtelijk milieu waarin eenvoudig te begrijpen boodschappen worden verspreid die je ook nog eens het idee geven van zelfbeschikking. Of de boodschappen feitelijk juist zijn, doet nauwelijks terzake. Zolang je je maar veilig voelt, terug kunt kruipen in het stamhuis van je eigen groep, ben je tevreden. En wee het gebeente van hen die jouw groep andere boodschappen zenden dan die jij wilt vernemen. Dat de technologie daarbij een handje helpt is natuurlijk mooi meegenomen. Of niet…

Juist in deze verwarrende tijden is 'Onbehagen' een boekje dat eenieder zou moeten lezen. Zeker ook populisten en hun meelopers! Nieuw Licht belooft meerdere essays in deze reeks. Hopelijk zetten die ons evenveel aan het denken als dit heldere pamflet.