Het is 1965. Schrijver Michail Sjolochov is in Stockholm om de Nobelprijs voor de Literatuur in ontvangst te nemen. Deze wereldse gebeurtenis vormt het startpunt in Het leven gezien van beneden. Dimitri Verhulst laat zich in deze roman weer van zijn beste kant zien. Hard en nietsontziend rekent hij af met de communistische geschiedenis van Bulgarije, het land dat roder wilde kleuren dan Moskou. Akelig duidelijk legt hij de vinger op de zere plek en verweeft hij feit en fictie.

‘Voor het vrije woord.
Voor hen die er voor vochten en vechten
Voor hen die er nog voor zullen hebben te vechten.’

Het leven gezien van beneden vertelt ons het verhaal van Liliya. Liliya wordt in 1944, tijdens de bombardementen van Amerika op Sofia, geboren in een schuilkelder. Samen met haar melkzuster Ivana groeit ze op in het veranderende Bulgarije. ‘Liliya Dimova: ze had leren kruipen onder het fascisme, leren lopen onder het communisme, en ze had stijlvol leren manken onder een democratisch verkozen regering die er niks van bakte.’
Wanneer Liliya volwassen is, krijgt ze een relatie met toneelschrijver Anton. Al snel blijkt het leven van een schrijver in Bulgarije niet over rozen te gaan. Eenieder die ‘anders’ denkt, is zijn leven niet zeker. Zo ook Anton en Liliya. Samen proberen ze in het beklemmende systeem hun leven zo goed mogelijk te leven. Gedurende dat leven ontwikkelt Liliya een vorm van haat jegens Michael Sjolochov die alles overtreft. Ze gebruikt zijn oeuvre louter nog om haar kont mee af te vegen: ‘De visie van Liliya op het schrijverschap van Sjolochov was duidelijk: hij was een windbuil, met zijn tuttebellenlyriek, zijn socialistisch realistische inktpot, zijn slobberende vertelstructuren, zijn karamellenromantiek en zijn valse passie voor het harde boerenleven vol onbestorven weduwen en immer vuile Oekraïners.’

Het leven gezien van beneden doet in eerste instantie aan als een tirade van een jaloerse schrijver. Verhulst maakt van Sjolochov een uiterst ergerlijk, zelfingenomen mannetje dat bij iedereen de nekharen overeind laat staan: ‘Nu was het de dag, helemaal de zijne, waarop er enkel en alleen aan zijn onsterfelijkheid werd gedacht.’ Met een gezonde portie vertellerscommentaar vanuit een externe verteller versterkt hij het negatieve beeld van de ‘derderangs schrijver’: ‘Al deze zogenaamde schrijvers (en hij keek enkelingen met zijn beginnende ballonkop aan) hadden nog nooit een tractor van nabij gezien.’
Ook het commentaar van Liliya op deze schrijver spreekt boekdelen: ‘Ze woog en wikte de nieuwe letteroogsten, vond het meeste daarvan scheten in een fles maar niks daarvan was evenwel zo slecht dat het op dat vlak kon concurreren met het oeuvre van Michail Sjolochov, de lamzaligste en meest verachtelijke schrijver onder de zon, wiens romans de totale verdelging en vergetelheid moest worden toegewenst.’ Wie niet verder kijkt, ziet louter een harde, soms humoristische tirade over een historische gebeurtenis.

Echter, wie daar stopt, doet Het leven gezien van beneden tekort. De tirade van Verhulst, in al zijn vormen, betekent duidelijk meer dan louter jaloezie. Met het fictieve personage Liliya Dimova maakt Verhulst de waargebeurde geschiedenis inzichtelijk en uit hij openlijk zijn kritiek op de door de heersende regering opgelegde schrijfcensuur, met het uitreiken van de Nobelprijs van de Literatuur aan Michail Sjolochov als dieptepunt. Met Liliya’s levensverhaal schept Verhulst de kans de lezer mee te nemen naar het bolwerk van het communisme en vertelt hij over de Amerikaanse bombardementen, de protesten in Sofia en het zware leven dat een journalist of schrijver had wanneer hij niet voldeed aan de normen: ‘Het was het grootste verraad aan de waarheid dat hij kon plegen. Journalist, een groter scheldwoord bestond er niet. Of het moest zijn: literair journalist.’

Tot in detail klopt het verhaal van Verhulst. Van de negentien duiven, waaronder Gagarin, van Anton tot de gehanteerde schrijfstijl vol details, archaïsche woorden en ellenlange uitingen: alles past bij de boodschap die het verhaal uitdraagt. Het leven gezien van beneden is meer dan louter een tirade. Verhulst laat zien dat literatuur met al zijn schrijvers wellicht het grootste slachtoffer het rode Bulgarije was en doet dat op geheel eigen wijze: hard, meedogenloos en hier en daar humoristisch.