Een opzwepend, bizar, barok en naar mijn smaak geweldig inspirerend boek, dat volkomen zwartgallig is maar ook barst van vitaliteit en energie. Carlo Emilio Gadda (1893-1973) geldt binnen en buiten Italië als een groot, maar ook bijna onleesbaar moeilijk schrijver. Nou valt dat naar mijn idee wel mee, maar ingewikkeld is hij wel. Volgens Gadda wordt elk verschijnsel voortgebracht door een oneindig complexe kluwen van totaal uiteenlopende oorzaken, en wordt alles meegesleurd in een onoverzichtelijk veld van relaties en krachten. En vanuit die filosofie schrijft Gadda ongelofelijk grillige boeken: de plot ontspoort door allerlei uitweidingen totaal, en zijn zinnen niet minder.

Kijk bijvoorbeeld maar eens naar het volgende kooklesje, waarin alles met alles versmelt en waarin een duif een kip lijkt te worden en omgekeerd:'in de pan gebraden duifjes volgens een Andalusisch recept gefarceerd met oregano, salie, basilicum, tijm, rozemarijn, watermunt en piment, rozijnen, zeugenspekreepjes, kippenhersentjes, gember, rode peper, kruidnagel en nog meer aardappeltjes, binnenin, alsof die andere, die als garnituur buiten het kontje van de duif lagen, nog niet volstonden; die eerste waren zelf een soort vlees geworden, zozeer waren ze ermee versmolten, met dat kontje; alsof de vogel, eenmaal gebraden, ingewanden had aangenomen die beter pasten bij zijn nieuwe status van gebraden kip, maar dan kleiner en vetter dan een kip aangezien hij een duif was.'. Dit soort zinnen moet ik wel minstens twee keer lezen, maar dan word ik er meteen ook heel vrolijk van. En dat geldt nog meer voor de volgende: 'De hennen, de hanen kwamen trippelend en pikkend -geen mens weet wát, gezien de naaktheid van het terras- tot op de dorpel. De zon verzengde hun hersens. Misschien waren ze, zij het vergeefs, op zoek naar iemand die onverwacht op hen in zou ranselen, zoals de toorn Gods pleegt te doen, klaar om in een wervelwind van waanzinnig gekakel en gekukel een paar verloren pluimpjes mee te scharrelen na het brein te hebben uitgeschakeld dat hen beveelt in het schizofreniesyndroom van de doodschrik; die tegelijk het torment en de roes van hun bevoorrechte natuur is'.

Een erg rijke en bizarre alinea, vind ik, en ook erg komisch. Maar ook dubbelzinnig: die doodschrik is torment EN roes van de kippennnatuur, en de vergelijking 'Gods toorn' roept dan weer associaties op met passages over angstige godsvrezende dametjes elders in het boek. Dametjes die dan door hun schrikachtigheid weer op deze kippen lijken, wat dan weer even komisch is als ontroerend. En die schrikachtigheid heeft ook wel een grond, want overal loert bij Gadda onraad, ontluistering en de volkomen ongrijpbare grilligheid van ons lot. Zo beschrijft hij als volgt een dode: 'Deze keten van oorzaken bracht het tere, verheven samenstel van het leven terug tot de gruwel van ondergeschikte stelsels, natuur, bloed, materie: eenzaamheid van ingewanden en aangezichten zonder gedachte [...]. In de hulpeloze uitputting waarin het arme, geschonden gelaat tot zichzelf moest inkeren, als in een uiterste poging om zijn waardigheid te hervinden, meenden allen het vreselijke woord dood te lezen, en het allesoverheersende besef van de onmogelijkheid om 'ik' te zeggen'.

De plot is al even maf als de stijl. Zo rond pagina vijftig pas komt geleidelijk de hoofdpersoon in beeld, en ook diens opmerkelijke razernij over alles en iedereen in deze wereld. Bladzijden lang lezen we dan een merkwaardig mengsel van woeste tirades en filofische beschouwingen, van ontsporende scheldpartijen en pure poëzie. Daarin spelen verdriet en woede over zijn gesneuvelde broer een grote rol, evenals zijn liefdevolle haat en haatvolle liefde tegen zijn moeder. Die overigens ook zelf ten tonele wordt gevoerd, wat allerlei tragi-komische passages oplevert over de liefdevolle angst of angstige liefde voor haar zoon en de nogal bedreigende buitenwereld. Allemaal erg ambivalent en complex, temeer omdat het verhaal onafgerond blijft: geleidelijk verdwijnt de hoofdpersoon weer uit beeld, en eindigt het boek met een even gewelddadig als meerduidig slot.

Bladzijden lang slingert Gadda ons dus alleen zwartgalligheid en grillige chaos in ons gezicht. En toch word ik daar enorm vrolijk van. Om te beginnen door de energie die van alle pagina's afspat. Die zwartgalligheid is namelijk ongelofelijk vitaal: Gadda brult bladzijden lang NEEN!! tegen alle gezapigheid, ingedutheid, versimpeling. Zijn tirades over de natuur bijvoorbeeld zijn juist daardoor stukken energieker en opzwepender dan welk vredig natuurtafereeltje dan ook. En bovendien vind ik zijn chaotische stijl erg inspirerend. Elk ding en elke persoon is een ondoorgrondelijk veelvoud, alles is bij hem veel meer dan het ogenschijnlijk is. Elke pagina die hij schrijft is dus een ongewis avontuur, elke zin vereist onze aparte aandacht. Daar hou ik erg van. Tijd dus om aan "Die gore klerezooi in de Via Merulana" te beginnen, want dat schijnt zijn meesterwerk te zijn!