Als je het autobiografische Rotterdams dagboek van Boris Ryzji leest, moet je al snel aan een andere roman denken: Zelfportret van een bandiet van Eduard Limonov. Ook dat boek beschrijft de welhaast onmogelijke combinatie van een welbelezen, gevoelige dichter met een straatvechter, maffiavriend en notoire zuipschuit. In de Nederlandse letteren komen we dit soort schrijvers zelden tegen. Tommy Wieringa, wereldburger en rugbyspeler, kwam in zijn jonge jaren wellicht enigszins in de richting, maar moet het toch tegen de Russen afleggen. Waar kan een dichter zo legendarisch worden als een Majakovksi, uitgekotst als een Limonov of bewonderd als Boris Ryzji. Dat kan alleen in Rusland.

Wolken boven E & Rotterdams dagboek is een voorbeeldig boek. De vertalingen door Aai Prins en Anne Stoffel zijn nauwgezet, de inleiding door Kees Verheul en het voorwoord van Prins zijn verhelderend en een weergave van de terechte, grote bewondering die ze voor Ryzji en zijn werk koesteren. Daarnaast is er nu ook de DVD Boris Ryzji, een film van Allona van der Horst. Het geheel vormt een fenomenaal literair monument voor de helaas te vroeg overleden dichter.

Boris Ryzji groeide op in Swerdlovsk, een provinciestad 1800 kilometer ten oosten van Moskou, beter bekend als Jekaterinboerg (Ekaterinburg naar de Russische spelling). Zijn vader had een goede betrekking als geograaf, in tegenstelling tot de andere bewoners van de staalschrootwijk waar Ryzji temidden van zijn vrienden woonde, die vrijwel allemaal crimineel waren. Zijn leven op straat werd beheerst door bloedige gevechten tussen straatbendes en drankmisbruik. Als bokser genoot hij een zeker aanzien dat werd verstevigd door een groot litteken dat zijn gezicht ontsierde. Wellicht was dit kaïnsteken het begin van zijn schrijversschap. Steeds als iemand het verhaal erachter wilde horen, bedacht Ryzji weer een andere anekdote.

Niet vertoornd zijn, maar nauwelijks merken
hoe drie kerels in arbeidersjas
mij met ijzeren mokers bewerken,
nota bene op klaarlichte dag.

Thuis heerste er een heel andere cultuur. Daar reciteerde zijn vader klassieke Russische poëzie terwijl zijn zus Majakovski las. Ryzji zelf las Brodsky, Poesjkin en Lermontov en van de modernisten Blok, Annenski en Mandelstam. Toch is het waarschijnlijk juist het samengaan van penozeliederen en marginale Sovjetpoëzie met zijn kennis van de rijke Russische literatuur die kenmerkend is geweest voor zijn eigen werk.

Volgens de logica van het gelezene leert hij
ijverig woestheid en dronkenschap aan en hij ziet
berken en espen gekleurd door de herfst; van die teerheid
maakt hij een lied en de Russen die zingen dat lied.

Zijn talent werd al snel beloond met de Anti-Bookerprijs. En dat terwijl hij pas vijfentwintig was, niet in Moskou woonde en slechts in tijdschriften had gepubliceerd. Enige maanden na het ontvangen van de belangrijkste Russische literaire prijs verscheen zijn eerste dichtbundel. Ten gevolge daarvan werd hij uitgenodigd om naar Poetry International te Rotterdam te komen.

Het Rotterdams dagboek is de weerslag van dit bezoek, een ontluisterend zelfportret van iemand die constant naar vergetelheid zoekt in de alcohol en tegelijkertijd steeds met literatuur bezig is.

Als ik een borrel neem en sterf,
dan waait het in de vogelkers,
dan is voorgoed die kleine jongen
in shorts verdwenen van het erf.

De toekenning van de grote Peterburgse prijs, ‘de Palmyra van het Noorden’ veranderde niets aan Boris Ryzji’s leven: een hopeloze spagaat tussen bandieten en poëten. Hij zag het leven als slaan of geslagen worden en schaamde zich vaak dat hij nog leefde. Te veel van zijn straatvrienden waren inmiddels omgekomen als bodyguard of tijdens een vechtpartij. Ryzji was overal een vreemde, te intellectueel voor zijn wijk Vtortsjermet, te gewelddadig en drankzuchtig voor de literaire wereld. Ook zijn huwelijk met Irina Knjazewa en het krijgen van een zoon verloste hem niet van zijn levenspijn. Zelfmoordpogingen volgden elkaar op en ook de pogingen van zijn drankverslaving af te komen. Op zesentwintigjarige leeftijd maakte Boris Ryzji een eind aan zijn leven door zich te verhangen.

Hé zigeunervrouw, zeg voor een cent of wat
waar ik aan dood zal gaan.
De zigeunervrouw zegt: jij gaat dood omdat
zulke mensen niet kunnen bestaan.

Vriend en vijand keren zich af, je zult
je vervreemden van zoon en vrouw.
Waar je dood aan gaat, jongeman? Aan schuld.
Maar behoed hem, die schuld van jou.

Jegens wie dan schuld? Jegens al wat leeft.
En ze kijkt in mijn ogen en lacht.
Van de markt komt een dievenlied aangezweefd
en de hemel onthult zijn pracht.