Bas Heijne legt de wereld op de sofa en werpt een ontluisterend nieuw licht op onze beschaving. Wat is er nog over van de beschaafde macht waarover Sigmund Freud schreef in Het onbehagen in de cultuur?

Onbehagen

Hoe reëel is onze lust nog? is de vraag die filosofen Frank Meester en Coen Simon aan Bas Heijne hebben voorgelegd. ‘Sigmund Freund meende dat binnen ons ‘psychisch gebeuren’ twee krachten actief zijn: het lustprincipe en het realiteitsprincipe.’ Freud benoemde het evenwicht tussen het lustprincipe en het realiteitsprincipe: directe behoeftebevrediging versus remmende culturele mores. Alleen lijkt de cultuur in onze tijd vooral gericht op onmiddellijke individuele behoeftebevrediging. Zijn we daarmee onze realiteitszin verloren? Bas Heijne legt de wereld op de sofa en werpt een ontluisterend nieuw licht op onze beschaving.

Een veranderd mensbeeld

Twee uur na de bloederige aanslag op de redactie van Charlie Hebdo stond Bas Heijne om de hoek een boek af te rekenen toen hij een bericht kreeg met: Charlie Hebdo! Hij besloot erheen te lopen en tot zijn verbazing liepen mensen gewoon voorbij alsof er niets was gebeurd. ‘De aanslagen in Parijs bevestigden bij mij een in de loop der jaren langzaam groeiende gewaarwording, namelijk dat het wereldbeeld waarmee ik opgroeide op een fundamentele manier achterhaald is. En niet alleen het wereldbeeld – ook mijn beeld van de mens.’ Hij schetst een beeld van de wereld waarin hij opgroeide die zich kenmerkte door vertrouwen en verwachtingen van gelijkheid.

De verandering in de maatschappij is een intrigerende basis voor dit essay. De theorie van Freud lijkt ook in deze geheel andere maatschappij nog bruikbaar. Volgens Heijne is er een dubbel beeld van het hedendaagse onbehagen met ‘aan de ene kant een permanent ontevreden burger, die niet langer een algemeen belang erkent en ook geen geduld meer heeft voor wat Freud het realiteitsprincipe noemt’ en aan de andere kant ‘het individu dat weliswaar van alle kanten autonomie krijgt aangepraat, maar in zijn eigen leven juist vooral een verlies van autonomie ervaart.’

Op overtuigende manier koppelt Bas Heijne de theorie aan de praktijk, zoals het fenomeen Trump. Hoe kan het dat hij alsnog een grote groep aanhangers heeft? Om die vraag beantwoord te zien, moet je toch echt Onbehagen lezen. Toch blijft het niet alleen daarbij. Met allerlei praktijkvoorbeelden en intrigerende theorieën als basis weeft Heijne een overtuigend web van draden die moeiteloos aan elkaar kleven.

(Deze recensie verscheen eerder op www.alexhoogendoorn.nl)