Onlangs herlas ik weer eens het fenomenale en woest-originele proza van de briljante en barokke Bruno Schulz, een schrijver van wie ik helemaal idolaat ben. Zijn zojuist vertaalde brievenverzameling kon ik dus niet laten staan. En van die brieven genoot ik eveneens zeer, terwijl ik normaal gesproken niet zo houd van brievenboeken. Maar dit brievenboek is echt een must voor fans van de ongeëvenaarde Bruno Schulz, omdat ze flonkerend zijn van stijl, omdat ze ons veel moois en ontroerends vertellen over de angsten en obsessies van deze zo getourmenteerde man, en omdat ze prachtige inkijkjes bieden in de beweegredenen achter zijn oeuvre.

Het leven van Schulz (1892- 1942) was kort en tragisch: zijn leven lang belette levensangst hem om te ontkomen aan een troosteloze positie als tekenleraar in een vrij onaanzienlijke plaats, en allerlei tegenslag stond zijn volledige ontplooiing als schrijver en beeldend kunstenaar vaak zeer in de weg. Als Jood werd hij bovendien vervolgd, en -net als veel van zijn vrienden- door de Nazi's vermoord. Ook in de liefde was hij bovendien zwaar ongelukkig. Veel van zijn duizenden brieven gingen verloren, net als een aantal novellen en de roman "De Messias" die zijn magnum opus had moeten worden. Dit alles staat ruimschoots garant voor de nodige kommer en kwel in zijn persoonlijke brieven, te meer omdat hij de aangeschreven personen daarin overstelpt met verzoeken die hij eigenlijk niet durft te doen en met wurgende verlegenheid. Maar daarnaast staan er ook veel heel prachtige zinnen in over wat hem drijft als kunstenaar. En dat geldt in zeker zo sterke mate voor zijn open brieven aan de eveneens geniale en eveneens experimentele Poolse schrijvers Witkiewicz en Gombrowicz: daarin zegt hij bovendien bijzonder diepzinnige en leerzame dingen over de overeenkomsten en verschillen tussen zijn eigen werk en dat van Gombrowicz. Soms zit dat in terloopse zinnen, b.v. een zin als "De lente is zo mooi- men zou moeten kunnen leven en de wereld opslokken", een jubelende zin vol verlangen, die er extra uitspringt door de totale wanhoop van de brief als geheel. Een zin ook die nog maar eens aangeeft hoe urgent het voor Schulz was om zijn volstrekt groteske verhalen te schrijven over de lente, zodat hij in die verhalen tenminste kon "leven en de wereld opslokken". En wat te denken van een zin als: "Ik ervaar steeds vaker dat de verwondering over de wereld en de uitbarstingen van onbevangen vreugde slechts verschijningsvormen zijn van individuele hoop, algemene verbeeldingen van vitaliteit, vormgegeven in artistieke gevoeligheid". Precies dat is de hoop en de artistieke gevoeligheid van Bruno Schulz, en het groteske en totaal anti-conventionele karakter van zijn proza was voor hem een manier om zo veel mogelijk en zo hevig mogelijke "uitbarstingen van onbevangen vreugde" te bereiken. Ook wel om uiting te geven aan zijn levensangst, zo zie je in de brieven, maar die vreugde was minstens zo wezenlijk, evenals het verlangen om de "volheid en mateloosheid" van de kindertijd te herbeleven. "Het bewust en doelgericht schenden van het realisme heeft bepaalde nieuwe mogelijkheden geopend", zegt Schulz, met als doel "een rijke inhoud te bieden, de eigen wereld te schenken [...], het eigen innerlijk te tonen".

Exact dat deed Schulz op ongeëvenaarde wijze in zijn zo onconventionele verhalen. En ook vaak in deze brieven, bijvoorbeeld als hij een hem fascinerende vrouw schrijft: "Ik ben nog altijd in de ban van uw bekoorlijke metamorfosen. Ik denk dat ze om die reden zo ontroerend zijn, omdat ze zo onafhankelijk zijn van uw wil, zo automatisch en onbewust. Het is alsof iemand heimelijk een ander naar voren schuift, u vervangt, en alsof u die nieuwe persoon aanvaardt en als uzelf beschouwt en uw rol verder speelt op een nieuw instrument. [....] Dit alles gebeurt als het ware buiten het intellect om, op een of andere kortere en simpeler weg dan de weg van de gedachten, gewoon als een natuurkundige reactie. Voor het eerst kom ik een dergelijke innerlijke rijkdom tegen, die niet lijkt te passen binnen het bereik van een persoon en die daarom secundaire persoonlijkheden lijkt te activeren, improviserende pseudopersonen die ad hoc zijn geschapen voor de duur van een of andere korte rol die u moet spelen. Zo leg ik uw proteusnatuur uit".

De verhalen van Schulz kun je lezen als de voortdurende ontvouwing van een unieke en ongehoord originele artistieke sensibiliteit, of van een blik en een geest die de grauwe wereld omzet in een metamorfoserend bont spektakel. In zijn brieven doet hij dat soms ook, en maakt hij bovendien indringend voelbaar dat hij niet anders kon. En daarom vond ik die brieven een heel mooie aanvulling op zijn toch al schitterende oeuvre.