Alle Coetzees koop en lees ik meteen na verschijnen, ook deze. En het was weer prachtig. Maar ja, zoals zo vaak bij Coetzee was het ook behoorlijk ongrijpbaar: het was zo'n allegorische parabel zonder sleutel zoals hij ze wel vaker schrijft ([Michael K.,Waiting for the barbarians) en zoals alleen hij dat kan. Het verhaal op zich is simpel, maar tegelijk ook ondoorgrondelijk dubbelzinnig: na afloop ben ik vrolijk en blij dat ik het gelezen heb, maar vraag mij tegelijk wat ik nou precies gelezen heb. Onderweg werd ik ook meerdere keren op het verkeerde been gezet, en ik heb het goede been nog steeds niet gevonden.

Het boek is dus verwarrend, op een manier die ik trouwens hoogst aangenaam vind. De naam Jezus valt alleen in de titel. Het jongetje David, samen met zijn begeleider Simon de hoofdpersoon, heeft wel wat overeenkomsten met Jezus, maar de verschillen zijn even betekenisvol. David en Simon zijn over zee gekomen, hebben hun echte naam en hun geschiedenis verloren, en moeten zich nu zien te redden in een niet met name genoemd, bijna abstract land. Het jongetje heeft geen vader en geen moeder, maar wel een soort denkwereld die anders is dan die van anderen. Hij schrijft in een eigen lettertype zijn eigen verhaal, dat niemand kan lezen. Hij leest de Don Quichotte, en ziet daarin dingen die niemand ziet. Hij weigert rekenen te leren, omdat er volgens hem afgronden gapen tussen de getallen en kloven tussen de dingen: normale mensen zien die niet omdat ze in een sluitende orde geloven, maar hij gelooft weer niet in die orde. Binnen het schoolsysteem past hij daarom niet. Uiteindelijk rest hem niet anders dan een eindeloze vlucht door zijn nieuwe land, samen met o.a. Simon en Ines, een vrouw die hem om deels raadselachtige redenen als kind heeft aangenomen.

Hier kun je dus allerlei allegorische betekenissen en boodschappen in zien: bijvoorbeeld dat David (net als Jezus) de bestaande wereld afwijst maar (anders dan Jezus) in deze nieuwe fantasieloze wereld alleen maar een excentrieke buitenstaander kan zijn en geen verlosser. Anders dan Jezus heeft David ook weinig geloof in een almachtige God: een aanwijzing misschien dat in onze wereld er weinig ruimte meer is voor zoiets als verlossing door geloof. Overigens 'gelooft' David zelf wel in iemand: in Don Quichotte, die volgens hem niet gek is maar een echte held. Ook in dat 'geloof' staat hij echter alleen: niemand in dit abstracte land wil echt 'wonen' in fictie of 'geloven' in een fictionele held. Misschien bevat het verhaal ook een commentaar op ons westerse rationalisme, dat weinig oog heeft voor verbeeldingskracht als die van David en dat nogal voorbarig uitgaat van zijn eigen gelijk. Er zijn misschien ook toespelingen op het vluchtelingenprobleem: Simon en David komen over zee, zijn hun wortels verloren, en dwalen nu (net als veel asielzoekers nu) rond in een land dat altijd vaag voor hen blijft en waarin de bewoners weinig lijken te begrijpen van zaken als passie, liefde, verbeeldingskracht. Dat laatste zou je dan weer kunnen zien als de onverschilligheid en onbewogenheid van onze moderne wereld. Zeker ook als je de passages leest over de welwillende maar mogelijk ook wat oninvoelende pedagogen die David trachten in te passen in hun systeem. Hun onbewogen welwillendheid zou je zelfs kunnen zien als beeld voor alle repressieve tolerantie in onze wereld.

Maar ja, het is - zoals altijd bij Coetzee - veel complexer dan dat. Simon verdedigt in diverse prachtige filosofische dialogen de rechten van passie, verlangen, erotiek. Maar hij wint die discussies niet: de mensen met wie hij ze aangaat verdedigen namelijk even welsprekend het standpunt dat passie en verlangen illusies zijn die uiteindelijk tot niets leiden, en dat vriendschap en (vooral) rationaliteit en welwillendheid veel belangrijker zijn. De vrouwen in dit voor Simon vreemde nieuwe land hebben erotiek afgezworen, zijn collega's in de haven dragen alleen enorme hoeveelheden graan naar een schuur waar ratten zich dan aan dat graan tegoed doen. Dat lijkt (en is ook vast) een krachtig beeld van een maatschappij die zijn ziel, liefde en passie heeft verloren. Maar die stuwadoors blijken wel tot vriendschap en solidariteit in staat, op tamelijk ontroerende wijze zelfs, en wellicht is de wijze waarop zij zich schikken in hun eentonig bestaan ook wel een soort serene wijsheid. Misschien is hun doelloos gesjouw wel een beeld van ons aller Sisyfusbestaan, en zijn zij zelfs slimmer dan wij omdat zij die doelloosheid niet ontkennen maar vrij sereen accepteren. En Ines, hoe onerotisch en onpassioneel ook, geeft zich uiteindelijk wel over (zij het op raadselachtige wijze) aan haar substituut-moederschap en haar (weliswaar cryptische en deels onuitgesproken) liefde voor David. Ook zij kiest, samen met Simon en David, voor een eindeloze vlucht. En die vlucht is ook weer dubbelzinnig: dat kun je heel somber opvatten omdat het geen definitieve uitweg of rustpunt belooft, maar je kunt dat ook positiever opvatten als eindeloze (ook innerlijke) reis naar het onbestemde en als ontsnapping aan stilstand en verstarring. Je zou het zelfs kunnen zien als bewuste keuze om niet te willen wonen in de vaste orde van dit abstracte land, en juist wel in de beweeglijke en eigenzinnige fantasiewereld van David.

Kortom, Coetzee schotelt ons volgens mij geen eenduidige parabel voor maar een ingewikkeld enerzijds-anderzijds. Dat doet hij ook door ons allerlei prachtige filosofische discussies te offreren die uiteindelijk geen winnaar hebben, en door ons een stoet aan waarom-vragen aan te bieden (m.n. van David, maar ook van Simon) waarin allerlei vanzelfsprekendheden ter discussie worden gesteld maar waarop geen antwoord volgt. Het is dus volgens mij geen boek met een duidelijke boodschap, maar juist een boek dat veel vragen stelt. Het boek leidt, ook vanwege zijn open einde, niet tot een duidelijke conclusie, maar zet wel aan tot denken. En naar mijn smaak doet Coetzee dat op een heel intelligente en diepzinnige manier. Daar hou ik wel van. Ik heb dus ook deze Coetzee weer met veel plezier gelezen.