"Een handvol sneeuw" heeft veel positieve recensies gehad, en heeft ook de Europese literatuurprijs 2015 gewonnen. Nou kun je altijd discussies voeren over hoe terecht of onterecht die prijs was: ik moet bekennen dat ik zelf het eveneens voor die prijs genomineerde "Venushaar" van Michail Sjisjkin duidelijk sterker vind. Maar dat neemt niet weg dat ik "Een handvol sneeuw" ook een mooi boek vind: het heeft een heel intrigerende constructie, en het is prachtig van stijl. Het staat stijf van vergankelijkheid, dood, en onuitspreekbaar of verbeten verdriet: toch is het naar mijn smaak ook heel troostrijk en opwekkend, met name door de wijze waarop dit verdriet in wonderschone woorden en overdenkingen wordt gevat.

Het boek begint meteen al met een ritueel van rouw: aan het begin van de 20e eeuw is in Galicië een baby van acht maanden gestorven, na een kort maar intens en door niemand begrepen stervensproces, wat haar joodse moeder en katholieke vader (en hun beider families) veel treurnis bezorgt en hun toch al vrij treurige leven nog treuriger maakt. De onbevattelijkheid van die te vroege dood en de impact ervan worden in mooie, treurige mijmeringen verwoord. Zie bijvoorbeeld de volgende overpeinzing van de moeder: "Zijzelf had door de geboorte van het kind haar grootmoeder veranderd in een overgrootmoeder en haar moeder in een grootmoeder, maar nu waren al die veranderingen al weer ongedaan gemaakt". Of ook de volgende beschrijving van hoe de moeder, bijna verdoofd, de rouwrituelen volgt, nauwelijks begrijpt wat ze doet, maar toch troost aan die rituelen ontleent: "Nu zit ze op het houten voetenbankje dat ze van haar grootmoeder voor haar huwelijk heeft gekregen, ze zit daar met gesloten ogen zoals ze anderen in tijden van rouw heeft zien zitten. Soms was zij het die de rouwenden eten bracht, nu heeft een vriendin voor HAAR voeten schalen met eten neergezet. Zoals ze gisternacht al het water in huis heeft weggegooid omdat ze zeggen dat de engel des doods er zijn zwaard in afspoelt, zoals ze de spiegel heeft afgedekt en het raam heeft opengezet omdat ze dat anderen heeft zien doen, maar ook omdat de ziel van het kind dan niet zou terugkeren maar voor altijd zou wegvliegen, zo zal ze nu zeven dagen blijven zitten omdat ze anderen zo heeft zien zitten, maar ook omdat ze niet zou weten waar ze heen moest nu ze niet meer op die onmenselijke plaats wil komen die de kamer van het kind de afgelopen nacht was. De gebruiken van de mensen zijn als loopplanken naar het onmenselijke, denkt ze, grijpbare constructies waaraan een schipbreukeling zich zo mogelijk weer zou kunnen optrekken. Wat zou het mooi zijn, denkt ze, als het toeval regeerde en niet een God".

Passages vol treurnis en drama, mischien naar de smaak van sommigen zelfs melodramatisch. Maar ik vind met name het laatst geciteerde stuk ook wonderschoon en door die schoonheid zelfs opvrolijkend. Ten eerste door het gedragen, meanderende ritme, dat m.i. naadloos past bij het gevoel van ongrijpbare treurnis dat hier wordt verwoord. Maar ook door de overdenkingen in de laatste twee zinnen. Het is toch een mooie gedachte dat een gebruik, hoe onbegrepen en als verdoofd uitgevoerd ook, een "loopplank naar het onmenselijke" is, een manier dus om nog enige greep en contact te hebben met ongrijpbaar en onbegrijpelijk verdriet. En die laatste zin is naar mijn smaak echt prachtig, een schitterende uiting van hoop gemiddeld van alle wanhoop: hoe mooi zou het zijn als deze tragiek niet het onomkeerbare wilsbesluit was van een deterministische God, maar de gril van het toeval. Want dan is er tenminste nog de troost dat het heel misschien ook anders had kunnen lopen, of dat deze treurnis die NU overweldigend en betekenisloos is in de TOEKOMST wellicht nieuwe zin of betekenis krijgt. Als een gift die het toeval je toewerpt. Voor deze gift en dat toeval heeft Erpenbeck ook een mooi beeld: "In de zonnige stilte van een sjabbat valt er een brief uit een opengaande hand in een hand die iemand openhoudt". Het laten vallen van die brief is dan geen geven, de ontvangst ervan geen ontvangen in de conventionele zin des woords. Het is, in mijn interpretatie althans, meer een soort ontvankelijkheid voor de giften van het toeval, een hand die zich openhoudt voor de onverwachte nieuwe betekenissen die het lot je toewerpt.

Precies die openheid voor dat toeval nu staat sterk centraal in de zeer opmerkelijke structuur en vorm van dit boek. Naar aanleiding van de dood van de baby wordt door diverse personages al zeer over dit toeval gemijmerd: welke toevalligheden hebben tot deze onbegrijpelijke dood geleid, welke daarvan hadden op welke manier omgekeerd kunnen worden, en zou het dan wellicht allemaal anders zijn gegaan? Maar dat wordt nog verder op de spits gedreven in een "intermezzo" dat op dit verhaal volgt, een intermezzo dat meer in detail beschrijft hoe deze geschiedenis zou hebben kunnen verlopen als sommige voorvallen die ook anders zouden hebben KUNNEN verlopen ook anders zouden ZIJN verlopen. Alles vanuit de gedachte: er zijn veel, toevallige, redenen waarom het ging zoals het ging, maar er zijn ook altijd minstens even veel toevallige redenen waarom het anders had kunnen gaan dan het is gegaan. Er is verbeeldingskracht nodig om die laatste redenen te zien, en om daaruit een alternatief en hoopgevender verhaal op te bouwen, maar het IS in principe mogelijk, zo suggereert dit intermezzo. En na boek 1 van "Een handvol sneeuw", waarin eerst de baby sterft en in het intermezzo wordt beschreven hoe de baby ook NIET gestorven had kunnen zijn, volgt een boek 2 waarin deze baby daadwerkelijk niet gestorven is en als jong meisje voortleeft. En zonder nu al te veel van de plot te willen verklappen: ook in dat boek sterft het meisje, zij het dus op latere leeftijd, maar ook daar had ze ook niet gestorven kunnen zijn en wordt dat in een intermezzo uiteengezet, en in boek 3 zien we het meisje dan op nog weer latere leeftijd terug. Deze opzet wordt in "Een handvol sneeuw" een aantal malen herhaald: de baby die in boek 1 na acht maanden is gestorven herrijst dus meerdere malen, en heeft vijf levens. Maar sterft ook vijf doden. Waarvan de laatste definitief lijkt, al leeft ze dan wel voort via diverse voorwerpen, gedachten, herinneringen.

Vijf levens dus in plaats van een enkel leven van slechts acht maanden. Onverdeeld positief is dat niet: die vijf levens zijn vol kommer en kwel door jodenvervolging, armoede, wereldoorlogen en repressie door de dictaturen van de DDR en de Stalinistische Sovjet-Unie. Via die vijf levens neemt Erpenbeck ons dus mee langs een hele eeuw van vervolging en ellende. Bovendien eindigt elk van die vijf levens in desillusie en dood. De dramatiek daarvan werd mij wel eens wat al te gortig, en ik kreeg ook wat de kriebels van de herhaling: steeds maar iemand die dood gaat, volgens een intermezzo ook niet dood had kunnen gaan en dan toch voortleeft. Maar tegelijk is dat voortleven wel een mooie metafoor, een mooie uiting van hoop op de bodem van de wanhoop: de hoop dat elk leven, hoe definitief het ook ten einde lijkt of ten dode lijkt te zijn gedoemd, toch op een of andere wijze voortgaat. Bijvoorbeeld dankzij de verbeeldingskracht van een schrijver als Erpenbeck, die het mogelijk maakt dat iemand althans als FANTASIE voortleeft. Of ook door het voortleven in de herinnering, en het vermogen van herrinering en verbeeldingskracht om gebeurtenissen of voorwerpen uit het verleden van nieuwe betekenissen te voorzien. Erpenbeck activeert dit vermogen bij haar lezers door allerlei voorwerpen, gebeurtenissen of formuleringen steeds te laten terugkeren in haar vijf verhalen, maar dan steeds in een wat andere context zodat de betekenis van die voorwerpen, formuleringen en gebeurtenissen subtiel of drastisch verandert. En door die veranderingen krijgen die voorwerpen en gebeurtenissen een nieuw leven, net als de hoofdpersoon van Erpenbeck. Dat nieuwe leven is dan steeds een gift van het grillige toeval, net zo ongegrond als alle ellende in deze wereld. Maar voor iemand met genoeg verbeeldingskracht is die gift wel stof voor nieuwe verhalen en betekenissen, met nieuwe sprankjes van hoop.

"Een handvol sneeuw" is tot de rand met ellende gevuld, en dat maakt het een zwaar boek. Soms naar mijn smaak te zwaar. Maar de verwoording van die ellende is vaak wonderschoon. Bovendien staan er mooie gedachten in over het toeval, dat ons weliswaar veel ellende bezorgt maar dat ook openingen biedt voor nieuwe betekenissen en perspectieven. En het boek als geheel is een mooie ode aan de verbeeldingskracht, dus aan het vermogen om die nieuwe, toevallige perspectieven ook te zien en verder uit te bouwen en om daarmee hoopvolle perspectieven te blijven creëren in deze zo hopeloze wereld. Vooral die ode aan de verbeeldingskracht en de stijl van Erpenbeck vind ik zonder meer uiterst ontroerend en inspirerend.