Toen Modiano in 2014 de Nobelprijs won kon ik een jubeljuich niet onderdrukken, want ik ben totaal verslaafd aan die man en heb zo'n beetje alles van hem gelezen, vaak meerdere keren. Hij heeft veel boeken geschreven, allemaal zo'n 150 bladzijden dik, en allemaal zwaar doordesemd van weemoed, vergeefs verlangen, kwellend mistig verleden en droefheid om wat nooit is geweest. Modiano-personages lopen als schimmen met onvaste identiteit door een wereld waarin zij niet thuishoren, en mijmeren vertwijfeld over een vaag verleden waarin ze op een onduidelijk kruispunt stonden dat op een of andere onduidelijke manier beslissend was, dat soms ook vol was van beloftevolle dromen en mogelijkheden, maar ook vol totale vergeefsheid. Bovendien vol van mysterie waarin de personages dan totaal verzuipen: achteraf kennen zij alleen nog vage brokstukken, flarden en verbeelde foto's, en ook in het toenmalige 'hier en nu' ontglipte elk houvast en elke kern hen volledig. Daarover schrijft Modiano dan steeds in een volkomen onnadrukkelijke, bijna verstilde stijl, zonder effectbejag en pathos, maar toch zo dat hij mijn keel elke keer totaal dichtschroeft. Daarbij verbijstert het mij elke keer weer hoe Modiano juist DANKZIJ zijn zo verstilde en onnadrukkelijke stijl ook een enorme intensiteit bereikt, en hoe hij juist door GEEN grote woorden te gebruiken maximaal invoelbaar maakt hoe zijn personages worstelen met hun ongrijpbare verleden en het gat in hun identiteit.

"De kleine Bijou" is uit 2002, maar ik heb dat boek toen kennelijk gemist. Daar baalde ik wel van, want het was ook niet meer in de handel. Gelukkig is het nu heruitgegeven, en naar mijn smaak is het een van de betere boeken in het toch al zo geniale oeuvre van Modiano. Een piek in een hooggebergte, zeg maar. Ook een boek dat voor mij weer eens bewijst dat Modiano helemaal niet 'steeds hetzelfde boek' schrijft, zoals zo vaak wordt beweerd: alle Modiano- boeken bevatten dan wel dezelfde melancholie, en soms ook dezelfde motieven en zelfs een enkele keer dezelfde personages, maar elk boek is naar mijn smaak toch ook uniek. "De kleine Bijou" bijvoorbeeld is een van de weinige Modianootjes met een vrouwelijke hoofdpersoon. Bovendien is het ook schrijnender, feller en schriller dan zijn andere boeken: meer een aanklacht tegen een door emotionele verwaarlozing ontwrichte jeugd. Een gedempte en omfloerste aanklacht weliswaar, zonder grote woorden en verstild, want Modiano is Modiano is Modiano. Maar toch een aanklacht met ongehoorde felheid, zij het tussen de regels door, en eentje die bij mij keihard aankwam. Volgens mij raakt die aanklacht juist ook sterker OMDAT hij zo omfloerst wordt gebracht: precies dat onderstreept naar mijn gevoel de onmacht van kleine Bijou, de mate waarin ze geen greep heeft op haar mysterieuze heden en verleden, waardoor ze ook niet in staat is tot daadkrachtig verzet of een directe aanklacht vol concrete beschuldigingen. Want de tragiek van kleine Bijou is nou juist dat elke concreetheid in haar leven ontbreekt, en dat er geen enkel duidelijk patroon van oorzaak en gevolg is te zien. Elke aanklacht is dus totaal vergeefs, die vergeefsheid klinkt door in elke droefgeestige mijmering van dit mijmerende boek, en daardoor klinkt in elke zin ook de aanklacht, in al zijn vergeefsheid.

Het mijmerend en meanderend verhaal wordt in beweging gezet doordat de hoofdpersoon bij toeval een passant treft, in een gele jas, die sterk doet denken aan haar moeder: een (zo wordt later in het verhaal duidelijk) artieste die eerst haar carrière als danseres teloor zag gaan, vervolgens mislukte als filmster, een tijd lang onder valse naam en identiteit beschermd werd door onduidelijke rijke patsers, maar tenslotte berooid vertrok naar Marokko en daar stierf. Waarbij zij haar kind achterliet, wat (zoals ook later in het verhaal duidelijk wordt, via droomflarden en toespelingen) helaas helemaal paste in een patroon van emotionele verwaarlozing. Therese (zoals kleine Bijou eigenlijk heet) denkt al vrij snel dat deze passante echt haar moeder is; toch spreekt ze haar niet aan, uit pure pudeur en angst om door het verleden te worden verzwolgen, maar wel wordt ze ondergedompeld in een vloed van mistige mijmering. En een van die mijmeringen, over haar moeder, luidt: "Je sterft niet, in Marokko. Na je leven leef je illegaal door. Je drinkt elke avond een kir in café Calciat, en de andere klanten raken op den duur gewend aan die vrouw in de gele jas. Er worden haar geen vragen gesteld". Een meesterlijke passage vind ik, vintage Modiano, geniaal in zijn verstilde tragiek. Want die tragiek is dat de moeder van Therese mogelijk NIET dood is, dat hoe dan ook het verleden waarin deze moeder zo'n nefaste rol had NIET is gestorven, maar voortleeft als anoniem en zwijgend spookbeeld. En alle verwondering en vertwijfeling daarover is dan naar mijn smaak schitterend samengebald in dat ene, vervreemdende zinnetje: "Je sterft niet, in Marokko". Geen woord te veel, qua ritme precies goed, qua sfeer helemaal raak. En dat geldt ook voor het zinnetje erna: de moeder leeft als spook ILLEGAAL door. Wat voor die moeder geldt, maar ook voor haar dochter, en voor alle personages bij Modiano: die denken allemaal dat hun leven geen enkele basis heeft, en dat ze er eigenlijk 'niet mogen zijn'.

Precies daarin blinkt Modiano enorm uit: in quasi-terloopse, licht vervreemdende zinnen, die nauwelijks een concreet object of gevoel benoemen, en al helemaal geen conclusie of handeling, maar wel een heel bepalende sfeer. Zinnen die heel precies de droefgeestigheid en weemoed van de kleine Bijou oproepen, en het mysterie daarvan intact laten. Zinnen ook die je goed moet proeven, en waar je vooral ook niet snel overheen moet lezen in de verwachting van een volgende zin die duidelijker of concreter is. Want die zin komt niet. Bij Modiano is het terloopse en ongrijpbare juist het wezenlijke. En ook het prachtige. Zie bijvoorbeeld hoe Therese, samen met een mysterieuze vriend luisterend naar de radio, terugdenkt aan een al even mysterieuze nachtelijke wandeling met een apothekeres die - een uiteraard wederom mysterieuze - genegenheid voor Therese opvat: "Nu hoorden we muziek. Het leek op de muziek van die nacht met de apothekeres in de rue Coustou. Doorzichtige klanken die me deden denken aan een slaapwandelaar 's nachts op een verlaten plein, of aan de wind over een straatboulevard in november". Ook dit zijn weer zinnen met niets dan ijlheid, ongrijpbaarheid, en vol van niet concreet te benoemen droefgeestige sfeer. Maar ook nu zijn ze weer precies raak, omdat ze zo precies de droefgeestigheid van Therese oproepen en tegelijk ook de ongrijpbaarheid van die droefgeestigheid. Wat later nog sterker naar voren komt in een associatieve herinnering, waarin Therese als klein meisje een Lunapark bezocht:"Een winterdag. Het leek wel of het al avond was, en voor mij was dat Lunapark net een boze droom. Vooral de stilte viel mij op. De meeste attracties waren gesloten. De draaimolens draaiden geluidloos en er zat niemand op de houten paarden. En je zag nergens bezoekers. Ik kwam bij de grote draaimolen midden op het terrein. De sleden snelden omhoog en omlaag in de rondte, maar ze waren leeg". Prachtig werkelijk, hoe Modiano de hele verlaten en droefgeestige jeugd van kleine Bijou samenbalt in een paar ogenschijnlijk zijdelingse zinnen over een leeg Lunapark.

Misschien dat veel mensen bij dit soort citaten denken: is DAT nou alles? Maar ik vind het prachtig, en voor mij is het heel veel. Ik vind dit soort zinnen ongelofelijk spectaculair in al hun verstilling, en ongehoord trefzeker in al hun mysterieuze mistigheid. Dit boek staat vol van dit soort ongrijpbare sfeerbeelden, en ik werd daar volkomen euforisch van. Want ze zijn wel enorm weemoedig en droevig, maar ook helemaal prachtig. Wat een prachtige schrijver is Modiano toch. Net is ook zijn allernieuwste boek vertaald, "Om niet te verdwalen". Dat ga ik nu meteen lezen! En op enig moment lees ik alle Modianootjes vol vreugde allemaal weer opnieuw.