สถานการณ์อุตสาหกรรมมาบตาพุด โดย ชัยยนต์ ประดิษฐ์ศิลป์ – Social Agenda
เกี่ยวกับเราโครงการสานพลังสังคมเครือข่าย แผนงานความเป็นธรรมทางสังคมด้านสุขภาวะ โครงการพัฒนาความเป็นธรรมทางสังคม เพื่อสังคมสุขภาวะ รายงานสังคมไทยMother Earth Caring & Sharing Society Sustainable Development เวทีร่วมคิด ร่วมเคลื่อน รายงานวิชาการ E-Books รายงานสุขภาพสังคม ทฤษฎี สถานการณ์ความไม่เป็นธรรมกลุ่มเศรษฐกิจแรงงาน ความเป็นธรรมทางสังคม อุตสาหกรรมขนาดใหญ่ กลุ่มสังคมวัฒนธรรม กลุ่มเกษตรทรัพยากร กรณีข้าวและชาวนา กลุ่มเกษตรทรัพยากร กรณีที่ดิน SDH ดาวน์โหลดE-Books รายงานวิจัย เกี่ยวกับเราโครงการสานพลังสังคมเครือข่าย แผนงานความเป็นธรรมทางสังคมด้านสุขภาวะ โครงการพัฒนาความเป็นธรรมทางสังคม เพื่อสังคมสุขภาวะ รายงานสังคมไทยMother Earth Caring & Sharing Society Sustainable Development เวทีร่วมคิด ร่วมเคลื่อน รายงานวิชาการ E-Books รายงานสุขภาพสังคม ทฤษฎี สถานการณ์ความไม่เป็นธรรมกลุ่มเศรษฐกิจแรงงาน ความเป็นธรรมทางสังคม อุตสาหกรรมขนาดใหญ่ กลุ่มสังคมวัฒนธรรม กลุ่มเกษตรทรัพยากร กรณีข้าวและชาวนา กลุ่มเกษตรทรัพยากร กรณีที่ดิน SDH ดาวน์โหลดE-Books รายงานวิจัย สถานการณ์อุตสาหกรรมมาบตาพุด โดย ชัยยนต์ ประดิษฐ์ศิลป์You are here:Homeการสังเคราะห์นโยบายกรณีการพัฒนามาบตาพุด โดยผสานการใช้กรอบ SDH กับกรอบคิดทางสังคมอื่น ๆสถานการณ์อุตสาหกรรมมาบตาพุด โดย ชัยยนต์ ประดิษฐ์ศิลป์
ในวงเสวนา “การสังเคราะห์นโยบายกรณีการพัฒนามาบตาพุด โดยผสานการใช้กรอบ SDH กับกรอบคิดทางสังคมอื่น ๆ “ อาจารย์ชัยยนต์ ประดิษฐ์ศิลป์ นำเสนอ “สถานการณ์อุตสาหกรรมมาบตาพุด” เพื่อให้เห็นถึงภาพรวมและผลกระทบต่าง ๆ ที่เกิดขึ้นในนิคมอุตสาหกรรมมาบตาพุด อย่างรอบด้านว่าเป็นภาวะ Zero Sum Game อย่างไรบ้าง
สถานการณ์อุตสาหกรรมมาบตาพุด
ผศ.ดร.ชัยยนต์ ประดิษฐ์ศิลป์ : คณะมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยราชภัฏรำไพพรรณี
สำหรับสถานการณ์อุตสาหกรมมาบตาพุด ส่วนใหญ่เขาเรียกกันว่า Maptaphut Model นั่นหมายความว่า การพัฒนาอุตสาหกรรมในยุคใหม่ จะใช้การพัฒนามาบตาพุดเป็นตัวแบบ นั่นคือความคาดหวังในกลุ่มข้าราชการ ในช่วงที่นักวิจัยเริ่มเข้ามาเรียนรู้ในมาบตาพุด แต่เดิม Maptaphut Model ก็ได้สร้างปัญหามาตั้งแต่แรกสุด แต่คนที่มีส่วนในการช่วยแก้ไขปัญหา กลับไม่รู้เรื่องมาบตาพุด นักวิชาการส่วนใหญ่ก็นาน ๆ ไปทีหนึ่ง ไปวันหนึ่งแล้วก็กลับมาเขียน ดังนั้นสถานการณ์ในมาบตาพุดตอนนี้คือ
1.มันเป็นโมเดลที่คนที่ได้ประโยชน์ชอบ เพราะเป็นโมเดลที่ได้เงินเยอะ ท่ามกลางความเดือดร้อนของคนอื่น เขาเรียกว่า Zero Sum Game
2.ในปัจจุบันมาบตาพุดพัฒนามาถึงขั้นมีคนรับรู้ปัญหามาบตาพุด มีการ Perception ในระดับรับรู้ปัญหาเท่านั้น แต่สถาการณ์ในปัจจุบันยังไม่รับรู้ถึงทางออก สาเหตุที่ยังไม่รับรู้ถึงทางออก ผมคิดว่าน่าจะมี 2 ส่วนใหญ่ ๆ คือ ความรับรู้ และความเข้าใจเกี่ยวกับสภาพความเป็นจริงละข้อมูลในท้องถิ่น ซึ่งมันมีพลวัตรของมัน ท้องถิ่นในที่นี้ไม่ได้หมายถึงท้องถิ่น แต่หมายถึงบริษัทข้ามชาติในท้องถิ่น รัฐส่วนกลางในท้องถิ่น นายทุนชาติในท้องถิ่น ตัวนักการเมืองท้องถิ่น และชาวบ้านในท้องถิ่น
ตัวอย่างที่พบคือ การล้มเหลวของกรรมการ 4 ฝ่าย จึงทำให้ปัญหามาบตาพุดมันตัน เพราะฉะนั้นความพยายามจะขยายอุตสาหกรรมตอนนี้มันตัน ทุกภาคส่วนในภาคตะวันออกเกลียดอุตสาหกรรม ไม่อยากให้ขยายคือไม่เอาเลย โดยที่ไม่ได้แยกแยะ อันนี้คือประเด็นใหญ่ ทำให้อุตสาหกรรมที่มองในแง่พลังการผลิต ซึ่งเป็นส่วนที่สำคัญต่อสังคม ยังไม่ได้รับการทำให้ถูกที่ถูกทาง สรุป ผมคิดว่าถ้าเราไม่รีบแก้ปัญหามาบตาพุด
1.การเคลื่อนอุตสาหกรรมในที่ถูกที่ควรก็ไม่สามารถเคลื่อนได้
2.ถ้าไม่แก้ปัญหามาบตาพุด มันก็จะไปพ่นพิษให้กับภาคส่วนต่าง ๆ ไม่ว่าจะเป็นภาคตะวันออกเอง ตอนนี้ก็ไปเยอะ หรือในทางภาคใต้ ซึ่งก็ใช้โมเดลนี้เหมือนกัน อันนี้ก็จะกลายเป็นปัญหาซึ่งจะเกิดความขัดแย้งรุนแรง และความไม่เป็นธรรมก็จะเกิดขึ้นแน่นอน
สรุปแล้วผมคิดว่ามันเป็นปัญหาที่จะต้องมองใน “เชิงโครงสร้าง” นี่เป็นประเด็นใหญ่ที่ผมอยากให้ลองพิจารณา ต้องมองในเชิงโครงสร้าง เพราะฉะนั้น โครงการที่ผมทำ ไม่ใช่ว่าผมจะเปลี่ยนระบบทุนนิยมได้ แต่ผมก็อยากเชื้อเชิญให้มองในเชิงโครงสร้างมากกว่า มากกว่าที่จะบอกให้เปลี่ยนระบบทุนนิยม จึงเชื้อเชิญให้ทำ แล้วอยากจะทำในเชิงเริ่มต้น โดยใช้จันทบุรีเป็นตัวเริ่มต้นมากกว่า ผมอยากให้มองเชิงโครงสร้าง โดยมองจากความเป็นจริงของท้องถิ่น ซึ่งรวมหมด ไม่ใช่บอกว่าท้องถิ่นคือชาวบ้านอย่างเดียว
ประเด็นโครงสร้าง
ประเด็นโครงสร้าง มันเป็นระบบความสัมพันธ์ทางสังคมที่มนุษย์ได้สร้างขึ้นมา มันเป็น pattern ที่สร้างขึ้นมา เป็นโครงสร้างทางสังคม ที่สามารถแก้ไขเปลี่ยนแปลงได้ โดยใช้คนแก้ โดยสรุปในมาบตาพุด
1.โครงสร้างเศรษฐกิจเป็นระบบสะสมทุน คือการทำทุกอย่างเพื่อความร่ำรวยของคนกลุ่มใดกลุ่มหนึ่ง หรือกลายกลุ่ม หรือสมคบกัน
2.ระบบของโครงสร้างทางการเมืองคือการเมืองแบบรวมศูนย์ การรวมศูนย์ มันไม่ได้รวมศูนย์จากกรุงเทพฯ แต่มันไปรวมศูนย์ในจังหวัด ตัวอย่างเช่น เรื่องเงิน มันจะไม่ลงสู่ชุมชน แต่ไปลงสู่จังหวัด เงินมันไปอยู่ที่ สส. นักการเมือง
3.โครงสร้างทางด้านวัฒนธรรม เช่นเรื่องของความเชื่อเกี่ยวกับการพัฒนาในการสร้างรายได้ว่าเป็นการสร้างความเจริญของชาติ
ทั้ง 3 ส่วนนี้คือสิ่งที่ผมอยากให้มองในมาบตาพุด
ภาพรวมมาบตาพุด
นี่ก็ถือเป็นประสบการณ์ที่อยู่ในมาบตาพุด โดยสรุป ข้อเสนอเยอะแยะ ผมถือว่าล้มเหลว ผมขอยกตัวอย่างประสบการณ์ภาคสนามที่ผมลงไปจริง ๆ อย่างแรก เช่น รัฐควบคุมโรงงานไม่ได้ เพราะ
1. รัฐมีผลประโยชน์ อย่างเช่น 80 เปอร์เซ็นต์ในโรงงาน ปตท.
2. เรื่องส่งเสริมการลงทุน แทนที่จะส่งเสริมการควบคุมสิ่งแวดล้อม มันขัดกันในตัว อย่างเรื่อง Green and Clean Technology เราพูดกันมานานแล้ว โรงงานที่สร้างเป็นโรงงานแรกคือ เจนโก้ เขาบอกว่าจะทำนิคมอุตสาหกรม Green and Clean Technology เป็นแห่งแรก ที่วังจันทร์ ผมฟังแล้วยังขำ มันเป็นเพียงการสร้างวาทกรรม คือสร้างความเข้าใจผิดให้ประชาชน ซึ่งเป็นปัญหาใหญ่ของระยอง
3. การบังคับใช้กฎหมาย ผมได้มีโอกาสคุยเรื่อง “กฎหมายสิ่งแวดล้อม” กับศาล ทำให้ผมรู้ว่ากฎหมายสิ่งแวดล้อมมีข้อบังคับเยอะมาก แต่เราไม่ได้เอาข้อบังคับนั้นมาใช้กันเลย อย่างเช่น เราเห็นคนทำผิด เราสามารถที่จะโทรศัพท์ไปหา แล้วเราได้เงินค่าสินนำจับ กฎหมายมีข้อบังคับและเนื้อหาเยอะมาก ผมทึ่งมาก แต่มันไม่ไปสู่การปฏิบัติเลย หรืออย่าง การอบรมเรียนรู้ ชาวบ้านรู้จักพื้นที่ดีกว่าพวกเรามาก แต่ที่ชาวบ้านเขาขาดคือความรู้ทางวิทยาศาสตร์ เช่น ความรู้เรื่องสารเคมี
4. สำนึกของโรงงาน โรงงานส่วนใหญ่เป็นโรงงานปิด คือไม่รู้จักชุมชน เมื่อไม่รู้จักก็เดาเอาว่า ชุมชนเป็นพวกที่ชอบเรียกเงิน ชุมชนสัมพันธ์จะเป็นเช่นนี้หมดเลย
5. การบริการต่อสังคม แทนที่จะแบ่งกำไรจากโรงงานอุตสาหกรรมมาทำบริการสังคม ปรากฏว่าไม่มี อย่างจังหวัดระยอง เป็นเป้าหมายของการศึกษาภาคตะวันออกคู่กับอุตสาหกรรม เป็นแผนออกมา แต่ปรากฏว่าจังหวัดระยองไม่มีมหาวิทยาลัยของตนเอง
6. Buffer Zone เวลาทำก็ทำเป็นพิธี อย่างสมมติว่า ต้องการ 100 ตารางวา ก็ทำทีละจุด จุดละนิดหน่อย รวม ๆ กันให้ได้ครบ 100 ตารางวา มันก็ไม่ได้ประโยชน์อะไรมาก ปัจจุบันก็มีสวนอยู่เหมือนกันที่ระยอง บริษัท SCG เป็นคนทำ แต่ปรากฏว่าปิด ไม่ได้ใช้ แต่ตอนนี้เห็นพนักงาน SCG เริ่มมาใช้บ้างแล้ว
“การตั้งกองทุน” ชาวบ้านมีหลากหลายมาก มีทั้งกลุ่มที่เอาโรงงานกับกลุ่มที่ไม่เอาโรงงาน แต่กลุ่มที่ไม่เอาโรงงาน บางคนก็มีกิจการบ้านเช่าให้คนงานเช่าอยู่เป็นร้อย ๆ ห้อง และต้องสัมพันธ์กับแรงงานอีสาน ซึ่งก็สัมพันธ์กับการต้องมีโรงงาน
ชาวบ้านมีหลายกลุ่มมาก ทุกวันนี้มันขัดแย้งกันจนชาวบ้านแตกแยกกันมาก ครั้งสุดท้ายแตกจากกองทุนโรงไฟฟ้า ที่เอาเงินลงไปชุมชนละเกือบ 10 ล้านบาท ทำให้แย่งเงินกันมหาศาล แล้วกองทุนที่ชาวบ้านเคยได้จากโรงงาน คือ “กองทุนเพื่อคุณภาพชีวิตและสิ่งแวดล้อม” ระหว่างชาวบ้านเองก็เข้าใจผิดกัน ฝ่ายที่ไม่เอาโรงงานก็กล่าวหาว่าอีกฝ่ายรับเงินจากโรงงาน ส่วนฝ่ายที่ชีวิตจนตรอกต้องรีดเงินจากโรงงานก็หาว่าพวก NGO รับเงินมาเคลื่อนไหว ดังนั้นตรงนี้บางทีกองทุนเกิดมาแล้ว แต่กองทุนก็ล้มเหลว เพราะเงินที่โรงงานระดมมาให้ ปรากฏว่าบริหารกันไม่ดี กรรมการอิสระก็ไม่มีตัวแทนจากชาวบ้าน แต่เป็นตัวแทนจากชนชั้นกลาง ซึ่งก็มีเจตนาดีแต่ไม่มีความรู้เรื่องมาบตาพุด ตรรกะที่เขาคิดมาจากตำรา ไม่ใช่ชีวิตจริง การคิดมันต้องมาจากตรรกะและชีวิตจริง แต่นี้เราเอาแค่ตรรกะจากตำรา เราต้องเรียนรู้ตรรกะจากชีวิตจริงจึงจะแก้ปัญหาได้
เพราะฉะนั้นนักวิชาการจากมาบตาพุดมีเยอะมาก ตั้งแต่บริษัท Consultant มีเยอะมาก หากินกับชาวบ้าน แล้วก็หลอกชาวบ้านเยอะแยะ เพื่อให้เซ็นชื่อ เช่น เวลาให้ชาวบ้านเซ็นรับของ ก็กลายเป็นว่าถูกหลอกให้เซ็นชื่อเห็นด้วยกับการสร้างโรงงาน อย่างเช่น โรงงานถ่านหินจากประเทศจีน หรือว่านักวิชาการ อาจารย์บางท่าน หรือนักศึกษา ไปทำวิจัย แล้วก็ฝากความหวังลม ๆ แล้ง ๆ กับชาวบ้าน ทำให้ชาวบ้านด่ามาเยอะ
สำหรับสถานการณ์ที่มาบตาพุดจากประสบการณ์ของผม อยากให้คุณหมอและทุกคนได้เห็น เพราะถ้าสถานการณ์มันไม่ชัด เวลาโยงตรรกะ มันก็ดีด้วยกันทั้งหมด อย่างเช่น กรรมการ 4 ฝ่าย หลายท่านดีมาก แต่ไม่รู้เรื่องมาบตาพุด อาจารย์บางท่าน ก็ลงพื้นที่เป็นบางครั้ง แล้วก็ลงไปเฉพาะเพียงบางกลุ่ม ไม่ลงพื้นที่แบบรอบด้าน คือต้องลงไปทุกกลุ่ม ไม่ใช่ลงไปเฉพาะกลุ่มที่ต่อต้านโรงงาน ต้องลงกลุ่มที่เข้าโรงงานด้วย
กลุ่มที่เข้าโรงงาน จะเห็นว่าเขาเข้าเพราะเขาจนตรอก เขาเข้าโรงงานไม่ใช่เพราะเรื่องงาน แต่เข้าเพราะที่ดินเขาโดนกว้านซื้อหมดแล้ว ที่ดินที่เหลือก็แปลงเล็กเกินไปขายไม่ได้ ต้องมาทำเป็นบ้านเช่าเล็ก ๆ ส่วนกิจการบ้านเช่าใหญ่ ๆ เป็นของคนกรุงเทพฯ คนในเมืองระยอง บ้านเช่าเล็ก ๆ ทำธุรกิจซักอบรีดเสื้อผ้า ทำร้านอาหาร ซึ่งคนเหล่านี้ส่วนใหญ่ก็เป็นคนมาบตาพุด ผมจึงอยากเรียนให้รับทราบกัน ผมอยากจะให้เราเห็นว่า ปัญหาใหญ่คือการจูนสถานการณ์ บางทีเราคิดว่าเรารู้แล้ว แต่จริงแล้วมันรู้แบบไม่ได้เข้าสู่หัวใจ มันต้องเข้าสู่หัวใจ
อย่างคำว่า “โครงสร้าง” มันไม่ใช่สิ่งที่ลอยอยู่ข้างนอก มันมี Capacity ที่ทำงานในจุลภาค ผมขอขยายตรงนี้ มันไม่ใช่สิ่งเหมือนลอย ๆ มันล้วนอยู่ในชีวิตประจำวัน นี้คือประเด็นใหญ่ เพราะฉะนั้นโครงสร้างต่าง ๆ ที่ว่าระบบทุน มันอยู่ในชีวิตประจำวันอยู่แล้ว เวลาที่เราพูดถึงท้องถิ่น เราไม่ได้หมายถึงวิเคราะห์เฉพาะท้องถิ่น แต่เราวิเคราะห์ทั้งหมด มันเป็น Specific whole เป็นองค์รวมของที่มันเฉพาะเจาะจงรูปธรรม มันมีทุกอย่างในนั้นหมด จะเอาเรื่องระบบโลก จะเอาเรื่องรัฐรวมศูนย์ จะเอาเรื่องอะไรมีหมด
ผลกระทบทางสุขภาพ 1. ปัญหาเรื่องดิน : เป็นปัญหาแย่งชิงทรัพยากร อย่างราคาที่ดินมาบตาพุด จากเมื่อก่อนเวนคืนหมื่น สองหมื่น ตอนนี้ที่ดินราคาเป็นล้านไปแล้ว แล้วตอนนี้มันขยายไปมาก
2. ปัญหาเรื่องน้ำ : มันกระทบสุขภาพโดยตรง อาจารย์หลายท่านจากประเทศอเมริกาได้มาช่วยดูเรื่องน้ำ ทั้งอากาศ ผิวดิน ใต้ดิน มันไปหมด งานวิจัยอันล่าสุดที่ทำกับนักวิชาการที่บูรพา ก็ยืนยันเหมือนกัน เอกสารทั้งการสัมภาษณ์ ทั้ง Qualitative, Quantitative ยืนยันหมด น้ำฝนใช้ไม่ได้เลย น้ำบ่อตื้นมีสีชัดเจน
มาบตาพุด ไม่ใช่มีเพียงนิคมเดียว มีนิคมอุตสาหกรรมเยอะมาก มีถึง 7-8 นิคม จังหวัดระยองเป็นเขต BOI เขต 3 เราจะสังเกตว่า เวลาที่จะไปทำโรงงานอุตสาหกรรม นิยมไปที่ระยองเพื่อขอ BOI แต่จริง ๆ เป็นคนจากชลบุรี คนระยองไม่พอใจมาก เราลองดูนิคมแถว ๆ อมตะนคร รู้เลย บางคนไปทำงานเช้า ออกตอนเย็นกลับมาศรีราชา เขตประกอบอุตสาหกรรมมากมาย ของ CP ก็มี ของ ปตท.ก็มี มันขยายมาก โรงงานนอกนิคมขยายตัวมาก มันน่ากลัวกว่าในนิคมเยอะ โรงงานนอกนิคมที่ออกไปโดยโรงงานอุตสาหกรรม เละเทะกว่าในนิคมอุตสาหกรรม ดังนั้นประเด็นหลักก็คือ BOI ผมอยากให้เป็นประเด็นที่เป็นเป้า ต้องดูในเชิง Policy ว่าถ้าระยองไม่ใช่ BOI เขต 3 มันจะไปลงทุนกันแบบนี้ไหม
นำเสนอจากสไลด์
ผมจะให้ดูสภาพปัญหาคร่าว ๆ ผมอยากให้ดูว่า ที่คุณหมอพูดถึง Zero Sum Game ของผม มันหมายถึงว่า มันไม่ใช่การแบ่งไม่เท่ากัน แต่หมายถึงว่าการได้นั้นได้จากความเดือดร้อนของผู้อื่น นี่คือประเด็นใหญ่ การได้ไม่เท่ากัน ไม่เป้นไร แต่ได้จากความเดือกร้อนของผู้อื่น นี่เป็นปัญหา
ดูจากตัวเลขรายได้ต่อหัว ล้านกว่าบาท เป็นตัวเลขสูงสุดของประเทศ ตัวเงิน 1.1 – 1.2 ล้านบาท ในปี พ.ศ.2551 ขณะที่ถ้าเราดูในภาคเกษตร รายได้ต่อหัวเป็นเงินแสน ในเมืองก็ยังเป็นเงินแสน นี่คือความเหลื่อมล้ำ ในเชิงของ Distributive Justice
สำหรับเรื่องน้ำ ไม่มีใครกล้าปฏิเสธคำพูดที่ว่า น้ำฝนทานไม่ได้ โจษจันไปทั่วเมือง ชาวบ้านต้องซื้อน้ำกิน เทศบาลไม่ยอมทำน้ำประปาให้ ในนิคมอุตสาหกรรมมีน้ำใช้เยอะแยะ แต่พอชาวบ้านร้องขอ เขากลับบอกว่าเขาไม่ใช่หน่วยงานส่วนท้องถิ่น การนิคมเป็นหน่วยงานส่วนกลาง ดังนั้นต้องให้เทศบาลทำ แล้วเทศบาลก็ขึ้นอยู่กับธุรกิจการเมือง ว่าจะทำอะไรก็ต้องขึ้นอยู่กับการสามารถถอนทุนคืน ซึ่งเป็นประเด็นที่เราต้องพยายามทำความเข้าใจ
ภาพนี้แสดงถึงทรัพยากรชายฝั่งทะเลถูกซ้ำเติม เห็นการถมที่ของโรงงาน ผลก็คือหาดพังยาวนับ 40 – 50 กิโลเมตรการท่าฯก็ต้องมาทำเขื่อนอย่างที่เห็น ป่าชายเลนก็หมดไปแล้ว นี่คือปัญหาของชาวประมงรายย่อย ป่าชายเลนแย่หมด
ภาพนี้เป็นภาพบวชป่า เอาผ้าจีวรเหลืองไปคล้อง ปัจจุบันหายไปหมด เพราะขโมย เนื่องจากตอนนี้ที่มาบตาพุดเป็นสังคมแบบปัจเจกชนสูงมา เศรษฐกิจเงินตราเป็นเรื่องที่สำคัญ ดังนั้นการที่เราจะไปบอกว่าจะมาทำเรื่องวัฒนธรรมชุมชน ผมว่าเป็นเรื่องยาก เพราะสังคมเปลี่ยนไปเยอะ ถ้าคุณไม่มีเงินมาพูด คุณก็ทำอะไรไม่ได้ เพราะทุกคนตอนนี้แย่งน้ำ แย่งกันกิน แย่งกันใช้
1. เรื่องน้ำ ตัวเลขชัดเจนมาก
2. เรื่องอุบัติเหตุ เนื่องจากปรับตัวไม่ทัน อุบัติเหตุจากรถมอเตอร์ไซต์นับเป็นพัน ๆ คัน มันไม่มีถนนสีขาว และอุบัติเหตุจากพวกขนส่งสารเคมี เพราะมันไม่มีทางเฉพาะของเขา คนเจอปัญหานี้เยอะมาก เรื่องของก๊าซไนโตรเจนไดออกไซต์ ซัลเฟอร์ไดออกไซต์ คาร์บอนมอนออกไซต์ เบนซิน ในงานวิจัยชิ้นล่าสุดก็ยืนยันว่ายังมีอยู่
3. ปัญหาสังคมมีสูงมาก ขโมย อาชญากรรม การล่วงละเมิดทางเพศ
4. ความขัดแย้งทางสังคม ความผูกพันรักใคร่ไม่มี คนอพยพส่วนใหญ่เป็นคนอีสาน เข้ากันไม่ได้กับคนระยอง
5. ปัญหายาเสพติด เนื่องจากเป็นแหล่งกำลังซื้อสูง
6. กลุ่มเสี่ยง เนื่องจากมีกลุ่มใหม่ ๆ เกิดขึ้น การแพร่ระบาดของเชื้อเอดส์ในระยะแรก ๆ มาจากชาวประมง
7. ไม่มีพื้นที่ออกกำลังกาย
8.สังคมตัวใครตัวมัน ผู้นำชุมชนทุกคนต้องเอาตัวรอดกันหมด ชาวบ้านพื้นฐานที่ใครเสียงไม่ดังก็ไม่ได้ผลประโยชน์ ใครจับสื่อได้ก็ได้ประโยชน์ไป
9. ปัญหาการแย่งชิงบริการสังคม ทั้งเรื่องปัญหาโรงพยาบาล เรื่องประปาผี หมายถึงว่า มันคิดจะไหลออกตอนไหน ก็ออก อย่างตี 3 ตี 4 ชาวบ้านต้องขยันไปรองน้ำ และยังเรื่องโรงเรียนอีก
– ความขัดแย้งระหว่างชุมชนกับโรงงาน
– ความขัดแย้งระหว่างชุมชนกับหน่วยงานราชการ
– ความขัดแย้งระหว่างกลุ่มต่าง ๆ ในชุมชน
ปัญหาตอนนี้มันซับซ้อนมาก เพราะการสะสมทุน มันไม่ใช่แค่โรงงานกับทุน ไม่ใช่ประเด็นขูดรีดหลัก หลักคือการเอาเปรียบในรูปแบบต่าง ๆ ไม่ว่าจะเป็นการซื้อที่ดินถูกไปขายแพง การ Corruption จากการเมือง การทจริตจากการเมือง สะสมทุนได้สูงมาก การเอาธรรมชาติไปรับผิดชอบแทน ไม่ต้องไปจ่ายค่าบำบัด ได้กำไร และสะสมทุนได้ดืกว่า เพราะการขูดรีดระหว่างแรงงานกับทุน มันไม่สูง เพราะมาบตาพุดไม่มีสหภาพเนื่องจากสวัสดิการมันสูงกว่าที่อื่น ดังนั้นจะกล่าวหาว่ามีการขูดรีด จึงเป็นไปไม่ได้
ส่วนประชาชนซึ่งเป็นฐานรากที่มาอยู่ระยองคือแรงงานอีสาน อยู่อาศัยกันตามแค้มป์ ลักษณะจึงเป็นเหมือนคนนอก ถึงเวลาก็กลับไปทำนา จึงไม่กล้าขึ้นเสียงกับแรงงานระยอง
กระบวนการพัฒนาที่ไม่สมดุล
กระบวนการพัฒนาที่ไม่สมดุล สำหรับการพัฒนาอุตสาหกรรม มันใช้ Input ต่าง ๆ เช่น ทุน ตัวขับเคลื่อนจริง ๆ คือ รัฐ เป็นหลัก ปรึกษากับนายทุนข้ามชาติ ที่วางสถาปนิกให้ญี่ปุ่น ต่อมานายทุนชาติก็เริ่มเข้ามาหาผลประโยชน์ นายทุนท้องถิ่นในจังหวัดระยองเองก็ได้ผลประโยชน์ เมื่อเป็นพันธมิตรกัน มันถึงได้กุมทั้งหมด ตรงนี้มันจึงก่อให้เกิดรายได้ และก็เป็นที่ทราบกันดีว่า เมื่อคนกลุ่มนี้ได้ประโยชน์ แต่มันได้ก่อให้เกิดความเดือดร้อนกับคนกลุ่มใหญ่ กลายเป็นปัญหาสิ่งแวดล้อม ปัญหาสังคม แล้วก็กลายมาเป็นความขัดแย้ง กลับมาเป็นวงจรอย่างนี้เรื่อยไป ปัจจุบันวงจรนี้ก็ยังไม่หยุด
สภาพที่สังคมอ่อนแรง และทุนทางสังคมขาดหาย ไม่มี Social Position ไม่มี Social Capital ที่ดีพอ ในสภาพแบบนี้ เขาจะแก้ปัญหาด้วยอะไร
ชัยยนต์ ประดิษฐ์ศิลป์ : คือเราต้องมี ทฤษฎีหรือ Concept มันยังมีประโยชน์ทำให้เรารู้สึกมีชีวิตชีวาอยู่ไหมในการอธิบาย มีชีวิตชีวาอยู่ไหมในการแก้ปัญหาแล้วได้ผล เพราะฉะนั้นตรงนี้เมื่อพูดถึงปัจจัยเชิงโครงสร้าง ผมอยากให้มองแบบองค์รวมในแง่ที่มันมีมิติ มิติหนึ่งคือผมคิดว่า เป็นเชิงโครงสร้างที่เป็นปัญหาหลัก เป็นปรากฎการณ์เบื้องหลัง เป็นหลังบ้าน บางทีเวลาที่เราวิเคราะห์แล้วมองไม่เห็น ก็คือ เรื่องการสะสมทุน ในชีวิตประจำวันของคน เวลาที่ตัดสินใจเรื่องนี้ ไม่ใช่โครงสร้างข้างนอก แต่อยู่ที่หัวเขา เขาอยากจะได้เงินส่วนนี้
ผมขอยกตัวอย่างที่เป็นรูปธรรม กรณีขยะที่เนินพยอม ซึ่งมีลักษณะเป็นเครือข่ายทางการเมือง ผมจึงเห็นว่า
1. การสะสมทุนเป็นตัวสำคัญ แล้วทุกภาคส่วน ซึ่งผมไม่ได้หมายถึงกลุ่มใดกลุ่มหนึ่ง ผมหมายถึงทุกภาคส่วนที่ได้ประโยชน์ ทำหมด แม้แต่ผู้นำชุมชนก็สะสมทุน สะสมทุนทุกภาคส่วน สำหรับชาวบ้านถ้ามีโอกาสก็คงทำเหมือนกัน เพียงแต่ไม่มีโอกาส มันจึงกลายเป็นระบบที่โยงถึงกัน ไม่ใช่โทษเฉพาะกลุ่มใดกลุ่มหนึ่ง
2. โครงสร้างที่ยังใช้ได้อยู่ในประจำวัน ก็คือ การรวมศูนย์อำนาจสู่ส่วนกลาง การรวมศูนย์ตอนหลังถูกผลักดันขึ้นมาเป็นการรวมศูนย์ที่จังหวัด โดยกลุ่มชนชั้นนำในท้องถิ่น
เพราะฉะนั้น “โครงสร้างอำนาจการรวมศูนย์” จึงเป็นปัญหาใหญ่ ที่มันเกิดในลักษณะ Top-Down ขึ้นมา ซึ่งไม่ว่ารัฐบาลชุดไหนขึ้นมาก็เหมือนกันหมด สมัยรัฐบาลทักษิณ ตอนแรกเรื่องมาบตาพุด ก็สั่งการมาจากรุงเทพฯ ไม่ค่อยรู้เรื่องอะไรเท่าไหร่ ทั้งรัฐบาลทักษิณและรัฐบาลอภิสิทธิ์ ในเมื่องานมันเดินเป็นเครือข่าย ดังนั้นมันจึงเป็นเรื่องของโครงสร้างแบบนี้
3. เรื่องวัฒนธรรม เรื่องของปัญหาใหญ่ที่เราเรียกกันว่า “อุดมการณ์” เพราะว่าตรงนี้คนระยองโดนหลอกตั้งแต่เรื่องราคาแก๊สขึ้น ก็หลอกว่าจะได้แก๊สราคาถูก ผมเคยไปสำรวจในงานวิจัย พบว่า แก๊สที่ระยองแพงกว่าสินค้าทั้งหมด หรือบอกว่าต่อไประยองจะมีงานทำ คนระยองพยายามจะแก้ปัญหามาตั้ง 40 ปี แต่ทุกวันนี้ทางโรงงานยังไม่ยอมให้คนระยองเข้าทำงานเลย
ดังนั้นผมจึงเห็นว่า “อุดมการณ์เรื่องการพัฒนา” เขาเอามาเป็นตัวหลอก ภาษาวิชาการเรียกว่า Fault Consciousness คือ อุดมการณ์หลอก ทุกวันนี้ก็ยังหลอกเราว่าเป็น อุตสาหกรรมนิเวศ Clean Technology ผมไปที่มาบตาพุด เจอคำนี้ประจำ แต่โรงงานที่ใช้คำนี้ เป็นพวกที่สร้างปัญหามลพิษมากที่สุด ยกตัวอย่างเช่น เจนโก้ ไปตั้งโรงงานที่วังจันทร์ ซึ่งเป็นพื้นที่ที่สวยงามมาก เขาพยายามใช้เป็น อุตสาหกรรมนิเวศ
“เครือข่ายทางการเมือง” ก็เป็นปัญหาหนึ่ง คือ ตอนนี้มันมีชนชั้นกลางเกิดขึ้นในระยอง ปรากฏว่าเป็นนักการเมือง แทนที่จะเอาตัวเองไปช่วยทำให้ชาวบ้านเข้าใจ กลับกลายเป็นเครือข่ายทางการเมือง ดังนั้นชาวบ้านก็ยังไม่รู้เหมือนเดิม ผมอยากจะให้มองทั้ง 3 มิติ ทั้งมิติทางเศรษฐกิจ มิติทางการเมือง มิติทางวัฒนธรรม
เราให้ความสำคัญทางเศรษฐกิจมากกว่าสุขภาพ เศรษฐกิจต้องมาก่อน สุขภาพมาทีหลัง ทั้ง ๆ ที่มันมีผลกระทบทางด้านสุขภาพอย่างมาก เราอาจต้องทำเรื่องพื้นฐานเลยคือ Policy “นโยบายรัฐ” ชัยยนต์ ประดิษฐ์ศิลป์ : ประเด็นเรื่อง “ปัจจัยทางวัฒนธรรม” อุดมการณ์พัฒนาแบบ Growth Theory เป็นเรื่องวัฒนธรรมอย่างหนึ่ง หมายความว่า
เมื่อเราพยายามที่จะหยิบยกอุดมการณ์อันหนึ่งขึ้นมาสู้ อุดมการณ์เรื่องของนิเวศ สิ่งแวดล้อม และสังคม แต่ทำได้สักพักหนึ่งก็ตามกระแสเดิมไป
ชัยยนต์ ประดิษฐ์ศิลป์ : เขาผนวกได้ ผมยกตัวอย่างผู้ใหญ่วิบูลย์ เข็มเฉลิม ปราชญ์ชาวบ้าน ท่านทำการพัฒนาเกษตรอย่างประสบความสำเร็จ ท่านเป็นคนจริงจังคนหนึ่ง ภาครัฐก็เอาผู้ใหญ่วิบูลย์ไปเป็นกรรมการทุกชุด ตอนหลังผู้ใหญ่วิบูลย์บอกว่าไม่ไปแล้ว เพราะไปแล้วงานที่ท้องถิ่นพังเลย เพราะกรรมการชุดนี้จะเอาภาษาของผู้ใหญ่วิบูลย์ไปสร้างนโยบาย ในการพัฒนาก็เหมือนกัน ภาษาของอาจารย์ปรีชาก็ถูกใช้ไปสร้างนโยบาย เพราะฉะนั้นมันเป็นเพียงวาทกรรมเพื่อให้คนเข้าใจว่าจะเอาไปใช้จริง แต่ความเป็นจริงในทางปฏิบัติไม่เคยใช้เลย ดังนั้นแผนพัฒนาฯที่ผ่านมา เราใช้เพียงแค่แผนพัฒนาฯฉบับที่ 4-5 ก็จบแล้ว แผนต่อไปเป็นเพียงวาทกรรม
ดังนั้นตรงนี้เป็นเพียงวาทกรรมทั้งสิ้น แต่มันมีฟังชั่นยังทำให้คนหลงใหลได้ปลื้ม ยังหันเหจากการแก้ปัญหาที่แท้จริง คุณต้องการอะไรใหม่ เดี๋ยวก็มีมา จินตนาการใหม่ ๆ เดี๋ยวก็เข้ามาในแผนพัฒนาการ แต่ทั้งหมดไม่มีความหมายต่อการแก้ไขปัญหาในเชิงโครงสร้าง ซี่งมันเป็นปัญหาวัฒนธรรมไปแล้ว เขาเองก็เพียงแต่สร้างให้วัฒนธรรมเดิมมันยังทำงานของมันอยู่เท่านั้นเอง
ตอนนี้ทางภาคใต้ก็ประท้วงต่อต้านอย่างมากกับอุตสาหกรรมทั้งหลาย ยิ่งถ้าเป็นอุตสาหกรรมก่อปัญหาด้วยแล้ว ผมมองว่าเรื่อง “สุขภาพ” ก็ยังอยู่ในกระแสพอสมควร เอาไปใช้เรื่องของสิ่งแวดล้อมค่อนข้างเยอะ
นพ.ภูษิต ประคองสาย : แหล่งที่เหมาะกับการสร้างอุตสาหกรรมมันต้องใกล้แหล่งน้ำ การที่ตั้งแถวอยุธยา ที่ราบลุ่ม ก็เนื่องจากมันใกล้แหล่งน้ำ เพียงแต่ว่าตอนนี้น้ำมามากเกินไปจนเกิดความเสียหาย ซึ่งก็เป็นประเด็นเหมือนกัน ผมว่ามันคงมีการทบทวนเรื่องนี้ แล้วก็คงมีการพูดเรื่องนิคมอุตสาหกรรมหลังจากเหตุการณ์นี้พอสมควร นักลงทุนบางส่วนอาจเริ่มพิจารณาว่าควรย้ายไปที่อื่นหรือไม่
แต่หากถามว่ามีจังหวัดอื่นที่สูงกว่าไหม มันก็มี ปัญหาคือ ความจำกัดของข้อมูล เราพบแต่ตัวผลกระทบท้ายสุดคือเป็นอย่างนี้ แต่ตัวเชื่อมที่จะอธิบายได้ว่าเป็นเหตุและผลกัน มันไม่มี แต่เราจะบอกได้ว่า มันมีข้อสังเกต เราไม่สามารถลงไปบอกข้อสรุปว่าเป็นเพราะมาบตาพุด มันมีข้อมูลจังหวัดอื่นด้วย มันมีอุบัติการณ์หรือจำนวนผู้ป่วยโรคมะเร็งที่มากกว่าค่าเฉลี่ยของประเทศ เพียงแต่ว่าจะทำอย่างไรที่เราจะบอกได้ว่า สารพิษที่เราเจอในธรรมชาติหรือในสิ่งแวดล้อมมันมากกว่า และเชื่อมโยงกับอัตราป่วยของมะเร็ง ซึ่งถ้าจะทำให้ดีจริงมันจะต้องทำเป็น Time series
ชัยยนต์ ประดิษฐ์ศิลป์ : ผมขอแลกเปลี่ยน ผมมีข้อสังเกตคือ
1. จังหวัดระยอง ที่จริงแล้วอุตสาหกรรมกระจุกอยู่ที่มาบตาพุด เดิมทีระยองเป็นจังหวัดที่สวยงาม เลยไปที่ แกลงก็เป็นพื้นที่สีเขียวสวยงาม ก่อนที่โรงงาน IRPC จะไปสร้างที่วังจันทร์ วังจันทร์นั้นดูสวยงาม จังหวัดระยองเองจะมี 2 จุด คือ จุดหนึ่งคือ TPI เดิม ที่ฝั่งวังจันทร์นั้นมีปัญหา ผมพยายามทำสถิติ correlation มาหลายครั้งที่อื่นไม่มีผล มามีผลตรงที่นี้ เลยต้องมองมาที่ระยะองเป็นหน่วยของงานวิจัย unit of research มันเห็นชัดขึ้นมา
2. ปัญหา Correlation จาก Correlation จะไปสู่ Cohesion อย่างไร นี่เป็นประเด็นใหญ่ ถ้าจากระบบข้อมูลทางการแพทย์ของไทยปัจจุบันซึ่งมีปัญหามาก ถ้าเป็นอย่างนั้นเราต้องหากลยุทธ์ในการทำวิจัยแบบใหม่ที่จะตอบโดยตรรกะซึ่งไม่ใช่แนวภาคตัดขวางที่ว่ามันเป็นตามนี้ ซึ่งในทางสังคมศาสตร์มีการต่อสู้กันเยอะแล้ว เราไม่เอาแนว positivism เราเอาแนวอื่นเพื่อตอบความเป็นสาเหตุ เช่นเราเอาแนวประวัติศาสตร์เพื่อตอบความเป็นสาเหตุ เราจะใช้กลยุทธ์การวิจัยแบบอื่น ๆ ทางสังคมศาสตร์นั้นมันค่อนข้างตัน
3. ในเรื่อง Multi Factor มันมีปัจจัยที่หลากหลาย ซึ่งมีการพูดคุยกันเยอะ แต่มันน่าเสียดายที่ไม่มีนักวิจัยระบาดวิทยาที่ลงมือทำมันอย่างจริงจัง สถาบันมะเร็งก็ถอย ทำมากก็โดนเล่นมาก นี่คือสถานการณ์ขณะนี้ รูปแบบมีหมด การเฝ้าระวังมีหมด ตอนหลังการเฝ้าระวังเรื่องโรค สาธารณสุขเข้าไปก็มีทั้งหมด แต่ก็ไม่ได้ไปเห็นอย่างที่เราไปเจอ อย่างเช่นการนิคมอุตสาหกรรมบอกว่าโรงงานของตนมีกลิ่นเหม็นนาน ๆ ครั้ง หลาย ๆ ปีเหม็นทีหนึ่ง บางที่ก็ว่าเหม็นเพราะชาวบ้านเผายาง ผมไปอยู่ที่ชุมชน เหม็นทุกชุมชน ชาวบ้านที่นั่นเหม็นจนชิน เราไปก็เจอของจริง ผมลงพื้นที่ทุกชุมชน ออกเงินเอง จึงเห็นปัญหาของชุมชน
โดยสรุปแล้ว ตรงนี้ปัญหาคือ มันยังขาดทั้งกระบวนการวิจัย ระบบการทำงานวิจัย แล้วก็ขาดการเสนองานเผยแพร่ต่อสาธารณชน มันยังไม่ได้ทำจริงจัง
นพ.ภูษิต ประคองสาย : อย่างที่อาจารย์ว่า คือเราควรลงไป Specific ที่มาบตาพุดกับอีกที่ที่อาจารย์ชัยยนต์กล่าวมา แต่เนื่องจากระบบข้อมูล มันเป็น Young grid Cancer มันเก็บข้อมูลที่ละจังหวัด เวลาเราเจอผู้ป่วยในโรงพยาบาลระดับอำเภอ มันมีข้อจำกัดในการศึกษาผู้ป่วย เขาต้องส่งผู้ป่วยมารักษาที่จังหวัด หรือไม่ก็ที่กรุงเทพฯ เพราะเครื่องมือมันพร้อมกว่า ดังนั้นภาพของข้อมูลจึงมีว่า ผู้ป่วยบางคนก็จะข้ามจากอำเภอไปอีกจังหวัดหรือข้ามไปกรุงเทพฯเลย สำหรับบางคนที่มีศักยภาพการเงินมากพอที่จะเข้าไปรักษาที่กรุงเทพฯ ดังนั้นถ้าเราจะเก็บข้อมูลเฉพาะที่ระดับอำเภอ มันจะไม่ได้ข้อมูล ดังนั้นเราเก็บทีละจังหวัด ซึ่งมันก็จะมีข้อมูลบางส่วนอยู่ เพียงแต่ว่ามันมีข้อจำกัดอยู่ มันยังไม่เชื่อมโยง และมันไม่สามารถที่จะบอกเหตุปัจจัยได้ เพราะฉะนั้นถ้าเราจะออกแบบ เราต้องพูดถึงเรื่องของการเก็บข้อมูลเป็นเชิงระยะยาว ดูการเปลี่ยนแปลง
อีกเทคนิคหนึ่งที่เราใช้กันก็คือ เก็บจากข้อมูลเดิม คือ ดูปีที่ 1 ปีที่ 2 ปีที่ 3 จนถึงปีที่ 10 ดูว่าเขาแย่ลงอย่างไรบ้าง แล้วเขา exposed เราดูแล้วบอกได้ว่า ครัวเรือนที่เขาไปทำงานที่ต้องเสี่ยง สุขภาพมันแย่ลงกว่าครัวเรือนอื่น กล่าวคือ ในพื้นที่มันคงมีสารพิษเยอะอยู่แล้ว เพียงแต่เราเปรียบเทียบว่า การที่เขาโดนในสภาพปกติของเขา กับ การที่เขาไปทำงานในที่เสี่ยง มันแย่ลงกว่าคนอื่น ซึ่งอันนี้มันต้องใช้ทั้งเวลาและทรัพยากรที่เยอะมากในการเก็บข้อมูล
ประเด็นนี้ที่พูดมาตั้งแต่เช้าก็คือ มันมีข้อจำกัดจริง ๆ ถ้านักวิจัยจะทำงานในเรื่องนี้เพื่อหาเหตุปัจจัยหรือค้นหาข้อเท็จจริง มันต้องใช้เวลาเยอะ บางอย่าง มันไม่เป็น execute หรือว่าเป็น Immediate Impact มันจะเป็นผลกระทบโดยตรง เช่น ได้รับสารพิษจนเกิดอาการ บางอย่างมันกินเวลา 5-10-20 ปีถึงจะเห็นผล ถ้าเราจะรอวัดตรงนั้น ก็จะเป็นการช้าเกินไป
ชัยยนต์ ประดิษฐ์ศิลป์ : ผมขอเรียนให้ทราบเรื่องสุขภาพ ตอนนี้มันเป็นเรื่อง Politicized คือ มันถูกทำให้เป็นการเมืองไปหมดแล้ว ยกตัวอย่าง
กรณีที่ 1. กลุ่มชุมนุม ผู้ชุมนุมพาแม่ที่ชรามาด้วย ปรากฏว่าที่สุดแกก็เสียชีวิตในขณะชุมนุม ก็ลือกันว่าตายเพราะฝนกรด คนก็แตกตื่นกัน ตอนหลังผู้ว่าราชการจังหวัดได้ตั้งกรรมการ จึงตรงพบว่าสาเหตุของการตายมาจากโรคประจำตัว แต่คนก็ตื่นกันแล้ว มันจึงเป็นเรื่องที่ว่าใครเป็นคนพูด ใครเป็นคนให้ข่าว
กรณีที่ 2. อาจารย์ท่านหนึ่งไปทำวิจัยโดยยึดติดกับกลุ่มอุดมการณ์ต่อต้านโรงงาน เลยไป Highlight ว่า หอยที่มาบตาพุดเน่า โดยที่ไม่แยกแยะ จึงเกิดปัญหากับชาวประมงที่มาบตาพุดซึ่งเป็นชาวประมงรายย่อย ทำให้เขาขายหอยไม่ได้ สุดท้ายก็ลงพื้นที่ไม่ได้
ปัจจุบันนี้มันเป็นการเมืองทั้งนั้น การเมืองมันทำได้ในระดับสังคมชัดเจน แต่ส่วนมากเป็นเรื่องสุขภาพ มันคนละอันกัน มันมีระดับของมัน ไม่ใช่คิดจะบอกว่าอันนี้ต้องสร้างขึ้นเอง ไม่ได้ เพราะมันมีตัวธรรมชาติอยู่ ซึ่งธรรมชาติเป็นตัว Nature ส่วนวัฒนธรรม มันสร้างได้ว่านี่เป็นปัญหาหรือไม่เป็น แต่ตัวธรรมชาติเป็นสิ่งที่ผมคิดว่ามันล็อคบางระดับอยู่ เท่าที่ผมสัมผัสในมาบตาพุด มันไม่มีใครทำได้จริงจัง เพราะถูกบล็อกหมด อย่างกลไกสาธารณสุข ชาวบ้านก็รู้สึกเบื่อมาก เพราะว่าเวลาลงไปเช็คข้อมูล ชาวบ้านเบื่อมากต้องกรอกแบบสอบถามหลายครั้ง แล้วก็เอาเอกสารไปกองที่ประธานชุมชน ชาวบ้านเขาไม่อ่าน มันต้องใช้กลไกแบบอื่น
นพ.ภูษิต ประคองสาย : ประเด็นที่อยากจะฝากเป็นประเด็นเล็ก ๆ คือ เวลาที่เราเก็บข้อมูล มันต้องเก็บข้อมูลที่มันมีตัวแปรอื่นที่บอกได้ว่า มันมีความสัมพันธ์ที่เราวิเคราะห์ได้ อย่างเช่น ถิ่นที่อยู่ สถานะทางเศรษฐกิจสังคม รายได้ การศึกษา เราใช้ข้อมูลเพื่อดูว่ามันมีการเปลี่ยนแปลง อย่างกลุ่มคนจนได้รับผลกระทบมากกว่า มันก็เป็นตัวที่บอกได้ แต่ปัญหาคือ ข้อมูลนี้มันอยู่ในระบบ มันไม่สามารถแจกแจงกลุ่มสถานะต่าง ๆ ของประชาชนออกมาได้ มันก็เลยเป็นข้อจำกัดอยู่ จึงฝากไว้ หากเรามีโอกาส เราต้องคิดถึงการเก็บข้อมูลพวกนี้ขึ้นมาด้วย
นพ.ขวัญประชา เชียงไชยสกุลไทย : ผมจะลองเสนอว่า ผมเข้าใจ ผมเห็นมาบตาพุดอย่างไรบ้าง แต่สิ่งที่ผมนำเสนอ อาจจะไม่ค่อยตอบคำถามที่ว่าจะเก็บข้อมูลอย่างไร เพราะผมมีสมมติฐานบ้างเล็กน้อยว่า เก็บไปเราก็ได้ข้อสรุปเดิม ก็คือ เราจะพบว่ามีคนป่วยจริง เราจะพบว่ามีความไม่เป็นธรรมจริงในแต่ละจุด ผมจึงหาว่าเราควรจะมองมันอย่างไรดี เพื่อที่จะเปิดมุมมองใหม่ ๆ และหาทางออกใหม่ ๆ
ถ้าย้อนประวัติศาสตร์มาบตาพุด ผมคิดว่ามันตั้งแต่รัฐบาลยุคโชติช่วงชัชวาล กระจายความเจริญสู่ภูมิภาคเข้ามาด้วย เกิด Eastern Seaboard ปี พ.ศ.2523 เป็นต้นมา มันได้เปลี่ยนพื้นที่ความหมายของตัวระยอง แล้วอาจจะเป็นภาคตะวันออกทั้งนั้น ชลบุรี ระยอง ฉะเชิงเทรา การมีแผนการพัฒนาฯ ทำให้มันเปลี่ยนไปเป็นเศรษฐกิจแบบสามขา คือยังมีเกษตรอยู่ มีท่องเที่ยว แล้วก็บวกอุตสาหกรรมเข้ามา อุตสาหกรรมกลายเป็น Sector ใหญ่ ที่เข้าไปกระทบต่อขาอื่น ๆ ที่เหลือ ผมขอเรียกว่ามันเหมือนกับการเปลี่ยนความหมายการกำหนดความเป็นพื้นที่ใหม่ มันมีรูปธรรมของมันด้วย ไม่ใช่แค่ในเชิงความเข้าใจอย่างเดียว มันทำให้เกิดนิคมอุตสาหกรรมขึ้นจำนวนมาก แล้วก็นำไปสู่ความพยายามที่จะปรับผังเมือง ประเด็นนี้คนต่อสู้กันเยอะว่าผังเมืองของเขตระยองควรเป็นอะไร แต่เดิมผังเมืองมันสีเขียวเยอะ แต่ตอนนี้ก็มีสีม่วงกินพื้นที่มากขึ้น จึงเกิดความพยายามจะนิยามว่า ตกลงกันแล้วระยองควรเป็นอะไรกันแน่
1.ประการแรก การกำหนดความหมายใหม่ของพื้นที่ มันไม่เพียงแต่ว่าเพิ่มเข้าไป เหมือนกับเราเพิ่มขาที่สามเข้าไป มันกำลังทำอีกความหมายหนึ่งคือ มันไปลบเลือนและปิดล้อมพื้นที่เดิมที่มีอยู่ เช่น เกษตรลดลงก็ต้องทำใจ ท่องเที่ยวเสียไป คุณก็ต้องยอมรับ เพราะนี่คือ Trade off ที่คุณควรจะต้องแลกกันกับการเป็นอุตสาหกรรมขนาดใหญ่ของประเทศ
ที่น่าสนใจคือ “วิธีคิด” นักอุตสาหกรรมคิดว่าขณะที่ภาคสังคมกำลังเสนอประเด็นเรื่องข้อจำกัดหรือขีดจำกัดของพื้นที่ เช่น ศักยภาพในการรองรับมลพิษ กับกายภาพในการที่จะแก้ปัญหาด้วยเทคโนโลยีต่าง ๆ หรือศักยภาพต่าง ๆ แต่กลับกลายเป็นว่าน่าสนใจไปอีกแบบหนึ่ง เขาคิดถึงการก้าวข้าม Growth เหล่านี้ คือเขาคิดว่า ปัญหาเหล่านี้ไม่สำคัญถ้าเราสามารถเพิ่มเทคโนโลยีที่ดีได้ เพราะเขาเชื่อว่าเทคโนโลยีที่ดีจะสามารถจัดการความคิดปรานีปรานอมต่าง ๆ ได้
2. ถ้ามีเรื่องมากนักก็คือย้ายเลย มีกลุ่มทุนจำนวนมากกำลังคิดที่จะย้ายไปที่อื่น ซึ่งอาจจะเป็นภายในประเทศไทยหรือนอกประเทศไปเลยก็ได้ รวมทั้ง ปตท.ด้วย เพราะตอนนี้แผนการลุงทุนของ ปตท.จำนวนมากหันไปลงทุนยังต่างประเทศ ดังนั้นที่ไหนก็ตามที่มีปัญหาเรื่องมากแบบนี้อีก จนเป็นขีดจำกัดต่อความเติบโต ก็จะย้ายไปได้
สิ่งที่ไม่ได้พูดถึง แต่เป็นประเด็นก็คือว่า การก้าวข้าม Growth แบบนี้คือ การผลักให้มันออกไป พวกที่เป็นโรงงานที่มีผลกระทบต่อสุขภาพ ให้มันไปอยู่ในภาคส่วนที่ไม่มีพลัง รับมือไม่ได้ นับไม่ได้ คำว่านับไม่ได้หมายความว่า แม้แต่เราจะพิสูจน์ว่าคนเป็นมะเร็งอย่างนั้นจริงหรือเปล่า ค้องไปหาหมอ หมอก็หายากเย็น จะหานักวิทยาศาสตร์เพื่อมาวิจัยน้ำก็ยากเย็น จะหาเครื่องมือมาตรวจสอบก็ยาก ดังนั้นการผลักออกไปก็คือ ผลักไปสู่สิ่งที่ไม่สามารถนับได้เลย และมีผลกระทบค่อนข้างแรงขึ้น
สิ่งที่ผมเห็นนั้นคือการเปลี่ยนแปลง มันได้นำไปสู่การก่อเกิดขึ้นของ”เครือข่ายผลประโยชน์” จำนวนมากขึ้น ดังที่อาจารย์ชัยยนต์ได้เล่าให้ฟังแล้วคือ การเชื่อมโยงของกลุ่มทุน กระบวนการสะสมทุน และโยงไปถึงผู้นำท้องถิ่น เช่น อบต. ดังนั้นหน่วยงานราชการเวลาจะคิดการแก้ปัญหา และคิดว่าโครงสร้างเดิมจะแก้ได้ ไม่ว่าราชการส่วนกลางหรือส่วนท้องถิ่นก็ล้วนทำไม่ได้
อีกเรื่องคือ ปัจจุบันคนที่อยู่ในมาบตาพุดที่เป็นคนมาบตาพุดจริง ๆ มีเพียง 30 เปอร์เซ็นต์ นั่นก็หมายความว่า แรงงานอีสานและแรงงานจากแหล่งอื่น ๆ เข้ามาอยู่ที่มาบตาพุดกลายเป็นคนท้องถิ่นค่อนข้างมาก แม้ว่าจะอยู่อย่างไม่กลมกลืนกัน ต่างคนต่างอยู่ พวกแรงงานก่อสร้าง แรงงานต่าง ๆ ก็มีปัญหาเหมือนกัน
ดังนั้นการเปลี่ยนเหล่านี้ มันมีความหมายหลายประการ มันทำให้เกิดโครงสร้างอำนาจต่าง ๆ ที่ระบบกลไกต่าง ๆ ที่ใช้แก้ปัญหา มันทำงานไม่ได้ แล้วเวลาที่จะพูดถึงท้องถิ่น มันจะพูดยาก เพราะเราไม่รู้ว่าหมายถึงใคร เฉพาะคนระยองแท้ ๆ หรือคนภาคอีสาน
นพ.ภูษิต ประคองสาย : จากข้อมูลกระทรวงสาธารณสุข พ.ศ.2549 คนในพื้นที่มาบตาพุดที่เป็นคนท้องถิ่น มีจำนวน 40,000 คน แต่ประชากรแฝงมีจำนวน 74,000 คน มากกว่าคนมาบตาพุด
นพ.ขวัญประชา เชียงไชยสกุลไทย : ประเด็นข้อต่อสู้ก่อนเกิดขบวนการเคลื่อนไหวในช่วงหลัง ผมคิดว่า มันเหมือนอย่างที่อาจารย์ชัยยนต์พูด คือ ผลักให้มันเป็น Zero Sum Game คุณจะเลือกเอาอะไร จะเอารายได้ของประเทศ อุตสาหกรรม ฯลฯ หรือว่าคุณจะไม่เอาอะไรเลย มาตั้งคำถามเหมือนถูกบังคับให้เลือก ทั้ง ๆ ที่มันควรจะมี choice ให้เลือกมากกว่านี้ หรือมีทางออกให้คนได้คิดมากกว่านี้
พอมีข้อมูลแบบคร่าว ๆ นิคมอุตสาหกรรมตั้งในปี 2532 เพียงไม่นานหลังจากนั้น เท่าที่กรรมการสิทธิรับเรื่องร้องเรียน ปี พ.ศ.2541 จึงตั้งกรรมการเข้าไปตรวจสอบเรื่องของมลพิษและเรื่องต่าง ๆ ว่าจะจัดการปัญหาเหล่านี้อย่างไรดี แต่ต่อมาก็ไปทำอะไรไม่ได้ผล หลัง ๆ จึงมาประกาศเป็นเขตควบคุมมลพิษในช่วงหลัง
สิ่งที่เกิดขึ้นมันนำไปสู่ “การต่อรอง” กัน ใน concept เขาใช้คำว่า Negotiation คือ มันไม่ได้สามารถที่จะทำให้เกิดภาวะ Zero Sum Game ได้ทั้งสองฝ่าย เช่น ฝ่ายอุตสากรรมก็บอกว่าเมืองนี้จะยึดมาเป็นอุตสาหกรรมทั้งหมดก็ทำไม่ได้ เพราะมันมีเสียงเรียกร้อง เสียงบ่น มีขบวนการเคลื่อนไหวขึ้นมา ฝ่ายประชาชนส่วนหนึ่งก็บอกว่า ให้เมืองนี้กลับไปเป็นเกษตรกรรมเหมือนเดิม ก็ทำไม่ได้ คำว่า Negotiation มันจะนำมาสู่การกำหนดความเป็นระยอง ความเป็นมาบตาพุดใหม่ได้อย่างไร มันจะเป็นอุตสาหกรรมแบบไหน มันจะพัฒนาไปยังไง อุตสาหกรรมกับอะไรที่ไปกันได้ ที่มันจะไม่ขัดแย้งกัน ผมคิดว่ามันเป็นทั้งการนิยาม พยายามพูดเพื่อการนิยามกันใหม่ การปรับตำแหน่งกันใหม่ การเปลี่ยนแผนที่กันใหม่
เราลองมาดูเครื่องมือที่ใช้ในการต่อรองกัน จากตัวอย่างที่ทำมา “พ.ร.บ.สิ่งแวดล้อม” ค่อนข้างไร้ประสิทธิภาพ พ.ร.บ.สิ่งแวดล้อม ปี พ.ศ.2535 ที่มีการกำหนดให้มีการศึกษาประเภทโครงการที่ต้องทำการประเมินผลกระทบ ให้กระทำการเป็นรายโครงการ ถึงแม้เราจะมีรัฐธรรมนูญ แต่รัฐธรรมนูญก็ไม่ได้พูดอะไรชัดเจน ดังนั้นวิธีการไปประเมินผลกระทบสิ่งแวดล้อมและสุขภาพ ก็ยังกระทำเป็นรายโครงการ แต่ถ้าเรามองมาบตาพุดเป็นภาพรวม พบว่า มันแยกโครงการออกจาก area ทั้งหมดไม่ได้ เพราะมันมีหลายร้อยโครงการ ยกตัวอย่างเช่น ชาวบ้านไม่สามารถบอกได้หรอกว่ากลิ่นที่เหม็น เหม็นมาจากโรงงาน ก. หรือโรงงาน ข. มลภาวะที่เขาได้รับมาจากโรงงานไหน โรงงานก็ไม่สามารถที่จะตอบตนเองได้เหมือนกัน หรืออาจจะตอบได้แต่ไม่รู้จะตอบอย่างไร
ดังนั้นมันเป็นปัญหาในเชิงโครงสร้าง นั่นคือ ตัว พ.ร.บ.ให้ศึกษาผลกระทบเป็นรายโครงการ แต่เริ่มมีข้อเรียกร้องระยะหลังว่าต้องทำทั้งในระดับแผนเลย หรือแม้กระทั่งแผนพัฒนาอุตสาหกรรมด้วยซ้ำไป
เราเริ่มมีเครื่องมือเข้ามาเสริม EIA มากขึ้น ก็คือ HIA คือ การประเมินผลกระทบด้านสุขภาพ ซึ่งกรรมการสุขภาพกำกับขึ้นมา โดยมี สช.ดำเนินการ แต่ว่าทั้ง EIA และ HIA ก็มีข้อจำกัดอีกหลายเรื่อง จนทำให้ไม่ค่อยได้ผลเท่าไหร่ ข้อจำกัดอย่างน้อยที่ผมเห็นคือ เมื่อทำไปแล้ว สุดท้ายแล้วข้อเรียกร้อง ข้อห่วงใย หรือแม้แต่องค์ความรู้แบบอื่น ๆ ที่ไม่ใช่บริษัทที่ปรึกษา จะเอาไปตัดสินใจได้อย่างไร เพราะเวลา คชก. หมายถึง คณะกรรมการผู้ชำนาญการด้านสิ่งแวดล้อม พิจารณารายงานประเมินผลกระทบ เขาจะดูแต่รายงานจากบริษัทที่ทำขึ้นมา
แล้วถ้าเราเห็นหลายโครงการ บางโครงการรายงาน TA ผ่านแล้ว คชก. ผ่าน องค์กรอิสระสิ่งแวดล้อมก็ให้ความเห็นแล้ว แต่สุดท้ายความเห็นเหล่านี้ก็เป็นแค่เป็นดุลพินิจของผู้มีอำนาจในการตัดสินใจ เช่น กรมโรงงานจะให้เดินหน้าต่อไหม นิคมอุตสาหกรรมจะดำเนินการต่อหรือไม่ อันนั้นเป็นแค่ความเห็นเฉย ๆ เขาเลือกจะทำหรือไม่ทำ ไม่มีกลไกเข้าไปตรวจสอบ ซึ่งเป็นปัญหาตามมา นอกเสียจากว่า การมีส่วนร่วมของประชาชนจะไม่มีผลต่อการทบทวนนโยบาย ไม่มีกลไกเข้าไปตรวจสอบ ว่าทำตามรายงานเหล่านี้ไหม ดังนั้น เราจะเห็นการปั้นแต่ง EIA ให้ดีขึ้น เราอาจจะเห็นการทำ HIA ให้ดูเหมือนครอบคลุมมิติสุขภาพมากยิ่งขึ้น
เสียงจากภาคธุรกิจ เขาถามว่า คุณเรียกร้องให้เราทำการประเมินผลกระทบ แต่ถามว่าข้อมูลพื้นฐานที่จะใช้ในการศึกษา มันอยู่ตรงไหน เช่น ข้อมูลระบาดวิทยาในพื้นที่ ข้อมูลเกี่ยวกับเรื่องสภาพสิ่งแวดล้อม ที่เป็นข้อมูลที่หนักแน่นเพียงพอต่อการเอาไปวิเคราะห์ต่อยอด มันไม่มี ซึ่งเขาก็โยนกลับไปที่หน่วยราชการทั้งหลายว่า หน่วยราชการต่าง ๆ ไม่ทำเอง แล้วจะมาบอกว่าเราทำ EIA , HIA ไม่ได้ นี่ก็เป็นข้อถกเถียงอันหนึ่ง แต่มันก็สะท้อนความจริงในอีกแง่มุมว่า เราไม่มีข้อมูลที่จะให้เกิดความเชื่อถือร่วมกัน เช่น เราจะบอกว่าคนเป็นโรคมะเร็งน้อย อะไรคือข้อมูลที่จะเกิดความเชื่อถือร่วมกัน อย่าว่าแต่ฝ่ายนักธุรกิจบอกว่าไม่มี แม้แต่ชาวบ้านก็ไม่รู้จะหาจุดอ้างจากตรงไหน ดังนั้น “การขาดกลไกการตรวจสอบ” เป็นปัญหาใหญ่
มันมีข้อเสนออะไรขึ้นมาบ้าง สำหรับการแก้ปัญหาสิ่งเหล่านี้
1.ถ้าเรามองดูมาบตาพุด สิ่งที่มันเปลี่ยนแปลง เช่น ตอนที่มีคำสั่งศาลปกครอง ตอนหลังก็มีมติคณะรัฐมนตรีเรื่องประเภทโครงการความรุนแรง เราจะพบว่าโครงการมาบตาพุดจำนวนมากหลุดไปหลังจากที่มีมติ ครม. ที่จริงไม่ต้องทำก็ได้ แต่เขาบอกว่าเขาได้ทำไปก่อนหน้านั้นแล้ว แต่มันก็มีผลกระทบต่อโครงการใหม่ ๆ ที่ตามมาในอนาคต หากมองในเชิงกว้าง เราอาจจะต้องมีการทบทวนประเภทโครงการความรุนแรงที่มีความน่าเชื่อถือและเกิดการยอมรับร่วมกันมากขึ้น
2.การประเมินผลกระทบในระดับพื้นที่ระดับรายโครงการสร้างความปวดหัวให้กับทุกฝ่าย ฝ่ายที่ได้ประโยชน์มากที่สุดคือ บริษัท Consultant รับงานกันเยอะแยะ เพื่อประเมินผลกระทบ แต่โรงงานก็เกิดกันไป ประเมินแล้วก็โดนวิพากษ์วิจารณ์ไป ชาวบ้านก็รู้สึกว่าไม่รู้ว่าได้รับผลกระทบจากโรงงาน ก. หรือ โรงงาน ข. ดี ดังนั้นมันต้องมีการประเมินในเชิงพื้นที่ที่ระดับทั้งนิคมฯเลย หรือประเมินศักยภาพโดยรวมของอุตสาหกรรมทั้งหมดในพื้นที่ระยอง
3. EIA หรือ HIA อาจจะต้องยกเครื่องปรับปรุงมากขึ้น อาจจะต้องถึงขั้นแก้กฎหมาย เพราะว่าการกระทำโดยที่ขาดการตัดสินทบทวนทางนโยบาย ไม่มีกลไกตรงนี้อยู่ หรือการกระทำโดยผู้มีส่วนได้เสีย เช่นให้เจ้าของโรงงาน เจ้าของบริษัทเป็นผู้ว่าจ้างการศึกษา ผลออกมาอย่างไรมันก็ต้องเป็นไปตามผู้ว่าจ้าง ทำไมเราไม่มีหน่วยงานที่เป็นอิสระ สถาบันที่เป็นอิสระที่บริษัทต่าง ๆ ในนิคมฯอุดหนุนทุนเข้ามาเป็นกี่เปอร์เซ็นต์ในกระบวนการแก้ปัญหาเหล่านี้ รัฐอาจจะสมทบด้วยหรือเปล่า แล้วแต่ เพื่อนำไปสู่การว่าจ้างโดยผู้ที่เป็นอิสระ ไม่ได้เป็นผู้ที่มีส่วนได้เสียเข้าไปศึกษาโดยตรง อันนี้ที่เป็นปัญหา แล้วก็ไม่น่าเชื่อถือเพราะ Consultant find up คนที่ว่าจ้าง และ Consultant เขาก็มีข้อจำกัด
ระยะหลัง มันมีเรื่องอยู่ว่า HIA ให้ทำการรับฟังประชาชนเพื่อกำหนดขอบเขตการศึกษา Scoping แต่คำถามก็คือว่า เขาได้ทำ TOR กับบริษัท Consultant ไว้ก่อนแล้วว่าคุณจะศึกษาตามลำดับอย่างนี้ สมมติว่าเป็นเงิน 5 ล้านบาท แต่พอไปฟัง Public Scoping ขึ้นมา กลายเป็น 20 ประเด็น ไม่ใช่ 5 ประเด็น คำถามคือ แล้วคุณจะศึกษาด้วยเม็ดเงินเท่าเดิมหรือเปล่า มันก็ยังมีข้อจำกัดอยู่อีก นี่ก็เป็นปัญหาขึ้นมา ดังนั้นกระบวนการนี้ ผมคิดว่ามันต้องยกเครื่องใหม่ ทำให้มีผู้มีอำนาจตัดสินใจ ศึกษาโดยผู้เป็นอิสระ และมีกลไกการตรวจสอบที่เป็นอิสระเข้าไปดูด้วย เพราะทุกวันนี้เวทีรับฟังความคิดเห็น Public Scoping , Public Review ต่าง ๆ จัดไปเถอะ จะถูกผิด ไม่มีใครเข้าไปดูว่ามันได้คุณภาพตามนั้นหรือไม่ สุดท้ายเครื่องมือเหล่านี้ประชาชนก็ไม่เชื่อถือ แล้วความขัดแย้งก็กลับมาแบบเดิม
ประการต่อมาคือเรื่องของ CSR บริษัทชอบพูดถึงเรื่อง CSR แต่ว่า CSR มักจะแยกจากกระบวนการผลิต เช่น มันจะตั้งโปรแกรม CSR ขึ้นมาอีกต่างหาก เช่น ไปปลูกป่า ส่งเสริมสิ่งแวดล้อม แต่ในกระบวนการผลิตมันไม่ CSR ไปด้วย
ประการต่อมาคือ การวางผังเมือง ยังไม่เป็นเรื่องเป็นราวเท่าไหร่ กระบวนการเรียนรู้ประชาชนเพื่อการกำหนดผังเมือง ซึ่งไม่ใช่แค่ผังเมืองจังหวัด แม้แต่ระดับตำบล ก็สามารถทำผังเมืองเฉพาะขึ้นมาได้ แต่ตรงนี้ดูเหมือนจะไม่ได้มีการผลักดันให้มันเกิดขึ้นจริง
ผมพยายามจะเสนอ “ข้อเสนอในเชิงสถาบัน” เพื่อมากำกับ เพื่อทำให้กระบวนการตัดสินใจมันมีความสมเหตุสมผลบนฐานข้อมูลมากขึ้น เท่าที่ผมดูอาการของกลุ่มต่าง ๆ ผมรู้สึกว่า เขาเองก็เริ่มอยู่ในโลกของความเป็นจริงมากขึ้น เช่น หลายกลุ่มของประชาชนในภาคตะวันออกเองที่เคลื่อนไหวหลายส่วน ก็จะบอกว่า เราไม่ได้ปฏิเสธอุตสาหกรรม เราไม่ได้บอกให้กลับไปเป็นเกษตรกรรมเหมือนเดิม แต่จะทำอย่างไรให้มันมีความรับผิดชอบต่อสังคม มีกระบวนการน่าเชื่อถือที่ตรวจสอบ ทบทวนมันได้ ผมคิดว่ามันจะอยู่ในจุดที่เริ่มเห็นการใช้เครื่องมือทางสถาบันบางอย่างเข้าไปกำกับได้ เพียงแต่ว่า กลับไปโจทย์เดิม ถ้าโครงสร้างผลประโยชน์ยังเป็นอย่างที่อาจารย์ชัยยนต์กล่าวมา การออกแบบเชิงสถาบันเหล่านี้จะแก้ไขจะได่มากน้อยแค่ไหน มันเป็นจุดที่เป็นปัญหาอยู่
ชัยยนต์ ประดิษฐ์ศิลป์ : ผมขอเติมเต็มของอาจารย์นพนันท์ และจุดประกายเรื่องนี้ต่อ คิดว่า
1. เราจะต้องทำงานในเชิงสถาบัน แต่ในแง่นี้มันต้องเติมด้วยฐานคิดใหม่คือ “เรื่องการมีส่วนร่วม” ซึ่งการมีส่วนร่วม ไม่ใช่ชาวบ้านมีส่วนร่วมเพียงฝ่ายเดียว แต่ควรเป็นการมีส่วนร่วมของทุกฝ่าย
2. มันไม่ใช่เป็นเรื่องของการที่เราจะไว้ใจใครแล้ว มันต้องตรวจสอบกันทุกฝ่าย ให้มีการถ่วงดุลตรวจสอบกันทุกฝ่าย ไม่ควรมอบความไว้วางใจกับกลุ่มใดกลุ่มหนึ่ง
3. เรื่อง “การต่อรอง” เป็นสิ่งสำคัญ โดยเฉพาะอย่างยิ่งในมาบตาพุด ผมคิดว่าความเป็นปัจเจกชนมันไปไกล “ความระแวง” มันยากที่จะกลับคืน คำว่า Trust ไม่มีแล้ว คุณหมอลองลงไปตอนนี้จะพบว่า ถ้าไม่ใช่พวก โดนด่าทุกคน Scoping ไม่กลัว กลัวชาวบ้านด่าอย่างเดียว เรื่องต่าง ๆ มันตัดสินใจเอง
ดังนั้นเรื่อง “การต่อรอง” เป็นสิ่งสำคัญ ต่อรองเพื่ออยากได้ประโยชน์และคุณค่าในสิ่งที่ตนเองอยากได้ จึงมีการต่อรอง และอย่าไปคิดว่าใครเป็นตัวแทนใคร ตัวอย่างเช่น ชาวบ้านที่มาบตาพุดไม่เคยมีส่วนร่วม มีแต่ชนชั้นกลางบางส่วนกับชนชั้นนำ ชาวบ้านพื้นฐานไม่มีส่วนร่วม แล้วก็ขยับบันไดขึ้นมาเรื่อย ๆ
เรื่องกลไกการต่อรอง ที่ผมทำขึ้นมาเห็นว่า
1. ภาครัฐมันล้มเหลวแล้ว State failure เกิดขึ้นมาแน่นอน กลไกรัฐพึ่งไม่ได้ ความล้มเหลวที่สำคัยก็คือ มีทั้งผลประโยชน์และประสิทธิภาพต่ำ
2. กลไกล้มเหลวคือ กลไกภาคเอกชนในมาบตาพุด หลักใหญ่ ๆ ก็คือ จะเอาเงินแต่ไม่มีความรับผิดชอบ แล้วก็ไม่จริงใจ คือไม่มีเจตน์จำนงที่จะแก้ปัญหา ทำอะไรผลัดวันประกันพรุ่งไปเรื่อย ๆ ขอให้สร้างโรงงานได้ก็พอ ในแง่นี้ โครงสร้างภายในของเอกชนมีปัญหาเพราะมันมีรับผิดชอบมากกับรับผิดชอบน้อย พวกรับผิดชอบก็จ่ายเงินเยอะ อย่างทุนเทคซึ่งทำลายมหาศาล ไม่ต้องรับผิดชอบ ดังนั้นโครงสร้างธุรกิจของธรกิจในมาบตาพุดต้องไปเคลียร์ข้างในด้วย ให้เป็นเอกภาพ
ภาคเอกชนเองก็เป็นปัญหา เพราะ
1. มีองค์ความรู้ดั้งเดิม แต่มาเจอสิ่งสมัยใหม่ อธิบายไม่ถูก
2. ที่ใช้ได้ กลุ่มมี 2 กลุ่ม กลุ่มหนึ่งต่อรองเรื่องเงิน อีกกลุ่มคือม็อบ สร้างปัญหาความแตกแยกขึ้นมา ใครไม่ใช่พวกก็ไม่เอา เขาไม่ฟังอยู่แล้วเรื่องวิชาการ
3. เรื่องการศึกษาวิชาการ กล่าวคือ
3.1. หน่วยในการศึกษาไม่ใช่รายโครงการแล้ว เพราะอันนี้เป็นสิ่งที่ทำให้เขาแก้ตัวมาตลอด ว่ากลิ่นมลพิษจากโรงงานไหน ซึ่งมันควรต้องเป็น องค์รวม
3.2. มันชัดเจนว่า EIA , HIA มันขยับ HIA มันขยับเพียงแค่การมีส่วนร่วมแสดงความคิดเห็น แต่การตัดสินใจ ยังใม่ใช่กลุ่มที่เป็นส่วนได้ส่วนเสีย ชาวบ้านพื้นฐานยังไม่ได้เป็นส่วนในการตัดสินใจ ปัจจุบันมีความพยายามให้ชนชั้นกลางตัดสินใจแทนชาวบ้าน แต่ชนชั้นกลางมีจุดอ่อนในเรื่องข้อมูลท้องถิ่น เพราะฉะนั้นเราแยกแยะไม่ออกว่าใครเป็นใคร จึงเป็นการตัดสินใจแทนคนรู้จัก แต่ไม่ได้ตัดสินใจแทนประโยชน์ของส่วนรวม
3.3. นักวิชาการ EIA คือ มันต้องทำ เพราะมันล็อกด้วยเงินงวด คือถ้าคุณไม่ได้เขียนตาม งวดต่อไปคุณก็ไม่ได้เงิน ดังนั้น HIA มันอยู่ที่ว่า จะฝ่าด่านที่ชาวบ้านด่าได้อย่างไร อย่างเช่น ให้ค่ารถมากขึ้น แล้วก็จัดตั้งผู้นำ แล้วผู้ก็ช่วยพูดให้ หรือตัดข่าวให้ ที่มาบตาพุดตอนนี้มีอาชีพไป HIA คือการไปประชุม เพราะมีเยอะ และประชุมกันเพื่อรับค่าเดินทาง ได้มากน้อยเท่าไหร่ก็ขึ้นอยู่กับการจัดตั้งค่าหัว ถ้ารวมกันไปก็ได้มาก
CSR เป็นวาทศิลป์สมัยใหม่ เมื่อก่อนก็ใช้คำว่า ISO ผมเป็นนักวิชาการ เจออย่างนี้มาหลายสิบปี เปลี่ยนตลอด อีกไม่นานก็คงเปลี่ยนอีก
เรื่องผังเมือง บริษัท Consult ปัญญา ที่ทำวิจัย ก็จัดฉาก เวลาประชุมก็เอาคนที่จัดการได้มา แล้วคุยให้ตรงประเด็น เขียนรายงานเสร็จมาเลย ไม่ต้องแก้ไข นี่คือเบื้องหลังซึ่งสร้างผลเสีย
การมีส่วนร่วม ต้องยกระดับไปสู่ระดับการตัดสินใจของทุกฝ่ายที่เกี่ยวข้อง แล้วตรวจสอบกันทุกกลุ่ม อย่าได้ไปเชื่อกลุ่มใดกลุ่มหนึ่ง เปิดโอกาสให้ตรวจสอบทุกกลุ่ม สำหรับโรงงานเราก็ต้องเข้าใจเขาด้วย ในแง่ระบบมันเป็นอย่างนั้น แต่ตัวบุคคลเองก็อีกประเด็นหนึ่ง
นพ.ขวัญประชา เชียงไชยสกุลไทย : ถ้าเราเอากรอบเรื่องความเป็นธรรมเข้าจับ คิดว่าคนจำนวนไม่น้อยขาดข้อมูลความรู้ที่จะใช้เป็นเครื่องมือในการต่อสู้อย่างมาก ผมเคยสังเกตเวทีที่เป็น Public Scoping กับ Review ชาวบ้านจำนวนมากมาร่วมโดยไม่รู้ว่าทำอะไร อย่างเช่น ผมถามคุณยายคนหนึ่งว่ารู้ไหมว่ามาร่วมเวทีนี้มาทำไม ยายตอบว่าไม่รู้ โครงการอะไรก็ไม่รู้ แต่ถามว่าเขามีโอกาสในการเป็นส่วนร่วมไหม มีครับ เพราะเขาเข้ามานั่งในเวทีแล้ว แต่รายงานได้รับก่อนไหม รู้ไหมว่าเป็นโครงการอะไร ผลกระทบเรื่องอะไร ชาวบ้านไม่รู้เลย
ดังนั้นมันจึงต้องฝ่ายกระทำเพื่อให้เกิดความเท่าเทียม มันต้องเป็นการ Empower ให้กับบุคคลท้องถิ่น บุคคลต่าง ๆ ให้มีความรู้ และสามารถใช้เครื่องมือเหล่านี้ให้เป็นประโยชน์มากขึ้น ไม่ใช่เช่นนั้น เครื่องมือเหล่านี้ แค่เปิดการมีส่วนร่วม แต่ไม่ไปเสริมความเข้มแข็งให้พวกเขา มันไม่ค่อยได้ประโยชน์มากนัก
สุดท้าย ผมเห็นนักวิชาการที่นั่งอยู่ข้างบน มักจะไม่ค่อยเข้าใจเสียงบ่นของชาวบ้าน เช่น ชาวบ้านบอกว่าไม่อยากให้มีโรงงานอย่างนี้เพราะมันเหม็น คำถามคือ คำว่าเหม็นจะแปลเป็นโจทย์วิจัย เข้าไปศึกษาผลกระทบได้อย่างไร เหม็นอะไร แบบไหน อย่างไร ผมคิดว่าจุดเหล่านี้ ถ้ามีกระบวนการเปิดช่องให้กับชาวบ้าน ให้กับท้องถิ่น น่าจะเป็นประโยชน์มากกว่า สำหรับส่วนอื่น ๆ ค่อนข้างจะเป็นอัมพาตไปหมด เช่น องค์ปกครองส่วนท้องถิ่น สาธารณสุข องค์กรเหล่านี้เพิ่งรู้ว่าจะมีการจัดเวที รายงานเยอะแยะไม่มีเวลาอ่าน เวลาที่จะเข้าไปในเวที ก็ใช้ความเห็นส่วนตัว จากการฟังเอาเดี๋ยวนั้น เป็นการให้ความเห็นไป ซึ่งก็ไม่ได้ไปทำงานในการช่วย Feedback ให้กับประชาชนเท่าไหร่ ตรงนี้มันมีจุดอ่อนเยอะ
นพ.ขวัญประชา เชียงไชยสกุลไทย : ผมคิดว่า Trust มันน่าจะเริ่มด้วยจากการทำให้จริงจัง เช่น ถ้ามันมีผลกระทบต่อสุขภาพ มันต้องประเมินแล้ว ผมขอยกตัวอย่าง มีแกนนำชาวบ้านได้ลุกขึ้นมาในเวทีบอกว่า สิ่งที่ผมนำเสนอ ผมก็เคยนำเสนอเมื่อ 3 เวทีที่แล้ว คนที่มารับฟังทั้ง Consultant ทั้งบริษัท ก็คนเดิม แต่ทำไมสิ่งที่เขานำเสนอไม่เคยถูกนำไปศึกษา หรือมี Feedback กับเขาเลย ภายใต้โครงสร้างที่ Consultant ก็ไม่ได้เรื่อง จ้างโดยผู้มีส่วนได้ส่วนเสียแบบนี้ แล้วไม่มีกระบวนการทบทวน Trust มันจะเกิดขึ้นได้อย่างไร แล้วเมื่อไม่มีการ Account ต่อสิ่งที่ประชาชนตอบสนองมา ผมคิดว่า Trust มันจะเกิดขึ้นยาก ผมคิดว่า Trust ที่เกิดขึ้น มันไม่ได้เกิดจากความไว้ใจต่อฝ่ายตรงข้าม เช่น ไว้ใจว่าบริษัทจะทำดี หรือไว้ใจส่วนราชการ แต่ผมอยากให้มัน Trust ต่อระบบและกลไกที่มันมีอยู่ ให้มัน function นี่เป็นโจทย์สำคัญ เช่น ภาพกลไกเหล่านี้มันมีประสิทธิภาพมากขึ้น ตรวจสอบ เอาจริงจัง เอาผิดได้ แก้ไขได้ ยกเลิกได้ ทบทวนได้ ผมคิดว่า Trust มันจะเกิดมากขึ้น
ชัยยนต์ ประดิษฐ์ศิลป์ : เรื่อง Trust ตอนนี้ควรเลิกคิดก่อน มันอีกยาวนาน เพราะตอนที่ลงไปทำวิจัย เป็นเรื่องทรมานมาก เพราะว่าเรื่อง Distrust เป็นเรื่องมหาศาล ตอนนี้พวกใครพวกมัน เวลาที่จะทำอะไร มันจึงมีความขัดแย้งตลอดเวลา มันไม่ใช่การคุยเพื่อหาข้อตกลง มันเป็นสถานการณ์ปัจจุบัน
แล้วเขายังจะไปผลิตซ้ำกันที่ภาคใต้ ทั้งที่ยังไม่ได้มีการเสนอทางเลือกใหม่ เพราะคนภาคใต้จะหนักกว่าคนภาคตะวันออกอีก
Related postsการวิเคราะห์ SDH กรณีมาบตาพุด มุมมองด้านนิติศาสตร์ โดย ไพสิฐ พาณิชย์กุลJanuary 30, 2013การวิเคราะห์ SDH อธิบายกรณีมาบตาพุด จากประสบการณ์งานสาธารณสุข โดย นพ.ภูษิต ประคองสาย, นพ.ขวัญประชา เชียงไชยสกุลไทย, นพ.พรชัย สิทธิศรัณย์กุลJanuary 30, 2013กรอบคิด SDH ในการสังเคราะห์กรณีมาบตาพุด โดย นพนันท์ วรรณเทพสกุลJanuary 30, 2013