Een mooie, dikke en overvolle bundel verhalen: ik heb aan alle verhalen veel leeplezier beleefd, en had bovendien nadat ik de bundel uit had weer het idee iets meer te begrijpen van dat wonderlijk rijke raadselachtige universum in het hoofd van Mulisch. Diens overbekende adagium 'Het beste is, het raadsel nog te vergroten' (en zijn daarbij passende alchemistische methode om 'het onbekende uit het onbekendere te verklaren') viert ook hier weer hoogtij. Prachtig voorbeeld daarvan vind ik het verhaal 'De sprong der paarden en de zoete zee', waarin een op zichzelf al mooie geschiedenis (waarin iemand aan de grond genageld wordt door een extatisch gevoel van vergeefse liefde) via alelrlei transformaties en overleveringen uitgroeit tot een soort parabel, die laat zien hoe verbeelding kan uitgroeien tot een soort herscheppende mythische kracht. Of ook 'Wat gebeurde er met sergeant Massuro?', waarin de surrealistische verstening van een der personages uitgroeit tot een raadselachtig beeld voor niet te delgen schuld en de dreigingen van de koude oorlog. Of ook het dystopische science fiction verhaal 'De versierde mens', vol van oorlogsdreiging en blind voortwoekeren der techniek, waarin ieder personage lijkt te zijn voortgebracht door de verbeelding van iemand anders. En dat verhaal bevat ook passages als 'Maar eens in de paar eeuwen trad in die nacht plotseling een zacht zweven en zoemen in, een luchtspiegeling -dat was hijzelf, een besef van bestaan, een grenzeloze verbazing: Bernard Brose - Bernard Brose'. Sterk vind ik vooral hoe Mulisch, door alledaagse situaties te koppelen aan bijna mythische verbeeldingskracht, inderdaad 'grenzeloze verbazing' weet op te roepen over het menselijk bestaan. Van dat soort verbazing hou ik zeer: ik ga daarom ook na deze bundel strak door met het lezen en herlezen van de wonderbaarlijke Mulisch.