Wat een lef moet de jonge Günter Grass gehad hebben om in 1959 dit boek, nota bene zijn debuutroman, te schrijven. Slechts veertien jaar na de onvoorwaardelijke capitulatie van het Derde Rijk was literair Duitsland langzaam aan het opkrabbelen uit de ruïnes. Auteurs als Siegfried Lenz en Heinrich Böll zetten de toon met hun sobere, realistische oorlogsromans en -verhalen, gespeend van elke stilistische en inhoudelijke durf. Deze 'kaalslagliteratuur' werd als vanzelfsprekend gezien, want Duitsland moest zichzelf na de grootste catastrofe uit de moderne geschiedenis opnieuw uitvinden. Om dit te bewerkstelligen waren voorzichtigheid, bescheidenheid en bezinning nodig. Zo ook in de literatuur. Dat 'De blikken trommel' niet aan deze conventies voldoet mag een understatement heten.

In de persoon van Oskar Matzerath vond Günter Grass zijn onorthodoxe alter-ego. Deze merkwaardige protagonist van 'De blikken trommel' schrijft zijn memoires vanuit een psychiatrische inrichting, zo vertelt hij de lezer. Geboren in de vrije stad Danzig, besluit het ventje op driejarige leeftijd dat hij part noch deel van de krankzinnige volwassen wereld wil zijn. Sindsdien weigert hij ook maar een centimeter te groeien, en wordt hij door iedereen als buitenstaander gezien. Dat is maar goed ook, vindt Oskar, want dankzij deze positie kan hij invloed uitoefenen op alles wat hem niet zint. Onontbeerlijk bij zijn missie is zijn rood-witgelakte blikken trommel, die hem alle belangrijke gebeurtenissen laat herinneren en, nog belangrijker, beïnvloeden. Als de Tweede Wereldoorlog uitbreekt en Oskar gedwongen wordt de gruwelen te aanschouwen, ontleedt hij het verwerpelijke meeloopgedrag van de volwassenen, waaronder zijn plichtsgetrouwe vader, tot op het bot. Na de oorlog reist de kleine man naar West-Duitsland, om aldaar tot de conclusie te komen dat het Duitse volk zich nog altijd geen raad weet met het verleden.

Oskars levensloop is echter niet zo lineair als bovenstaande samenvatting doet vermoeden. Verspreid over talloze, relatief korte hoofdstukken neemt de trommelende dwerg de lezer mee op al zijn absurde avonturen, die het midden houden tussen schrijnend realisme en grenzeloze fantasie. Deze destijds ongebruikelijke combinatie veroorzaakte een schok in het doffe Duitse literaire landschap. Dit was schrijven zoals nog geen schrijver had gedurfd. Ook het barokke, baldadige taalgebruik was een compleet andere wereld dan de brave, korte zinnen zoals men die van Lenz en Böll gewend was.

Dan was er nog iets wat de gevestigde orde en het Duitse publiek niet zinde.
Wat Grass met zijn debuutroman namelijk vooral deed, naast het munten van een ongekende nieuwe vorm van proza, was het Duitse volk een spiegel voorhouden. De lyrische manier waarop hij dat deed, versterkte alleen maar het effect. 'De blikken trommel' is een afrekening met pretenties, de gevoelige snaar van een heel volk, de barokke bewoording voor iets dat voor velen nog onzegbaar was. Ondanks, of wellicht juist dankzij dit alles, heeft de roman Grass geen windeieren gelegd. Het boek telt vandaag de dag tot de belangrijkste werken van de twintigste eeuw.

Er zijn maar weinig romans die zo'n krater in de literaire wereld hebben geslagen als dit onbetwiste meesterwerk van Günter Grass. In een weergaloze aaneenrijging van onvergetelijke episodes legt hij elke denkbare zenuw bloot, en doet dat bovendien met bombastisch, verslavend, maar bovenal prachtig taalgebruik. Inhoud en vorm zijn één bij deze grootmeester. Hij geeft ons een spiegelpaleis van verschrikkingen en rariteiten, een genadeloze afwisseling van tragedie en komedie. Er bestaat simpelweg geen completer boek dan dit. Kindje Oskar en zijn blikken trommel vallen door niets of niemand te temmen, al helemaal niet door de lezer, wiens hoofd nog lang zal nadreunen dankzij de epische explosie die ieder hoofdstuk en iedere zin veroorzaakt. Na lang nagenieten van alle hartverscheurende avonturen die 'Oskarchen' in zijn memoires heeft tentoongespreid, zit er niets anders op dan dit werk keer op keer te herlezen.