Dit was mijn derde Lenz in korte tijd, en hij was weer prachtig. Geen idee hoe hij het doet, maar hij pakt mij tot nu toe elke keer helemaal in. Vooral met zijn bedachtzame, genuanceerde, precieze en vloeiende stijl.

De titel van de roman geeft het thema al aan: “Het Verlies”. Dat is dan hoofdzakelijk het verlies van de hoofdpersoon, de uiterst eloquente en erudiete Uli Martens, die door een beroerte zijn spraakvermogen en een deel van zijn lichaamscontrole kwijtraakt. Lenz laat zonder meer prachtig zien hoe iemand met afasie, zeker als hij zo’n taalverliefde persoon is als Uli, met zijn spraak ook de greep op de wereld verliest. Niet alleen omdat hij niet meer kan communiceren met anderen, maar ook omdat hij zelf geen greep meer heeft op de verschijnselen binnen en buiten hem. Zijn arts verwoordt als volgt de pijn die Uli moet voelen: “Pijn, ja, maar wel een nieuwe althans ongewone vorm van pijn: niet de gebruikelijke prikkel, die via de sensibele zenuwbanen en het ruggenmerg naar de hersenen wordt geleid, maar een pijnervaring die uit onbestemde diepten komt, een psychologisch bepaald pijngevoel.” Alles wat vertrouwelijk was is Uli nu vreemd, elke ooit vertrouwde prikkel is nu een echo van het totaal onbekende en onuitzegbare. Dat laat Lenz prachtig zien, ook in de steeds verwarder en onmachtiger wordende innerlijke monologen van Uli.

Deze roman is zonder meer een erg geslaagde weergave van de onmacht die iemand met afasie zou kunnen voelen. Maar tegelijk gaat hij om een soort onmacht die ons allemaal bedreigt en soms ook overvalt. Ook dat laat Lenz prachtig zien, bijvoorbeeld door zijn beschrijvingen van de onmacht van Uli’s vriendin Nora: ook zij staat machteloos, sprakeloos en met haar mond vol tanden, ook zij verliest radicaal de greep op haar eigen bestaan. En ook allerlei andere personages, tot de meest terloopse aan toe, hebben te kampen met sprakeloosheid en onbegrijpelijke tegenslag, met een wereld die hen soms helemaal ontglipt en hen altijd dreigt te ontglippen. Het lijkt wel alsof iedereen in dit boek gedoemd is om in provisorische voorlopigheid te leven, en alsof er niks anders opzit dan je maar proberen te verzoenen met die provisorische voorlopigheid. Hoe provisorisch en voorlopig die verzoening ook is.

Bewonderenswaardig is hoe Lenz allerlei vormen van verlies beschrijft, tot in zijn meest terloopse terzijdes aan toe. Bovendien in een stijl die zo bijzonder precies en vloeiend is dat hij bijna troostrijk wordt: die stijl is bijna een oefening in empathie, in liefdevolle aandacht voor de onmacht in anderen en in onszelf. En daarom heb ik dit boek, hoe droevig het ook is, met veel vreugde gelezen.