Jaren geleden bezocht ik het Openluchtmuseum It Damshûs in het Friese Nij Beets. Het is vooral gewijd aan hoe de veenarbeiders leefden – hard werken voor weinig geld. Ferdinand Domela Nieuwenhuis stelde aan het eind van de 19e eeuw de wantoestanden daarvan aan de kaak. Nieuwenhuis komt in de roman Verdwijning van Rien van der Zeijden (die woont in Nij Beets) terug. Het is geen historische roman over Nij Beets, het is het verhaal over het dorp Veenhaven. Voor mij lijkt Veenhaven wel op Nij Beets, het landschap, het nabij liggende Polderhoofdkanaal dat beperkt open is voor de pleziervaart, de sluizen die er hersteld zijn. De auteur is erin geslaagd om, geïnspireerd door de omgeving waar hij woont, een universeel verhaal te schrijven, met prachtige zinnen. Dat maakt het lezen van Verdwijning tot een genot.

De vorm van het boek is bijzonder. Het boek bestaat uit drie delen. De Proloog met als titel Het zwarte gat moet de lezer eigenlijk aan het slot lezen. Het geeft de kern van het boek weer.

"Het applaus stierf weg. Verbijsterd staarde Gea naar het kunstwerk. Ze besefte niet goed wat ze zag. Ze wilde wegkijken, maar het was al gebeurd. Ergens binnen in haar werd een gordijn woest opengeschoven om een onbarmhartig licht toe te laten. Een verzengend licht, niet bedoeld om te verhelderen. Het zou alles op zijn weg verteren."

De twee andere delen zijn Het kanaal en De opdracht. Opvallend is dat in Het kanaal er een alwetende verteller is en dat het laatste deel door Gerben, een van de belangrijke personages in het verhaal, in de ik-vorm wordt verteld.

In het eerste deel van het boek gaat het met name om de strijd tussen de voor- en tegenstanders van de heropening van het kanaal. Veenhaven is een dorp dat dreigt weg te glijden. Ondernemer Jitte Kooistra ziet dat klanten zijn kruidenierswinkel voorbijrijden. Bij de Lidl is het goedkoper. Het levert deze prachtige zin op: “Zijn gesprekken leken op een aantal van zijn winkelwagentjes. Als je flink duwde en de wieltjes niet te veel zwenkten, ging het wel.” Wat is zijn toekomst als ondernemer? Er is binnen Veenhaven een groep mensen die het dorp weer toekomst wil geven door het kanaal te heropenen voor de pleziervaart en de recreatie. Meneer Simson is een investeerder, die teruggekeerd is uit Amerika, die Veenhaven in de vaart der volkeren lijkt te willen opstuwen. Hij maakt Jitte enthousiast om in iets anders te investeren dan in zijn winkel. Waar komt die Simson ineens vandaan? Wie is hij eigenlijk? Is hij te vertrouwen? Aan de andere kant is zijn er mensen die de jaren zeventig van de vorige eeuw koesteren , de tijd dat er in het gebied een commune, een leefgemeenschap was die in harmonie met de natuur leefde , geïnspireerd op Frij Fryslan, dat niet ver van Veenhaven (Nij Beets) gesticht was door Frederik van Eeden. Vrijheid en leven zonder zorgen was destijds het adagium. De leefgemeenschap is uit elkaar gevallen, maar een aantal van haar bewoners is nog in de buurt blijven wonen. Zij willen het natuurgebied en de rust behouden.

In de leefgemeenschap hadden Taco en Gea een relatie, maar scheidden uiteindelijk. Franca is hun dochter die aan Gea steeds maar merkt dat zij angst voor het leven heeft. Gea is blijven wonen in het natuurgebied. Voor haar mag er niets veranderen. De plek, het veen, kan ze niet verlaten. Het verbergt een drama dat haar ze haar leven lang niet los heeft kunnen laten. Gerben is destijds naar de leefgemeenschap gekomen en heeft zich daar ontpopt als de goeroe, een sekteleider met een eigen tempel op het terrein.

Johan is later na allerlei rondwervingen in Veenhaven teruggekeerd en woont er in een caravan. Hij haalt spullen uit en geeft die een plekje in zijn Kanaalmuseum. “Verzonken en vergeten verhalen waren het.” Joop Schouwstra maakt voor de openingsceremonie van het kanaal een kunstwerk van kienhout uit het gebied aangevuld met gevonden voorwerpen die Johan vergaard heeft.

In het tweede deel gaat het om Gerben en zijn leven binnen de leefgemeenschap, zijn relatie met de bewoners, zijn onverwachte vertrek en verdere levensloop. Als bij de opening van het kunstwerk Gea iets ziet uit haar verleden volgt een kettingreactie en vallen langzamerhand alle puzzelstukjes op hun plek. Wat een overwoekerde herinnering aan het verleden was komt opnieuw tot leven. Dan valt ook de proloog op zijn plek.

Rien van der Zeijden heeft met Verdwijning een rijk boek geschreven waarin het vooral gaat om afscheid nemen: van je jeugd, je verleden, je verworvenheden, je dwalingen, je fouten, je keuzes, je seksuele geaardheid, je obsessies, je grote liefde. Hij doet dat door levensechte mensen neer te zetten en die uit te diepen met hun gedachten, gevoelens, worstelingen. Kun je daarvan afscheid nemen en weer met perspectief naar de toekomst kijken of val je in een zwart gat? De kracht van het boek zit hem in de persoonlijke verhalen, die authentiek zijn. In zijn stijl van schrijven werkt Van der Zijden ‘van buiten naar binnen’. Hij beschrijft de personages en gebeurtenissen aanvankelijk met enige distantie (deel 1) en graaft dan steeds dieper om tot de kern te komen: wat beweegt ieder personage en waar komt dat vandaan? Rituelen spelen in het hele boek een rol, zijn belangrijk voor de personages. Soms is het klein zoals een hoekje van een bank schoonvegen en dan gaan zitten. Dan weer is het groter: de manier waarop Gerben de mensen uit de leefgemeenschap portretteert, het bouwen van het kunstwerk De Transformatie.

De auteur zet de lezer steeds aan te denken: moet het algemeen belang prevaleren boven het persoonlijk belang, mag je zijn wie je bent, is het slecht om in de geest van Domela Nieuwenhuis te handelen, laat je alles in de grond wegzakken of zoek je een nieuw perspectief? Niet voor niets heet het kunstwerk dat onthuld wordt De Transformatie. Het verbeeldt het verleden en de toekomst van het kanaal.

“We worden geacht onze trauma’s, onze verliezen om te smeden, er een nieuwe betekenis aan te geven,” zegt Gerben. Gea: “Ik vind geen brug in mezelf. Ik zak langzaam weg.”

Kun je afscheid nemen of niet?