Rev.	54	36	68	46	609	794	1
Acad.	69	36	87	46	609	794	1
Colomb.	89	36	115	46	609	794	1
Cienc.	117	36	136	46	609	794	1
Ex.	138	36	148	46	609	794	1
Fis.	150	36	161	46	609	794	1
Nat.	163	36	176	46	609	794	1
45(174):10-29,	177	36	223	46	609	794	1
enero-marzo	225	36	263	46	609	794	1
de	264	36	272	46	609	794	1
2021	273	36	289	46	609	794	1
doi:	54	46	66	56	609	794	1
https://doi.org/10.18257/raccefyn.1226	68	46	190	56	609	794	1
Ciencias	61	75	105	92	609	794	1
del	109	75	124	92	609	794	1
Comportamiento	127	75	217	92	609	794	1
Artículo	196	133	234	148	609	794	1
original	237	133	272	148	609	794	1
Análisis	196	152	243	172	609	794	1
de	247	152	261	172	609	794	1
algunas	264	152	310	172	609	794	1
fechas	313	152	350	172	609	794	1
radiocarbónicas	353	152	449	172	609	794	1
de	452	152	466	172	609	794	1
momias	470	152	516	172	609	794	1
arqueológicas	196	169	278	189	609	794	1
colombianas	281	169	355	189	609	794	1
Analysis	196	192	246	211	609	794	1
of	250	192	261	211	609	794	1
some	265	192	295	211	609	794	1
radiocarbon	298	192	371	211	609	794	1
dates	375	192	406	211	609	794	1
of	409	192	421	211	609	794	1
archaeological	424	192	509	211	609	794	1
mummies	196	209	254	228	609	794	1
from	258	209	286	228	609	794	1
Colombia	290	209	348	228	609	794	1
Felipe	205	232	229	244	609	794	1
Cárdenas-Arroyo	231	232	299	244	609	794	1
Arqueólogo	196	251	235	262	609	794	1
independiente	237	251	283	262	609	794	1
Palabras	196	398	230	410	609	794	1
clave:	233	398	255	410	609	794	1
Cordillera	257	398	294	410	609	794	1
Oriental;	296	398	328	410	609	794	1
Momias;	330	398	362	410	609	794	1
Cronología;	365	398	408	410	609	794	1
Cerámica.	410	398	447	410	609	794	1
Abstract	196	417	245	435	609	794	1
Citación:	54	480	83	490	609	794	1
Cárdenas-Arroyo	85	480	137	490	609	794	1
F.	139	480	145	490	609	794	1
Análisis	147	480	172	490	609	794	1
de	54	490	61	500	609	794	1
algunas	63	490	85	500	609	794	1
fechas	87	490	106	500	609	794	1
radiocarbónicas	108	490	155	500	609	794	1
de	157	490	164	500	609	794	1
momias	54	500	77	510	609	794	1
arqueológicas	79	500	120	510	609	794	1
colombianas.	122	500	162	510	609	794	1
Rev.	54	510	67	520	609	794	1
Acad.	69	510	86	520	609	794	1
Colomb.	88	510	114	520	609	794	1
Cienc.	116	510	136	520	609	794	1
Ex.	138	510	148	520	609	794	1
Fis.	150	510	161	520	609	794	1
Nat.	54	520	67	530	609	794	1
45(174):10-29,	68	520	114	530	609	794	1
enero-marzo	116	520	153	530	609	794	1
de	155	520	162	530	609	794	1
2021.	54	530	71	540	609	794	1
doi:	73	530	85	540	609	794	1
https://doi.org/10.18257/	87	530	163	540	609	794	1
raccefyn.1226	54	540	97	550	609	794	1
Editor:	54	556	77	566	609	794	1
Ana	79	556	91	566	609	794	1
María	93	556	112	566	609	794	1
Groot	114	556	131	566	609	794	1
*Correspondencia:	54	571	115	582	609	794	1
Felipe	54	581	73	592	609	794	1
Cárdenas-Arroyo;	74	581	129	592	609	794	1
felipeca2@aol.com	54	591	112	602	609	794	1
Recibido:	54	607	85	617	609	794	1
25	87	607	94	617	609	794	1
de	96	607	103	617	609	794	1
mayo	105	607	122	617	609	794	1
de	123	607	131	617	609	794	1
2020	132	607	147	617	609	794	1
Aceptado:	54	617	87	627	609	794	1
1	89	617	92	627	609	794	1
de	94	617	101	627	609	794	1
diciembre	103	617	133	627	609	794	1
de	135	617	142	627	609	794	1
2020	144	617	159	627	609	794	1
Publicado:	54	627	88	637	609	794	1
29	90	627	97	637	609	794	1
de	99	627	106	637	609	794	1
marzo	108	627	126	637	609	794	1
de	128	627	135	637	609	794	1
2021	136	627	151	637	609	794	1
Este	54	691	67	701	609	794	1
artículo	69	691	92	701	609	794	1
está	93	691	105	701	609	794	1
bajo	107	691	120	701	609	794	1
una	122	691	133	701	609	794	1
licencia	134	691	158	701	609	794	1
de	160	691	167	701	609	794	1
Creative	54	701	79	711	609	794	1
Commons	81	701	112	711	609	794	1
Reconocimiento-	114	701	166	711	609	794	1
NoComercial-Compartir	54	711	128	721	609	794	1
Igual	129	711	145	721	609	794	1
4.0	147	711	156	721	609	794	1
Internacional	54	721	93	731	609	794	1
Eastern	241	526	268	538	609	794	1
Cordillera;	270	526	309	538	609	794	1
Mummies;	311	526	350	538	609	794	1
Chronology;	352	526	398	538	609	794	1
Ceramics.	400	526	436	538	609	794	1
Introducción	196	554	268	572	609	794	1
En	196	573	208	587	609	794	1
arqueología	210	573	258	587	609	794	1
es	261	573	269	587	609	794	1
necesario	272	573	310	587	609	794	1
obtener	313	573	343	587	609	794	1
fechas	346	573	372	587	609	794	1
que	374	573	389	587	609	794	1
permitan	391	573	428	587	609	794	1
contextualizar	430	573	488	587	609	794	1
los	491	573	503	587	609	794	1
hallazgos	505	573	544	587	609	794	1
de	546	573	556	587	609	794	1
excavaciones	196	585	251	599	609	794	1
arqueológicas	254	585	311	599	609	794	1
dentro	314	585	340	599	609	794	1
de	344	585	353	599	609	794	1
un	357	585	367	599	609	794	1
marco	370	585	396	599	609	794	1
temporal	399	585	435	599	609	794	1
y	439	585	444	599	609	794	1
espacial.	447	585	483	599	609	794	1
Sin	486	585	500	599	609	794	1
ellas,	503	585	524	599	609	794	1
difícil-	528	585	556	599	609	794	1
mente	196	597	221	611	609	794	1
podríamos	224	597	268	611	609	794	1
entender	271	597	306	611	609	794	1
los	309	597	321	611	609	794	1
sucesos	325	597	356	611	609	794	1
y	359	597	364	611	609	794	1
los	367	597	379	611	609	794	1
procesos	383	597	418	611	609	794	1
que	422	597	436	611	609	794	1
tuvieron	440	597	474	611	609	794	1
lugar	477	597	498	611	609	794	1
en	501	597	511	611	609	794	1
el	514	597	521	611	609	794	1
pasado.	525	597	556	611	609	794	1
Más	196	609	214	623	609	794	1
que	217	609	232	623	609	794	1
fechas,	235	609	264	623	609	794	1
los	267	609	279	623	609	794	1
arqueólogos	282	609	332	623	609	794	1
buscamos	335	609	376	623	609	794	1
construir	379	609	415	623	609	794	1
cronologías	418	609	466	623	609	794	1
a	469	609	474	623	609	794	1
partir	477	609	499	623	609	794	1
de	503	609	512	623	609	794	1
las	515	609	527	623	609	794	1
cuales	530	609	556	623	609	794	1
inferir	196	621	222	635	609	794	1
el	225	621	233	635	609	794	1
desarrollo	236	621	277	635	609	794	1
sociopolítico	280	621	333	635	609	794	1
y	336	621	341	635	609	794	1
socioeconómico	344	621	411	635	609	794	1
de	414	621	424	635	609	794	1
las	427	621	438	635	609	794	1
sociedades	442	621	486	635	609	794	1
que	489	621	504	635	609	794	1
estudiamos.	507	621	556	635	609	794	1
Pero	196	634	215	647	609	794	1
llegar	219	634	242	647	609	794	1
a	246	634	250	647	609	794	1
este	254	634	270	647	609	794	1
punto	274	634	297	647	609	794	1
requiere	301	634	335	647	609	794	1
de	338	634	348	647	609	794	1
muchas	352	634	383	647	609	794	1
investigaciones	387	634	450	647	609	794	1
y	454	634	459	647	609	794	1
de	463	634	472	647	609	794	1
muchas	476	634	507	647	609	794	1
fechas	511	634	537	647	609	794	1
que	541	634	556	647	609	794	1
se	196	646	205	659	609	794	1
obtienen	210	646	245	659	609	794	1
especialmente	251	646	309	659	609	794	1
mediante	314	646	351	659	609	794	1
el	357	646	364	659	609	794	1
método	369	646	400	659	609	794	1
de	405	646	415	659	609	794	1
radiocarbono.	420	646	477	659	609	794	1
Sin	482	646	496	659	609	794	1
embargo,	501	646	539	659	609	794	1
las	544	646	556	659	609	794	1
fechas	196	658	222	671	609	794	1
por	226	658	240	671	609	794	1
sí	243	658	250	671	609	794	1
solas	254	658	274	671	609	794	1
no	278	658	288	671	609	794	1
nos	291	658	305	671	609	794	1
dicen	309	658	331	671	609	794	1
mucho	335	658	363	671	609	794	1
si	366	658	373	671	609	794	1
no	376	658	387	671	609	794	1
están	390	658	411	671	609	794	1
asociadas	415	658	454	671	609	794	1
a	458	658	462	671	609	794	1
contextos	466	658	505	671	609	794	1
arqueológi-	508	658	556	671	609	794	1
cos	196	670	210	683	609	794	1
sistemáticamente	213	670	283	683	609	794	1
excavados	286	670	328	683	609	794	1
y	331	670	336	683	609	794	1
no	339	670	349	683	609	794	1
provienen	352	670	393	683	609	794	1
de	396	670	405	683	609	794	1
muestras	408	670	444	683	609	794	1
cuyo	447	670	467	683	609	794	1
contenido	470	670	510	683	609	794	1
de	513	670	522	683	609	794	1
materia	525	670	556	683	609	794	1
orgánica	196	682	231	695	609	794	1
sea	235	682	248	695	609	794	1
suficiente	251	682	290	695	609	794	1
para	293	682	311	695	609	794	1
producir	314	682	349	695	609	794	1
una	352	682	367	695	609	794	1
fecha	370	682	392	695	609	794	1
radiocarbónica	396	682	456	695	609	794	1
confiable.	460	682	500	695	609	794	1
De	503	682	515	695	609	794	1
hecho,	518	682	545	695	609	794	1
el	548	682	556	695	609	794	1
método	196	694	227	707	609	794	1
sigue	230	694	251	707	609	794	1
siendo	254	694	281	707	609	794	1
hoy	284	694	299	707	609	794	1
bastante	302	694	336	707	609	794	1
interpretativo	339	694	394	707	609	794	1
–a	397	694	406	707	609	794	1
pesar	409	694	431	707	609	794	1
de	434	694	443	707	609	794	1
los	446	694	458	707	609	794	1
avances	461	694	493	707	609	794	1
tecnológicos–,	496	694	556	707	609	794	1
lo	196	706	204	719	609	794	1
que	208	706	223	719	609	794	1
equivale	226	706	261	719	609	794	1
a	265	706	269	719	609	794	1
decir	273	706	294	719	609	794	1
que	297	706	312	719	609	794	1
las	316	706	327	719	609	794	1
fechas	331	706	357	719	609	794	1
que	361	706	375	719	609	794	1
recibimos	379	706	420	719	609	794	1
de	423	706	433	719	609	794	1
los	437	706	449	719	609	794	1
laboratorios	452	706	501	719	609	794	1
no	505	706	515	719	609	794	1
se	519	706	527	719	609	794	1
deben	531	706	556	719	609	794	1
considerar	196	718	239	732	609	794	1
definitivas.	242	718	287	732	609	794	1
En	290	718	301	732	609	794	1
el	304	718	311	732	609	794	1
mejor	314	718	338	732	609	794	1
de	341	718	350	732	609	794	1
los	353	718	365	732	609	794	1
casos	368	718	390	732	609	794	1
pueden	393	718	423	732	609	794	1
aceptarse	425	718	463	732	609	794	1
como	466	718	489	732	609	794	1
“confiables”,	492	718	545	732	609	794	1
lo	548	718	556	732	609	794	1
10	547	752	556	764	609	794	1
Rev.	54	36	67	46	609	794	2
Acad.	69	36	87	46	609	794	2
Colomb.	88	36	115	46	609	794	2
Cienc.	116	36	136	46	609	794	2
Ex.	138	36	148	46	609	794	2
Fis.	150	36	161	46	609	794	2
Nat.	163	36	175	46	609	794	2
45(174):10-29,	177	36	223	46	609	794	2
enero-marzo	224	36	262	46	609	794	2
de	264	36	271	46	609	794	2
2021	273	36	288	46	609	794	2
doi:	54	46	66	56	609	794	2
https://doi.org/10.18257/raccefyn.1226	68	46	189	56	609	794	2
Análisis	416	36	441	46	609	794	2
de	443	36	450	46	609	794	2
algunas	452	36	475	46	609	794	2
fechas	477	36	497	46	609	794	2
radiocarbónicas	498	36	547	46	609	794	2
de	548	36	556	46	609	794	2
momias	447	45	471	55	609	794	2
arqueológicas	473	45	515	55	609	794	2
colombianas	517	45	556	55	609	794	2
que	196	84	211	98	609	794	2
siempre	214	84	246	98	609	794	2
deja	249	84	266	98	609	794	2
un	269	84	279	98	609	794	2
margen	282	84	312	98	609	794	2
para	315	84	332	98	609	794	2
la	335	84	342	98	609	794	2
interpretación.	345	84	405	98	609	794	2
Pero	407	84	426	98	609	794	2
cuando	429	84	458	98	609	794	2
se	461	84	470	98	609	794	2
trabaja	472	84	500	98	609	794	2
con	503	84	518	98	609	794	2
periodos	520	84	556	98	609	794	2
tan	196	97	209	110	609	794	2
extensos,	212	97	250	110	609	794	2
de	253	97	262	110	609	794	2
siglos	266	97	289	110	609	794	2
o	293	97	298	110	609	794	2
milenios,	301	97	338	110	609	794	2
tal	342	97	352	110	609	794	2
vez	355	97	369	110	609	794	2
es	372	97	381	110	609	794	2
mejor	384	97	408	110	609	794	2
tratar	411	97	432	110	609	794	2
de	435	97	445	110	609	794	2
entender	448	97	483	110	609	794	2
esos	487	97	504	110	609	794	2
procesos	507	97	543	110	609	794	2
de	546	97	556	110	609	794	2
desarrollo	196	109	237	122	609	794	2
social	240	109	264	122	609	794	2
en	266	109	276	122	609	794	2
rangos	279	109	306	122	609	794	2
de	309	109	318	122	609	794	2
tiempo	321	109	349	122	609	794	2
amplios.	352	109	387	122	609	794	2
El	213	121	222	134	609	794	2
estudio	225	121	254	134	609	794	2
de	256	121	265	134	609	794	2
las	268	121	279	134	609	794	2
momias	281	121	313	134	609	794	2
arqueológicas	316	121	371	134	609	794	2
en	374	121	383	134	609	794	2
Colombia	386	121	425	134	609	794	2
ejemplifica	427	121	472	134	609	794	2
esto	474	121	490	134	609	794	2
mejor	493	121	516	134	609	794	2
que	519	121	533	134	609	794	2
cual-	536	121	556	134	609	794	2
quier	196	133	217	147	609	794	2
otro	221	133	237	147	609	794	2
caso.	241	133	261	147	609	794	2
De	265	133	277	147	609	794	2
las	281	133	292	147	609	794	2
23	296	133	306	147	609	794	2
fechas	309	133	335	147	609	794	2
de	339	133	349	147	609	794	2
radiocarbono	352	133	406	147	609	794	2
procesadas	409	133	454	147	609	794	2
en	457	133	467	147	609	794	2
muestras	471	133	507	147	609	794	2
de	510	133	520	147	609	794	2
momias	524	133	556	147	609	794	2
o	196	145	201	159	609	794	2
de	206	145	215	159	609	794	2
textiles	220	145	249	159	609	794	2
asociados	253	145	292	159	609	794	2
con	297	145	311	159	609	794	2
momias	315	145	347	159	609	794	2
que	352	145	366	159	609	794	2
se	371	145	379	159	609	794	2
analizan	383	145	417	159	609	794	2
aquí,	421	145	441	159	609	794	2
ninguna	446	145	478	159	609	794	2
tiene	482	145	502	159	609	794	2
un	506	145	516	159	609	794	2
contexto	521	145	556	159	609	794	2
arqueológico	196	157	249	171	609	794	2
completo.	253	157	293	171	609	794	2
Para	298	157	316	171	609	794	2
algunas	320	157	351	171	609	794	2
tenemos	355	157	389	171	609	794	2
descripciones	393	157	448	171	609	794	2
someras	452	157	485	171	609	794	2
del	489	157	502	171	609	794	2
lugar	506	157	527	171	609	794	2
donde	531	157	556	171	609	794	2
fueron	196	169	223	183	609	794	2
halladas,	226	169	261	183	609	794	2
pero	265	169	283	183	609	794	2
no	286	169	296	183	609	794	2
levantamientos	299	169	360	183	609	794	2
arqueológicos	363	169	420	183	609	794	2
en	423	169	433	183	609	794	2
planos,	436	169	465	183	609	794	2
dibujos	468	169	498	183	609	794	2
o	501	169	506	183	609	794	2
fotografías.	509	169	556	183	609	794	2
Sabemos	196	181	233	195	609	794	2
el	235	181	243	195	609	794	2
lugar	245	181	266	195	609	794	2
de	268	181	278	195	609	794	2
procedencia	281	181	329	195	609	794	2
de	332	181	341	195	609	794	2
algunas,	344	181	377	195	609	794	2
pero	380	181	398	195	609	794	2
de	400	181	410	195	609	794	2
otras	412	181	432	195	609	794	2
solo	435	181	451	195	609	794	2
podemos	454	181	490	195	609	794	2
especular	493	181	531	195	609	794	2
sobre	534	181	556	195	609	794	2
su	196	194	205	207	609	794	2
origen.	209	194	237	207	609	794	2
Dicho	241	194	265	207	609	794	2
esto,	269	194	288	207	609	794	2
queda	291	194	315	207	609	794	2
el	319	194	326	207	609	794	2
hecho	330	194	354	207	609	794	2
de	357	194	367	207	609	794	2
que	370	194	385	207	609	794	2
las	388	194	400	207	609	794	2
momias	403	194	435	207	609	794	2
son	439	194	453	207	609	794	2
registros	456	194	491	207	609	794	2
extraordinarios	494	194	556	207	609	794	2
de	196	206	206	219	609	794	2
nuestro	211	206	240	219	609	794	2
pasado	245	206	273	219	609	794	2
aborigen	278	206	314	219	609	794	2
y	318	206	323	219	609	794	2
que,	328	206	345	219	609	794	2
aun	350	206	365	219	609	794	2
con	370	206	384	219	609	794	2
limitaciones	389	206	438	219	609	794	2
interpretativas,	443	206	504	219	609	794	2
suministran	508	206	556	219	609	794	2
información	196	218	246	231	609	794	2
importante	249	218	292	231	609	794	2
sobre	295	218	317	231	609	794	2
las	320	218	331	231	609	794	2
sociedades	334	218	378	231	609	794	2
a	381	218	386	231	609	794	2
las	388	218	400	231	609	794	2
que	403	218	417	231	609	794	2
pertenecieron,	420	218	478	231	609	794	2
sobre	481	218	502	231	609	794	2
su	505	218	514	231	609	794	2
estado	517	218	543	231	609	794	2
de	546	218	556	231	609	794	2
salud	196	230	217	243	609	794	2
o	220	230	225	243	609	794	2
enfermedad	227	230	275	243	609	794	2
y	277	230	282	243	609	794	2
sobre	285	230	306	243	609	794	2
las	309	230	320	243	609	794	2
regiones	323	230	356	243	609	794	2
geográficas	359	230	405	243	609	794	2
donde	407	230	432	243	609	794	2
fueron	434	230	460	243	609	794	2
halladas.	463	230	498	243	609	794	2
Las	501	230	515	243	609	794	2
23	518	230	528	243	609	794	2
fechas	530	230	556	243	609	794	2
que	196	242	211	255	609	794	2
se	215	242	223	255	609	794	2
presentan	227	242	265	255	609	794	2
no	269	242	279	255	609	794	2
son	283	242	297	255	609	794	2
una	300	242	315	255	609	794	2
cronología	319	242	362	255	609	794	2
de	366	242	375	255	609	794	2
la	379	242	386	255	609	794	2
momificación	390	242	445	255	609	794	2
en	449	242	458	255	609	794	2
Colombia.	462	242	505	255	609	794	2
Apenas	508	242	538	255	609	794	2
son	542	242	556	255	609	794	2
un	196	254	206	268	609	794	2
conjunto	210	254	245	268	609	794	2
de	249	254	258	268	609	794	2
datos	262	254	283	268	609	794	2
radiocarbónicos	286	254	351	268	609	794	2
que	354	254	369	268	609	794	2
ofrecen	372	254	403	268	609	794	2
un	406	254	416	268	609	794	2
marco	420	254	445	268	609	794	2
de	448	254	458	268	609	794	2
espacio	461	254	492	268	609	794	2
y	495	254	500	268	609	794	2
tiempo	504	254	532	268	609	794	2
de	535	254	545	268	609	794	2
la	548	254	556	268	609	794	2
momificación	196	266	252	280	609	794	2
indígena	255	266	290	280	609	794	2
en	294	266	303	280	609	794	2
el	307	266	314	280	609	794	2
país.	317	266	336	280	609	794	2
He	340	266	352	280	609	794	2
tratado	355	266	383	280	609	794	2
de	387	266	396	280	609	794	2
compararlas	400	266	449	280	609	794	2
con	453	266	467	280	609	794	2
fechas	471	266	496	280	609	794	2
obtenidas	500	266	539	280	609	794	2
por	542	266	556	280	609	794	2
otros	196	278	216	292	609	794	2
investigadores	220	278	278	292	609	794	2
en	282	278	291	292	609	794	2
sus	294	278	307	292	609	794	2
excavaciones	311	278	365	292	609	794	2
sistemáticas	368	278	417	292	609	794	2
de	420	278	430	292	609	794	2
las	433	278	444	292	609	794	2
áreas	447	278	468	292	609	794	2
geográficas	472	278	518	292	609	794	2
cercanas	521	278	556	292	609	794	2
al	196	290	204	304	609	794	2
lugar	207	290	227	304	609	794	2
de	231	290	240	304	609	794	2
donde	243	290	268	304	609	794	2
provienen	271	290	311	304	609	794	2
las	315	290	326	304	609	794	2
momias	329	290	361	304	609	794	2
con	364	290	379	304	609	794	2
la	382	290	389	304	609	794	2
idea	392	290	409	304	609	794	2
de	412	290	422	304	609	794	2
suministrar	425	290	470	304	609	794	2
algún	473	290	496	304	609	794	2
tipo	499	290	515	304	609	794	2
de	518	290	527	304	609	794	2
marco	530	290	556	304	609	794	2
cronológico	196	302	245	316	609	794	2
de	247	302	257	316	609	794	2
su	259	302	268	316	609	794	2
presencia	271	302	309	316	609	794	2
en	311	302	321	316	609	794	2
la	323	302	331	316	609	794	2
cordillera	333	302	372	316	609	794	2
Oriental.	374	302	410	316	609	794	2
Las	413	302	427	316	609	794	2
cronologías	430	302	477	316	609	794	2
construidas	479	302	525	316	609	794	2
por	528	302	541	316	609	794	2
los	544	302	556	316	609	794	2
arqueólogos	196	315	246	328	609	794	2
que	249	315	263	328	609	794	2
han	266	315	281	328	609	794	2
estudiado	284	315	323	328	609	794	2
el	326	315	333	328	609	794	2
altiplano	336	315	372	328	609	794	2
cundiboyacense	375	315	439	328	609	794	2
se	442	315	451	328	609	794	2
basan	454	315	477	328	609	794	2
en	480	315	489	328	609	794	2
tipologías	493	315	532	328	609	794	2
cerá-	535	315	556	328	609	794	2
micas	196	327	220	340	609	794	2
y	224	327	229	340	609	794	2
en	233	327	242	340	609	794	2
excavaciones	246	327	300	340	609	794	2
estratificadas	304	327	356	340	609	794	2
controladas	360	327	407	340	609	794	2
(Boada	411	327	441	340	609	794	2
&	445	327	454	340	609	794	2
Cardale	458	327	492	340	609	794	2
de	496	327	506	340	609	794	2
Schrimpff,	510	327	556	340	609	794	2
2017),	196	339	222	352	609	794	2
pero	225	339	243	352	609	794	2
las	245	339	257	352	609	794	2
momias	259	339	291	352	609	794	2
carecen	294	339	325	352	609	794	2
totalmente	327	339	370	352	609	794	2
de	372	339	382	352	609	794	2
esas	384	339	401	352	609	794	2
asociaciones	404	339	455	352	609	794	2
con	457	339	472	352	609	794	2
la	475	339	482	352	609	794	2
cerámica.	484	339	523	352	609	794	2
Incluso	526	339	556	352	609	794	2
en	196	351	206	364	609	794	2
los	208	351	220	364	609	794	2
pocos	223	351	246	364	609	794	2
casos	249	351	270	364	609	794	2
en	273	351	282	364	609	794	2
los	285	351	297	364	609	794	2
que	299	351	314	364	609	794	2
se	316	351	325	364	609	794	2
dice	327	351	344	364	609	794	2
que	346	351	361	364	609	794	2
las	364	351	375	364	609	794	2
momias	377	351	409	364	609	794	2
venían	412	351	439	364	609	794	2
acompañadas	441	351	495	364	609	794	2
de	498	351	507	364	609	794	2
cierto	510	351	533	364	609	794	2
ajuar	535	351	556	364	609	794	2
de	196	363	206	376	609	794	2
piezas	209	363	234	376	609	794	2
de	237	363	247	376	609	794	2
cerámica,	250	363	289	376	609	794	2
es	292	363	301	376	609	794	2
muy	304	363	322	376	609	794	2
difícil	325	363	349	376	609	794	2
estar	352	363	371	376	609	794	2
seguros	374	363	405	376	609	794	2
de	408	363	418	376	609	794	2
que,	421	363	438	376	609	794	2
efectivamente,	441	363	500	376	609	794	2
era	504	363	516	376	609	794	2
la	519	363	526	376	609	794	2
que	530	363	544	376	609	794	2
se	547	363	556	376	609	794	2
hallaba	196	375	225	389	609	794	2
con	228	375	243	389	609	794	2
la	246	375	253	389	609	794	2
momia	256	375	284	389	609	794	2
cuando	287	375	316	389	609	794	2
algún	319	375	341	389	609	794	2
guaquero	344	375	382	389	609	794	2
la	385	375	392	389	609	794	2
encontró.	395	375	433	389	609	794	2
Sin	436	375	449	389	609	794	2
embargo,	452	375	490	389	609	794	2
conociendo	493	375	539	389	609	794	2
por	542	375	556	389	609	794	2
lo	196	387	204	401	609	794	2
menos	208	387	234	401	609	794	2
su	237	387	246	401	609	794	2
origen,	250	387	278	401	609	794	2
se	282	387	290	401	609	794	2
puede	293	387	318	401	609	794	2
intentar	321	387	352	401	609	794	2
el	355	387	363	401	609	794	2
ejercicio	366	387	401	401	609	794	2
de	404	387	414	401	609	794	2
observarlas	417	387	463	401	609	794	2
a	467	387	471	401	609	794	2
través	475	387	499	401	609	794	2
del	502	387	515	401	609	794	2
lente	518	387	538	401	609	794	2
que	541	387	556	401	609	794	2
ofrecen	196	399	227	413	609	794	2
las	230	399	241	413	609	794	2
fechas	245	399	271	413	609	794	2
provenientes	274	399	326	413	609	794	2
de	329	399	339	413	609	794	2
excavaciones	342	399	396	413	609	794	2
científicas	400	399	440	413	609	794	2
para	444	399	461	413	609	794	2
darnos	465	399	492	413	609	794	2
una	495	399	510	413	609	794	2
idea	513	399	530	413	609	794	2
de	534	399	543	413	609	794	2
su	547	399	556	413	609	794	2
importancia	196	411	245	425	609	794	2
en	247	411	257	425	609	794	2
el	259	411	266	425	609	794	2
estudio	269	411	298	425	609	794	2
de	301	411	310	425	609	794	2
las	313	411	324	425	609	794	2
sociedades	326	411	370	425	609	794	2
de	373	411	382	425	609	794	2
esas	385	411	402	425	609	794	2
áreas.	404	411	427	425	609	794	2
Por	213	424	227	437	609	794	2
otro	230	424	246	437	609	794	2
lado,	249	424	269	437	609	794	2
la	272	424	279	437	609	794	2
interpretación	282	424	338	437	609	794	2
de	341	424	350	437	609	794	2
las	353	424	364	437	609	794	2
fechas	367	424	393	437	609	794	2
de	395	424	405	437	609	794	2
las	408	424	419	437	609	794	2
momias	422	424	454	437	609	794	2
es	456	424	465	437	609	794	2
más	468	424	484	437	609	794	2
confiable	487	424	524	437	609	794	2
cuando	526	424	556	437	609	794	2
se	196	436	205	449	609	794	2
estudian	207	436	241	449	609	794	2
aspectos	243	436	277	449	609	794	2
puntuales	280	436	319	449	609	794	2
de	321	436	331	449	609	794	2
esos	333	436	350	449	609	794	2
cuerpos.	353	436	387	449	609	794	2
Por	389	436	403	449	609	794	2
ejemplo,	406	436	441	449	609	794	2
en	443	436	453	449	609	794	2
los	455	436	467	449	609	794	2
casos	469	436	491	449	609	794	2
de	494	436	503	449	609	794	2
las	506	436	517	449	609	794	2
enferme-	519	436	556	449	609	794	2
dades	196	448	219	461	609	794	2
diagnosticadas	222	448	282	461	609	794	2
en	284	448	294	461	609	794	2
algunas	297	448	328	461	609	794	2
de	331	448	340	461	609	794	2
estas	343	448	363	461	609	794	2
momias,	365	448	400	461	609	794	2
la	403	448	410	461	609	794	2
fecha	413	448	435	461	609	794	2
asociada	438	448	472	461	609	794	2
con	475	448	490	461	609	794	2
ellas	493	448	511	461	609	794	2
constituye	514	448	556	461	609	794	2
una	196	460	211	474	609	794	2
información	214	460	264	474	609	794	2
válida	267	460	292	474	609	794	2
para	295	460	312	474	609	794	2
paleopatólogos,	316	460	379	474	609	794	2
que	383	460	397	474	609	794	2
buscan	400	460	429	474	609	794	2
entender	432	460	467	474	609	794	2
la	470	460	477	474	609	794	2
antigüedad	481	460	525	474	609	794	2
de	528	460	538	474	609	794	2
una	541	460	556	474	609	794	2
enfermedad;	196	472	247	486	609	794	2
lo	249	472	257	486	609	794	2
es	259	472	267	486	609	794	2
también	270	472	302	486	609	794	2
el	304	472	312	486	609	794	2
tipo	314	472	330	486	609	794	2
de	332	472	341	486	609	794	2
textil	344	472	364	486	609	794	2
decorado	367	472	404	486	609	794	2
que	406	472	420	486	609	794	2
envuelve	423	472	459	486	609	794	2
a	461	472	466	486	609	794	2
una	468	472	482	486	609	794	2
momia	485	472	513	486	609	794	2
y,	515	472	522	486	609	794	2
a	524	472	528	486	609	794	2
veces,	531	472	556	486	609	794	2
las	196	484	208	498	609	794	2
momias	211	484	243	498	609	794	2
mismas	247	484	277	498	609	794	2
se	281	484	289	498	609	794	2
hallan	293	484	318	498	609	794	2
en	321	484	331	498	609	794	2
un	334	484	344	498	609	794	2
contexto	348	484	383	498	609	794	2
cerrado	386	484	417	498	609	794	2
constituido	420	484	465	498	609	794	2
por	469	484	482	498	609	794	2
varios	486	484	510	498	609	794	2
artefactos,	514	484	556	498	609	794	2
como	196	496	219	510	609	794	2
en	222	496	232	510	609	794	2
el	236	496	243	510	609	794	2
caso	247	496	265	510	609	794	2
del	268	496	281	510	609	794	2
fardo	284	496	306	510	609	794	2
de	309	496	319	510	609	794	2
la	323	496	330	510	609	794	2
momia	334	496	362	510	609	794	2
D9	365	496	378	510	609	794	2
del	382	496	394	510	609	794	2
Museo	398	496	425	510	609	794	2
del	429	496	441	510	609	794	2
Oro	445	496	461	510	609	794	2
hallada	464	496	493	510	609	794	2
en	497	496	507	510	609	794	2
Pisba,	510	496	535	510	609	794	2
que,	539	496	556	510	609	794	2
además	196	508	227	522	609	794	2
de	230	508	240	522	609	794	2
sus	243	508	256	522	609	794	2
mantas,	260	508	291	522	609	794	2
tiene	295	508	314	522	609	794	2
una	318	508	333	522	609	794	2
calabaza	336	508	371	522	609	794	2
llena	375	508	394	522	609	794	2
de	398	508	407	522	609	794	2
objetos	411	508	440	522	609	794	2
asida	444	508	465	522	609	794	2
fuertemente	468	508	516	522	609	794	2
entre	520	508	540	522	609	794	2
los	544	508	556	522	609	794	2
brazos,	196	521	225	534	609	794	2
una	228	521	242	534	609	794	2
bola	245	521	263	534	609	794	2
de	265	521	275	534	609	794	2
algodón	277	521	310	534	609	794	2
introducida	313	521	359	534	609	794	2
en	361	521	371	534	609	794	2
el	374	521	381	534	609	794	2
ano,	384	521	401	534	609	794	2
un	403	521	414	534	609	794	2
trozo	416	521	437	534	609	794	2
de	440	521	449	534	609	794	2
tela	452	521	467	534	609	794	2
en	469	521	479	534	609	794	2
la	481	521	489	534	609	794	2
boca	491	521	511	534	609	794	2
y	513	521	518	534	609	794	2
un	521	521	531	534	609	794	2
gorro	534	521	556	534	609	794	2
(Cárdenas-Arroyo,	196	533	278	546	609	794	2
1990b).	282	533	313	546	609	794	2
Todas	317	533	341	546	609	794	2
estas	344	533	364	546	609	794	2
cosas	368	533	390	546	609	794	2
son	393	533	407	546	609	794	2
elementos	411	533	452	546	609	794	2
que	456	533	470	546	609	794	2
forman	474	533	503	546	609	794	2
un	507	533	517	546	609	794	2
contexto	521	533	556	546	609	794	2
arqueológico	196	545	249	558	609	794	2
y,	253	545	260	558	609	794	2
como	263	545	286	558	609	794	2
tal,	289	545	302	558	609	794	2
es	306	545	314	558	609	794	2
válido	318	545	343	558	609	794	2
conocer	346	545	378	558	609	794	2
su	382	545	391	558	609	794	2
antigüedad.	395	545	442	558	609	794	2
Un	445	545	458	558	609	794	2
solo	461	545	478	558	609	794	2
fardo	482	545	503	558	609	794	2
funerario	507	545	544	558	609	794	2
es	547	545	556	558	609	794	2
fuente	196	557	222	570	609	794	2
de	224	557	234	570	609	794	2
un	237	557	247	570	609	794	2
universo	250	557	284	570	609	794	2
de	287	557	297	570	609	794	2
información	300	557	349	570	609	794	2
sobre	352	557	374	570	609	794	2
el	377	557	384	570	609	794	2
pasado	387	557	415	570	609	794	2
que	418	557	432	570	609	794	2
puede	435	557	459	570	609	794	2
estudiarse	462	557	502	570	609	794	2
con	505	557	520	570	609	794	2
tecnolo-	523	557	556	570	609	794	2
gías	196	569	212	582	609	794	2
modernas	215	569	254	582	609	794	2
como	256	569	278	582	609	794	2
la	280	569	288	582	609	794	2
paleopatología,	290	569	351	582	609	794	2
la	353	569	361	582	609	794	2
paleogenética,	363	569	420	582	609	794	2
o	423	569	428	582	609	794	2
la	430	569	437	582	609	794	2
paleoparasitología	439	569	513	582	609	794	2
e,	515	569	522	582	609	794	2
incluso,	524	569	556	582	609	794	2
a	196	581	201	595	609	794	2
partir	204	581	226	595	609	794	2
de	229	581	238	595	609	794	2
enfermedades	241	581	297	595	609	794	2
como	300	581	322	595	609	794	2
la	325	581	333	595	609	794	2
aterosclerosis	336	581	390	595	609	794	2
en	393	581	403	595	609	794	2
momias	406	581	438	595	609	794	2
que	441	581	455	595	609	794	2
nos	458	581	472	595	609	794	2
hacen	475	581	499	595	609	794	2
replantearnos	502	581	556	595	609	794	2
el	196	593	204	607	609	794	2
origen	207	593	232	607	609	794	2
de	235	593	245	607	609	794	2
las	248	593	259	607	609	794	2
enfermedades	262	593	317	607	609	794	2
cardiovasculares,	320	593	389	607	609	794	2
por	392	593	406	607	609	794	2
dar	409	593	422	607	609	794	2
solo	425	593	441	607	609	794	2
un	444	593	454	607	609	794	2
ejemplo.	457	593	492	607	609	794	2
En	495	593	506	607	609	794	2
este	509	593	525	607	609	794	2
trabajo	528	593	556	607	609	794	2
se	196	605	205	619	609	794	2
subrayan	207	605	243	619	609	794	2
claramente	246	605	290	619	609	794	2
las	292	605	303	619	609	794	2
limitaciones	306	605	355	619	609	794	2
de	358	605	367	619	609	794	2
la	370	605	377	619	609	794	2
muestra	379	605	411	619	609	794	2
y	414	605	419	619	609	794	2
se	421	605	430	619	609	794	2
busca	432	605	455	619	609	794	2
llegar	457	605	480	619	609	794	2
a	483	605	487	619	609	794	2
una	490	605	504	619	609	794	2
idea	507	605	524	619	609	794	2
general	526	605	556	619	609	794	2
sobre	196	617	218	631	609	794	2
el	221	617	228	631	609	794	2
tiempo	231	617	259	631	609	794	2
en	262	617	271	631	609	794	2
el	274	617	281	631	609	794	2
que	284	617	298	631	609	794	2
los	301	617	313	631	609	794	2
indígenas	316	617	354	631	609	794	2
de	357	617	366	631	609	794	2
la	369	617	376	631	609	794	2
cordillera	379	617	418	631	609	794	2
Oriental	420	617	453	631	609	794	2
de	456	617	465	631	609	794	2
Colombia	468	617	508	631	609	794	2
practicaron	511	617	556	631	609	794	2
la	196	629	204	643	609	794	2
momificación.	206	629	264	643	609	794	2
Los	266	629	281	643	609	794	2
datos	284	629	305	643	609	794	2
que	307	629	322	643	609	794	2
se	324	629	332	643	609	794	2
presentan	335	629	373	643	609	794	2
aquí	376	629	393	643	609	794	2
ponen	396	629	420	643	609	794	2
al	423	629	430	643	609	794	2
día	432	629	444	643	609	794	2
una	447	629	461	643	609	794	2
lista	464	629	481	643	609	794	2
anterior	483	629	514	643	609	794	2
publicada	517	629	556	643	609	794	2
por	196	642	210	655	609	794	2
Aufderheide	212	641	265	655	609	794	2
(2002).	268	642	297	655	609	794	2
Materiales	196	662	256	680	609	794	2
y	259	662	265	680	609	794	2
métodos	269	662	315	680	609	794	2
Se	196	681	206	695	609	794	2
presentan	210	681	248	695	609	794	2
23	251	681	261	695	609	794	2
fechas	264	681	290	695	609	794	2
de	293	681	303	695	609	794	2
radiocarbono	306	681	359	695	609	794	2
tomadas	362	681	395	695	609	794	2
en	399	681	408	695	609	794	2
momias	411	681	443	695	609	794	2
arqueológicas	446	681	502	695	609	794	2
colombianas	505	681	556	695	609	794	2
pertenecientes	196	693	253	707	609	794	2
a	256	693	261	707	609	794	2
diferentes	263	693	303	707	609	794	2
colecciones.	306	693	355	707	609	794	2
Dieciséis	357	693	394	707	609	794	2
de	397	693	406	707	609	794	2
estas	409	693	428	707	609	794	2
(69,6	431	693	452	707	609	794	2
%)	455	693	466	707	609	794	2
se	469	693	477	707	609	794	2
procesaron	480	693	524	707	609	794	2
a	527	693	531	707	609	794	2
partir	534	693	556	707	609	794	2
de	196	706	206	719	609	794	2
muestras	209	706	244	719	609	794	2
de	247	706	256	719	609	794	2
cuerpo	259	706	286	719	609	794	2
humano	289	706	322	719	609	794	2
(hueso,	324	706	354	719	609	794	2
músculo,	356	706	393	719	609	794	2
pelo)	396	706	416	719	609	794	2
y	419	706	424	719	609	794	2
siete	427	706	445	719	609	794	2
(30,4	448	706	469	719	609	794	2
%),	472	706	486	719	609	794	2
de	489	706	498	719	609	794	2
textiles	501	706	530	719	609	794	2
halla-	533	706	556	719	609	794	2
dos	196	718	210	731	609	794	2
en	213	718	222	731	609	794	2
ellos.	225	718	247	731	609	794	2
De	250	718	261	731	609	794	2
estas	264	718	283	731	609	794	2
siete,	286	718	307	731	609	794	2
en	310	718	319	731	609	794	2
cinco	322	718	344	731	609	794	2
los	347	718	358	731	609	794	2
textiles	361	718	390	731	609	794	2
eran	393	718	410	731	609	794	2
de	413	718	423	731	609	794	2
los	425	718	437	731	609	794	2
fardos	440	718	465	731	609	794	2
que,	468	718	485	731	609	794	2
estamos	487	718	520	731	609	794	2
seguros,	523	718	556	731	609	794	2
11	547	752	556	764	609	794	2
Rev.	321	36	335	46	609	794	3
Acad.	336	36	354	46	609	794	3
Colomb.	356	36	382	46	609	794	3
Cienc.	384	36	403	46	609	794	3
Ex.	405	36	415	46	609	794	3
Fis.	417	36	428	46	609	794	3
Nat.	430	36	443	46	609	794	3
45(174):10-29,	445	36	490	46	609	794	3
enero-marzo	492	36	530	46	609	794	3
de	532	36	539	46	609	794	3
2021	541	36	556	46	609	794	3
doi:	420	46	432	56	609	794	3
https://doi.org/10.18257/raccefyn.1226	434	46	556	56	609	794	3
Cárdenas-Arroyo	54	36	107	46	609	794	3
F	109	36	113	46	609	794	3
envolvían	196	84	236	98	609	794	3
a	239	84	243	98	609	794	3
las	246	84	257	98	609	794	3
momias,	260	84	294	98	609	794	3
por	297	84	310	98	609	794	3
lo	313	84	321	98	609	794	3
que	324	84	338	98	609	794	3
su	341	84	350	98	609	794	3
asociación	353	84	395	98	609	794	3
con	398	84	412	98	609	794	3
ellas	415	84	433	98	609	794	3
es	436	84	444	98	609	794	3
directa,	447	84	477	98	609	794	3
en	480	84	489	98	609	794	3
tanto	492	84	512	98	609	794	3
que	515	84	529	98	609	794	3
en	532	84	542	98	609	794	3
las	544	84	556	98	609	794	3
dos	196	97	210	110	609	794	3
restantes	214	97	249	110	609	794	3
eran	253	97	270	110	609	794	3
fragmentos	274	97	319	110	609	794	3
de	323	97	332	110	609	794	3
textiles	336	97	365	110	609	794	3
provenientes	368	97	420	110	609	794	3
del	423	97	436	110	609	794	3
piso	439	97	456	110	609	794	3
de	460	97	469	110	609	794	3
las	473	97	484	110	609	794	3
cuevas	488	97	515	110	609	794	3
donde	519	97	543	110	609	794	3
se	547	97	556	110	609	794	3
hallaron	196	109	229	122	609	794	3
momias	232	109	264	122	609	794	3
enfardeladas,	267	109	320	122	609	794	3
es	323	109	331	122	609	794	3
decir,	334	109	356	122	609	794	3
una	359	109	374	122	609	794	3
asociación	377	109	419	122	609	794	3
indirecta.	422	109	460	122	609	794	3
En	463	109	474	122	609	794	3
la	477	109	484	122	609	794	3
tabla	487	108	509	122	609	794	3
1S,	512	108	525	122	609	794	3
https://	528	109	556	122	609	794	3
www.raccefyn.co/index.php/raccefyn/article/view/1226/2985,	196	121	444	134	609	794	3
se	450	121	459	134	609	794	3
especifican	465	121	509	134	609	794	3
todos	516	121	538	134	609	794	3
los	544	121	556	134	609	794	3
detalles	196	133	227	146	609	794	3
pertinentes	231	133	275	146	609	794	3
a	279	133	283	146	609	794	3
las	287	133	298	146	609	794	3
muestras.	302	133	340	146	609	794	3
Las	344	133	358	146	609	794	3
muestras	362	133	398	146	609	794	3
analizadas	402	133	443	146	609	794	3
aquí	447	133	464	146	609	794	3
fueron	468	133	494	146	609	794	3
procesadas	498	133	542	146	609	794	3
en	546	133	556	146	609	794	3
seis	196	145	211	158	609	794	3
laboratorios	216	145	263	158	609	794	3
isotópicos	268	145	308	158	609	794	3
de	312	145	322	158	609	794	3
Estados	326	145	357	158	609	794	3
Unidos	362	145	390	158	609	794	3
y	395	145	400	158	609	794	3
Europa	404	145	433	158	609	794	3
de	437	145	447	158	609	794	3
reconocida	451	145	495	158	609	794	3
trayectoria	499	145	542	158	609	794	3
en	546	145	556	158	609	794	3
el	196	157	204	170	609	794	3
campo	207	157	234	170	609	794	3
de	237	157	246	170	609	794	3
la	250	157	257	170	609	794	3
radiocronología	260	157	324	170	609	794	3
arqueológica,	327	157	381	170	609	794	3
cuyos	385	157	408	170	609	794	3
datos,	411	157	435	170	609	794	3
así	438	157	449	170	609	794	3
como	453	157	475	170	609	794	3
los	478	157	490	170	609	794	3
nombres	493	157	528	170	609	794	3
de	531	157	541	170	609	794	3
los	544	157	556	170	609	794	3
investigadores	196	169	254	183	609	794	3
responsables	257	169	308	183	609	794	3
de	312	169	321	183	609	794	3
las	324	169	336	183	609	794	3
muestras	339	169	374	183	609	794	3
y	378	169	383	183	609	794	3
las	386	169	397	183	609	794	3
referencias	400	169	444	183	609	794	3
del	447	169	460	183	609	794	3
caso,	463	169	483	183	609	794	3
se	486	169	495	183	609	794	3
incluyen	498	169	532	183	609	794	3
en	536	169	545	183	609	794	3
la	548	169	556	183	609	794	3
misma	196	181	223	195	609	794	3
tabla.	226	181	248	195	609	794	3
En	251	181	262	195	609	794	3
los	265	181	276	195	609	794	3
casos	279	181	301	195	609	794	3
en	304	181	313	195	609	794	3
los	316	181	328	195	609	794	3
que	331	181	345	195	609	794	3
las	348	181	359	195	609	794	3
fechas	362	181	388	195	609	794	3
publicadas	391	181	434	195	609	794	3
presentaban	436	181	484	195	609	794	3
inconsistencias	487	181	548	195	609	794	3
o	551	181	556	195	609	794	3
errores,	196	193	227	207	609	794	3
se	229	193	237	207	609	794	3
contactó	240	193	274	207	609	794	3
directamente	276	193	328	207	609	794	3
a	330	193	335	207	609	794	3
los	337	193	349	207	609	794	3
laboratorios	351	193	399	207	609	794	3
para	401	193	418	207	609	794	3
aclararlos	421	193	460	207	609	794	3
y	462	193	467	207	609	794	3
solicitar	469	193	502	207	609	794	3
el	504	193	511	207	609	794	3
reenvío	514	193	544	207	609	794	3
de	546	193	556	207	609	794	3
los	196	205	208	219	609	794	3
resultados	210	205	251	219	609	794	3
originales	253	205	292	219	609	794	3
obtenidos	295	205	334	219	609	794	3
por	336	205	349	219	609	794	3
ellos.	351	205	373	219	609	794	3
Gracias	375	205	406	219	609	794	3
a	408	205	412	219	609	794	3
ello,	415	205	432	219	609	794	3
las	434	205	445	219	609	794	3
fechas	448	205	473	219	609	794	3
en	475	205	485	219	609	794	3
las	487	205	498	219	609	794	3
que	500	205	515	219	609	794	3
se	517	205	526	219	609	794	3
basó	528	205	546	219	609	794	3
el	548	205	556	219	609	794	3
estudio	196	218	225	231	609	794	3
fueron	228	218	254	231	609	794	3
doblemente	256	218	303	231	609	794	3
confirmadas	305	218	354	231	609	794	3
y	357	218	362	231	609	794	3
cualquier	364	218	402	231	609	794	3
inconsistencia	404	218	461	231	609	794	3
se	463	218	472	231	609	794	3
corrigió.	474	218	508	231	609	794	3
Se	213	230	223	243	609	794	3
empleó	228	230	257	243	609	794	3
la	261	230	269	243	609	794	3
terminología	273	230	324	243	609	794	3
establecida	328	230	373	243	609	794	3
para	377	230	394	243	609	794	3
reportar	399	230	430	243	609	794	3
fechas	434	230	460	243	609	794	3
de	464	230	474	243	609	794	3
radiocarbono	478	230	531	243	609	794	3
reco-	535	230	556	243	609	794	3
mendada	196	242	232	255	609	794	3
internacionalmente,	235	242	314	255	609	794	3
la	317	242	324	255	609	794	3
cual	327	242	344	255	609	794	3
es	346	242	355	255	609	794	3
una	357	242	372	255	609	794	3
convención	374	242	421	255	609	794	3
que	423	242	438	255	609	794	3
en	440	242	450	255	609	794	3
Colombia	452	242	492	255	609	794	3
casi	495	242	510	255	609	794	3
siempre	513	242	545	255	609	794	3
se	547	242	556	255	609	794	3
ignora,	196	254	224	268	609	794	3
lo	228	254	235	268	609	794	3
que	239	254	253	268	609	794	3
da	256	254	266	268	609	794	3
pie	269	254	281	268	609	794	3
a	285	254	289	268	609	794	3
equivocaciones	292	254	354	268	609	794	3
y	357	254	362	268	609	794	3
mucha	365	254	392	268	609	794	3
confusión.	395	254	437	268	609	794	3
En	441	254	452	268	609	794	3
el	455	254	462	268	609	794	3
pasado,	465	254	496	268	609	794	3
e	499	254	503	268	609	794	3
incluso	507	254	535	268	609	794	3
hoy,	539	254	556	268	609	794	3
las	196	266	207	280	609	794	3
fechas	211	266	236	280	609	794	3
de	240	266	249	280	609	794	3
radiocarbono	253	266	306	280	609	794	3
se	309	266	318	280	609	794	3
reportan	321	266	354	280	609	794	3
en	358	266	367	280	609	794	3
nuestro	371	266	400	280	609	794	3
país	404	266	420	280	609	794	3
haciendo	423	266	460	280	609	794	3
referencia	463	266	503	280	609	794	3
al	507	266	514	280	609	794	3
año	517	266	532	280	609	794	3
0	535	266	540	280	609	794	3
BP	544	266	556	280	609	794	3
(cero	196	278	217	292	609	794	3
antes	220	278	240	292	609	794	3
de	243	278	252	292	609	794	3
presente),	255	278	294	292	609	794	3
es	297	278	305	292	609	794	3
decir,	308	278	330	292	609	794	3
1950.	333	278	355	292	609	794	3
Estas	358	278	379	292	609	794	3
también	382	278	414	292	609	794	3
se	417	278	425	292	609	794	3
incluyen	428	278	463	292	609	794	3
en	465	278	475	292	609	794	3
la	478	278	485	292	609	794	3
tabla	488	278	509	292	609	794	3
1S,	512	278	525	292	609	794	3
https://	528	278	556	292	609	794	3
www.raccefyn.co/index.php/raccefyn/article/view/1226/2985,	196	290	447	304	609	794	3
aunque	453	290	481	304	609	794	3
sugiero	487	290	516	304	609	794	3
observar	521	290	556	304	609	794	3
las	196	302	207	316	609	794	3
fechas	213	302	238	316	609	794	3
calibradas	244	302	284	316	609	794	3
con	290	302	304	316	609	794	3
atención,	309	302	346	316	609	794	3
ya	351	302	361	316	609	794	3
que	366	302	380	316	609	794	3
las	386	302	397	316	609	794	3
calibraciones	402	302	455	316	609	794	3
demuestran	460	302	506	316	609	794	3
diferencias	512	302	556	316	609	794	3
importantes	196	315	244	328	609	794	3
entre	246	315	266	328	609	794	3
las	269	315	280	328	609	794	3
fechas	283	315	308	328	609	794	3
referidas	311	315	346	328	609	794	3
a	349	315	353	328	609	794	3
0	356	315	361	328	609	794	3
BP	363	315	376	328	609	794	3
y	378	315	383	328	609	794	3
las	386	315	397	328	609	794	3
calibradas	399	315	440	328	609	794	3
como	443	315	465	328	609	794	3
calBC/AD.	467	315	512	328	609	794	3
De	515	315	527	328	609	794	3
hecho,	529	315	556	328	609	794	3
este	196	327	212	340	609	794	3
valor	214	327	235	340	609	794	3
varía	237	327	257	340	609	794	3
para	259	327	276	340	609	794	3
toda	279	327	296	340	609	794	3
la	298	327	305	340	609	794	3
muestra	308	327	339	340	609	794	3
en	342	327	351	340	609	794	3
un	353	327	363	340	609	794	3
promedio	366	327	404	340	609	794	3
de	406	327	416	340	609	794	3
120,21	418	327	445	340	609	794	3
años	448	327	466	340	609	794	3
más	468	327	484	340	609	794	3
que	487	327	501	340	609	794	3
el	503	327	511	340	609	794	3
tradicional	513	327	556	340	609	794	3
AD-1950.	196	339	237	352	609	794	3
Aquí	240	339	260	352	609	794	3
usaré	263	339	284	352	609	794	3
la	288	339	295	352	609	794	3
convención	299	339	345	352	609	794	3
internacional	349	339	401	352	609	794	3
en	404	339	414	352	609	794	3
años	417	339	436	352	609	794	3
BP	439	339	452	352	609	794	3
(antes	455	339	479	352	609	794	3
del	482	339	495	352	609	794	3
presente)	498	339	535	352	609	794	3
para	538	339	556	352	609	794	3
las	196	351	207	364	609	794	3
fechas	212	351	237	364	609	794	3
convencionales	242	351	303	364	609	794	3
de	308	351	317	364	609	794	3
radiocarbono,	322	351	377	364	609	794	3
calAD	381	351	407	364	609	794	3
para	412	351	429	364	609	794	3
las	433	351	444	364	609	794	3
fechas	449	351	474	364	609	794	3
calibradas	479	351	519	364	609	794	3
en	523	351	533	364	609	794	3
años	537	351	556	364	609	794	3
después	196	363	228	376	609	794	3
de	231	363	240	376	609	794	3
Cristo,	244	363	270	376	609	794	3
y	274	363	279	376	609	794	3
ca.AD	282	363	307	376	609	794	3
para	310	363	328	376	609	794	3
fechas	331	363	356	376	609	794	3
sin	359	363	371	376	609	794	3
calibrar	374	363	405	376	609	794	3
en	408	363	417	376	609	794	3
años	420	363	438	376	609	794	3
aproximados	441	363	493	376	609	794	3
AD	496	363	510	376	609	794	3
referidas	513	363	548	376	609	794	3
a	551	363	556	376	609	794	3
1950.	196	375	219	389	609	794	3
Las	221	375	236	389	609	794	3
fechas	238	375	264	389	609	794	3
se	266	375	274	389	609	794	3
calibraron	277	375	317	389	609	794	3
con	320	375	334	389	609	794	3
la	337	375	344	389	609	794	3
curva	346	375	368	389	609	794	3
SHCal-13	371	375	411	389	609	794	3
para	413	375	430	389	609	794	3
el	433	375	440	389	609	794	3
hemisferio	442	375	485	389	609	794	3
sur	488	375	500	389	609	794	3
(Hogg,	502	375	531	389	609	794	3
et	533	375	540	389	609	794	3
al.,	543	375	556	389	609	794	3
2013)	196	387	220	401	609	794	3
usando	223	387	251	401	609	794	3
el	254	387	262	401	609	794	3
programa	265	387	303	401	609	794	3
OxCal	306	387	332	401	609	794	3
v.4.3	335	387	355	401	609	794	3
de	358	387	367	401	609	794	3
la	371	387	378	401	609	794	3
Oxford	381	387	409	401	609	794	3
Radiocarbon	412	387	464	401	609	794	3
Acceleration	467	387	518	401	609	794	3
Unit.	522	387	542	401	609	794	3
La	545	387	556	401	609	794	3
tabla	196	399	218	413	609	794	3
2S,	222	399	235	413	609	794	3
https://www.raccefyn.co/index.php/raccefyn/article/view/1226/2986,	239	399	514	413	609	794	3
detalla	518	399	545	413	609	794	3
la	548	399	556	413	609	794	3
procedencia	196	411	245	425	609	794	3
y	247	411	252	425	609	794	3
los	255	411	266	425	609	794	3
contextos	269	411	307	425	609	794	3
donde	310	411	334	425	609	794	3
se	337	411	345	425	609	794	3
hallaron	347	411	380	425	609	794	3
las	383	411	394	425	609	794	3
momias	396	411	428	425	609	794	3
de	430	411	440	425	609	794	3
este	442	411	458	425	609	794	3
estudio.	460	411	492	425	609	794	3
Resultados	196	431	257	449	609	794	3
De	196	451	208	465	609	794	3
las	211	451	222	465	609	794	3
23	225	451	235	465	609	794	3
muestras	238	451	274	465	609	794	3
estudiadas,	277	451	321	465	609	794	3
hay	324	451	338	465	609	794	3
seguridad	341	451	380	465	609	794	3
de	383	451	393	465	609	794	3
que	396	451	410	465	609	794	3
19	413	451	423	465	609	794	3
son	426	451	440	465	609	794	3
de	443	451	452	465	609	794	3
momias	455	451	487	465	609	794	3
o	490	451	495	465	609	794	3
textiles	498	451	527	465	609	794	3
que	530	451	544	465	609	794	3
se	547	451	556	465	609	794	3
encontraron	196	463	244	477	609	794	3
en	248	463	257	477	609	794	3
la	260	463	268	477	609	794	3
cordillera	271	463	310	477	609	794	3
Oriental.	313	463	348	477	609	794	3
Las	352	463	366	477	609	794	3
otras	370	463	389	477	609	794	3
cuatro	393	463	418	477	609	794	3
corresponden	421	463	475	477	609	794	3
a	478	463	483	477	609	794	3
máscaras	486	463	523	477	609	794	3
de	527	463	536	477	609	794	3
pre-	539	463	556	477	609	794	3
paración	196	475	231	489	609	794	3
compleja	233	475	269	489	609	794	3
cuyo	271	475	291	489	609	794	3
origen	293	475	318	489	609	794	3
no	320	475	330	489	609	794	3
está	333	475	348	489	609	794	3
precisado	350	475	388	489	609	794	3
como	390	475	413	489	609	794	3
se	415	475	423	489	609	794	3
explicará	425	475	462	489	609	794	3
en	464	475	473	489	609	794	3
la	475	475	482	489	609	794	3
discusión,	484	475	525	489	609	794	3
aunque	527	475	556	489	609	794	3
podrían	196	487	227	501	609	794	3
provenir	229	487	263	501	609	794	3
también	265	487	298	501	609	794	3
de	300	487	309	501	609	794	3
esta	312	487	327	501	609	794	3
área.	329	487	349	501	609	794	3
En	351	487	362	501	609	794	3
general,	364	487	396	501	609	794	3
el	399	487	406	501	609	794	3
rango	408	487	431	501	609	794	3
cronológico	433	487	481	501	609	794	3
de	483	487	493	501	609	794	3
toda	495	487	512	501	609	794	3
la	514	487	522	501	609	794	3
muestra	524	487	556	501	609	794	3
va	196	500	206	513	609	794	3
de	208	500	217	513	609	794	3
340	219	500	234	513	609	794	3
calAD	237	500	263	513	609	794	3
hasta	265	500	285	513	609	794	3
1.600	288	500	310	513	609	794	3
calAD,	312	500	341	513	609	794	3
lo	343	500	351	513	609	794	3
que	353	500	367	513	609	794	3
ubica	369	500	391	513	609	794	3
los	393	500	405	513	609	794	3
dos	407	500	421	513	609	794	3
puntos	423	500	450	513	609	794	3
extremos	452	500	489	513	609	794	3
de	491	500	500	513	609	794	3
la	502	500	510	513	609	794	3
antigüedad	512	500	556	513	609	794	3
de	196	512	206	525	609	794	3
las	209	512	220	525	609	794	3
momias	223	512	255	525	609	794	3
en	258	512	268	525	609	794	3
la	271	512	278	525	609	794	3
cordillera	281	512	319	525	609	794	3
Oriental.	323	512	358	525	609	794	3
Sin	361	512	374	525	609	794	3
embargo,	378	512	415	525	609	794	3
es	418	512	426	525	609	794	3
posible	430	512	458	525	609	794	3
hacerse	462	512	492	525	609	794	3
una	495	512	509	525	609	794	3
mejor	512	512	536	525	609	794	3
idea	539	512	556	525	609	794	3
si	196	524	203	537	609	794	3
se	206	524	214	537	609	794	3
consideran	217	524	260	537	609	794	3
estas	263	524	283	537	609	794	3
fechas	286	524	311	537	609	794	3
según	314	524	337	537	609	794	3
los	340	524	352	537	609	794	3
posibles	355	524	388	537	609	794	3
grupos	391	524	418	537	609	794	3
étnicos,	421	524	452	537	609	794	3
o	454	524	459	537	609	794	3
de	462	524	472	537	609	794	3
los	475	524	486	537	609	794	3
territorios	489	524	529	537	609	794	3
en	532	524	541	537	609	794	3
los	544	524	556	537	609	794	3
que	196	536	211	549	609	794	3
fueron	214	536	240	549	609	794	3
halladas	243	536	276	549	609	794	3
las	279	536	290	549	609	794	3
momias.	293	536	327	549	609	794	3
Este	331	536	348	549	609	794	3
ejercicio	351	536	385	549	609	794	3
es	389	536	397	549	609	794	3
interesante,	400	536	446	549	609	794	3
aunque	449	536	478	549	609	794	3
debo	481	536	500	549	609	794	3
subrayar	504	536	538	549	609	794	3
que	541	536	556	549	609	794	3
con	196	548	211	561	609	794	3
los	214	548	226	561	609	794	3
pocos	229	548	252	561	609	794	3
disponibles	279	548	325	561	609	794	3
no	328	548	338	561	609	794	3
es	341	548	350	561	609	794	3
posible	353	548	382	561	609	794	3
trabajar	385	548	415	561	609	794	3
en	418	548	428	561	609	794	3
términos	431	548	466	561	609	794	3
estadísticos.	469	548	518	561	609	794	3
Además,	520	548	556	561	609	794	3
en	196	560	206	574	609	794	3
algunos	209	560	240	574	609	794	3
casos	243	560	264	574	609	794	3
dicha	267	560	289	574	609	794	3
asociación	292	560	334	574	609	794	3
no	337	560	347	574	609	794	3
es	350	560	358	574	609	794	3
posible.	361	560	392	574	609	794	3
Según	395	560	420	574	609	794	3
la	423	560	430	574	609	794	3
proveniencia	433	560	485	574	609	794	3
geográfica	488	560	529	574	609	794	3
de	532	560	542	574	609	794	3
las	544	560	556	574	609	794	3
momias	196	572	228	586	609	794	3
de	232	572	241	586	609	794	3
nuestra	245	572	274	586	609	794	3
muestra,	278	572	312	586	609	794	3
se	316	572	324	586	609	794	3
pueden	328	572	357	586	609	794	3
establecer	361	572	400	586	609	794	3
cinco	404	572	426	586	609	794	3
etnias	430	572	453	586	609	794	3
indígenas	457	572	495	586	609	794	3
que	499	572	513	586	609	794	3
ocupaban	517	572	556	586	609	794	3
estas	196	584	216	598	609	794	3
regiones	218	584	252	598	609	794	3
de	255	584	264	598	609	794	3
la	267	584	274	598	609	794	3
cordillera	276	584	315	598	609	794	3
Oriental	317	584	350	598	609	794	3
en	353	584	362	598	609	794	3
el	365	584	372	598	609	794	3
momento	374	584	412	598	609	794	3
de	415	584	424	598	609	794	3
la	427	584	434	598	609	794	3
conquista.	436	584	477	598	609	794	3
Es	480	584	490	598	609	794	3
evidente	492	584	526	598	609	794	3
que	529	584	543	598	609	794	3
no	546	584	556	598	609	794	3
podemos	196	596	232	610	609	794	3
asumir	236	596	263	610	609	794	3
que	266	596	280	610	609	794	3
esas	283	596	300	610	609	794	3
mismas	303	596	334	610	609	794	3
etnias	337	596	360	610	609	794	3
ya	363	596	373	610	609	794	3
existían	376	596	407	610	609	794	3
en	410	596	419	610	609	794	3
tiempos	423	596	454	610	609	794	3
más	457	596	473	610	609	794	3
tempranos	477	596	518	610	609	794	3
y	521	596	526	610	609	794	3
menos	529	596	556	610	609	794	3
que	196	608	211	622	609	794	3
ocuparan	214	608	251	622	609	794	3
el	254	608	261	622	609	794	3
mismo	265	608	292	622	609	794	3
espacio	295	608	325	622	609	794	3
que	329	608	343	622	609	794	3
ocupaban	346	608	385	622	609	794	3
en	388	608	398	622	609	794	3
el	401	608	408	622	609	794	3
siglo	412	608	431	622	609	794	3
XVI.	434	608	455	622	609	794	3
De	458	608	470	622	609	794	3
hecho,	473	608	499	622	609	794	3
en	503	608	512	622	609	794	3
Santander	516	608	556	622	609	794	3
Moreno	196	620	230	634	609	794	3
(2012)	233	621	259	634	609	794	3
sugiere	262	621	291	634	609	794	3
la	293	621	301	634	609	794	3
existencia	303	621	343	634	609	794	3
de	346	621	355	634	609	794	3
una	358	621	373	634	609	794	3
sociedad	375	621	410	634	609	794	3
preguane	413	621	449	634	609	794	3
y	452	621	457	634	609	794	3
los	460	621	471	634	609	794	3
investigadores	474	621	532	634	609	794	3
espe-	535	621	556	634	609	794	3
cializados	196	633	236	646	609	794	3
en	240	633	249	646	609	794	3
el	253	633	260	646	609	794	3
tema	264	633	283	646	609	794	3
de	287	633	297	646	609	794	3
los	300	633	312	646	609	794	3
muiscas	316	633	348	646	609	794	3
han	352	633	366	646	609	794	3
construido	370	633	412	646	609	794	3
una	416	633	430	646	609	794	3
cronología	434	633	476	646	609	794	3
que	480	633	495	646	609	794	3
empieza	498	633	532	646	609	794	3
en	535	633	545	646	609	794	3
el	548	633	556	646	609	794	3
período	196	645	227	658	609	794	3
Herrera,	230	645	263	658	609	794	3
pasando	267	645	299	658	609	794	3
luego	303	645	325	658	609	794	3
por	328	645	342	658	609	794	3
el	345	645	352	658	609	794	3
Muisca	356	645	385	658	609	794	3
temprano	389	645	426	658	609	794	3
y	430	645	435	658	609	794	3
el	438	645	445	658	609	794	3
tardío	449	645	472	658	609	794	3
(Boada	475	645	506	658	609	794	3
&	509	645	518	658	609	794	3
Cardale	521	645	556	658	609	794	3
de	196	657	206	671	609	794	3
Schrimpff,	209	657	254	671	609	794	3
2017).	260	657	286	670	609	794	3
La	288	657	299	670	609	794	3
información	302	657	351	670	609	794	3
etnohistórica	353	657	405	670	609	794	3
es	408	657	416	670	609	794	3
la	419	657	426	670	609	794	3
base	429	657	447	670	609	794	3
sobre	449	657	471	670	609	794	3
la	474	657	481	670	609	794	3
que	484	657	498	670	609	794	3
trataremos	501	657	543	670	609	794	3
de	546	657	556	670	609	794	3
definir	196	669	222	682	609	794	3
territorios	225	669	265	682	609	794	3
que	268	669	282	682	609	794	3
por	285	669	299	682	609	794	3
ahora	302	669	324	682	609	794	3
designaremos	327	669	382	682	609	794	3
con	385	669	399	682	609	794	3
los	402	669	414	682	609	794	3
nombres	417	669	451	682	609	794	3
de	454	669	464	682	609	794	3
etnias	467	669	490	682	609	794	3
tardías.	493	669	522	682	609	794	3
Espera-	525	669	556	682	609	794	3
mos	196	681	213	695	609	794	3
que	216	681	230	695	609	794	3
en	233	681	242	695	609	794	3
investigaciones	245	681	307	695	609	794	3
futuras	309	681	337	695	609	794	3
se	340	681	348	695	609	794	3
vayan	351	681	375	695	609	794	3
precisando	377	681	421	695	609	794	3
mejor	423	681	447	695	609	794	3
los	449	681	461	695	609	794	3
momentos	464	681	505	695	609	794	3
en	508	681	517	695	609	794	3
que	520	681	535	695	609	794	3
tales	537	681	556	695	609	794	3
etnias	196	693	220	707	609	794	3
se	224	693	232	707	609	794	3
desarrollaron,	236	693	291	707	609	794	3
asentándose	295	693	343	707	609	794	3
y	347	693	352	707	609	794	3
ocupando	356	693	395	707	609	794	3
territorios	399	693	438	707	609	794	3
específicos.	442	693	488	707	609	794	3
La	492	693	503	707	609	794	3
información	507	693	556	707	609	794	3
cronológica	196	705	244	719	609	794	3
proveniente	248	705	295	719	609	794	3
de	299	705	309	719	609	794	3
excavaciones	313	705	366	719	609	794	3
arqueológicas	371	705	426	719	609	794	3
que	431	705	445	719	609	794	3
sirven	449	705	474	719	609	794	3
para	478	705	495	719	609	794	3
establecer	500	705	540	719	609	794	3
los	544	705	556	719	609	794	3
períodos	196	717	231	731	609	794	3
de	233	717	243	731	609	794	3
las	245	717	256	731	609	794	3
poblaciones	259	717	307	731	609	794	3
aborígenes	309	717	353	731	609	794	3
de	355	717	365	731	609	794	3
la	367	717	375	731	609	794	3
cordillera	377	717	416	731	609	794	3
Oriental	418	717	451	731	609	794	3
también	454	717	486	731	609	794	3
es	488	717	497	731	609	794	3
de	499	717	509	731	609	794	3
gran	511	717	529	731	609	794	3
ayuda	532	717	556	731	609	794	3
12	547	752	556	764	609	794	3
Rev.	54	36	67	46	609	794	4
Acad.	69	36	87	46	609	794	4
Colomb.	88	36	115	46	609	794	4
Cienc.	116	36	136	46	609	794	4
Ex.	138	36	148	46	609	794	4
Fis.	150	36	161	46	609	794	4
Nat.	163	36	175	46	609	794	4
45(174):10-29,	177	36	223	46	609	794	4
enero-marzo	224	36	262	46	609	794	4
de	264	36	271	46	609	794	4
2021	273	36	288	46	609	794	4
doi:	54	46	66	56	609	794	4
https://doi.org/10.18257/raccefyn.1226	68	46	189	56	609	794	4
Análisis	416	36	441	46	609	794	4
de	443	36	450	46	609	794	4
algunas	452	36	475	46	609	794	4
fechas	477	36	497	46	609	794	4
radiocarbónicas	498	36	547	46	609	794	4
de	548	36	556	46	609	794	4
momias	447	45	471	55	609	794	4
arqueológicas	473	45	515	55	609	794	4
colombianas	517	45	556	55	609	794	4
y	196	84	201	98	609	794	4
a	204	84	209	98	609	794	4
ella	212	84	226	98	609	794	4
haré	229	84	246	98	609	794	4
referencia	249	84	289	98	609	794	4
más	292	84	308	98	609	794	4
adelante.	311	84	347	98	609	794	4
Para	350	84	368	98	609	794	4
definir	371	84	397	98	609	794	4
las	400	84	411	98	609	794	4
etnias	414	84	437	98	609	794	4
y	440	84	445	98	609	794	4
los	448	84	460	98	609	794	4
espacios	463	84	497	98	609	794	4
me	500	84	512	98	609	794	4
basé	515	84	533	98	609	794	4
en	536	84	545	98	609	794	4
el	548	84	556	98	609	794	4
juicioso	196	97	228	110	609	794	4
trabajo	231	97	259	110	609	794	4
etnohistórico	263	97	315	110	609	794	4
de	318	97	328	110	609	794	4
Morales	331	96	366	110	609	794	4
(1984),	370	97	399	110	609	794	4
el	402	97	409	110	609	794	4
cual	413	97	430	110	609	794	4
establece	433	97	470	110	609	794	4
que	473	97	488	110	609	794	4
la	491	97	498	110	609	794	4
región	502	97	527	110	609	794	4
estaba	531	97	556	110	609	794	4
ocupada	196	109	230	122	609	794	4
por	233	109	247	122	609	794	4
las	250	109	262	122	609	794	4
etnias	265	109	289	122	609	794	4
guane,	292	109	319	122	609	794	4
muisca,	322	109	353	122	609	794	4
lache,	357	109	381	122	609	794	4
chitarero	384	109	420	122	609	794	4
y	424	109	429	122	609	794	4
yareguí	432	109	462	122	609	794	4
(esta	466	109	485	122	609	794	4
última	489	109	514	122	609	794	4
por	518	109	531	122	609	794	4
fuera	535	109	556	122	609	794	4
del	196	121	209	134	609	794	4
área	211	121	228	134	609	794	4
donde	230	121	255	134	609	794	4
se	258	121	266	134	609	794	4
hallaron	268	121	301	134	609	794	4
las	304	121	315	134	609	794	4
momias	318	121	349	134	609	794	4
de	352	121	361	134	609	794	4
este	364	121	380	134	609	794	4
estudio).	382	121	417	134	609	794	4
Nosotros	420	121	456	134	609	794	4
hemos	458	121	484	134	609	794	4
agregado	487	121	524	134	609	794	4
la	526	121	534	134	609	794	4
etnia	536	121	556	134	609	794	4
u'wa	196	133	216	146	609	794	4
(o	220	133	228	146	609	794	4
tuneba).	231	133	264	146	609	794	4
El	267	133	276	146	609	794	4
mapa	279	133	301	146	609	794	4
que	304	133	319	146	609	794	4
elaboré	322	133	352	146	609	794	4
(Figura	355	133	387	146	609	794	4
1)	391	133	399	146	609	794	4
se	402	133	411	146	609	794	4
basa	414	133	432	146	609	794	4
en	435	133	444	146	609	794	4
el	448	133	455	146	609	794	4
de	458	133	468	146	609	794	4
Morales	471	133	504	146	609	794	4
con	507	133	522	146	609	794	4
algunas	525	133	556	146	609	794	4
modificaciones.	196	145	259	158	609	794	4
No	264	145	276	158	609	794	4
coloqué	281	145	313	158	609	794	4
en	318	145	327	158	609	794	4
él	332	145	339	158	609	794	4
las	344	145	355	158	609	794	4
momias	360	145	392	158	609	794	4
enmascaradas	396	145	452	158	609	794	4
porque	457	145	484	158	609	794	4
no	489	145	499	158	609	794	4
hay	504	145	519	158	609	794	4
ninguna	523	145	556	158	609	794	4
seguridad	196	157	235	170	609	794	4
de	238	157	248	170	609	794	4
que	250	157	265	170	609	794	4
provengan	268	157	310	170	609	794	4
de	313	157	322	170	609	794	4
la	325	157	333	170	609	794	4
cordillera	335	157	374	170	609	794	4
Oriental.	377	157	412	170	609	794	4
En	415	157	426	170	609	794	4
trabajos	429	157	461	170	609	794	4
anteriores	463	157	503	170	609	794	4
(Sotomayor	506	157	556	170	609	794	4
&	196	169	205	183	609	794	4
Correal,	208	169	243	183	609	794	4
2003;	247	169	269	183	609	794	4
Cárdenas-Arroyo,	273	169	351	183	609	794	4
2009)	354	169	377	183	609	794	4
se	380	169	389	183	609	794	4
han	392	169	406	183	609	794	4
detallado	409	169	446	183	609	794	4
las	449	169	460	183	609	794	4
características	464	169	520	183	609	794	4
de	523	169	533	183	609	794	4
estas	536	169	556	183	609	794	4
máscaras,	196	181	235	195	609	794	4
por	238	181	251	195	609	794	4
lo	254	181	262	195	609	794	4
que	264	181	278	195	609	794	4
no	281	181	291	195	609	794	4
es	293	181	302	195	609	794	4
necesario	304	181	342	195	609	794	4
repetirlas.	345	181	384	195	609	794	4
Territorio	196	199	236	212	609	794	4
lache	238	199	261	212	609	794	4
o	263	199	268	212	609	794	4
u'wa	271	199	291	212	609	794	4
El	196	214	205	227	609	794	4
primer	209	214	235	227	609	794	4
grupo,	239	214	264	227	609	794	4
el	268	214	275	227	609	794	4
más	279	214	295	227	609	794	4
antiguo,	298	214	331	227	609	794	4
está	334	214	350	227	609	794	4
compuesto	353	214	396	227	609	794	4
por	400	214	413	227	609	794	4
tres	417	214	431	227	609	794	4
momias	434	214	466	227	609	794	4
de	469	214	479	227	609	794	4
Chiscas	482	214	513	227	609	794	4
(Boyacá).	517	214	556	227	609	794	4
Las	196	226	211	239	609	794	4
tres	215	226	229	239	609	794	4
fechas	234	226	259	239	609	794	4
que	264	226	278	239	609	794	4
tenemos	283	226	316	239	609	794	4
para	320	226	337	239	609	794	4
este	342	226	357	239	609	794	4
grupo	362	226	385	239	609	794	4
son	389	226	403	239	609	794	4
las	408	226	419	239	609	794	4
más	423	226	439	239	609	794	4
tempranas	444	226	484	239	609	794	4
para	489	226	506	239	609	794	4
momias	510	226	542	239	609	794	4
en	546	226	556	239	609	794	4
Colombia:	196	238	238	252	609	794	4
340-650	241	238	274	252	609	794	4
calAD.	276	238	304	252	609	794	4
Una	307	238	323	252	609	794	4
es	326	238	334	252	609	794	4
de	336	238	346	252	609	794	4
un	348	238	358	252	609	794	4
niño	361	238	378	252	609	794	4
o	381	238	386	252	609	794	4
niña	388	238	405	252	609	794	4
de	408	238	417	252	609	794	4
apenas	419	238	446	252	609	794	4
6	449	238	454	252	609	794	4
meses	456	238	480	252	609	794	4
conservado	483	238	528	252	609	794	4
dentro	530	238	556	252	609	794	4
de	196	250	206	264	609	794	4
un	209	250	219	264	609	794	4
fardo	222	250	243	264	609	794	4
de	246	250	255	264	609	794	4
telas	258	250	276	264	609	794	4
(Figura	279	250	311	264	609	794	4
2a).	314	250	330	264	609	794	4
Como	333	250	357	264	609	794	4
lo	360	250	368	264	609	794	4
muestran	371	250	407	264	609	794	4
las	410	250	421	264	609	794	4
imágenes	424	250	462	264	609	794	4
escanográficas,	465	250	525	264	609	794	4
está	528	250	543	264	609	794	4
en	546	250	556	264	609	794	4
perfecta	196	262	228	276	609	794	4
posición	231	262	264	276	609	794	4
anatómica	267	262	307	276	609	794	4
sin	310	262	321	276	609	794	4
fragmentos	324	262	368	276	609	794	4
sueltos	371	262	398	276	609	794	4
(Figura	401	262	432	276	609	794	4
2b)	435	262	449	276	609	794	4
y	451	262	456	276	609	794	4
con	458	262	473	276	609	794	4
sus	475	262	488	276	609	794	4
órganos	490	262	521	276	609	794	4
internos	524	262	556	276	609	794	4
relativamente	196	274	250	288	609	794	4
bien	253	274	270	288	609	794	4
conservados,	274	274	325	288	609	794	4
lo	328	274	336	288	609	794	4
que	339	274	354	288	609	794	4
sugiere	357	274	386	288	609	794	4
que	389	274	403	288	609	794	4
se	406	274	415	288	609	794	4
trata	418	274	435	288	609	794	4
de	439	274	448	288	609	794	4
una	451	274	466	288	609	794	4
momia	469	274	496	288	609	794	4
antropogénica	500	274	556	288	609	794	4
y	196	286	201	300	609	794	4
no	205	286	215	300	609	794	4
natural.	218	286	248	300	609	794	4
La	252	286	262	300	609	794	4
otra	266	286	281	300	609	794	4
momia	285	286	312	300	609	794	4
fechada	316	286	346	300	609	794	4
es	350	286	358	300	609	794	4
de	362	286	371	300	609	794	4
una	375	286	389	300	609	794	4
mujer	393	286	416	300	609	794	4
mayor	419	286	444	300	609	794	4
de	448	286	457	300	609	794	4
25	461	286	471	300	609	794	4
años.	474	286	495	300	609	794	4
La	499	286	509	300	609	794	4
cabeza	513	286	539	300	609	794	4
fue	543	286	556	300	609	794	4
separada	196	299	231	312	609	794	4
del	234	299	246	312	609	794	4
tronco	248	299	274	312	609	794	4
post	276	299	293	312	609	794	4
mortem,	296	299	328	312	609	794	4
pero	331	299	349	312	609	794	4
el	351	299	359	312	609	794	4
estado	361	299	387	312	609	794	4
del	389	299	401	312	609	794	4
tejido	404	299	427	312	609	794	4
muscular	429	299	466	312	609	794	4
está	468	299	484	312	609	794	4
muy	487	299	504	312	609	794	4
bien	507	299	524	312	609	794	4
conser-	527	299	556	312	609	794	4
vado,	196	311	218	324	609	794	4
no	220	311	230	324	609	794	4
está	233	311	248	324	609	794	4
apergaminado	250	311	306	324	609	794	4
ni	309	311	316	324	609	794	4
friable,	319	311	347	324	609	794	4
cosa	349	311	367	324	609	794	4
que	369	311	384	324	609	794	4
sí	386	311	393	324	609	794	4
ocurre	395	311	420	324	609	794	4
en	423	311	432	324	609	794	4
las	434	311	445	324	609	794	4
momias	448	311	479	324	609	794	4
naturales.	481	311	520	324	609	794	4
El	522	311	531	324	609	794	4
tejido	533	311	556	324	609	794	4
muscular	196	323	233	336	609	794	4
que	236	323	250	336	609	794	4
conserva	253	323	288	336	609	794	4
cierta	291	323	313	336	609	794	4
flexibilidad	316	323	362	336	609	794	4
después	365	323	396	336	609	794	4
de	399	323	409	336	609	794	4
miles	412	323	433	336	609	794	4
de	436	323	446	336	609	794	4
años	449	323	467	336	609	794	4
indica	470	323	494	336	609	794	4
que	497	323	511	336	609	794	4
el	515	323	522	336	609	794	4
proceso	525	323	556	336	609	794	4
Figura	196	687	222	699	609	794	4
1.	225	687	231	699	609	794	4
Mapa	233	687	254	699	609	794	4
de	256	687	265	699	609	794	4
territorios	267	687	302	699	609	794	4
étnicos	305	687	330	699	609	794	4
definidos	332	687	365	699	609	794	4
según	368	687	389	699	609	794	4
documentos	391	687	434	699	609	794	4
etnohistóricos	436	687	487	699	609	794	4
del	489	687	500	699	609	794	4
siglo	502	687	520	699	609	794	4
XVI.	522	687	540	699	609	794	4
Las	543	687	556	699	609	794	4
momias	196	698	225	710	609	794	4
halladas	227	698	256	710	609	794	4
en	259	698	267	710	609	794	4
estos	269	698	287	710	609	794	4
territorios	290	698	325	710	609	794	4
con	327	698	340	710	609	794	4
fechas	342	698	365	710	609	794	4
más	368	698	382	710	609	794	4
tempranas	384	698	421	710	609	794	4
no	423	698	432	710	609	794	4
necesariamente	435	698	490	710	609	794	4
se	492	698	500	710	609	794	4
pueden	502	698	528	710	609	794	4
asociar	530	698	556	710	609	794	4
a	196	708	200	720	609	794	4
estas	203	708	220	720	609	794	4
etnias.	223	708	246	720	609	794	4
Dibujado	248	708	282	720	609	794	4
con	284	708	297	720	609	794	4
modificaciones	300	708	354	720	609	794	4
con	357	708	370	720	609	794	4
base	372	708	388	720	609	794	4
en	391	708	399	720	609	794	4
Morales	402	708	433	721	609	794	4
(1984:	436	708	459	720	609	794	4
71).	462	708	476	720	609	794	4
Las	478	708	491	720	609	794	4
fechas	494	708	517	720	609	794	4
mostradas	519	708	556	720	609	794	4
corresponden	196	719	245	731	609	794	4
a	247	719	251	731	609	794	4
las	253	719	263	731	609	794	4
momias	266	719	294	731	609	794	4
en	296	719	305	731	609	794	4
la	307	719	314	731	609	794	4
muestra	316	719	344	731	609	794	4
de	347	719	355	731	609	794	4
este	357	719	371	731	609	794	4
trabajo.	374	719	401	731	609	794	4
13	547	752	556	764	609	794	4
Cárdenas-Arroyo	54	36	107	46	609	794	5
F	109	36	113	46	609	794	5
Rev.	321	36	335	46	609	794	5
Acad.	336	36	354	46	609	794	5
Colomb.	356	36	382	46	609	794	5
Cienc.	384	36	403	46	609	794	5
Ex.	405	36	415	46	609	794	5
Fis.	417	36	428	46	609	794	5
Nat.	430	36	443	46	609	794	5
45(174):10-29,	445	36	490	46	609	794	5
enero-marzo	492	36	530	46	609	794	5
de	532	36	539	46	609	794	5
2021	541	36	556	46	609	794	5
doi:	420	46	432	56	609	794	5
https://doi.org/10.18257/raccefyn.1226	434	46	556	56	609	794	5
Figura	196	472	222	485	609	794	5
2.	226	472	233	485	609	794	5
(a)	236	472	247	485	609	794	5
Fardo	250	472	271	485	609	794	5
de	275	472	283	485	609	794	5
la	287	472	293	485	609	794	5
momia	297	472	322	485	609	794	5
de	326	472	334	485	609	794	5
un	338	472	347	485	609	794	5
niño	350	472	366	485	609	794	5
o	370	472	374	485	609	794	5
niña	378	472	394	485	609	794	5
hallado	397	472	424	485	609	794	5
en	427	472	436	485	609	794	5
una	439	472	452	485	609	794	5
cueva	456	472	477	485	609	794	5
en	480	472	489	485	609	794	5
Chiscas,	493	472	523	485	609	794	5
Boyacá.	526	472	556	485	609	794	5
Dimensiones:	196	483	246	495	609	794	5
33	248	483	257	495	609	794	5
cm	260	483	271	495	609	794	5
x	273	483	278	495	609	794	5
25	280	483	289	495	609	794	5
cm.	291	483	305	495	609	794	5
(b)	307	483	318	496	609	794	5
Reconstrucción	321	483	377	495	609	794	5
tridimensional	379	483	431	495	609	794	5
que	433	483	446	495	609	794	5
muestra	449	483	477	495	609	794	5
el	480	483	486	495	609	794	5
cuerpo	489	483	513	495	609	794	5
en	516	483	524	495	609	794	5
perfecta	527	483	556	495	609	794	5
articulación	196	494	239	506	609	794	5
anatómica	241	494	278	506	609	794	5
de	196	524	206	538	609	794	5
deshidratación	209	524	267	538	609	794	5
ocurrió	271	524	299	538	609	794	5
velozmente,	303	524	351	538	609	794	5
por	355	524	368	538	609	794	5
lo	372	524	380	538	609	794	5
que	383	524	398	538	609	794	5
colegimos	401	524	442	538	609	794	5
que	446	524	460	538	609	794	5
se	464	524	472	538	609	794	5
trata	476	524	493	538	609	794	5
de	497	524	506	538	609	794	5
una	510	524	524	538	609	794	5
momia	528	524	556	538	609	794	5
antropogénica.	196	536	255	550	609	794	5
En	260	536	271	550	609	794	5
esta	275	536	291	550	609	794	5
momia	295	536	323	550	609	794	5
se	328	536	336	550	609	794	5
diagnosticó	341	536	386	550	609	794	5
un	391	536	401	550	609	794	5
cálculo	406	536	434	550	609	794	5
biliar	439	536	460	550	609	794	5
(Cárdenas-Arroyo	465	536	543	550	609	794	5
&	547	536	556	550	609	794	5
Martina,	196	548	234	562	609	794	5
2019),	236	548	262	562	609	794	5
lo	264	548	272	562	609	794	5
que	274	548	288	562	609	794	5
sitúa	291	548	310	562	609	794	5
la	312	548	319	562	609	794	5
antigüedad	321	548	365	562	609	794	5
de	367	548	376	562	609	794	5
esta	379	548	394	562	609	794	5
enfermedad	396	548	443	562	609	794	5
en	445	548	455	562	609	794	5
Colombia	457	548	496	562	609	794	5
en	498	548	508	562	609	794	5
650	510	548	525	562	609	794	5
calAD.	527	548	556	562	609	794	5
Ambas	196	561	224	574	609	794	5
fueron	228	561	253	574	609	794	5
halladas	257	561	289	574	609	794	5
en	292	561	302	574	609	794	5
cuevas	305	561	332	574	609	794	5
(Hernández	335	561	385	574	609	794	5
de	388	560	398	574	609	794	5
Alba,1943).	401	560	449	574	609	794	5
La	453	561	463	574	609	794	5
tercera	466	561	493	574	609	794	5
fecha	496	561	518	574	609	794	5
proviene	521	561	556	574	609	794	5
de	196	573	206	586	609	794	5
un	209	573	219	586	609	794	5
textil	223	573	243	586	609	794	5
de	247	573	256	586	609	794	5
fardo	260	573	281	586	609	794	5
que	284	573	298	586	609	794	5
envolvía	302	573	336	586	609	794	5
a	340	573	344	586	609	794	5
una	348	573	362	586	609	794	5
momia.	366	573	396	586	609	794	5
La	399	573	410	586	609	794	5
muestra	413	573	445	586	609	794	5
fue	448	573	461	586	609	794	5
un	465	573	474	586	609	794	5
fragmento	478	573	519	586	609	794	5
de	522	573	532	586	609	794	5
textil	535	573	556	586	609	794	5
tomado	196	585	226	598	609	794	5
por	228	585	242	598	609	794	5
Silva-Celis	244	585	289	598	609	794	5
(1945),	292	585	320	598	609	794	5
quien	323	585	345	598	609	794	5
infortunadamente	347	585	417	598	609	794	5
no	420	585	429	598	609	794	5
identificó	432	585	469	598	609	794	5
la	472	585	479	598	609	794	5
momia,	481	585	511	598	609	794	5
excepto	514	585	544	598	609	794	5
su	547	585	556	598	609	794	5
procedencia.	196	597	247	610	609	794	5
Con	250	597	266	610	609	794	5
estos	269	597	289	610	609	794	5
datos,	292	597	316	610	609	794	5
en	319	597	328	610	609	794	5
términos	331	597	366	610	609	794	5
de	369	597	379	610	609	794	5
tiempo	382	597	409	610	609	794	5
se	412	597	421	610	609	794	5
puede	424	597	447	610	609	794	5
decir	451	597	470	610	609	794	5
que	473	597	488	610	609	794	5
la	491	597	498	610	609	794	5
momificación	501	597	556	610	609	794	5
antropogénica	196	609	252	622	609	794	5
ya	255	609	265	622	609	794	5
se	267	609	276	622	609	794	5
practicaba	279	609	319	622	609	794	5
en	322	609	331	622	609	794	5
la	334	609	341	622	609	794	5
cordillera	344	609	382	622	609	794	5
Oriental	385	609	417	622	609	794	5
en	420	609	430	622	609	794	5
el	433	609	440	622	609	794	5
siglo	443	609	462	622	609	794	5
IV	465	609	475	622	609	794	5
de	478	609	487	622	609	794	5
la	490	609	497	622	609	794	5
era	500	609	512	622	609	794	5
actual	515	609	539	622	609	794	5
con	541	609	556	622	609	794	5
buenos	196	621	224	634	609	794	5
resultados.	227	621	269	634	609	794	5
Significa	272	621	307	634	609	794	5
que	310	621	324	634	609	794	5
seguramente	326	621	376	634	609	794	5
era	379	621	391	634	609	794	5
una	393	621	408	634	609	794	5
práctica	410	621	441	634	609	794	5
más	444	621	460	634	609	794	5
antigua	462	621	491	634	609	794	5
aún,	494	621	511	634	609	794	5
puesto	513	621	539	634	609	794	5
que	541	621	556	634	609	794	5
para	196	633	213	647	609	794	5
lograr	216	633	239	647	609	794	5
este	242	633	257	647	609	794	5
grado	260	633	282	647	609	794	5
de	285	633	294	647	609	794	5
éxito	297	633	316	647	609	794	5
ya	319	633	328	647	609	794	5
debía	331	633	352	647	609	794	5
haberse	355	633	385	647	609	794	5
acumulado	387	633	431	647	609	794	5
una	433	633	448	647	609	794	5
experiencia	450	633	496	647	609	794	5
considerable.	498	633	551	647	609	794	5
Pérez	213	645	237	659	609	794	5
(1999)	240	645	266	659	609	794	5
suministra	269	645	311	659	609	794	5
tres	313	645	328	659	609	794	5
fechas	331	645	356	659	609	794	5
de	359	645	368	659	609	794	5
radiocarbono	371	645	424	659	609	794	5
que	426	645	441	659	609	794	5
confirman	444	645	484	659	609	794	5
la	487	645	494	659	609	794	5
edad	497	645	516	659	609	794	5
temprana	518	645	556	659	609	794	5
de	196	658	206	671	609	794	5
las	208	658	219	671	609	794	5
poblaciones	222	658	270	671	609	794	5
que	272	658	287	671	609	794	5
ocuparon	289	658	326	671	609	794	5
esta	329	658	345	671	609	794	5
área	347	658	364	671	609	794	5
de	366	658	376	671	609	794	5
la	378	658	385	671	609	794	5
cordillera	388	658	426	671	609	794	5
Oriental	429	658	462	671	609	794	5
y	464	658	469	671	609	794	5
que	472	658	486	671	609	794	5
reproducimos	489	658	544	671	609	794	5
en	546	658	556	671	609	794	5
la	196	670	204	683	609	794	5
tabla	207	670	229	683	609	794	5
1.	232	670	240	683	609	794	5
Las	243	670	258	683	609	794	5
fechas	261	670	287	683	609	794	5
provienen	290	670	330	683	609	794	5
de	334	670	343	683	609	794	5
sus	346	670	359	683	609	794	5
excavaciones	363	670	416	683	609	794	5
arqueológicas	420	670	475	683	609	794	5
en	479	670	488	683	609	794	5
el	491	670	499	683	609	794	5
municipio	502	670	543	683	609	794	5
de	546	670	556	683	609	794	5
Chita,	196	682	220	695	609	794	5
sitio	223	682	240	695	609	794	5
Arboloco,	242	682	282	695	609	794	5
y	285	682	290	695	609	794	5
son	292	682	306	695	609	794	5
muy	309	682	326	695	609	794	5
consistentes	329	682	377	695	609	794	5
con	380	682	394	695	609	794	5
las	396	682	408	695	609	794	5
tres	410	682	424	695	609	794	5
fechas	427	682	452	695	609	794	5
tempranas	455	682	496	695	609	794	5
de	498	682	508	695	609	794	5
las	510	682	521	695	609	794	5
momias	524	682	556	695	609	794	5
halladas	196	694	229	707	609	794	5
en	233	694	242	707	609	794	5
Chiscas.	246	694	280	707	609	794	5
Dada	283	694	304	707	609	794	5
la	308	694	315	707	609	794	5
cercanía	319	694	352	707	609	794	5
geográfica	356	694	398	707	609	794	5
entre	402	694	422	707	609	794	5
estas	425	694	445	707	609	794	5
dos	449	694	462	707	609	794	5
localidades,	466	694	514	707	609	794	5
es	517	694	526	707	609	794	5
intere-	530	694	556	707	609	794	5
sante	196	706	217	719	609	794	5
pensar	219	706	246	719	609	794	5
en	248	706	258	719	609	794	5
su	260	706	269	719	609	794	5
contemporaneidad.	272	706	348	719	609	794	5
El	351	706	360	719	609	794	5
mismo	362	706	390	719	609	794	5
autor	392	706	413	719	609	794	5
sugiere	415	706	444	719	609	794	5
que	447	706	461	719	609	794	5
su	464	706	473	719	609	794	5
cerámica	475	706	511	719	609	794	5
indica	514	706	539	719	609	794	5
“…	541	706	556	719	609	794	5
probablemente	196	718	256	732	609	794	5
a	259	718	264	732	609	794	5
una	268	718	282	732	609	794	5
comunidad	286	718	330	732	609	794	5
del	334	718	346	732	609	794	5
período	350	718	380	732	609	794	5
Formativo	384	718	426	732	609	794	5
Final”	429	718	454	732	609	794	5
y	458	718	463	732	609	794	5
que	467	718	481	732	609	794	5
posteriormente	485	718	545	732	609	794	5
el	548	718	556	732	609	794	5
14	547	752	556	764	609	794	5
Rev.	54	36	67	46	609	794	6
Acad.	69	36	87	46	609	794	6
Colomb.	88	36	115	46	609	794	6
Cienc.	116	36	136	46	609	794	6
Ex.	138	36	148	46	609	794	6
Fis.	150	36	161	46	609	794	6
Nat.	163	36	175	46	609	794	6
45(174):10-29,	177	36	223	46	609	794	6
enero-marzo	224	36	262	46	609	794	6
de	264	36	271	46	609	794	6
2021	273	36	288	46	609	794	6
doi:	54	46	66	56	609	794	6
https://doi.org/10.18257/raccefyn.1226	68	46	189	56	609	794	6
Análisis	416	36	441	46	609	794	6
de	443	36	450	46	609	794	6
algunas	452	36	475	46	609	794	6
fechas	477	36	497	46	609	794	6
radiocarbónicas	498	36	547	46	609	794	6
de	548	36	556	46	609	794	6
momias	447	45	471	55	609	794	6
arqueológicas	473	45	515	55	609	794	6
colombianas	517	45	556	55	609	794	6
Tabla	196	85	218	97	609	794	6
1.	222	85	228	97	609	794	6
Fechas	232	85	257	97	609	794	6
de	261	85	269	97	609	794	6
radiocarbono	273	85	320	97	609	794	6
obtenidas	324	85	358	97	609	794	6
por	362	85	374	97	609	794	6
Pérez	377	85	399	97	609	794	6
(1999)	402	85	426	97	609	794	6
en	430	85	438	97	609	794	6
excavaciones	442	85	490	97	609	794	6
arqueológicas	494	85	544	97	609	794	6
en	547	85	556	97	609	794	6
Boyacá,	196	96	226	108	609	794	6
región	228	96	251	108	609	794	6
de	253	96	262	108	609	794	6
Chita	264	96	283	108	609	794	6
Sitio	221	115	238	128	609	794	6
Laboratorio	269	115	316	128	609	794	6
y	274	126	278	138	609	794	6
número	281	126	311	138	609	794	6
Fechas	342	115	368	128	609	794	6
convencionales	326	126	384	138	609	794	6
BP	350	136	361	149	609	794	6
Fechas	409	115	436	128	609	794	6
calibradas	403	126	443	138	609	794	6
cal	402	136	413	149	609	794	6
BC/AD	415	136	443	149	609	794	6
ca.	465	115	476	128	609	794	6
BC/	478	115	493	128	609	794	6
AD	473	126	486	138	609	794	6
(1950)	467	136	491	149	609	794	6
Fuente	515	115	542	128	609	794	6
Arboloco,	201	154	237	166	609	794	6
Chita	239	154	259	166	609	794	6
Beta-125264	269	154	316	166	609	794	6
2060±80	339	154	371	166	609	794	6
215BC-110AD	395	154	450	166	609	794	6
110	465	154	479	166	609	794	6
BC	481	154	493	166	609	794	6
Pérez	508	154	528	166	609	794	6
1999	531	154	549	166	609	794	6
Arboloco,	201	168	237	181	609	794	6
Chita	239	168	259	181	609	794	6
Beta-125263	269	168	316	181	609	794	6
1690±90	339	168	371	181	609	794	6
130-560AD	401	168	444	181	609	794	6
260	465	168	478	181	609	794	6
AD	480	168	493	181	609	794	6
Pérez	508	168	528	181	609	794	6
1999	531	168	549	181	609	794	6
Arboloco,	201	183	237	195	609	794	6
Chita	239	183	259	195	609	794	6
Beta-129236	269	183	316	195	609	794	6
1620±40	339	183	371	195	609	794	6
365AD-540AD	395	183	451	195	609	794	6
330	465	183	478	195	609	794	6
AD	480	183	493	195	609	794	6
Pérez	508	183	528	195	609	794	6
1999	531	183	549	195	609	794	6
entorno	196	218	227	231	609	794	6
del	229	218	242	231	609	794	6
sitio	244	218	261	231	609	794	6
“…	264	218	278	231	609	794	6
fue	281	218	294	231	609	794	6
habitado	296	218	331	231	609	794	6
por	333	218	346	231	609	794	6
los	349	218	361	231	609	794	6
Laches	363	218	391	231	609	794	6
o	394	218	399	231	609	794	6
U'wa”,	401	218	431	231	609	794	6
tal	433	218	443	231	609	794	6
vez	446	218	460	231	609	794	6
a	462	218	467	231	609	794	6
partir	469	218	491	231	609	794	6
de	493	218	503	231	609	794	6
los	505	218	517	231	609	794	6
siglos	519	218	543	231	609	794	6
VI	545	218	556	231	609	794	6
o	196	230	201	243	609	794	6
VII	204	230	218	243	609	794	6
de	222	230	231	243	609	794	6
nuestra	234	230	263	243	609	794	6
era.	266	230	281	243	609	794	6
Por	284	230	298	243	609	794	6
el	302	230	309	243	609	794	6
contrario,	312	230	351	243	609	794	6
una	354	230	368	243	609	794	6
momia	372	230	399	243	609	794	6
hallada	403	230	432	243	609	794	6
en	435	230	444	243	609	794	6
Pisba	448	230	469	243	609	794	6
tiene	472	230	492	243	609	794	6
una	495	230	510	243	609	794	6
fecha	513	230	535	243	609	794	6
muy	538	230	556	243	609	794	6
tardía	196	242	219	256	609	794	6
(1389-1673	222	242	269	256	609	794	6
calAD).	272	242	304	256	609	794	6
La	307	242	317	256	609	794	6
fecha	320	242	342	256	609	794	6
de	345	242	354	256	609	794	6
referencia	357	242	397	256	609	794	6
en	400	242	409	256	609	794	6
años	412	242	431	256	609	794	6
calibrados	434	242	475	256	609	794	6
para	478	242	495	256	609	794	6
esta	498	242	514	256	609	794	6
momia	517	242	544	256	609	794	6
es	547	242	556	256	609	794	6
de	196	254	206	268	609	794	6
1520	208	254	228	268	609	794	6
calAD,	231	254	259	268	609	794	6
cuando	262	254	290	268	609	794	6
los	293	254	305	268	609	794	6
europeos	307	254	343	268	609	794	6
estaban	345	254	375	268	609	794	6
por	378	254	391	268	609	794	6
llegar	394	254	416	268	609	794	6
al	419	254	426	268	609	794	6
altiplano.	428	254	466	268	609	794	6
En	468	254	479	268	609	794	6
un	482	254	492	268	609	794	6
trabajo	494	254	522	268	609	794	6
anterior	524	254	556	268	609	794	6
(Cárdenas-Arroyo,	196	266	277	280	609	794	6
1990b)	280	266	309	280	609	794	6
se	312	266	320	280	609	794	6
hizo	323	266	340	280	609	794	6
la	343	266	350	280	609	794	6
descripción	353	266	399	280	609	794	6
completa	402	266	439	280	609	794	6
de	442	266	451	280	609	794	6
esta	454	266	470	280	609	794	6
momia.	473	266	503	280	609	794	6
Vale	506	266	524	280	609	794	6
la	527	266	534	280	609	794	6
pena	537	266	556	280	609	794	6
recordar	196	278	230	292	609	794	6
que	232	278	247	292	609	794	6
tiene	249	278	269	292	609	794	6
aferrada	272	278	304	292	609	794	6
entre	307	278	327	292	609	794	6
los	330	278	341	292	609	794	6
brazos	344	278	370	292	609	794	6
una	373	278	387	292	609	794	6
especie	390	278	419	292	609	794	6
de	422	278	432	292	609	794	6
totuma	434	278	462	292	609	794	6
partida	465	278	492	292	609	794	6
y	495	278	500	292	609	794	6
“remendada”	503	278	556	292	609	794	6
y	196	291	201	304	609	794	6
las	205	291	216	304	609	794	6
escanografías	219	291	273	304	609	794	6
identificaron	277	291	327	304	609	794	6
una	331	291	345	304	609	794	6
bola	348	291	365	304	609	794	6
de	369	291	378	304	609	794	6
textil	381	291	402	304	609	794	6
introducida	405	291	451	304	609	794	6
en	454	291	464	304	609	794	6
el	467	291	474	304	609	794	6
conducto	477	291	514	304	609	794	6
anal	517	291	534	304	609	794	6
y	537	291	542	304	609	794	6
un	546	291	556	304	609	794	6
fragmento	196	303	237	316	609	794	6
de	240	303	249	316	609	794	6
tela	252	303	266	316	609	794	6
firmemente	269	303	314	316	609	794	6
apretado	317	303	351	316	609	794	6
entre	354	303	374	316	609	794	6
los	376	303	388	316	609	794	6
dientes.	390	303	421	316	609	794	6
El	424	303	432	316	609	794	6
textil	435	303	455	316	609	794	6
más	458	303	474	316	609	794	6
externo	477	303	507	316	609	794	6
del	509	303	521	316	609	794	6
fardo	524	303	545	316	609	794	6
es	547	303	556	316	609	794	6
una	196	315	211	328	609	794	6
malla	213	315	235	328	609	794	6
que	238	315	252	328	609	794	6
recuerda	255	315	289	328	609	794	6
aquellas	292	315	324	328	609	794	6
que	327	315	341	328	609	794	6
envuelven	344	315	385	328	609	794	6
algunas	387	315	418	328	609	794	6
de	420	315	430	328	609	794	6
las	432	315	443	328	609	794	6
momias	446	315	478	328	609	794	6
halladas	480	315	513	328	609	794	6
por	515	315	529	328	609	794	6
Silva-	531	315	556	328	609	794	6
Celis	196	327	217	340	609	794	6
(1945)	221	327	247	340	609	794	6
en	251	327	260	340	609	794	6
Chiscas	263	327	294	340	609	794	6
e	297	327	302	340	609	794	6
ilustradas	305	327	343	340	609	794	6
por	347	327	360	340	609	794	6
ese	363	327	376	340	609	794	6
investigador.	379	327	431	340	609	794	6
Es	434	327	444	340	609	794	6
una	447	327	462	340	609	794	6
momia	465	327	493	340	609	794	6
muy	496	327	514	340	609	794	6
elaborada	517	327	556	340	609	794	6
y	196	339	201	352	609	794	6
de	204	339	213	352	609	794	6
compleja	216	339	253	352	609	794	6
fabricación.	255	339	303	352	609	794	6
La	305	339	316	352	609	794	6
gran	319	339	336	352	609	794	6
diferencia	339	339	379	352	609	794	6
temporal	382	339	417	352	609	794	6
de	420	339	429	352	609	794	6
1200	432	339	452	352	609	794	6
años	455	339	473	352	609	794	6
entre	475	339	495	352	609	794	6
las	498	339	509	352	609	794	6
momias	512	339	544	352	609	794	6
de	546	339	556	352	609	794	6
Chiscas,	196	351	230	364	609	794	6
las	232	351	244	364	609	794	6
fechas	246	351	272	364	609	794	6
de	274	351	284	364	609	794	6
Arboloco	286	351	323	364	609	794	6
y	326	351	331	364	609	794	6
la	334	351	341	364	609	794	6
momia	343	351	371	364	609	794	6
de	374	351	383	364	609	794	6
Pisba	386	351	407	364	609	794	6
no	410	351	420	364	609	794	6
es	422	351	431	364	609	794	6
fácil	433	351	451	364	609	794	6
de	454	351	463	364	609	794	6
interpretar.	466	351	509	364	609	794	6
Tratándose	512	351	556	364	609	794	6
de	196	363	206	377	609	794	6
una	209	363	223	377	609	794	6
momia	226	363	254	377	609	794	6
tardía	257	363	279	377	609	794	6
(siglo	282	363	305	377	609	794	6
XVI	308	363	326	377	609	794	6
AD),	328	363	348	377	609	794	6
la	351	363	358	377	609	794	6
momia	361	363	389	377	609	794	6
de	392	363	401	377	609	794	6
Pisba	404	363	426	377	609	794	6
podría	429	363	454	377	609	794	6
tentativamente	457	363	516	377	609	794	6
asociarse	519	363	556	377	609	794	6
con	196	375	211	389	609	794	6
la	214	375	222	389	609	794	6
etnia	225	375	245	389	609	794	6
u'wa,	248	375	271	389	609	794	6
llamada	275	375	306	389	609	794	6
a	310	375	314	389	609	794	6
veces	318	375	340	389	609	794	6
tunebo.	344	375	374	389	609	794	6
Ann	377	375	394	389	609	794	6
Osborn,	398	375	429	389	609	794	6
sin	433	375	445	389	609	794	6
embargo,	448	375	486	389	609	794	6
es	489	375	498	389	609	794	6
categórica	501	375	543	389	609	794	6
en	546	375	556	389	609	794	6
afirmar	196	387	225	401	609	794	6
que	229	387	244	401	609	794	6
la	248	387	255	401	609	794	6
denominación	259	387	315	401	609	794	6
correcta	319	387	352	401	609	794	6
es	356	387	364	401	609	794	6
u'wa:	368	387	391	401	609	794	6
“…	395	387	409	401	609	794	6
su	413	387	422	401	609	794	6
nombre,	426	387	459	401	609	794	6
afirmo,	463	387	492	401	609	794	6
es	496	387	504	401	609	794	6
U'wa,	508	387	533	401	609	794	6
y	537	387	542	401	609	794	6
no	546	387	556	401	609	794	6
Tunebo…”	196	399	241	413	609	794	6
(Osborn,	244	399	282	413	609	794	6
1985).	285	399	311	413	609	794	6
Considero	314	399	355	413	609	794	6
los	358	399	369	413	609	794	6
argumentos	372	399	419	413	609	794	6
de	422	399	431	413	609	794	6
la	434	399	441	413	609	794	6
autora	444	399	469	413	609	794	6
sobre	472	399	494	413	609	794	6
el	497	399	504	413	609	794	6
origen	507	399	533	413	609	794	6
posi-	536	399	556	413	609	794	6
blemente	196	412	233	425	609	794	6
colonial	236	412	269	425	609	794	6
del	272	412	284	425	609	794	6
término	288	412	319	425	609	794	6
tunebo	323	412	350	425	609	794	6
muy	353	412	371	425	609	794	6
valiosos.	375	412	410	425	609	794	6
Según	413	412	438	425	609	794	6
sus	442	412	455	425	609	794	6
estudios	458	412	491	425	609	794	6
y	495	412	500	425	609	794	6
el	503	412	510	425	609	794	6
criterio	514	412	543	425	609	794	6
de	546	412	556	425	609	794	6
Silva	196	424	217	437	609	794	6
Celis	219	424	240	437	609	794	6
en	242	424	252	437	609	794	6
la	254	424	261	437	609	794	6
década	264	424	291	437	609	794	6
de	294	424	303	437	609	794	6
1940,	306	424	328	437	609	794	6
es	331	424	339	437	609	794	6
muy	341	424	359	437	609	794	6
probable	361	424	396	437	609	794	6
que	399	424	413	437	609	794	6
los	416	424	427	437	609	794	6
u'wa	430	424	450	437	609	794	6
fuesen	452	424	478	437	609	794	6
los	481	424	492	437	609	794	6
mismos	495	424	526	437	609	794	6
laches.	528	424	556	437	609	794	6
Continúa	196	436	233	449	609	794	6
explicando	237	436	280	449	609	794	6
que	284	436	299	449	609	794	6
el	302	436	309	449	609	794	6
término	313	436	344	449	609	794	6
“lache”	348	436	378	449	609	794	6
es	381	436	390	449	609	794	6
una	393	436	408	449	609	794	6
españolización	412	436	471	449	609	794	6
de	475	436	484	449	609	794	6
un	488	436	498	449	609	794	6
nombre	501	436	532	449	609	794	6
u'wa	536	436	556	449	609	794	6
aparentemente	196	448	255	461	609	794	6
ceremonial,	258	448	305	461	609	794	6
Chitauwa,	309	448	350	461	609	794	6
que	354	448	368	461	609	794	6
según	372	448	395	461	609	794	6
Osborn	399	448	429	461	609	794	6
significa	432	448	466	461	609	794	6
“Los	470	448	489	461	609	794	6
Laches”.	493	448	528	461	609	794	6
Pérez	532	448	556	461	609	794	6
(1999)	196	460	223	473	609	794	6
confirma	226	460	262	473	609	794	6
lo	265	460	272	473	609	794	6
anterior	275	460	307	473	609	794	6
y	310	460	315	473	609	794	6
en	318	460	327	473	609	794	6
su	330	460	339	473	609	794	6
trabajo	342	460	370	473	609	794	6
se	373	460	381	473	609	794	6
refiere	384	460	410	473	609	794	6
a	413	460	417	473	609	794	6
esta	420	460	436	473	609	794	6
etnia	439	460	458	473	609	794	6
como	461	460	483	473	609	794	6
“Lache	487	460	515	473	609	794	6
o	518	460	523	473	609	794	6
U'wa”.	526	460	556	473	609	794	6
Las	196	472	211	485	609	794	6
fechas	214	472	240	485	609	794	6
tempranas	243	472	285	485	609	794	6
de	288	472	298	485	609	794	6
Pérez	301	472	323	485	609	794	6
son	327	472	341	485	609	794	6
muy	344	472	362	485	609	794	6
sugerentes	366	472	408	485	609	794	6
y	412	472	417	485	609	794	6
sería	420	472	439	485	609	794	6
ideal	443	472	462	485	609	794	6
comparar	466	472	503	485	609	794	6
su	507	472	516	485	609	794	6
cerámica	520	472	556	485	609	794	6
con	196	484	211	498	609	794	6
algunos	214	484	245	498	609	794	6
de	248	484	257	498	609	794	6
los	260	484	271	498	609	794	6
restos	274	484	298	498	609	794	6
culturales	301	484	339	498	609	794	6
de	342	484	352	498	609	794	6
las	355	484	366	498	609	794	6
cuevas.	368	484	398	498	609	794	6
Sin	401	484	414	498	609	794	6
embargo,	417	484	455	498	609	794	6
Silva	457	484	478	498	609	794	6
Celis	481	484	501	498	609	794	6
escribió	504	484	536	498	609	794	6
que,	539	484	556	498	609	794	6
“No	196	496	213	510	609	794	6
se	216	496	224	510	609	794	6
encontró	227	496	262	510	609	794	6
ningún	264	496	292	510	609	794	6
elemento	295	496	332	510	609	794	6
que	334	496	349	510	609	794	6
exteriormente	352	496	407	510	609	794	6
acompañara	410	496	458	510	609	794	6
a	461	496	465	510	609	794	6
las	468	496	479	510	609	794	6
momias.	482	496	516	510	609	794	6
Tampoco	519	496	556	510	609	794	6
registramos	196	508	243	522	609	794	6
fragmentos	245	508	290	522	609	794	6
de	293	508	302	522	609	794	6
cerámica	305	508	341	522	609	794	6
ni	343	508	351	522	609	794	6
utensilios	353	508	391	522	609	794	6
domésticos”	394	508	443	522	609	794	6
(Silva-Celis,	446	508	497	522	609	794	6
1945).	499	508	525	522	609	794	6
Lo	528	508	539	522	609	794	6
que	541	508	556	522	609	794	6
sí	196	520	203	534	609	794	6
había	206	520	227	534	609	794	6
era	230	520	242	534	609	794	6
textiles,	245	520	277	534	609	794	6
cuyo	280	520	299	534	609	794	6
estudio	302	520	331	534	609	794	6
pormenorizado	333	520	394	534	609	794	6
podría	397	520	422	534	609	794	6
ayudar	425	520	452	534	609	794	6
a	455	520	460	534	609	794	6
resolver	462	520	495	534	609	794	6
esta	498	520	513	534	609	794	6
incógnita.	516	520	556	534	609	794	6
Asimismo,	196	532	240	546	609	794	6
un	242	532	252	546	609	794	6
análisis	254	532	284	546	609	794	6
paleogenético	286	532	342	546	609	794	6
comparativo	344	532	394	546	609	794	6
entre	396	532	416	546	609	794	6
las	418	532	429	546	609	794	6
momias	432	532	463	546	609	794	6
tempranas	465	532	506	546	609	794	6
y	509	532	514	546	609	794	6
las	516	532	527	546	609	794	6
tardías	529	532	556	546	609	794	6
podría	196	544	222	558	609	794	6
aclarar	224	544	252	558	609	794	6
un	254	544	264	558	609	794	6
poco	267	544	286	558	609	794	6
este	288	544	304	558	609	794	6
rompecabezas.	307	544	366	558	609	794	6
Territorio	196	562	236	576	609	794	6
chitarero	238	562	276	576	609	794	6
El	196	577	205	591	609	794	6
segundo	209	577	243	591	609	794	6
grupo	247	577	270	591	609	794	6
es	275	577	283	591	609	794	6
el	287	577	295	591	609	794	6
de	299	577	308	591	609	794	6
los	313	577	324	591	609	794	6
chitarero,	329	577	367	591	609	794	6
representado	371	577	422	591	609	794	6
por	426	577	440	591	609	794	6
una	444	577	458	591	609	794	6
sola	463	577	479	591	609	794	6
fecha	483	577	505	591	609	794	6
(1046-1272	509	577	556	591	609	794	6
calAD).	196	589	228	603	609	794	6
Esta	230	589	248	603	609	794	6
momia	250	589	278	603	609	794	6
fue	280	589	292	603	609	794	6
hallada	295	589	323	603	609	794	6
en	326	589	335	603	609	794	6
Mutiscua	337	589	374	603	609	794	6
y	377	589	382	603	609	794	6
no	384	589	394	603	609	794	6
proviene	396	589	431	603	609	794	6
de	433	589	442	603	609	794	6
excavaciones	445	589	498	603	609	794	6
arqueológicas	500	589	556	603	609	794	6
sistemáticas.	196	601	247	615	609	794	6
Está	250	601	267	615	609	794	6
bastante	270	601	303	615	609	794	6
deteriorada,	306	601	353	615	609	794	6
sobre	356	601	378	615	609	794	6
todo	381	601	398	615	609	794	6
en	401	601	411	615	609	794	6
la	414	601	421	615	609	794	6
parte	424	601	444	615	609	794	6
del	447	601	459	615	609	794	6
cráneo,	462	601	491	615	609	794	6
que	494	601	508	615	609	794	6
ya	511	601	520	615	609	794	6
no	523	601	533	615	609	794	6
tiene	536	601	556	615	609	794	6
tejidos	196	613	223	627	609	794	6
blandos,	225	613	259	627	609	794	6
y	261	613	266	627	609	794	6
se	269	613	277	627	609	794	6
trata	280	613	297	627	609	794	6
de	300	613	309	627	609	794	6
una	312	613	326	627	609	794	6
momia	329	613	356	627	609	794	6
natural.	359	613	389	627	609	794	6
No	392	613	404	627	609	794	6
se	406	613	415	627	609	794	6
cuenta	417	613	443	627	609	794	6
con	446	613	460	627	609	794	6
fechas	462	613	488	627	609	794	6
de	490	613	500	627	609	794	6
excavaciones	502	613	556	627	609	794	6
arqueológicas	196	625	252	639	609	794	6
en	254	625	264	639	609	794	6
esta	266	625	282	639	609	794	6
región	284	625	310	639	609	794	6
para	312	625	330	639	609	794	6
comparar.	332	625	372	639	609	794	6
Territorio	196	643	236	656	609	794	6
preguane	238	643	277	656	609	794	6
y	280	643	284	656	609	794	6
guane	287	643	312	656	609	794	6
El	196	658	205	671	609	794	6
tercer	207	658	230	671	609	794	6
grupo	232	658	255	671	609	794	6
está	257	658	272	671	609	794	6
representado	274	658	325	671	609	794	6
por	327	658	340	671	609	794	6
cinco	342	658	363	671	609	794	6
fechas	365	658	391	671	609	794	6
con	393	658	407	671	609	794	6
un	409	658	419	671	609	794	6
rango	421	658	443	671	609	794	6
de	445	658	455	671	609	794	6
700	457	658	472	671	609	794	6
a	474	658	478	671	609	794	6
1600	480	658	500	671	609	794	6
calAD.	502	658	530	671	609	794	6
Todas	532	658	556	671	609	794	6
son	196	670	210	683	609	794	6
del	213	670	225	683	609	794	6
área	228	670	245	683	609	794	6
de	248	670	257	683	609	794	6
la	260	670	267	683	609	794	6
Mesa	271	670	292	683	609	794	6
de	295	670	304	683	609	794	6
Los	308	670	322	683	609	794	6
Santos.	326	670	354	683	609	794	6
Lo	357	670	368	683	609	794	6
que	372	670	386	683	609	794	6
llama	389	670	411	683	609	794	6
la	414	670	421	683	609	794	6
atención	424	670	458	683	609	794	6
de	461	670	470	683	609	794	6
este	473	670	489	683	609	794	6
grupo	492	670	515	683	609	794	6
de	518	670	527	683	609	794	6
fechas	530	670	556	683	609	794	6
es	196	682	205	695	609	794	6
la	207	682	215	695	609	794	6
amplitud	217	682	253	695	609	794	6
del	255	682	267	695	609	794	6
rango,	270	682	295	695	609	794	6
sobre	298	682	320	695	609	794	6
todo	322	682	340	695	609	794	6
la	343	682	350	695	609	794	6
más	353	682	369	695	609	794	6
tardía.	372	682	397	695	609	794	6
Se	399	682	409	695	609	794	6
trata	412	682	430	695	609	794	6
de	432	682	442	695	609	794	6
la	445	682	452	695	609	794	6
momia	455	682	482	695	609	794	6
de	485	682	494	695	609	794	6
un	497	682	507	695	609	794	6
niño	510	682	528	695	609	794	6
(Icanh	530	682	556	695	609	794	6
41-III-2536),	196	694	248	708	609	794	6
cuyos	252	694	275	708	609	794	6
tejidos	280	694	306	708	609	794	6
suaves	310	694	337	708	609	794	6
se	341	694	349	708	609	794	6
conservaron	353	694	402	708	609	794	6
muy	406	694	423	708	609	794	6
bien	428	694	445	708	609	794	6
pero	449	694	466	708	609	794	6
el	471	694	478	708	609	794	6
cuerpo	482	694	509	708	609	794	6
en	513	694	522	708	609	794	6
general	526	694	556	708	609	794	6
está	196	706	212	720	609	794	6
fragmentado	214	706	265	720	609	794	6
por	267	706	281	720	609	794	6
actividades	283	706	328	720	609	794	6
post	331	706	347	720	609	794	6
mortem.	350	706	383	720	609	794	6
Los	385	706	400	720	609	794	6
900	403	706	418	720	609	794	6
años	421	706	439	720	609	794	6
que	442	706	456	720	609	794	6
separan	459	706	489	720	609	794	6
a	492	706	496	720	609	794	6
la	499	706	506	720	609	794	6
momia	509	706	537	720	609	794	6
más	540	706	556	720	609	794	6
antigua	196	718	225	732	609	794	6
de	228	718	237	732	609	794	6
la	239	718	246	732	609	794	6
más	248	718	264	732	609	794	6
reciente	266	718	298	732	609	794	6
de	300	718	309	732	609	794	6
este	311	718	327	732	609	794	6
grupo	329	718	352	732	609	794	6
pueden	354	718	383	732	609	794	6
ser	385	718	396	732	609	794	6
una	398	718	413	732	609	794	6
indicación	415	718	456	732	609	794	6
del	458	718	470	732	609	794	6
uso	472	718	486	732	609	794	6
continuo	488	718	523	732	609	794	6
de	525	718	534	732	609	794	6
estas	536	718	556	732	609	794	6
15	547	752	556	764	609	794	6
Rev.	321	36	335	46	609	794	7
Acad.	336	36	354	46	609	794	7
Colomb.	356	36	382	46	609	794	7
Cienc.	384	36	403	46	609	794	7
Ex.	405	36	415	46	609	794	7
Fis.	417	36	428	46	609	794	7
Nat.	430	36	443	46	609	794	7
45(174):10-29,	445	36	490	46	609	794	7
enero-marzo	492	36	530	46	609	794	7
de	532	36	539	46	609	794	7
2021	541	36	556	46	609	794	7
doi:	420	46	432	56	609	794	7
https://doi.org/10.18257/raccefyn.1226	434	46	556	56	609	794	7
Cárdenas-Arroyo	54	36	107	46	609	794	7
F	109	36	113	46	609	794	7
cuevas	196	84	223	98	609	794	7
como	225	84	247	98	609	794	7
cementerios.	249	84	300	98	609	794	7
Los	302	84	317	98	609	794	7
informes	319	84	354	98	609	794	7
verbales	356	84	389	98	609	794	7
de	391	84	400	98	609	794	7
las	402	84	413	98	609	794	7
personas	415	84	450	98	609	794	7
que	452	84	466	98	609	794	7
visitaron	469	84	503	98	609	794	7
estos	505	84	525	98	609	794	7
lugares	527	84	556	98	609	794	7
concuerdan	196	96	242	110	609	794	7
en	244	96	254	110	609	794	7
que	256	96	270	110	609	794	7
había	272	96	294	110	609	794	7
muchos	296	96	327	110	609	794	7
cuerpos,	329	96	362	110	609	794	7
muchos	364	96	395	110	609	794	7
huesos	397	96	424	110	609	794	7
diseminados.	427	96	479	110	609	794	7
Schottelius	481	96	527	110	609	794	7
(1946)	529	96	556	110	609	794	7
indicó	196	108	221	122	609	794	7
que	224	108	238	122	609	794	7
existían	241	108	272	122	609	794	7
varias	275	108	298	122	609	794	7
capas	301	108	323	122	609	794	7
de	326	108	336	122	609	794	7
enterramientos	338	108	397	122	609	794	7
y	400	108	405	122	609	794	7
la	408	108	415	122	609	794	7
foto	418	108	434	122	609	794	7
tomada	437	108	466	122	609	794	7
por	469	108	482	122	609	794	7
Héctor	485	108	512	122	609	794	7
Acebes	514	108	543	122	609	794	7
en	546	108	556	122	609	794	7
la	196	120	203	134	609	794	7
Serranía	207	120	240	134	609	794	7
de	243	120	252	134	609	794	7
Perijá	256	120	279	134	609	794	7
en	282	120	291	134	609	794	7
la	295	120	302	134	609	794	7
década	305	120	333	134	609	794	7
de	336	120	345	134	609	794	7
1940	348	120	368	134	609	794	7
(Figura	372	120	403	134	609	794	7
3)	407	120	415	134	609	794	7
refuerza	418	120	451	134	609	794	7
la	454	120	461	134	609	794	7
idea	464	120	481	134	609	794	7
de	484	120	494	134	609	794	7
que	497	120	511	134	609	794	7
las	514	120	525	134	609	794	7
cuevas	529	120	556	134	609	794	7
usadas	196	132	223	145	609	794	7
como	225	132	247	145	609	794	7
cementerios	250	132	298	145	609	794	7
contenían	300	132	339	145	609	794	7
muchos	341	132	372	145	609	794	7
cuerpos	375	132	405	145	609	794	7
que	408	132	422	145	609	794	7
se	425	132	433	145	609	794	7
iban	436	132	453	145	609	794	7
acumulando	455	132	504	145	609	794	7
a	506	132	511	145	609	794	7
lo	513	132	521	145	609	794	7
largo	524	132	544	145	609	794	7
de	546	132	556	145	609	794	7
decenios	196	144	231	157	609	794	7
o	234	144	239	157	609	794	7
siglos.	242	144	267	157	609	794	7
Cadavid	270	144	306	158	609	794	7
(1984)	309	144	335	157	609	794	7
deduce	338	144	366	157	609	794	7
de	369	144	378	157	609	794	7
sus	381	144	394	157	609	794	7
excavaciones	397	144	450	157	609	794	7
en	452	144	462	157	609	794	7
la	465	144	472	157	609	794	7
Mesa	475	144	496	157	609	794	7
de	499	144	509	157	609	794	7
Los	511	144	526	157	609	794	7
Santos	529	144	556	157	609	794	7
que	196	156	211	169	609	794	7
la	214	156	221	169	609	794	7
población	224	156	263	169	609	794	7
era	266	156	278	169	609	794	7
considerable	281	156	331	169	609	794	7
por	334	156	347	169	609	794	7
la	350	156	357	169	609	794	7
gran	360	156	378	169	609	794	7
cantidad	381	156	414	169	609	794	7
de	417	156	427	169	609	794	7
fragmentos	430	156	474	169	609	794	7
cerámicos	477	156	517	169	609	794	7
hallados.	520	156	556	169	609	794	7
En	196	168	207	181	609	794	7
sus	211	168	223	181	609	794	7
excavaciones	227	168	280	181	609	794	7
en	283	168	292	181	609	794	7
la	296	168	303	181	609	794	7
vereda	306	168	333	181	609	794	7
Los	336	168	351	181	609	794	7
Teres	354	168	376	181	609	794	7
obtuvo	379	168	406	181	609	794	7
una	410	168	424	181	609	794	7
fecha	428	168	449	181	609	794	7
de	452	168	462	181	609	794	7
radiocarbono	465	168	517	181	609	794	7
del	521	168	533	181	609	794	7
siglo	536	168	556	181	609	794	7
IX	196	180	207	193	609	794	7
de	210	180	220	193	609	794	7
nuestra	223	180	252	193	609	794	7
era,	255	180	270	193	609	794	7
en	274	180	283	193	609	794	7
tanto	287	180	306	193	609	794	7
que	310	180	324	193	609	794	7
Sutherland	328	179	375	193	609	794	7
(1972)	379	180	405	193	609	794	7
encontró	409	180	443	193	609	794	7
algunas	447	180	477	193	609	794	7
correspondientes	481	180	548	193	609	794	7
a	551	180	556	193	609	794	7
los	196	192	208	205	609	794	7
siglos	211	192	234	205	609	794	7
XII	237	192	251	205	609	794	7
a	254	192	259	205	609	794	7
XV,	262	192	278	205	609	794	7
y	281	192	286	205	609	794	7
Lleras	289	191	316	205	609	794	7
(1986)	319	192	346	205	609	794	7
a	349	192	354	205	609	794	7
los	357	192	368	205	609	794	7
siglos	372	192	395	205	609	794	7
XII	398	192	412	205	609	794	7
y	415	192	420	205	609	794	7
XIII	423	192	440	205	609	794	7
(Tabla	444	192	471	205	609	794	7
2).	474	191	485	205	609	794	7
Según	488	192	513	205	609	794	7
las	516	192	527	205	609	794	7
fechas	530	192	556	205	609	794	7
de	196	203	206	217	609	794	7
radiocarbono	210	203	262	217	609	794	7
obtenidas	266	203	304	217	609	794	7
por	307	203	321	217	609	794	7
estos	324	203	344	217	609	794	7
investigadores,	348	203	408	217	609	794	7
podría	411	203	437	217	609	794	7
decirse	441	203	469	217	609	794	7
que	472	203	487	217	609	794	7
la	491	203	498	217	609	794	7
ocupación	502	203	542	217	609	794	7
de	546	203	556	217	609	794	7
la	196	215	203	229	609	794	7
etnia	207	215	226	229	609	794	7
guane	229	215	253	229	609	794	7
se	256	215	264	229	609	794	7
registra	267	215	297	229	609	794	7
por	300	215	313	229	609	794	7
lo	317	215	324	229	609	794	7
menos	328	215	353	229	609	794	7
a	357	215	361	229	609	794	7
partir	364	215	386	229	609	794	7
del	389	215	401	229	609	794	7
siglo	404	215	423	229	609	794	7
XII	427	215	440	229	609	794	7
AD	443	215	457	229	609	794	7
(Lleras,	461	215	493	229	609	794	7
1986)	496	215	520	229	609	794	7
y	523	215	528	229	609	794	7
cuatro	531	215	556	229	609	794	7
de	196	227	206	241	609	794	7
las	209	227	220	241	609	794	7
cinco	223	227	244	241	609	794	7
fechas	247	227	272	241	609	794	7
de	275	227	285	241	609	794	7
las	288	227	299	241	609	794	7
momias	302	227	333	241	609	794	7
de	336	227	346	241	609	794	7
este	349	227	364	241	609	794	7
grupo	367	227	390	241	609	794	7
concuerdan	393	227	439	241	609	794	7
con	442	227	456	241	609	794	7
este	459	227	474	241	609	794	7
supuesto.	477	227	514	241	609	794	7
La	517	227	528	241	609	794	7
quinta	531	227	556	241	609	794	7
(700	196	239	214	253	609	794	7
calAD)	218	239	247	253	609	794	7
tendría	250	239	278	253	609	794	7
que	281	239	295	253	609	794	7
explicarse	298	239	339	253	609	794	7
de	342	239	351	253	609	794	7
otro	354	239	370	253	609	794	7
modo:	374	239	399	253	609	794	7
según	402	239	425	253	609	794	7
Moreno	429	239	462	253	609	794	7
(2012),	465	239	494	253	609	794	7
antes	497	239	518	253	609	794	7
del	521	239	533	253	609	794	7
siglo	536	239	556	253	609	794	7
XI	196	251	207	264	609	794	7
AD	209	251	224	264	609	794	7
el	227	251	234	264	609	794	7
territorio	237	251	272	264	609	794	7
en	275	251	285	264	609	794	7
cuestión	288	251	321	264	609	794	7
estuvo	324	251	350	264	609	794	7
ocupado	353	251	386	264	609	794	7
por	389	251	403	264	609	794	7
una	406	251	420	264	609	794	7
etnia	423	251	442	264	609	794	7
preguane.	446	251	484	264	609	794	7
Con	487	251	504	264	609	794	7
base	507	251	525	264	609	794	7
en	528	251	537	264	609	794	7
este	540	251	556	264	609	794	7
razonamiento,	196	263	253	276	609	794	7
se	256	263	264	276	609	794	7
podría	268	263	293	276	609	794	7
afirmar	297	263	326	276	609	794	7
que	329	263	344	276	609	794	7
la	347	263	354	276	609	794	7
etnia	358	263	377	276	609	794	7
guane	381	263	404	276	609	794	7
ya	408	263	417	276	609	794	7
momificaba	421	263	468	276	609	794	7
a	471	263	476	276	609	794	7
sus	479	263	492	276	609	794	7
muertos	496	263	528	276	609	794	7
por	531	263	544	276	609	794	7
lo	548	263	556	276	609	794	7
menos	196	275	222	288	609	794	7
desde	226	275	248	288	609	794	7
el	252	275	259	288	609	794	7
siglo	263	275	282	288	609	794	7
XIII	286	275	303	288	609	794	7
AD,	306	275	323	288	609	794	7
pero	327	275	344	288	609	794	7
la	348	275	355	288	609	794	7
momificación	359	275	413	288	609	794	7
antropogénica	417	275	473	288	609	794	7
se	477	275	485	288	609	794	7
practicaba	489	275	529	288	609	794	7
desde	533	275	556	288	609	794	7
mucho	196	287	223	300	609	794	7
antes	226	287	246	300	609	794	7
en	248	287	258	300	609	794	7
esa	260	287	273	300	609	794	7
región	275	287	301	300	609	794	7
de	303	287	312	300	609	794	7
la	315	287	322	300	609	794	7
cordillera	324	287	362	300	609	794	7
Oriental.	365	287	400	300	609	794	7
Figura	196	520	222	533	609	794	7
3.	226	520	232	533	609	794	7
Foto	236	520	252	532	609	794	7
tomada	256	520	282	532	609	794	7
en	285	520	294	532	609	794	7
la	297	520	304	532	609	794	7
región	307	520	330	532	609	794	7
de	334	520	342	532	609	794	7
Perijá	345	520	366	532	609	794	7
por	370	520	382	532	609	794	7
Héctor	385	520	410	532	609	794	7
Acebes,	412	520	441	532	609	794	7
década	445	520	469	532	609	794	7
de	473	520	481	532	609	794	7
1940.	485	520	505	532	609	794	7
Obsérvese	508	520	546	532	609	794	7
la	549	520	556	532	609	794	7
cantidad	196	531	227	543	609	794	7
de	229	531	238	543	609	794	7
fardos	240	531	262	543	609	794	7
funerarios	265	531	301	543	609	794	7
en	303	531	312	543	609	794	7
la	314	531	321	543	609	794	7
cueva	323	531	344	543	609	794	7
y	346	531	351	543	609	794	7
bajo	353	531	368	543	609	794	7
parte	371	531	389	543	609	794	7
del	391	531	402	543	609	794	7
abrigo	404	531	427	543	609	794	7
rocoso.	429	531	456	543	609	794	7
Tabla	196	561	218	573	609	794	7
2.	221	561	228	573	609	794	7
Fechas	231	561	256	573	609	794	7
de	259	561	268	573	609	794	7
radiocarbono	271	561	318	573	609	794	7
obtenidas	321	561	356	573	609	794	7
en	359	561	368	573	609	794	7
excavaciones	371	561	419	573	609	794	7
arqueológicas	422	561	472	573	609	794	7
por	475	561	487	573	609	794	7
Lleras,	490	561	515	573	609	794	7
Cadavid	518	561	548	573	609	794	7
y	551	561	556	573	609	794	7
Sutherland	196	572	235	584	609	794	7
en	239	572	247	584	609	794	7
Santander,	250	572	288	584	609	794	7
territorio	292	572	324	584	609	794	7
guane.	327	572	351	584	609	794	7
El	354	572	362	584	609	794	7
promedio	365	572	400	584	609	794	7
de	403	572	411	584	609	794	7
antigüedad	415	572	454	584	609	794	7
de	457	572	466	584	609	794	7
las	469	572	479	584	609	794	7
momias	483	572	511	584	609	794	7
halladas	514	572	544	584	609	794	7
en	547	572	556	584	609	794	7
territorio	196	582	228	595	609	794	7
guane	231	582	252	595	609	794	7
es	254	582	262	595	609	794	7
de	264	582	273	595	609	794	7
1250	275	582	293	595	609	794	7
calAD.	295	582	321	595	609	794	7
Rango	323	582	347	595	609	794	7
700–1600	349	582	385	595	609	794	7
calAD	387	582	411	595	609	794	7
Sitio	210	602	228	614	609	794	7
Laboratorio	247	602	294	614	609	794	7
Fechas	318	602	345	614	609	794	7
y	252	613	257	625	609	794	7
número	259	613	289	625	609	794	7
convencionales	303	613	360	625	609	794	7
BP	326	623	337	636	609	794	7
Fechas	381	602	407	614	609	794	7
calibradas	374	613	414	625	609	794	7
calAD	370	623	394	636	609	794	7
SHCal-13	396	624	418	631	609	794	7
Referencia	429	602	470	614	609	794	7
a	434	613	438	625	609	794	7
calAD	441	613	465	625	609	794	7
Fuente	502	602	528	614	609	794	7
902-1190	377	641	411	653	609	794	7
1100	440	641	458	653	609	794	7
Lleras	490	641	514	653	609	794	7
(1986)	516	641	540	653	609	794	7
Palogordo	201	641	238	653	609	794	7
Beta-15985	249	641	291	653	609	794	7
1030±60	315	641	347	653	609	794	7
Los	202	655	215	668	609	794	7
Teres	217	655	237	668	609	794	7
Beta-9371	252	655	289	668	609	794	7
790±190	315	655	347	668	609	794	7
879-1508	377	655	411	668	609	794	7
1300	440	655	458	668	609	794	7
Cadavid	486	655	518	668	609	794	7
(1985)	520	655	544	668	609	794	7
Oiba	210	670	228	682	609	794	7
Ivic-560	255	670	286	682	609	794	7
780±60	318	670	345	682	609	794	7
1181-1390	375	670	413	682	609	794	7
1280	440	670	458	682	609	794	7
Sutherland	480	670	523	682	609	794	7
(1972)	526	670	550	682	609	794	7
Los	199	684	213	696	609	794	7
Santos	215	684	239	696	609	794	7
Ivic-159	255	684	286	696	609	794	7
765±85	318	684	345	696	609	794	7
1154-1407	375	684	413	696	609	794	7
1280	440	684	458	696	609	794	7
Sutherland	480	684	523	697	609	794	7
(1972)	526	684	550	696	609	794	7
Palogordo	201	699	238	711	609	794	7
Beta-12072	249	699	291	711	609	794	7
740±50	318	699	345	711	609	794	7
1228-1391	375	699	414	711	609	794	7
1280	440	699	458	711	609	794	7
Lleras	490	699	514	711	609	794	7
(1986)	516	699	540	711	609	794	7
Guapotá	204	713	234	725	609	794	7
Ivic-559	255	713	286	725	609	794	7
630±70	318	713	345	725	609	794	7
1285-1441	375	713	414	725	609	794	7
1300	440	713	458	725	609	794	7
Sutherland	480	713	523	726	609	794	7
(1972)	526	713	550	725	609	794	7
16	547	752	556	764	609	794	7
Rev.	54	36	67	46	609	794	8
Acad.	69	36	87	46	609	794	8
Colomb.	88	36	115	46	609	794	8
Cienc.	116	36	136	46	609	794	8
Ex.	138	36	148	46	609	794	8
Fis.	150	36	161	46	609	794	8
Nat.	163	36	175	46	609	794	8
45(174):10-29,	177	36	223	46	609	794	8
enero-marzo	224	36	262	46	609	794	8
de	264	36	271	46	609	794	8
2021	273	36	288	46	609	794	8
doi:	54	46	66	56	609	794	8
https://doi.org/10.18257/raccefyn.1226	68	46	189	56	609	794	8
Análisis	416	36	441	46	609	794	8
de	443	36	450	46	609	794	8
algunas	452	36	475	46	609	794	8
fechas	477	36	497	46	609	794	8
radiocarbónicas	498	36	547	46	609	794	8
de	548	36	556	46	609	794	8
momias	447	45	471	55	609	794	8
arqueológicas	473	45	515	55	609	794	8
colombianas	517	45	556	55	609	794	8
Territorio	196	84	236	98	609	794	8
muisca	238	84	268	98	609	794	8
El	196	99	205	113	609	794	8
cuarto	208	99	233	113	609	794	8
grupo	236	99	260	113	609	794	8
es	263	99	271	113	609	794	8
el	274	99	281	113	609	794	8
de	284	99	294	113	609	794	8
los	297	99	308	113	609	794	8
muiscas,	312	99	346	113	609	794	8
representado	349	99	400	113	609	794	8
por	403	99	417	113	609	794	8
seis	420	99	435	113	609	794	8
fechas	438	99	463	113	609	794	8
en	466	99	476	113	609	794	8
momias	479	99	511	113	609	794	8
que	514	99	528	113	609	794	8
tienen	531	99	556	113	609	794	8
un	196	111	206	125	609	794	8
rango	210	111	232	125	609	794	8
de	236	111	245	125	609	794	8
1000-1460	248	111	292	125	609	794	8
calAD.	295	111	324	125	609	794	8
Aquí	326	111	346	125	609	794	8
es	349	111	358	125	609	794	8
importante	361	111	404	125	609	794	8
hacer	408	111	429	125	609	794	8
referencia	433	111	473	125	609	794	8
al	476	111	483	125	609	794	8
trabajo	486	111	514	125	609	794	8
de	517	111	527	125	609	794	8
Boada	530	111	556	125	609	794	8
y	196	123	201	137	609	794	8
Cardale	204	123	235	137	609	794	8
de	238	123	248	137	609	794	8
Schrimpff,	251	123	293	137	609	794	8
quienes	296	123	327	137	609	794	8
han	330	123	344	137	609	794	8
propuesto	347	123	386	137	609	794	8
una	389	123	404	137	609	794	8
nueva	407	123	431	137	609	794	8
clasificación	433	123	483	137	609	794	8
para	486	123	504	137	609	794	8
los	507	123	518	137	609	794	8
períodos	521	123	556	137	609	794	8
culturales	196	135	235	149	609	794	8
muiscas	237	135	270	149	609	794	8
para	272	135	289	149	609	794	8
la	291	135	299	149	609	794	8
Sabana	301	135	330	149	609	794	8
de	332	135	341	149	609	794	8
Bogotá	344	135	373	149	609	794	8
con	375	135	389	149	609	794	8
base	392	135	409	149	609	794	8
en	412	135	421	149	609	794	8
su	423	135	432	149	609	794	8
estudio	434	135	463	149	609	794	8
de	466	135	475	149	609	794	8
la	477	135	484	149	609	794	8
cerámica	487	135	523	149	609	794	8
(Boada	525	135	556	149	609	794	8
&	196	147	205	161	609	794	8
Cardale	210	147	244	161	609	794	8
de	249	147	259	161	609	794	8
Schrimpff,	264	147	309	161	609	794	8
2017).	314	148	340	161	609	794	8
Según	345	148	370	161	609	794	8
esa	375	148	387	161	609	794	8
nueva	392	148	416	161	609	794	8
clasificación,	421	148	474	161	609	794	8
el	479	148	486	161	609	794	8
período	491	148	521	161	609	794	8
Muisca	526	148	556	161	609	794	8
temprano	196	160	234	173	609	794	8
abarca	238	160	264	173	609	794	8
desde	268	160	291	173	609	794	8
el	294	160	302	173	609	794	8
siglo	305	160	325	173	609	794	8
XI	329	160	339	173	609	794	8
hasta	343	160	364	173	609	794	8
mediados	367	160	406	173	609	794	8
del	410	160	422	173	609	794	8
XIV	426	160	443	173	609	794	8
de	447	160	456	173	609	794	8
nuestra	460	160	489	173	609	794	8
era	493	160	505	173	609	794	8
(1000-1350	509	160	556	173	609	794	8
AD)	196	172	214	185	609	794	8
y	217	172	222	185	609	794	8
el	225	172	232	185	609	794	8
Muisca	235	172	264	185	609	794	8
tardío,	267	172	293	185	609	794	8
desde	296	172	319	185	609	794	8
la	322	172	329	185	609	794	8
segunda	332	172	365	185	609	794	8
mitad	368	172	390	185	609	794	8
del	393	172	406	185	609	794	8
siglo	408	172	428	185	609	794	8
XIV	431	172	449	185	609	794	8
hasta	451	172	472	185	609	794	8
el	475	172	482	185	609	794	8
XVII	485	172	506	185	609	794	8
(1350-1600	509	172	556	185	609	794	8
AD).	196	184	217	197	609	794	8
Esta	220	184	237	197	609	794	8
cronología	241	184	284	197	609	794	8
ofrece	287	184	312	197	609	794	8
un	315	184	325	197	609	794	8
marco	329	184	354	197	609	794	8
de	357	184	367	197	609	794	8
referencia	370	184	410	197	609	794	8
importante	414	184	457	197	609	794	8
porque	461	184	488	197	609	794	8
los	492	184	503	197	609	794	8
datos	507	184	528	197	609	794	8
de	532	184	541	197	609	794	8
las	544	184	556	197	609	794	8
investigaciones	196	196	258	209	609	794	8
arqueológicas	261	196	317	209	609	794	8
con	320	196	334	209	609	794	8
base	338	196	355	209	609	794	8
en	359	196	368	209	609	794	8
las	371	196	382	209	609	794	8
cuales	386	196	411	209	609	794	8
las	414	196	425	209	609	794	8
autoras	428	196	457	209	609	794	8
citadas	460	196	488	209	609	794	8
construyeron	491	196	543	209	609	794	8
su	547	196	556	209	609	794	8
cronología	196	208	239	222	609	794	8
–datos	241	208	268	222	609	794	8
obtenidos	270	208	309	222	609	794	8
de	311	208	321	222	609	794	8
excavaciones	323	208	376	222	609	794	8
estratificadas–	379	208	436	222	609	794	8
son	438	208	452	222	609	794	8
un	455	208	465	222	609	794	8
respaldo	467	208	501	222	609	794	8
arqueológico	503	208	556	222	609	794	8
para	196	220	214	234	609	794	8
las	217	220	228	234	609	794	8
fechas	231	220	256	234	609	794	8
de	260	220	269	234	609	794	8
las	272	220	283	234	609	794	8
momias	286	220	318	234	609	794	8
provenientes	321	220	372	234	609	794	8
de	375	220	385	234	609	794	8
contextos	388	220	426	234	609	794	8
alterados.	429	220	468	234	609	794	8
Como	471	220	496	234	609	794	8
veremos	499	220	533	234	609	794	8
en	536	220	545	234	609	794	8
la	548	220	556	234	609	794	8
discusión,	196	232	237	246	609	794	8
varias	241	232	265	246	609	794	8
noticias	269	232	300	246	609	794	8
de	304	232	313	246	609	794	8
cronistas	317	232	353	246	609	794	8
presenciales	357	232	406	246	609	794	8
que	410	232	424	246	609	794	8
estuvieron	428	232	470	246	609	794	8
en	474	232	483	246	609	794	8
el	487	232	495	246	609	794	8
altiplano	499	232	534	246	609	794	8
cun-	538	232	556	246	609	794	8
diboyacense	196	244	246	258	609	794	8
confirman	249	244	290	258	609	794	8
la	293	244	301	258	609	794	8
práctica	304	244	336	258	609	794	8
de	339	244	349	258	609	794	8
la	352	244	360	258	609	794	8
momificación	363	244	418	258	609	794	8
antropogénica	422	244	478	258	609	794	8
entre	482	244	502	258	609	794	8
los	506	244	517	258	609	794	8
muiscas.	521	244	556	258	609	794	8
Sin	196	256	210	270	609	794	8
embargo,	213	256	250	270	609	794	8
las	254	256	265	270	609	794	8
momias	268	256	300	270	609	794	8
que	303	256	318	270	609	794	8
asociamos	321	256	363	270	609	794	8
aquí	366	256	383	270	609	794	8
a	387	256	391	270	609	794	8
la	394	256	402	270	609	794	8
etnia	405	256	424	270	609	794	8
muisca	428	256	456	270	609	794	8
no	459	256	469	270	609	794	8
se	473	256	481	270	609	794	8
encontraron	484	256	532	270	609	794	8
en	536	256	545	270	609	794	8
la	548	256	556	270	609	794	8
Sabana	196	269	225	282	609	794	8
de	229	269	238	282	609	794	8
Bogotá:	242	269	274	282	609	794	8
dos	277	269	291	282	609	794	8
son	295	269	309	282	609	794	8
del	313	269	325	282	609	794	8
área	329	269	345	282	609	794	8
general	349	269	378	282	609	794	8
de	382	269	392	282	609	794	8
Villa	395	269	415	282	609	794	8
de	418	269	428	282	609	794	8
Leiva,	431	269	457	282	609	794	8
una	460	269	475	282	609	794	8
de	479	269	488	282	609	794	8
Socotá,	492	269	521	282	609	794	8
una	525	269	540	282	609	794	8
del	543	269	556	282	609	794	8
triángulo	196	281	232	294	609	794	8
formado	236	281	270	294	609	794	8
entre	274	281	294	294	609	794	8
Sátivanorte,	297	281	345	294	609	794	8
Sátivasur	349	281	386	294	609	794	8
y	390	281	395	294	609	794	8
Socotá,	398	281	428	294	609	794	8
y	432	281	437	294	609	794	8
dos	441	281	454	294	609	794	8
de	458	281	467	294	609	794	8
procedencia	471	281	519	294	609	794	8
incierta,	523	281	556	294	609	794	8
pero	196	293	214	306	609	794	8
que	217	293	232	306	609	794	8
según	235	293	259	306	609	794	8
Silva	262	293	283	306	609	794	8
Celis	286	293	306	306	609	794	8
son	310	293	324	306	609	794	8
“chibchas”	327	293	371	306	609	794	8
(Silva-Celis,	374	293	426	306	609	794	8
1945).	429	293	455	306	609	794	8
Dos	458	293	474	306	609	794	8
momias	478	293	509	306	609	794	8
del	513	293	525	306	609	794	8
Museo	528	293	556	306	609	794	8
del	196	305	209	318	609	794	8
Oro	211	305	227	318	609	794	8
son	230	305	244	318	609	794	8
de	247	305	256	318	609	794	8
origen	259	305	285	318	609	794	8
incierto	288	305	318	318	609	794	8
y	321	305	326	318	609	794	8
con	329	305	344	318	609	794	8
fechas	347	305	372	318	609	794	8
tardías	375	305	402	318	609	794	8
(siglos	405	305	431	318	609	794	8
XVI	434	305	452	318	609	794	8
y	455	305	460	318	609	794	8
XVIII),	463	305	493	318	609	794	8
cosa	496	305	514	318	609	794	8
que	517	305	531	318	609	794	8
no	534	305	544	318	609	794	8
es	547	305	556	318	609	794	8
extraña,	196	317	228	330	609	794	8
dado	232	317	251	330	609	794	8
que	255	317	269	330	609	794	8
la	272	317	280	330	609	794	8
momificación	283	317	338	330	609	794	8
se	342	317	350	330	609	794	8
siguió	353	317	378	330	609	794	8
practicando	381	317	428	330	609	794	8
muchas	431	317	462	330	609	794	8
décadas	465	317	497	330	609	794	8
después	500	317	532	330	609	794	8
de	535	317	545	330	609	794	8
la	548	317	556	330	609	794	8
invasión	196	329	230	343	609	794	8
española.	233	329	270	343	609	794	8
Algunas	213	341	247	355	609	794	8
áreas	249	341	270	355	609	794	8
geográficamente	272	341	338	355	609	794	8
cercanas	340	341	375	355	609	794	8
a	377	341	382	355	609	794	8
los	384	341	396	355	609	794	8
lugares	398	341	427	355	609	794	8
donde	429	341	454	355	609	794	8
se	456	341	465	355	609	794	8
hallaron	467	341	500	355	609	794	8
estas	502	341	522	355	609	794	8
momias	524	341	556	355	609	794	8
cuentan	196	354	227	367	609	794	8
con	232	354	246	367	609	794	8
excavaciones	251	354	304	367	609	794	8
arqueológicas	309	354	364	367	609	794	8
sistemáticas	369	354	417	367	609	794	8
y	422	354	427	367	609	794	8
buenos	431	354	460	367	609	794	8
estudios	464	354	497	367	609	794	8
cronológicos.	501	354	556	367	609	794	8
Como	196	366	221	379	609	794	8
referencia	225	366	265	379	609	794	8
general,	270	366	302	379	609	794	8
menciono	306	366	346	379	609	794	8
algunas	350	366	381	379	609	794	8
de	385	366	395	379	609	794	8
estas	399	366	419	379	609	794	8
fechas	423	366	449	379	609	794	8
obtenidas	454	366	492	379	609	794	8
en	496	366	506	379	609	794	8
el	510	366	518	379	609	794	8
valle	522	366	542	379	609	794	8
de	546	366	556	379	609	794	8
Samacá,	196	378	230	391	609	794	8
en	233	378	243	391	609	794	8
Busbanzá	246	378	285	391	609	794	8
y	288	378	293	391	609	794	8
en	297	378	306	391	609	794	8
Tiguasú.	309	378	343	391	609	794	8
Sobre	347	378	370	391	609	794	8
estas	373	378	393	391	609	794	8
hay	396	378	411	391	609	794	8
que	414	378	428	391	609	794	8
recalcar	432	378	463	391	609	794	8
que	467	378	481	391	609	794	8
la	485	378	492	391	609	794	8
mayoría	495	378	528	391	609	794	8
de	531	378	541	391	609	794	8
los	544	378	556	391	609	794	8
errores	196	390	224	403	609	794	8
estándar	227	390	260	403	609	794	8
son	263	390	277	403	609	794	8
bastante	280	390	313	403	609	794	8
amplios,	316	390	350	403	609	794	8
lo	353	390	361	403	609	794	8
que	364	390	379	403	609	794	8
afecta	382	390	406	403	609	794	8
bastante	409	390	441	403	609	794	8
la	444	390	452	403	609	794	8
curva	455	390	477	403	609	794	8
de	480	390	489	403	609	794	8
calibración.	492	390	539	403	609	794	8
Sin	542	390	556	403	609	794	8
embargo,	196	402	234	415	609	794	8
creo	237	402	254	415	609	794	8
que	257	402	271	415	609	794	8
nos	274	402	288	415	609	794	8
ofrecen	291	402	321	415	609	794	8
buenas	324	402	352	415	609	794	8
fechas	355	402	380	415	609	794	8
obtenidas	383	402	422	415	609	794	8
en	425	402	434	415	609	794	8
excavaciones	437	402	490	415	609	794	8
controladas.	493	402	542	415	609	794	8
La	545	402	556	415	609	794	8
momia	196	414	224	428	609	794	8
hallada	227	414	256	428	609	794	8
en	259	414	268	428	609	794	8
el	271	414	278	428	609	794	8
Cantón	281	414	310	428	609	794	8
de	313	414	323	428	609	794	8
Leiva	325	414	348	428	609	794	8
tiene	351	414	371	428	609	794	8
una	373	414	388	428	609	794	8
fecha	391	414	412	428	609	794	8
de	415	414	425	428	609	794	8
1000	428	414	448	428	609	794	8
calAD	451	414	477	428	609	794	8
y	480	414	485	428	609	794	8
la	488	414	495	428	609	794	8
de	498	414	507	428	609	794	8
Gachantivá	510	414	556	428	609	794	8
es	196	426	205	440	609	794	8
de	209	426	219	440	609	794	8
1270	223	426	243	440	609	794	8
calAD,	248	426	276	440	609	794	8
ambas	281	426	306	440	609	794	8
coincidentes	311	426	361	440	609	794	8
con	366	426	380	440	609	794	8
las	384	426	396	440	609	794	8
fechas	400	426	426	440	609	794	8
calibradas	430	426	471	440	609	794	8
que	475	426	490	440	609	794	8
aparecen	494	426	530	440	609	794	8
en	534	426	544	440	609	794	8
la	548	426	556	440	609	794	8
tabla	196	438	218	452	609	794	8
3.	221	438	229	452	609	794	8
Para	232	438	250	452	609	794	8
la	253	438	261	452	609	794	8
momia	264	438	292	452	609	794	8
de	295	438	305	452	609	794	8
Sátivanorte	308	438	354	452	609	794	8
(1400	357	438	380	452	609	794	8
calAD)	384	438	413	452	609	794	8
no	416	438	426	452	609	794	8
hay	430	438	444	452	609	794	8
fechas	448	438	473	452	609	794	8
de	477	438	486	452	609	794	8
excavaciones	489	438	543	452	609	794	8
en	546	438	556	452	609	794	8
Tabla	196	471	218	484	609	794	8
3.	222	471	228	484	609	794	8
Fechas	232	471	257	484	609	794	8
de	260	471	269	484	609	794	8
radiocarbono	272	471	320	484	609	794	8
obtenidas	324	471	358	484	609	794	8
en	362	471	370	484	609	794	8
excavaciones	374	471	422	484	609	794	8
arqueológicas	425	471	475	484	609	794	8
en	479	471	487	484	609	794	8
Boyacá,	491	471	520	484	609	794	8
territorio	524	471	556	484	609	794	8
muisca,	196	482	224	494	609	794	8
por	226	482	238	494	609	794	8
Archila,	240	482	269	494	609	794	8
Boada,	272	482	297	494	609	794	8
Salamanca	299	482	338	494	609	794	8
y	340	482	345	494	609	794	8
Langebaek	347	482	386	494	609	794	8
Sitio	199	502	217	514	609	794	8
Laboratorio	282	502	329	514	609	794	8
Fechas	352	502	379	514	609	794	8
y	287	512	292	525	609	794	8
número	294	512	324	525	609	794	8
convencionales	337	512	394	525	609	794	8
BP	360	523	371	535	609	794	8
Fechas	414	502	441	514	609	794	8
Referencia	460	502	501	514	609	794	8
a	463	512	467	525	609	794	8
calAD*	470	512	498	525	609	794	8
calibradas	407	512	447	525	609	794	8
calAD	403	523	427	535	609	794	8
SHCal-13	430	524	451	531	609	794	8
Fuente	517	502	543	514	609	794	8
Busbanzá	199	541	234	553	609	794	8
Beta-15706	285	541	327	553	609	794	8
1110±60	350	541	381	553	609	794	8
791-1148	410	541	445	553	609	794	8
900	474	541	487	553	609	794	8
Archila	516	541	544	553	609	794	8
(1986)	518	551	542	563	609	794	8
Siquianeca	199	566	239	578	609	794	8
(Samacá)	241	566	275	578	609	794	8
Beta-10108	285	566	327	578	609	794	8
930±140	349	566	381	578	609	794	8
882-1391	410	566	445	578	609	794	8
1200	472	566	490	578	609	794	8
Infiernito	199	580	233	592	609	794	8
(Leyva)	235	580	263	592	609	794	8
GX-14494	286	580	325	592	609	794	8
915±105	349	580	381	592	609	794	8
981-1379	410	580	445	592	609	794	8
1035	472	580	490	592	609	794	8
Boada,	512	565	539	578	609	794	8
et	541	566	548	578	609	794	8
al.	512	576	521	588	609	794	8
(1988)	524	576	548	588	609	794	8
Asomada	199	595	233	607	609	794	8
(Sutamarchán)	199	605	252	617	609	794	8
GX-14491	286	595	325	607	609	794	8
900±145	349	595	381	607	609	794	8
893-1395	410	595	445	607	609	794	8
1050	472	595	490	607	609	794	8
Churuvita	199	620	235	632	609	794	8
II	237	620	243	632	609	794	8
(Samacá)	199	630	233	642	609	794	8
GC-14493	287	620	325	632	609	794	8
780±75	352	620	379	632	609	794	8
1160-1395	408	620	447	632	609	794	8
1170	472	620	489	632	609	794	8
Marín	199	645	221	657	609	794	8
(Samacá)	223	645	257	657	609	794	8
Beta-22667	285	645	327	657	609	794	8
700±80	352	645	379	657	609	794	8
1223-1422	408	645	447	657	609	794	8
1320	472	645	490	657	609	794	8
Tapias	199	659	223	671	609	794	8
I	225	659	228	671	609	794	8
(Samacá)	230	659	264	671	609	794	8
GX-14490	286	659	325	671	609	794	8
660±105	349	659	381	671	609	794	8
1187-1463	408	659	447	671	609	794	8
1350	472	659	490	671	609	794	8
Peñitas	199	674	225	686	609	794	8
(Samacá)	227	674	261	686	609	794	8
GX-14492	286	674	325	686	609	794	8
645±165	349	674	381	686	609	794	8
1045-1642	408	674	447	686	609	794	8
1350	472	674	490	686	609	794	8
Marín	199	688	221	700	609	794	8
(Samacá)	223	688	257	700	609	794	8
Beta-22668	285	688	327	700	609	794	8
600±100	349	688	381	700	609	794	8
1043-1673	408	688	447	700	609	794	8
1350	472	688	490	700	609	794	8
El	199	703	207	715	609	794	8
Venado	209	703	236	715	609	794	8
III	238	703	247	715	609	794	8
(Samacá)	199	713	233	725	609	794	8
GX-14489	287	703	325	715	609	794	8
560±105	349	703	381	715	609	794	8
1278-1627	408	703	447	715	609	794	8
1400	472	703	490	715	609	794	8
17	547	752	556	764	609	794	8
Rev.	321	36	335	46	609	794	9
Acad.	336	36	354	46	609	794	9
Colomb.	356	36	382	46	609	794	9
Cienc.	384	36	403	46	609	794	9
Ex.	405	36	415	46	609	794	9
Fis.	417	36	428	46	609	794	9
Nat.	430	36	443	46	609	794	9
45(174):10-29,	445	36	490	46	609	794	9
enero-marzo	492	36	530	46	609	794	9
de	532	36	539	46	609	794	9
2021	541	36	556	46	609	794	9
doi:	420	46	432	56	609	794	9
https://doi.org/10.18257/raccefyn.1226	434	46	556	56	609	794	9
Cárdenas-Arroyo	54	36	107	46	609	794	9
F	109	36	113	46	609	794	9
las	196	84	207	98	609	794	9
cercanías	211	84	248	98	609	794	9
que	252	84	267	98	609	794	9
permitan	270	84	306	98	609	794	9
comparar,	310	84	350	98	609	794	9
en	354	84	363	98	609	794	9
tanto	367	84	387	98	609	794	9
que	391	84	405	98	609	794	9
las	409	84	420	98	609	794	9
dos	424	84	438	98	609	794	9
momias	441	84	473	98	609	794	9
de	477	84	486	98	609	794	9
la	490	84	497	98	609	794	9
colección	501	84	540	98	609	794	9
del	543	84	556	98	609	794	9
Icanh	196	96	219	110	609	794	9
(38-I-776	222	96	261	110	609	794	9
y	264	96	269	110	609	794	9
777)	273	96	291	110	609	794	9
carecen	295	96	326	110	609	794	9
de	330	96	339	110	609	794	9
procedencia	343	96	391	110	609	794	9
precisa,	395	96	426	110	609	794	9
aunque	429	96	458	110	609	794	9
sus	462	96	475	110	609	794	9
fechas	479	96	504	110	609	794	9
caen	508	96	526	110	609	794	9
dentro	530	96	556	110	609	794	9
de	196	108	206	122	609	794	9
este	208	108	224	122	609	794	9
rango.	227	108	252	122	609	794	9
La	255	108	265	122	609	794	9
cronología	268	108	311	122	609	794	9
del	314	108	326	122	609	794	9
área	329	108	345	122	609	794	9
muisca	348	108	376	122	609	794	9
es	379	108	387	122	609	794	9
muy	390	108	408	122	609	794	9
compleja	411	108	447	122	609	794	9
y	450	108	455	122	609	794	9
la	458	108	465	122	609	794	9
intención	468	108	505	122	609	794	9
aquí	508	108	525	122	609	794	9
es	528	108	536	122	609	794	9
solo	539	108	556	122	609	794	9
suministrar	196	120	241	134	609	794	9
un	244	120	254	134	609	794	9
marco	256	120	281	134	609	794	9
de	283	120	292	134	609	794	9
referencia	295	120	335	134	609	794	9
para	337	120	354	134	609	794	9
las	356	120	367	134	609	794	9
momias.	370	120	404	134	609	794	9
Remito	406	120	436	134	609	794	9
a	438	120	442	134	609	794	9
los	444	120	456	134	609	794	9
lectores	458	120	489	134	609	794	9
a	492	120	496	134	609	794	9
los	498	120	510	134	609	794	9
trabajos	512	120	544	134	609	794	9
de	546	120	556	134	609	794	9
Boada	196	132	224	146	609	794	9
&	226	132	234	146	609	794	9
Cardale	237	132	271	146	609	794	9
de	273	132	283	146	609	794	9
Schrimpff	286	132	328	146	609	794	9
(2017)	331	132	357	146	609	794	9
y	360	132	365	146	609	794	9
de	367	132	376	146	609	794	9
Langebaek	379	132	426	146	609	794	9
(1995,	428	132	454	146	609	794	9
2001)	456	132	480	146	609	794	9
quienes	482	132	513	146	609	794	9
manejan	515	132	549	146	609	794	9
a	551	132	556	146	609	794	9
profundidad	196	144	245	158	609	794	9
el	248	144	255	158	609	794	9
tema	257	144	277	158	609	794	9
de	279	144	289	158	609	794	9
la	291	144	298	158	609	794	9
cronología	301	144	344	158	609	794	9
de	346	144	356	158	609	794	9
la	358	144	365	158	609	794	9
región.	368	144	396	158	609	794	9
En	213	156	225	170	609	794	9
términos	227	156	262	170	609	794	9
generales,	265	156	305	170	609	794	9
las	308	156	319	170	609	794	9
dos	321	156	336	170	609	794	9
momias	338	156	370	170	609	794	9
muiscas	372	156	405	170	609	794	9
más	407	156	424	170	609	794	9
tempranas	426	156	468	170	609	794	9
(Leiva	470	156	496	170	609	794	9
y	499	156	504	170	609	794	9
Gachantivá)	506	156	556	170	609	794	9
corresponderían	196	168	261	182	609	794	9
al	264	168	271	182	609	794	9
período	274	168	305	182	609	794	9
Muisca	307	168	337	182	609	794	9
temprano,	340	168	380	182	609	794	9
lo	383	168	391	182	609	794	9
mismo	394	168	421	182	609	794	9
que	424	168	438	182	609	794	9
las	441	168	452	182	609	794	9
dos	455	168	469	182	609	794	9
momias	471	168	503	182	609	794	9
del	506	168	518	182	609	794	9
Icanh	521	168	544	182	609	794	9
ya	546	168	556	182	609	794	9
mencionadas,	196	180	252	194	609	794	9
cuya	254	180	273	194	609	794	9
procedencia	276	180	325	194	609	794	9
no	328	180	338	194	609	794	9
se	340	180	349	194	609	794	9
conoce.	351	180	383	194	609	794	9
La	385	180	396	194	609	794	9
momia	399	180	427	194	609	794	9
de	429	180	439	194	609	794	9
Sátivanorte	442	180	488	194	609	794	9
y	490	180	495	194	609	794	9
la	498	180	505	194	609	794	9
de	508	180	518	194	609	794	9
Ubaté	520	180	545	194	609	794	9
(o	547	180	556	194	609	794	9
Sibaté)	196	192	225	206	609	794	9
corresponderían	227	192	292	206	609	794	9
al	295	192	302	206	609	794	9
período	304	192	335	206	609	794	9
Muisca	338	192	367	206	609	794	9
tardío.	370	192	396	206	609	794	9
Con	398	192	415	206	609	794	9
excepción	418	192	459	206	609	794	9
de	461	192	470	206	609	794	9
la	473	192	480	206	609	794	9
momia	483	192	511	206	609	794	9
eviscerada	513	192	556	206	609	794	9
hallada	196	204	225	218	609	794	9
en	229	204	238	218	609	794	9
Gachantivá,	242	204	290	218	609	794	9
todas	294	204	315	218	609	794	9
las	319	204	330	218	609	794	9
otras	333	204	353	218	609	794	9
momias	356	204	388	218	609	794	9
muiscas	392	204	424	218	609	794	9
reflejan	428	204	458	218	609	794	9
un	462	204	472	218	609	794	9
grado	475	204	498	218	609	794	9
bien	502	204	519	218	609	794	9
desarro-	523	204	556	218	609	794	9
llado	196	216	216	230	609	794	9
de	219	216	228	230	609	794	9
la	231	216	238	230	609	794	9
técnica	241	216	269	230	609	794	9
de	272	216	281	230	609	794	9
deshidratación.	284	216	345	230	609	794	9
Parece	347	216	374	230	609	794	9
seguro	377	216	404	230	609	794	9
afirmar	406	216	435	230	609	794	9
que	438	216	452	230	609	794	9
para	455	216	472	230	609	794	9
esa	474	216	487	230	609	794	9
época	490	216	513	230	609	794	9
(siglos	516	216	543	230	609	794	9
XI	545	216	556	230	609	794	9
a	196	228	201	241	609	794	9
XV),	203	228	223	241	609	794	9
los	225	228	237	241	609	794	9
diferentes	239	228	279	241	609	794	9
grupos	281	228	308	241	609	794	9
que	311	228	325	241	609	794	9
ocupaban	327	228	366	241	609	794	9
el	368	228	375	241	609	794	9
territorio	377	228	413	241	609	794	9
muisca	415	228	443	241	609	794	9
tenían	446	228	470	241	609	794	9
siglos	472	228	496	241	609	794	9
de	498	228	507	241	609	794	9
experiencia	510	228	556	241	609	794	9
en	196	240	206	253	609	794	9
esta	208	240	224	253	609	794	9
actividad.	227	240	266	253	609	794	9
El	213	252	222	266	609	794	9
promedio	226	252	264	266	609	794	9
de	268	252	277	266	609	794	9
antigüedad	281	252	324	266	609	794	9
de	328	252	337	266	609	794	9
las	341	252	352	266	609	794	9
momias	355	252	387	266	609	794	9
halladas	391	252	423	266	609	794	9
en	427	252	436	266	609	794	9
territorio	440	252	475	266	609	794	9
muisca	479	252	507	266	609	794	9
es	511	252	519	266	609	794	9
de	523	252	532	266	609	794	9
1280	536	252	556	266	609	794	9
calAD,	196	264	225	278	609	794	9
rango	228	264	251	278	609	794	9
1000–1650	255	264	300	278	609	794	9
calAD.	303	264	332	278	609	794	9
Langebaek	335	264	382	278	609	794	9
(2001)	386	264	413	278	609	794	9
y	416	264	421	278	609	794	9
Salamanca	425	264	471	278	609	794	9
(2001)	475	264	501	278	609	794	9
reportan	505	264	538	278	609	794	9
dos	542	264	556	278	609	794	9
fechas	196	276	222	290	609	794	9
para	225	276	242	290	609	794	9
la	245	276	252	290	609	794	9
de	255	276	265	290	609	794	9
Tiguasú	267	276	299	290	609	794	9
(municipio	302	276	346	290	609	794	9
de	349	276	359	290	609	794	9
Sáchica)	362	276	396	290	609	794	9
en	399	276	408	290	609	794	9
los	411	276	423	290	609	794	9
años	426	276	444	290	609	794	9
690±80	447	276	478	290	609	794	9
AD	480	276	495	290	609	794	9
y	498	276	503	290	609	794	9
850±50	506	276	536	290	609	794	9
AD,	539	276	556	290	609	794	9
pero	196	288	214	301	609	794	9
no	217	288	227	301	609	794	9
suministran	230	288	276	301	609	794	9
las	279	288	290	301	609	794	9
fechas	293	288	318	301	609	794	9
convencionales	321	288	383	301	609	794	9
en	385	288	395	301	609	794	9
años	398	288	416	301	609	794	9
BP	419	288	431	301	609	794	9
ni	433	288	441	301	609	794	9
sus	444	288	457	301	609	794	9
calibraciones,	459	288	515	301	609	794	9
aunque	517	288	546	301	609	794	9
si	549	288	556	301	609	794	9
están	196	300	217	313	609	794	9
referidas	220	300	255	313	609	794	9
a	258	300	262	313	609	794	9
0-BP,	265	300	287	313	609	794	9
podrían	290	300	321	313	609	794	9
encontrarse	324	300	370	313	609	794	9
en	373	300	383	313	609	794	9
un	386	300	396	313	609	794	9
rango	399	300	421	313	609	794	9
de	425	300	434	313	609	794	9
alrededor	437	300	475	313	609	794	9
678	478	300	493	313	609	794	9
a	496	300	500	313	609	794	9
986	503	300	518	313	609	794	9
calAD	521	300	548	313	609	794	9
y	551	300	556	313	609	794	9
885	196	312	211	325	609	794	9
a	214	312	218	325	609	794	9
1138	221	312	240	325	609	794	9
calAD,	243	312	271	325	609	794	9
respectivamente.	274	312	341	325	609	794	9
Máscaras	196	330	236	343	609	794	9
y	239	330	243	343	609	794	9
momias	246	330	278	343	609	794	9
Este	196	344	214	358	609	794	9
grupo	216	344	239	358	609	794	9
de	242	344	251	358	609	794	9
momias	254	344	285	358	609	794	9
recibe	288	344	312	358	609	794	9
la	315	344	322	358	609	794	9
denominación	325	344	381	358	609	794	9
de	384	344	393	358	609	794	9
momias	396	344	427	358	609	794	9
artificiales	430	344	471	358	609	794	9
complejas	474	344	515	358	609	794	9
porque	517	344	545	358	609	794	9
se	547	344	556	358	609	794	9
caracterizan	196	356	245	370	609	794	9
por	248	356	261	370	609	794	9
tener	264	356	284	370	609	794	9
una	288	356	302	370	609	794	9
máscara	305	356	338	370	609	794	9
hecha	341	356	365	370	609	794	9
de	368	356	377	370	609	794	9
alguna	381	356	407	370	609	794	9
resina	411	356	434	370	609	794	9
dura.	438	356	458	370	609	794	9
Sotomayor	461	356	508	370	609	794	9
&	511	356	519	370	609	794	9
Correal	522	356	556	370	609	794	9
(2003)	196	368	223	382	609	794	9
presentan	225	368	263	382	609	794	9
tres	266	368	280	382	609	794	9
análisis	282	368	312	382	609	794	9
químicos	314	368	351	382	609	794	9
de	353	368	363	382	609	794	9
esta	365	368	381	382	609	794	9
resina.	383	368	409	382	609	794	9
Dos	411	368	427	382	609	794	9
de	430	368	439	382	609	794	9
sus	441	368	454	382	609	794	9
muestras	456	368	492	382	609	794	9
indicaron	494	368	532	382	609	794	9
cons-	534	368	556	382	609	794	9
tituyentes	196	380	235	394	609	794	9
minerales	238	380	276	394	609	794	9
y	279	380	284	394	609	794	9
la	286	380	293	394	609	794	9
tercera	296	380	323	394	609	794	9
indica	325	380	350	394	609	794	9
que	352	380	367	394	609	794	9
sus	369	380	382	394	609	794	9
constituyentes	384	380	441	394	609	794	9
son	444	380	458	394	609	794	9
vegetales.	460	380	500	394	609	794	9
Las	502	380	517	394	609	794	9
máscaras	519	380	556	394	609	794	9
que	196	392	211	405	609	794	9
hemos	214	392	240	405	609	794	9
fechado	243	392	274	405	609	794	9
tienen	277	392	302	405	609	794	9
un	304	392	314	405	609	794	9
rango	317	392	340	405	609	794	9
de	343	392	352	405	609	794	9
1390-1520	355	392	399	405	609	794	9
calAD,	401	392	430	405	609	794	9
lo	433	392	441	405	609	794	9
que	444	392	458	405	609	794	9
indica	461	392	485	405	609	794	9
que	488	392	503	405	609	794	9
son	505	392	519	405	609	794	9
el	522	392	529	405	609	794	9
grupo	532	392	556	405	609	794	9
más	196	404	212	417	609	794	9
reciente,	214	404	248	417	609	794	9
con	250	404	264	417	609	794	9
apenas	267	404	293	417	609	794	9
unos	296	404	314	417	609	794	9
150	317	404	331	417	609	794	9
años	334	404	352	417	609	794	9
de	354	404	363	417	609	794	9
diferencia	365	404	405	417	609	794	9
entre	407	404	427	417	609	794	9
la	429	404	436	417	609	794	9
más	438	404	454	417	609	794	9
antigua	456	404	485	417	609	794	9
y	487	404	492	417	609	794	9
la	495	404	502	417	609	794	9
más	504	404	520	417	609	794	9
reciente,	522	404	556	417	609	794	9
y	196	416	201	429	609	794	9
que	204	416	219	429	609	794	9
su	222	416	231	429	609	794	9
fabricación	234	416	279	429	609	794	9
supuso	282	416	310	429	609	794	9
un	313	416	323	429	609	794	9
trabajo	326	416	354	429	609	794	9
extraordinario.	357	416	416	429	609	794	9
Su	419	416	430	429	609	794	9
origen	433	416	458	429	609	794	9
y	461	416	466	429	609	794	9
asociación	469	416	512	429	609	794	9
étnica	515	416	539	429	609	794	9
son	542	416	556	429	609	794	9
desconocidos,	196	428	253	441	609	794	9
pero	255	428	273	441	609	794	9
son,	275	428	292	441	609	794	9
sin	294	428	306	441	609	794	9
duda,	309	428	330	441	609	794	9
ejemplos	333	428	369	441	609	794	9
de	372	428	381	441	609	794	9
un	383	428	393	441	609	794	9
procedimiento	396	428	454	441	609	794	9
artístico	456	428	488	441	609	794	9
singular.	491	428	525	441	609	794	9
Discusión	196	448	250	466	609	794	9
Las	196	467	211	481	609	794	9
momias	213	467	245	481	609	794	9
humanas	248	467	283	481	609	794	9
son	286	467	300	481	609	794	9
relativamente	302	467	357	481	609	794	9
escasas	360	467	389	481	609	794	9
en	392	467	401	481	609	794	9
la	404	467	411	481	609	794	9
arqueología	414	467	461	481	609	794	9
colombiana,	463	467	513	481	609	794	9
a	515	467	520	481	609	794	9
pesar	522	467	543	481	609	794	9
de	546	467	556	481	609	794	9
que	196	479	211	493	609	794	9
muchas	214	479	245	493	609	794	9
sociedades	248	479	291	493	609	794	9
prehispánicas	295	479	349	493	609	794	9
tuvieron	352	479	386	493	609	794	9
dicha	389	479	411	493	609	794	9
práctica.	414	479	448	493	609	794	9
Las	451	479	466	493	609	794	9
referencias	469	479	513	493	609	794	9
y	516	479	521	493	609	794	9
noticias	524	479	556	493	609	794	9
sobre	196	491	218	505	609	794	9
esta	221	491	236	505	609	794	9
actividad	239	491	275	505	609	794	9
se	278	491	286	505	609	794	9
encuentran	289	491	333	505	609	794	9
en	336	491	345	505	609	794	9
las	348	491	359	505	609	794	9
crónicas	362	491	395	505	609	794	9
de	397	491	407	505	609	794	9
la	410	491	417	505	609	794	9
conquista	419	491	458	505	609	794	9
y	460	491	465	505	609	794	9
en	468	491	478	505	609	794	9
varios	480	491	505	505	609	794	9
documentos	507	491	556	505	609	794	9
de	196	503	206	517	609	794	9
los	208	503	220	517	609	794	9
siglos	223	503	246	517	609	794	9
XVI	249	503	266	517	609	794	9
y	269	503	274	517	609	794	9
XVII	277	503	298	517	609	794	9
en	300	503	310	517	609	794	9
los	313	503	324	517	609	794	9
que	327	503	341	517	609	794	9
se	344	503	352	517	609	794	9
describe	355	503	388	517	609	794	9
en	391	503	400	517	609	794	9
algún	403	503	425	517	609	794	9
detalle	428	503	454	517	609	794	9
el	457	503	464	517	609	794	9
contexto	467	503	501	517	609	794	9
sociopolítico	504	503	556	517	609	794	9
y	196	515	201	529	609	794	9
socio-religioso	204	515	264	529	609	794	9
de	267	515	276	529	609	794	9
aquellas	280	515	312	529	609	794	9
sociedades,	315	515	361	529	609	794	9
y	364	515	369	529	609	794	9
se	373	515	381	529	609	794	9
da	384	515	393	529	609	794	9
alguna	397	515	423	529	609	794	9
información	426	515	475	529	609	794	9
sobre	478	515	500	529	609	794	9
la	503	515	510	529	609	794	9
manera	514	515	543	529	609	794	9
en	546	515	556	529	609	794	9
que	196	527	211	540	609	794	9
se	214	527	222	540	609	794	9
realizaba	225	527	261	540	609	794	9
el	265	527	272	540	609	794	9
proceso	275	527	306	540	609	794	9
de	309	527	319	540	609	794	9
momificación.	322	527	379	540	609	794	9
Los	383	527	398	540	609	794	9
trabajos	401	527	432	540	609	794	9
de	436	527	445	540	609	794	9
varios	448	527	473	540	609	794	9
colegas	476	527	506	540	609	794	9
suministran	509	527	556	540	609	794	9
información	196	539	245	552	609	794	9
muy	248	539	266	552	609	794	9
valiosa	269	539	297	552	609	794	9
sobre	300	539	322	552	609	794	9
las	325	539	336	552	609	794	9
momias	339	539	371	552	609	794	9
en	374	539	383	552	609	794	9
Colombia	386	539	425	552	609	794	9
desde	428	539	451	552	609	794	9
varias	454	539	478	552	609	794	9
perspectivas	481	539	530	552	609	794	9
como	533	539	556	552	609	794	9
la	196	551	204	564	609	794	9
paleopatología,	206	551	267	564	609	794	9
la	270	551	277	564	609	794	9
paleogenética,	280	551	337	564	609	794	9
la	339	551	347	564	609	794	9
paleodieta,	349	551	393	564	609	794	9
la	395	551	402	564	609	794	9
vida	405	551	422	564	609	794	9
ritual	425	551	446	564	609	794	9
y	448	551	453	564	609	794	9
ceremonial,	456	551	503	564	609	794	9
y	505	551	510	564	609	794	9
los	513	551	524	564	609	794	9
textiles	527	551	556	564	609	794	9
(Cardale	196	563	234	576	609	794	9
de	236	563	246	577	609	794	9
Schrimpff,	248	563	293	577	609	794	9
1989;	295	563	318	576	609	794	9
Cárdenas-Arroyo,	320	563	398	577	609	794	9
1989,	400	563	423	576	609	794	9
1990;	425	563	447	576	609	794	9
Correal,	449	563	485	577	609	794	9
1990;	487	563	510	576	609	794	9
Monsalve,	512	563	556	577	609	794	9
et	196	575	204	588	609	794	9
al.,	206	575	219	588	609	794	9
1996;	221	575	244	588	609	794	9
Rodríguez,	246	575	293	588	609	794	9
2006,	295	575	318	588	609	794	9
2020;	320	575	343	588	609	794	9
Sotomayor,	345	575	393	588	609	794	9
et	395	575	403	588	609	794	9
al.,	405	575	418	588	609	794	9
2010).	420	575	446	588	609	794	9
Pero	448	575	466	588	609	794	9
son	469	575	483	588	609	794	9
pocos	485	575	508	588	609	794	9
los	511	575	522	588	609	794	9
cuerpos	524	575	556	588	609	794	9
momificados	196	587	248	600	609	794	9
que	251	587	265	600	609	794	9
han	269	587	283	600	609	794	9
llegado	286	587	315	600	609	794	9
hasta	318	587	339	600	609	794	9
nuestros	342	587	375	600	609	794	9
días	378	587	395	600	609	794	9
y	398	587	403	600	609	794	9
casi	406	587	421	600	609	794	9
en	424	587	434	600	609	794	9
todos	437	587	458	600	609	794	9
los	461	587	473	600	609	794	9
casos	476	587	498	600	609	794	9
carecemos	501	587	543	600	609	794	9
de	546	587	556	600	609	794	9
la	196	599	204	612	609	794	9
información	206	599	255	612	609	794	9
sobre	258	599	280	612	609	794	9
los	283	599	294	612	609	794	9
contextos	297	599	335	612	609	794	9
arqueológicos	338	599	394	612	609	794	9
en	397	599	407	612	609	794	9
que	409	599	424	612	609	794	9
se	427	599	435	612	609	794	9
encontraron,	438	599	488	612	609	794	9
ya	491	599	500	612	609	794	9
que	503	599	518	612	609	794	9
práctica-	521	599	556	612	609	794	9
mente	196	611	221	624	609	794	9
todas	223	611	244	624	609	794	9
fueron	247	611	273	624	609	794	9
halladas	276	611	309	624	609	794	9
por	311	611	325	624	609	794	9
guaquería,	327	611	369	624	609	794	9
con	372	611	386	624	609	794	9
la	389	611	396	624	609	794	9
excepción	399	611	439	624	609	794	9
de	442	611	451	624	609	794	9
las	454	611	465	624	609	794	9
excavadas	468	611	509	624	609	794	9
por	511	611	525	624	609	794	9
Eliécer	527	611	556	624	609	794	9
Silva	196	623	217	636	609	794	9
Celis	219	623	240	636	609	794	9
en	242	623	252	636	609	794	9
Chiscas,	254	623	288	636	609	794	9
Boyacá	290	623	320	636	609	794	9
(Silva-Celis,	322	623	374	636	609	794	9
1945),	376	623	402	636	609	794	9
de	404	623	414	636	609	794	9
las	416	623	427	636	609	794	9
cuales	429	623	454	636	609	794	9
dejó	457	623	474	636	609	794	9
una	476	623	491	636	609	794	9
relación	493	623	525	636	609	794	9
y	528	623	533	636	609	794	9
algu-	535	623	556	636	609	794	9
nas	196	634	210	648	609	794	9
fotografías	212	634	256	648	609	794	9
del	258	634	271	648	609	794	9
sitio.	273	634	293	648	609	794	9
Una	296	634	312	648	609	794	9
idea	315	634	332	648	609	794	9
general	334	634	364	648	609	794	9
de	367	634	376	648	609	794	9
cómo	379	634	401	648	609	794	9
eran	404	634	421	648	609	794	9
estos	424	634	444	648	609	794	9
contextos	446	634	485	648	609	794	9
arqueológicos	487	634	543	648	609	794	9
de	546	634	556	648	609	794	9
momias	196	646	228	660	609	794	9
halladas	231	646	264	660	609	794	9
en	267	646	276	660	609	794	9
cuevas	279	646	307	660	609	794	9
viene	310	646	331	660	609	794	9
del	334	646	346	660	609	794	9
trabajo	350	646	377	660	609	794	9
de	380	646	390	660	609	794	9
Justus	393	646	417	660	609	794	9
Wolfran	420	646	453	660	609	794	9
Schottelius	456	646	500	660	609	794	9
en	503	646	513	660	609	794	9
Santander	516	646	556	660	609	794	9
en	196	658	206	672	609	794	9
la	209	658	216	672	609	794	9
década	219	658	247	672	609	794	9
de	250	658	259	672	609	794	9
1940	262	658	282	672	609	794	9
y,	285	658	292	672	609	794	9
aunque	295	658	324	672	609	794	9
las	327	658	338	672	609	794	9
encontró	341	658	376	672	609	794	9
ya	379	658	388	672	609	794	9
saqueadas,	391	658	434	672	609	794	9
al	437	658	444	672	609	794	9
menos	447	658	473	672	609	794	9
dejó	476	658	494	672	609	794	9
la	497	658	504	672	609	794	9
información	507	658	556	672	609	794	9
del	196	670	209	684	609	794	9
aspecto	211	670	241	684	609	794	9
general	244	670	273	684	609	794	9
de	276	670	285	684	609	794	9
las	288	670	299	684	609	794	9
cuevas	302	670	329	684	609	794	9
de	332	670	341	684	609	794	9
Los	344	670	359	684	609	794	9
Indios	361	670	386	684	609	794	9
y	389	670	394	684	609	794	9
de	397	670	406	684	609	794	9
La	409	670	419	684	609	794	9
Loma	422	670	445	684	609	794	9
y	448	670	453	684	609	794	9
pudo	455	670	475	684	609	794	9
excavar	478	670	509	684	609	794	9
un	512	670	522	684	609	794	9
entierro	525	670	556	684	609	794	9
que	196	682	211	696	609	794	9
aún	213	682	228	696	609	794	9
estaba	230	682	255	696	609	794	9
intacto	258	682	285	696	609	794	9
(Schottelius,	288	682	340	696	609	794	9
1946).	343	682	369	696	609	794	9
Estos	371	682	393	696	609	794	9
dos	396	682	410	696	609	794	9
trabajos,	412	682	446	696	609	794	9
más	449	682	465	696	609	794	9
una	468	682	482	696	609	794	9
breve	485	682	507	696	609	794	9
descripción	509	682	556	696	609	794	9
de	196	694	206	708	609	794	9
dos	209	694	222	708	609	794	9
cuevas	225	694	252	708	609	794	9
en	255	694	265	708	609	794	9
la	267	694	275	708	609	794	9
vereda	277	694	304	708	609	794	9
La	307	694	317	708	609	794	9
Purnia,	320	694	349	708	609	794	9
municipio	351	694	392	708	609	794	9
de	395	694	404	708	609	794	9
Los	407	694	422	708	609	794	9
Santos	425	694	451	708	609	794	9
(Santander),	454	694	503	708	609	794	9
hecha	506	694	529	708	609	794	9
por	532	694	546	708	609	794	9
el	548	694	556	708	609	794	9
señor	196	706	218	720	609	794	9
Humberto	220	706	261	720	609	794	9
Castellanos	263	706	309	720	609	794	9
a	311	706	315	720	609	794	9
Marianne	317	706	355	720	609	794	9
Cardale	358	706	389	720	609	794	9
a	391	706	395	720	609	794	9
finales	397	706	423	720	609	794	9
de	425	706	435	720	609	794	9
1980	437	706	457	720	609	794	9
(Cardale	459	706	497	720	609	794	9
de	499	706	509	720	609	794	9
Schrimpff,	511	706	556	720	609	794	9
1987),	196	718	222	732	609	794	9
y	225	718	230	732	609	794	9
los	232	718	244	732	609	794	9
datos	246	718	267	732	609	794	9
anotados	270	718	305	732	609	794	9
en	308	718	317	732	609	794	9
el	320	718	327	732	609	794	9
registro	329	718	360	732	609	794	9
del	362	718	374	732	609	794	9
Museo	377	718	404	732	609	794	9
Británico	407	718	444	732	609	794	9
en	446	718	456	732	609	794	9
Londres	458	718	491	732	609	794	9
de	493	718	503	732	609	794	9
dos	505	718	519	732	609	794	9
momias	524	718	556	732	609	794	9
18	547	752	556	764	609	794	9
Rev.	54	36	67	46	609	794	10
Acad.	69	36	87	46	609	794	10
Colomb.	88	36	115	46	609	794	10
Cienc.	116	36	136	46	609	794	10
Ex.	138	36	148	46	609	794	10
Fis.	150	36	161	46	609	794	10
Nat.	163	36	175	46	609	794	10
45(174):10-29,	177	36	223	46	609	794	10
enero-marzo	224	36	262	46	609	794	10
de	264	36	271	46	609	794	10
2021	273	36	288	46	609	794	10
doi:	54	46	66	56	609	794	10
https://doi.org/10.18257/raccefyn.1226	68	46	189	56	609	794	10
Análisis	416	36	441	46	609	794	10
de	443	36	450	46	609	794	10
algunas	452	36	475	46	609	794	10
fechas	477	36	497	46	609	794	10
radiocarbónicas	498	36	547	46	609	794	10
de	548	36	556	46	609	794	10
momias	447	45	471	55	609	794	10
arqueológicas	473	45	515	55	609	794	10
colombianas	517	45	556	55	609	794	10
halladas	196	84	229	98	609	794	10
en	232	84	241	98	609	794	10
el	244	84	251	98	609	794	10
siglo	254	84	273	98	609	794	10
XIX	276	84	294	98	609	794	10
en	296	84	306	98	609	794	10
cuevas	308	84	335	98	609	794	10
del	338	84	350	98	609	794	10
área	353	84	370	98	609	794	10
de	372	84	382	98	609	794	10
Villa	384	84	404	98	609	794	10
de	406	84	416	98	609	794	10
Leyva	418	84	443	98	609	794	10
(Cárdenas-Arroyo,	446	84	527	98	609	794	10
1989),	530	84	556	98	609	794	10
además	196	96	226	110	609	794	10
de	229	96	238	110	609	794	10
una	240	96	255	110	609	794	10
fotografía	257	96	297	110	609	794	10
extraordinaria	299	96	355	110	609	794	10
tomada	357	96	387	110	609	794	10
por	389	96	403	110	609	794	10
Héctor	405	96	432	110	609	794	10
Acebes	434	96	463	110	609	794	10
en	466	96	475	110	609	794	10
la	477	96	485	110	609	794	10
misma	487	96	514	110	609	794	10
década	516	96	544	110	609	794	10
de	546	96	556	110	609	794	10
1940	196	108	216	122	609	794	10
en	218	108	228	122	609	794	10
la	230	108	237	122	609	794	10
región	239	108	265	122	609	794	10
de	267	108	276	122	609	794	10
Perijá	278	108	302	122	609	794	10
(Figura	304	108	336	122	609	794	10
3)	338	108	346	122	609	794	10
permiten	348	108	384	122	609	794	10
entrever,	386	108	420	122	609	794	10
al	423	108	430	122	609	794	10
menos	432	108	458	122	609	794	10
en	460	108	469	122	609	794	10
parte,	472	108	494	122	609	794	10
cómo	496	108	518	122	609	794	10
pudieron	520	108	556	122	609	794	10
ser	196	120	208	133	609	794	10
estos	210	120	230	133	609	794	10
lugares	233	120	262	133	609	794	10
de	264	120	274	133	609	794	10
entierro	276	120	307	133	609	794	10
desde	310	120	332	133	609	794	10
la	335	120	342	133	609	794	10
perspectiva	344	120	390	133	609	794	10
arqueológica.	392	120	447	133	609	794	10
Reichel-Dolmatoff	449	120	526	134	609	794	10
(1946)	529	120	556	133	609	794	10
también	196	132	229	145	609	794	10
menciona	231	132	270	145	609	794	10
el	272	132	280	145	609	794	10
entierro	282	132	313	145	609	794	10
de	316	132	325	145	609	794	10
momias	328	132	359	145	609	794	10
en	362	132	371	145	609	794	10
cuevas	374	132	401	145	609	794	10
de	403	132	413	145	609	794	10
la	415	132	423	145	609	794	10
región	425	132	451	145	609	794	10
del	453	132	465	145	609	794	10
Catatumbo,	468	132	514	145	609	794	10
en	517	132	526	145	609	794	10
el	529	132	536	145	609	794	10
sitio	538	132	556	145	609	794	10
Molino	196	144	226	157	609	794	10
de	229	144	239	157	609	794	10
Los	242	144	257	157	609	794	10
Condes,	261	144	294	157	609	794	10
municipio	297	144	338	157	609	794	10
de	341	144	351	157	609	794	10
Convención,	354	144	405	157	609	794	10
pero	409	144	427	157	609	794	10
no	430	144	440	157	609	794	10
suministra	444	144	486	157	609	794	10
detalles.	489	144	522	157	609	794	10
La	526	144	536	157	609	794	10
otra	540	144	556	157	609	794	10
fuente	196	156	221	169	609	794	10
de	225	156	234	169	609	794	10
información	238	156	287	169	609	794	10
proviene	290	156	325	169	609	794	10
de	329	156	338	169	609	794	10
crónicas	341	156	375	169	609	794	10
y	378	156	383	169	609	794	10
documentos	387	156	435	169	609	794	10
de	439	156	448	169	609	794	10
los	452	156	463	169	609	794	10
siglos	467	156	490	169	609	794	10
XVI	493	156	511	169	609	794	10
a	515	156	519	169	609	794	10
XVIII	523	156	547	169	609	794	10
y	551	156	556	169	609	794	10
de	196	167	206	181	609	794	10
algunos	209	167	240	181	609	794	10
viajeros	243	167	275	181	609	794	10
del	278	167	290	181	609	794	10
siglo	293	167	312	181	609	794	10
XIX	315	167	333	181	609	794	10
que	336	167	350	181	609	794	10
escribieron	353	167	398	181	609	794	10
descripciones	401	167	455	181	609	794	10
muy	458	167	476	181	609	794	10
breves	479	167	505	181	609	794	10
de	508	167	518	181	609	794	10
entierros	521	167	556	181	609	794	10
prehispánicos	196	179	251	193	609	794	10
en	255	179	264	193	609	794	10
cuevas,	267	179	297	193	609	794	10
por	300	179	314	193	609	794	10
ejemplo,	317	179	352	193	609	794	10
Élisée	355	179	379	193	609	794	10
Reclus,	383	179	412	193	609	794	10
Jean	416	179	433	193	609	794	10
Baptiste	437	179	470	193	609	794	10
Boussignault	473	179	525	193	609	794	10
y	528	179	533	193	609	794	10
John	537	179	556	193	609	794	10
Potter	196	191	220	205	609	794	10
Hamilton.	223	191	263	205	609	794	10
La	213	203	224	217	609	794	10
narración	226	203	264	217	609	794	10
que	266	203	281	217	609	794	10
hace	283	203	301	217	609	794	10
Pascual	303	203	334	217	609	794	10
de	336	203	346	217	609	794	10
Andagoya	347	203	389	217	609	794	10
de	391	203	400	217	609	794	10
sus	403	203	415	217	609	794	10
entradas	418	203	451	217	609	794	10
por	453	203	466	217	609	794	10
el	469	203	476	217	609	794	10
Darién	478	203	505	217	609	794	10
en	508	203	517	217	609	794	10
el	519	203	527	217	609	794	10
primer	529	203	556	217	609	794	10
cuarto	196	215	221	229	609	794	10
del	225	215	237	229	609	794	10
siglo	241	215	260	229	609	794	10
XVI	263	215	281	229	609	794	10
y	285	215	290	229	609	794	10
las	293	215	304	229	609	794	10
observaciones	308	215	364	229	609	794	10
de	368	215	377	229	609	794	10
Gonzalo	381	215	415	229	609	794	10
Fernández	418	215	460	229	609	794	10
de	463	215	473	229	609	794	10
Oviedo	476	215	506	229	609	794	10
en	509	215	519	229	609	794	10
aquellos	522	215	556	229	609	794	10
mismos	196	227	227	240	609	794	10
años	231	227	250	240	609	794	10
–ambos	253	227	284	240	609	794	10
cronistas	288	227	324	240	609	794	10
presenciales–	328	227	381	240	609	794	10
ilustran	385	227	415	240	609	794	10
bien	419	227	436	240	609	794	10
que	440	227	454	240	609	794	10
la	458	227	465	240	609	794	10
práctica	469	227	501	240	609	794	10
de	505	227	514	240	609	794	10
la	518	227	525	240	609	794	10
momi-	529	227	556	240	609	794	10
ficación	196	239	228	252	609	794	10
era	231	239	244	252	609	794	10
bastante	247	239	280	252	609	794	10
extendida	283	239	322	252	609	794	10
en	326	239	335	252	609	794	10
la	338	239	346	252	609	794	10
región	349	239	375	252	609	794	10
de	378	239	387	252	609	794	10
Urabá,	391	239	418	252	609	794	10
pero	421	239	439	252	609	794	10
es	442	239	451	252	609	794	10
claro	454	239	474	252	609	794	10
que	478	239	492	252	609	794	10
la	495	239	503	252	609	794	10
humedad	506	239	543	252	609	794	10
de	546	239	556	252	609	794	10
esa	196	251	209	264	609	794	10
área	212	251	229	264	609	794	10
no	232	251	242	264	609	794	10
favoreció	246	251	283	264	609	794	10
la	287	251	294	264	609	794	10
conservación	297	251	350	264	609	794	10
de	353	251	362	264	609	794	10
los	366	251	377	264	609	794	10
cuerpos.	381	251	414	264	609	794	10
Estas	418	251	439	264	609	794	10
narraciones	442	251	488	264	609	794	10
son	491	251	505	264	609	794	10
importantes	508	251	556	264	609	794	10
porque	196	262	224	276	609	794	10
fueron	227	262	253	276	609	794	10
de	256	262	265	276	609	794	10
las	268	262	279	276	609	794	10
primeras	282	262	317	276	609	794	10
que	320	262	335	276	609	794	10
se	338	262	346	276	609	794	10
refirieron	349	262	386	276	609	794	10
al	389	262	396	276	609	794	10
tratamiento	399	262	445	276	609	794	10
que	448	262	462	276	609	794	10
los	465	262	477	276	609	794	10
nativos	480	262	509	276	609	794	10
le	511	262	519	276	609	794	10
daban	522	262	545	276	609	794	10
al	548	262	556	276	609	794	10
cuerpo	196	274	224	288	609	794	10
del	226	274	238	288	609	794	10
difunto.	241	274	272	288	609	794	10
Así	274	274	288	288	609	794	10
lo	290	274	298	288	609	794	10
describía	300	274	337	288	609	794	10
Andagoya	338	274	379	288	609	794	10
en	382	274	391	288	609	794	10
1541	394	274	414	288	609	794	10
en	416	274	426	288	609	794	10
texto	428	274	448	288	609	794	10
que	451	274	465	288	609	794	10
copio	467	274	490	288	609	794	10
directamente	492	274	544	288	609	794	10
de	546	274	556	288	609	794	10
la	196	286	204	300	609	794	10
transcripción	206	286	258	300	609	794	10
hecha	261	286	284	300	609	794	10
por	287	286	300	300	609	794	10
Martín	302	286	330	300	609	794	10
Fernández	332	286	374	300	609	794	10
de	376	286	386	300	609	794	10
Navarrete	388	286	428	300	609	794	10
en	430	286	440	300	609	794	10
1794:	442	286	465	300	609	794	10
“…	213	301	227	314	609	794	10
y	230	301	235	314	609	794	10
el	238	301	245	314	609	794	10
hijo	248	301	263	314	609	794	10
heredero	266	301	299	314	609	794	10
que	302	301	316	314	609	794	10
ya	319	301	328	314	609	794	10
era	331	301	342	314	609	794	10
señor	345	301	366	314	609	794	10
con	369	301	383	314	609	794	10
toda	386	301	402	314	609	794	10
la	405	301	412	314	609	794	10
casa	415	301	431	314	609	794	10
de	434	301	443	314	609	794	10
su	446	301	455	314	609	794	10
padre,	458	301	481	314	609	794	10
y	484	301	489	314	609	794	10
principales	492	301	534	314	609	794	10
de	537	301	546	314	609	794	10
la	549	301	556	314	609	794	10
tierra,	196	313	219	326	609	794	10
se	221	313	229	326	609	794	10
juntaban	232	313	264	326	609	794	10
aquel	267	313	287	326	609	794	10
dia,	290	313	304	326	609	794	10
y	306	313	311	326	609	794	10
colgaban	314	313	348	326	609	794	10
al	350	313	357	326	609	794	10
señor	360	313	380	326	609	794	10
con	383	313	396	326	609	794	10
unos	399	313	417	326	609	794	10
cordeles	419	313	451	326	609	794	10
medio	453	313	477	326	609	794	10
estado	480	313	504	326	609	794	10
y	506	313	511	326	609	794	10
ponian	514	313	540	326	609	794	10
a	542	313	546	326	609	794	10
la	549	313	556	326	609	794	10
redonda	196	325	227	338	609	794	10
del	229	325	241	338	609	794	10
muchos	243	325	273	338	609	794	10
braseros	275	325	306	338	609	794	10
de	309	325	318	338	609	794	10
carbon	320	325	346	338	609	794	10
que	348	325	362	338	609	794	10
con	364	325	378	338	609	794	10
el	380	325	387	338	609	794	10
calor	389	325	408	338	609	794	10
del	410	325	422	338	609	794	10
fuego	424	325	446	338	609	794	10
se	448	325	456	338	609	794	10
enjugase	458	325	491	338	609	794	10
y	494	325	498	338	609	794	10
se	501	325	509	338	609	794	10
derritiese,	511	325	549	338	609	794	10
y	551	325	556	338	609	794	10
debaxo	196	337	224	350	609	794	10
del	226	337	238	350	609	794	10
cuerpo	241	337	266	350	609	794	10
tenían	269	337	292	350	609	794	10
otras	295	337	313	350	609	794	10
dos	316	337	329	350	609	794	10
vasijas	332	337	358	350	609	794	10
de	360	337	369	350	609	794	10
barro	372	337	392	350	609	794	10
en	395	337	404	350	609	794	10
que	406	337	420	350	609	794	10
caia	423	337	438	350	609	794	10
la	441	337	447	350	609	794	10
grasa	450	337	470	350	609	794	10
del	473	337	484	350	609	794	10
cuerpo;	487	337	516	350	609	794	10
y	518	337	523	350	609	794	10
despues	526	337	556	350	609	794	10
que	196	349	210	362	609	794	10
estaba	212	349	236	362	609	794	10
enjuto	239	349	262	362	609	794	10
lo	265	349	272	362	609	794	10
colgaban	274	349	309	362	609	794	10
en	311	349	320	362	609	794	10
su	322	349	331	362	609	794	10
palacio”.	333	349	367	362	609	794	10
(Andagoya,	370	349	416	362	609	794	10
1541,	419	349	440	362	609	794	10
AGI-folio	442	349	480	362	609	794	10
148).	482	349	502	362	609	794	10
Esta	213	363	231	376	609	794	10
y	234	363	239	376	609	794	10
muchas	242	363	273	376	609	794	10
otras	276	363	295	376	609	794	10
descripciones	298	363	353	376	609	794	10
hablan	356	363	383	376	609	794	10
de	386	363	395	376	609	794	10
varios	399	363	423	376	609	794	10
cuerpos	426	363	457	376	609	794	10
momificados	461	363	512	376	609	794	10
colocados	516	363	556	376	609	794	10
en	196	375	206	388	609	794	10
orden	209	375	232	388	609	794	10
en	235	375	245	388	609	794	10
casas	248	375	269	388	609	794	10
y	273	375	278	388	609	794	10
templos,	281	375	315	388	609	794	10
pero	319	375	336	388	609	794	10
lamentablemente	340	375	408	388	609	794	10
ninguno	412	375	444	388	609	794	10
de	448	375	457	388	609	794	10
ellos	461	375	480	388	609	794	10
se	483	375	491	388	609	794	10
ha	495	375	504	388	609	794	10
conservado.	508	375	556	388	609	794	10
Preservar	196	387	234	400	609	794	10
el	236	387	244	400	609	794	10
cuerpo	246	387	273	400	609	794	10
de	276	387	285	400	609	794	10
personas	288	387	323	400	609	794	10
de	325	387	335	400	609	794	10
jerarquía	337	387	372	400	609	794	10
tenía	375	387	394	400	609	794	10
entonces	397	387	432	400	609	794	10
una	434	387	449	400	609	794	10
motivación	451	387	496	400	609	794	10
política,	498	387	531	400	609	794	10
como	533	387	556	400	609	794	10
la	196	398	204	412	609	794	10
tiene	206	398	226	412	609	794	10
hoy,	228	398	245	412	609	794	10
y	248	398	253	412	609	794	10
se	255	398	264	412	609	794	10
trataba	266	398	293	412	609	794	10
de	296	398	305	412	609	794	10
una	308	398	322	412	609	794	10
práctica	325	398	357	412	609	794	10
milenaria.	359	398	400	412	609	794	10
Los	402	398	417	412	609	794	10
hallazgos	420	398	458	412	609	794	10
de	460	398	470	412	609	794	10
Correal	472	398	502	412	609	794	10
en	505	398	514	412	609	794	10
la	517	398	524	412	609	794	10
Sabana	527	398	556	412	609	794	10
de	196	410	206	424	609	794	10
Bogotá	208	410	237	424	609	794	10
en	240	410	250	424	609	794	10
el	252	410	259	424	609	794	10
sitio	262	410	279	424	609	794	10
Aguazuque	282	410	327	424	609	794	10
(Correal,	330	410	369	424	609	794	10
1990),	371	410	397	424	609	794	10
al	400	410	407	424	609	794	10
suroccidente	410	410	461	424	609	794	10
de	463	410	473	424	609	794	10
Bogotá,	475	410	507	424	609	794	10
demuestran	509	410	556	424	609	794	10
cuán	196	422	215	436	609	794	10
antigua	219	422	249	436	609	794	10
era	253	422	265	436	609	794	10
la	269	422	276	436	609	794	10
acción	280	422	306	436	609	794	10
de	310	422	320	436	609	794	10
realizar	324	422	354	436	609	794	10
entierros	358	422	393	436	609	794	10
humanos	397	422	433	436	609	794	10
múltiples	437	422	475	436	609	794	10
simultáneos	479	422	526	436	609	794	10
en	530	422	540	436	609	794	10
los	544	422	556	436	609	794	10
que	196	434	211	447	609	794	10
se	214	434	222	447	609	794	10
enterraban	225	434	267	447	609	794	10
cuerpos	270	434	301	447	609	794	10
completos,	304	434	347	447	609	794	10
otros	350	434	370	447	609	794	10
decapitados,	373	434	422	447	609	794	10
y	425	434	430	447	609	794	10
varios	433	434	457	447	609	794	10
huesos	460	434	487	447	609	794	10
largos	490	434	514	447	609	794	10
y	517	434	522	447	609	794	10
cráneos	525	434	556	447	609	794	10
decorados	196	446	237	459	609	794	10
con	240	446	254	459	609	794	10
líneas	257	446	280	459	609	794	10
y	283	446	288	459	609	794	10
diseños	291	446	321	459	609	794	10
circulares.	323	446	365	459	609	794	10
Todo	367	446	388	459	609	794	10
aquello	391	446	420	459	609	794	10
ocurrió	423	446	452	459	609	794	10
3000	455	446	475	459	609	794	10
años	477	446	496	459	609	794	10
antes	498	446	519	459	609	794	10
de	522	446	531	459	609	794	10
nues-	534	446	556	459	609	794	10
tra	196	458	207	471	609	794	10
era	210	458	222	471	609	794	10
y	225	458	230	471	609	794	10
exigió	233	458	258	471	609	794	10
un	260	458	270	471	609	794	10
tratamiento	273	458	319	471	609	794	10
previo	322	458	347	471	609	794	10
de	350	458	359	471	609	794	10
descarnar	362	458	401	471	609	794	10
y	403	458	408	471	609	794	10
tajar	411	458	429	471	609	794	10
los	432	458	443	471	609	794	10
cuerpos,	446	458	480	471	609	794	10
secar	483	458	503	471	609	794	10
los	506	458	518	471	609	794	10
huesos	521	458	548	471	609	794	10
y	551	458	556	471	609	794	10
preparar	196	470	230	483	609	794	10
las	233	470	244	483	609	794	10
superficies	247	470	290	483	609	794	10
óseas	293	470	314	483	609	794	10
para	317	470	335	483	609	794	10
pintarlas.	338	470	375	483	609	794	10
La	378	470	388	483	609	794	10
momificación	391	470	446	483	609	794	10
cultural	449	470	480	483	609	794	10
o	483	470	488	483	609	794	10
antropogénica	491	470	548	483	609	794	10
y	551	470	556	483	609	794	10
todas	196	481	217	495	609	794	10
estas	220	481	239	495	609	794	10
formas	241	481	269	495	609	794	10
de	272	481	281	495	609	794	10
tratamiento	283	481	329	495	609	794	10
complejo	331	481	368	495	609	794	10
del	371	481	383	495	609	794	10
cuerpo	385	481	412	495	609	794	10
humano	415	481	447	495	609	794	10
seguramente	449	481	500	495	609	794	10
tenían	502	481	527	495	609	794	10
alguna	529	481	556	495	609	794	10
relación	196	493	229	507	609	794	10
con	232	493	246	507	609	794	10
el	250	493	257	507	609	794	10
estatus	260	493	287	507	609	794	10
sociopolítico	291	493	342	507	609	794	10
de	345	493	355	507	609	794	10
los	358	493	370	507	609	794	10
individuos,	373	493	418	507	609	794	10
aunque	421	493	450	507	609	794	10
no	453	493	463	507	609	794	10
era	467	493	479	507	609	794	10
una	482	493	497	507	609	794	10
regla.	500	493	522	507	609	794	10
El	526	493	535	507	609	794	10
caso	538	493	556	507	609	794	10
de	196	505	206	519	609	794	10
los	208	505	220	519	609	794	10
yukos	222	505	246	519	609	794	10
de	249	505	258	519	609	794	10
la	261	505	268	519	609	794	10
serranía	270	505	302	519	609	794	10
de	304	505	314	519	609	794	10
Perijá	316	505	340	519	609	794	10
muestra	342	505	374	519	609	794	10
que	376	505	391	519	609	794	10
el	393	505	400	519	609	794	10
complejo	403	505	440	519	609	794	10
proceso	443	505	474	519	609	794	10
de	476	505	486	519	609	794	10
enfardelamiento,	488	505	556	519	609	794	10
el	196	517	204	530	609	794	10
ceremonial	206	517	251	530	609	794	10
y	254	517	259	530	609	794	10
el	261	517	269	530	609	794	10
entierro	271	517	302	530	609	794	10
secundario	305	517	349	530	609	794	10
eran	351	517	369	530	609	794	10
para	371	517	389	530	609	794	10
todos,	391	517	416	530	609	794	10
no	418	517	428	530	609	794	10
solamente	431	517	472	530	609	794	10
para	474	517	492	530	609	794	10
las	494	517	506	530	609	794	10
personas	508	517	543	530	609	794	10
de	546	517	556	530	609	794	10
mayor	196	529	222	542	609	794	10
jerarquía	224	529	260	542	609	794	10
o	262	529	267	542	609	794	10
importancia	270	529	318	542	609	794	10
social.	320	529	346	542	609	794	10
En	213	541	224	554	609	794	10
el	228	541	236	554	609	794	10
contexto	240	541	274	554	609	794	10
suramericano,	278	541	335	554	609	794	10
las	339	541	350	554	609	794	10
momias	354	541	385	554	609	794	10
prehispánicas	389	541	444	554	609	794	10
halladas	448	541	481	554	609	794	10
en	485	541	494	554	609	794	10
Colombia	498	541	538	554	609	794	10
son	542	541	556	554	609	794	10
relativamente	196	553	251	566	609	794	10
tardías.	254	553	283	566	609	794	10
Las	287	553	301	566	609	794	10
más	305	553	321	566	609	794	10
antiguas,	324	553	360	566	609	794	10
no	363	553	373	566	609	794	10
solo	377	553	394	566	609	794	10
del	397	553	409	566	609	794	10
continente	413	553	454	566	609	794	10
sino	458	553	474	566	609	794	10
del	478	553	490	566	609	794	10
mundo,	493	553	524	566	609	794	10
son	527	553	541	566	609	794	10
las	544	553	556	566	609	794	10
momias	196	565	228	578	609	794	10
de	230	565	240	578	609	794	10
la	242	565	249	578	609	794	10
cultura	252	565	280	578	609	794	10
Chinchorro,	282	565	330	578	609	794	10
que	333	565	347	578	609	794	10
se	349	565	358	578	609	794	10
asentó	360	565	386	578	609	794	10
en	388	565	398	578	609	794	10
la	400	565	407	578	609	794	10
costa	410	565	430	578	609	794	10
pacífica	433	565	464	578	609	794	10
de	466	565	476	578	609	794	10
Chile	478	565	500	578	609	794	10
y	502	565	507	578	609	794	10
Perú,	510	565	530	578	609	794	10
desde	533	565	556	578	609	794	10
Antofagasta	196	576	245	590	609	794	10
hasta	247	576	267	590	609	794	10
Ilo	270	576	281	590	609	794	10
(Arriaza,	283	576	322	590	609	794	10
2015),	324	576	350	590	609	794	10
y	353	576	358	590	609	794	10
cuyas	360	576	383	590	609	794	10
fechas	385	576	410	590	609	794	10
radiocarbónicas	413	576	476	590	609	794	10
se	478	576	487	590	609	794	10
remontan	489	576	527	590	609	794	10
a	529	576	533	590	609	794	10
8970	536	576	556	590	609	794	10
±	196	588	202	602	609	794	10
255	205	588	220	602	609	794	10
BP	224	588	236	602	609	794	10
y	240	588	245	602	609	794	10
fueron	248	588	274	602	609	794	10
obtenidas	278	588	316	602	609	794	10
directamente	320	588	371	602	609	794	10
de	375	588	384	602	609	794	10
tejido	388	588	411	602	609	794	10
humano	414	588	447	602	609	794	10
de	450	588	460	602	609	794	10
un	463	588	473	602	609	794	10
cuerpo	477	588	504	602	609	794	10
momificado	508	588	556	602	609	794	10
naturalmente	196	600	249	614	609	794	10
(Aufderheide,	251	600	310	614	609	794	10
et	312	600	319	614	609	794	10
al.,	321	600	334	614	609	794	10
1993;	336	600	359	614	609	794	10
Muñoz,	361	600	393	614	609	794	10
et	395	600	402	614	609	794	10
al.,	405	600	417	614	609	794	10
1993).	419	600	445	614	609	794	10
Esta	447	600	464	614	609	794	10
fecha	467	600	488	614	609	794	10
calibrada	490	600	527	614	609	794	10
resulta	529	600	556	614	609	794	10
en	196	612	206	626	609	794	10
un	208	612	218	626	609	794	10
rango	221	612	243	626	609	794	10
de	246	612	255	626	609	794	10
8808-7531calBC	258	612	326	626	609	794	10
(calibrada	328	612	368	626	609	794	10
con	371	612	385	626	609	794	10
SHcal13).	387	612	428	626	609	794	10
En	430	612	441	626	609	794	10
el	444	612	451	626	609	794	10
Perú	453	612	472	626	609	794	10
la	474	612	481	626	609	794	10
fecha	484	612	505	626	609	794	10
más	508	612	524	626	609	794	10
antigua	526	612	556	626	609	794	10
hasta	196	624	217	637	609	794	10
ahora	219	624	242	637	609	794	10
asociada	244	624	279	637	609	794	10
directamente	281	624	333	637	609	794	10
a	335	624	340	637	609	794	10
un	342	624	352	637	609	794	10
cuerpo	355	624	382	637	609	794	10
naturalmente	385	624	437	637	609	794	10
momificado	440	624	487	637	609	794	10
sería	490	624	509	637	609	794	10
la	511	624	519	637	609	794	10
obtenida	521	624	556	637	609	794	10
en	196	636	206	649	609	794	10
la	208	636	216	649	609	794	10
Cueva	218	636	244	649	609	794	10
Tres	246	636	264	649	609	794	10
Ventanas,	266	636	305	649	609	794	10
en	308	636	317	649	609	794	10
Chilca,	320	636	348	649	609	794	10
donde	351	636	375	649	609	794	10
Federico	378	636	413	649	609	794	10
Engel	416	636	439	649	609	794	10
obtuvo	442	636	469	649	609	794	10
una	472	636	487	649	609	794	10
serie	489	636	508	649	609	794	10
de	511	636	520	649	609	794	10
fechas	523	636	548	649	609	794	10
a	551	636	556	649	609	794	10
partir	196	648	218	661	609	794	10
del	221	648	233	661	609	794	10
octavo	236	648	262	661	609	794	10
milenio	265	648	296	661	609	794	10
BC.	299	648	315	661	609	794	10
Específicamente,	317	648	385	661	609	794	10
la	388	648	395	661	609	794	10
fecha	398	648	420	661	609	794	10
que	423	648	437	661	609	794	10
nos	440	648	454	661	609	794	10
interesa	457	648	488	661	609	794	10
como	491	648	513	661	609	794	10
referencia	516	648	556	661	609	794	10
es	196	659	205	673	609	794	10
la	208	659	215	673	609	794	10
obtenida	218	659	252	673	609	794	10
en	255	659	264	673	609	794	10
el	267	659	275	673	609	794	10
fardo	278	659	299	673	609	794	10
funerario	302	659	338	673	609	794	10
de	341	659	351	673	609	794	10
un	353	659	363	673	609	794	10
bebé	366	659	385	673	609	794	10
hallado	388	659	418	673	609	794	10
en	421	659	430	673	609	794	10
la	433	659	440	673	609	794	10
Cueva	443	659	469	673	609	794	10
I,	472	659	477	673	609	794	10
fechado	480	659	512	673	609	794	10
en	515	659	524	673	609	794	10
6290	527	659	547	673	609	794	10
±	550	659	556	673	609	794	10
120	196	671	211	685	609	794	10
BP	214	671	226	685	609	794	10
(Vallejos,	228	671	267	685	609	794	10
1982),	270	671	295	685	609	794	10
fecha	298	671	320	685	609	794	10
que	322	671	336	685	609	794	10
ya	339	671	348	685	609	794	10
calibrada	351	671	387	685	609	794	10
resulta	390	671	416	685	609	794	10
con	419	671	433	685	609	794	10
un	435	671	445	685	609	794	10
rango	448	671	471	685	609	794	10
de	473	671	482	685	609	794	10
5482-4961calBC.	485	671	556	685	609	794	10
En	196	683	207	697	609	794	10
estos	212	683	232	697	609	794	10
lugares	236	683	265	697	609	794	10
los	270	683	282	697	609	794	10
arqueólogos	286	683	335	697	609	794	10
obtuvieron	339	683	383	697	609	794	10
otra	387	683	403	697	609	794	10
serie	407	683	426	697	609	794	10
de	431	683	440	697	609	794	10
fechas	445	683	470	697	609	794	10
de	475	683	484	697	609	794	10
radiocarbono	489	683	542	697	609	794	10
en	546	683	556	697	609	794	10
materiales	196	695	237	708	609	794	10
como	240	695	262	708	609	794	10
carbón	264	695	291	708	609	794	10
proveniente	293	695	340	708	609	794	10
de	343	695	352	708	609	794	10
fogones	354	695	386	708	609	794	10
en	388	695	397	708	609	794	10
pisos	400	695	420	708	609	794	10
de	422	695	432	708	609	794	10
habitación	434	695	475	708	609	794	10
(como	478	695	503	708	609	794	10
en	505	695	515	708	609	794	10
el	517	695	524	708	609	794	10
caso	526	695	544	708	609	794	10
de	546	695	556	708	609	794	10
Acha-2),	196	707	232	720	609	794	10
y	234	707	239	720	609	794	10
de	242	707	251	720	609	794	10
esteras	253	707	281	720	609	794	10
y	283	707	288	720	609	794	10
piel	291	707	306	720	609	794	10
de	308	707	317	720	609	794	10
camélido	320	707	357	720	609	794	10
(como	359	707	385	720	609	794	10
en	387	707	397	720	609	794	10
la	399	707	406	720	609	794	10
Cueva	409	707	434	720	609	794	10
Tres	437	707	454	720	609	794	10
Ventanas)	456	707	496	720	609	794	10
que	498	707	513	720	609	794	10
confirman	515	707	556	720	609	794	10
por	196	719	210	732	609	794	10
asociación	212	719	254	732	609	794	10
la	257	719	264	732	609	794	10
antigüedad	267	719	310	732	609	794	10
de	313	719	322	732	609	794	10
los	325	719	337	732	609	794	10
restos	339	719	362	732	609	794	10
momificados	365	719	417	732	609	794	10
encontrados	419	719	467	732	609	794	10
(Wann,	470	719	501	732	609	794	10
et	504	719	511	732	609	794	10
al.,	513	719	526	732	609	794	10
2015).	529	719	555	732	609	794	10
19	547	752	556	764	609	794	10
Cárdenas-Arroyo	54	36	107	46	609	794	11
F	109	36	113	46	609	794	11
Rev.	321	36	335	46	609	794	11
Acad.	336	36	354	46	609	794	11
Colomb.	356	36	382	46	609	794	11
Cienc.	384	36	403	46	609	794	11
Ex.	405	36	415	46	609	794	11
Fis.	417	36	428	46	609	794	11
Nat.	430	36	443	46	609	794	11
45(174):10-29,	445	36	490	46	609	794	11
enero-marzo	492	36	530	46	609	794	11
de	532	36	539	46	609	794	11
2021	541	36	556	46	609	794	11
doi:	420	46	432	56	609	794	11
https://doi.org/10.18257/raccefyn.1226	434	46	556	56	609	794	11
Tipos	196	84	219	98	609	794	11
de	221	84	231	98	609	794	11
momificación	233	84	289	98	609	794	11
indígena	292	84	328	98	609	794	11
en	330	84	340	98	609	794	11
Colombia	343	84	383	98	609	794	11
Aunque	196	99	228	112	609	794	11
en	231	99	240	112	609	794	11
Colombia	243	99	283	112	609	794	11
no	286	99	296	112	609	794	11
tenemos	299	99	332	112	609	794	11
fechas	335	99	361	112	609	794	11
tan	364	99	376	112	609	794	11
tempranas	379	99	420	112	609	794	11
para	423	99	440	112	609	794	11
restos	443	99	466	112	609	794	11
momificados,	469	99	524	112	609	794	11
esto	527	99	543	112	609	794	11
no	546	99	556	112	609	794	11
significa	196	111	230	124	609	794	11
que	234	111	249	124	609	794	11
los	252	111	264	124	609	794	11
antiguos	268	111	302	124	609	794	11
habitantes	306	111	346	124	609	794	11
de	350	111	360	124	609	794	11
lo	363	111	371	124	609	794	11
que	375	111	390	124	609	794	11
hoy	393	111	408	124	609	794	11
es	412	111	421	124	609	794	11
nuestro	425	111	454	124	609	794	11
territorio	458	111	493	124	609	794	11
no	497	111	507	124	609	794	11
practicaran	511	111	556	124	609	794	11
la	196	123	204	136	609	794	11
momificación,	208	123	265	136	609	794	11
o	269	123	274	136	609	794	11
que	279	123	293	136	609	794	11
no	297	123	307	136	609	794	11
se	311	123	320	136	609	794	11
hubieran	324	123	359	136	609	794	11
preservado	363	123	407	136	609	794	11
cuerpos	411	123	442	136	609	794	11
humanos	446	123	483	136	609	794	11
espontáneamente	487	123	556	136	609	794	11
milenios	196	135	231	148	609	794	11
atrás.	234	135	255	148	609	794	11
En	258	135	269	148	609	794	11
futuros	272	135	301	148	609	794	11
estudios	304	135	336	148	609	794	11
se	339	135	348	148	609	794	11
deberá	351	135	377	148	609	794	11
determinar	381	135	424	148	609	794	11
en	427	135	436	148	609	794	11
qué	439	135	454	148	609	794	11
momento	457	135	495	148	609	794	11
los	498	135	509	148	609	794	11
aborígenes	512	135	556	148	609	794	11
observaron	196	147	241	160	609	794	11
el	244	147	251	160	609	794	11
fenómeno	254	147	294	160	609	794	11
de	297	147	307	160	609	794	11
la	310	147	317	160	609	794	11
deshidratación	320	147	379	160	609	794	11
de	382	147	391	160	609	794	11
los	395	147	406	160	609	794	11
cuerpos	409	147	440	160	609	794	11
y	444	147	449	160	609	794	11
las	452	147	463	160	609	794	11
razones	466	147	497	160	609	794	11
por	500	147	513	160	609	794	11
las	516	147	527	160	609	794	11
cuales	531	147	556	160	609	794	11
comenzaron	196	159	245	172	609	794	11
a	248	159	252	172	609	794	11
deshidratarlos	255	159	311	172	609	794	11
exprofeso.	314	159	356	172	609	794	11
Por	359	159	372	172	609	794	11
el	375	159	382	172	609	794	11
momento,	385	159	425	172	609	794	11
hemos	428	159	454	172	609	794	11
dicho	457	159	479	172	609	794	11
que	482	159	496	172	609	794	11
la	499	159	506	172	609	794	11
momia	509	159	537	172	609	794	11
más	539	159	556	172	609	794	11
antigua	196	171	226	184	609	794	11
que	229	171	244	184	609	794	11
tenemos	247	171	280	184	609	794	11
en	284	171	293	184	609	794	11
Colombia	297	171	336	184	609	794	11
hasta	340	171	360	184	609	794	11
el	364	171	371	184	609	794	11
momento	374	171	412	184	609	794	11
proviene	416	171	451	184	609	794	11
de	454	171	463	184	609	794	11
la	467	171	474	184	609	794	11
región	478	171	503	184	609	794	11
de	507	171	516	184	609	794	11
Chiscasy	519	171	556	184	609	794	11
está	196	183	212	196	609	794	11
fechada	216	183	247	196	609	794	11
en	251	183	261	196	609	794	11
340	265	183	280	196	609	794	11
calAD.	284	183	312	196	609	794	11
Es	316	183	326	196	609	794	11
importante	331	183	374	196	609	794	11
explicar	378	183	410	196	609	794	11
los	414	183	426	196	609	794	11
tipos	430	183	449	196	609	794	11
básicos	454	183	483	196	609	794	11
de	487	183	497	196	609	794	11
momificación	501	183	556	196	609	794	11
que	196	195	211	208	609	794	11
existieron	214	195	254	208	609	794	11
en	257	195	267	208	609	794	11
Colombia	270	195	310	208	609	794	11
y	313	195	318	208	609	794	11
con	322	195	336	208	609	794	11
base	340	195	357	208	609	794	11
en	361	195	370	208	609	794	11
ello	374	195	389	208	609	794	11
proponer	392	195	429	208	609	794	11
tres	432	195	447	208	609	794	11
tipos	450	195	469	208	609	794	11
de	473	195	482	208	609	794	11
momificación:	486	195	544	208	609	794	11
1)	547	195	556	208	609	794	11
momificación	196	207	251	220	609	794	11
natural;	254	207	284	220	609	794	11
2)	286	207	295	220	609	794	11
momificación	297	207	352	220	609	794	11
artificial	354	207	388	220	609	794	11
mediante	390	207	427	220	609	794	11
deshidratación	429	207	487	220	609	794	11
al	490	207	497	220	609	794	11
fuego,	499	207	524	220	609	794	11
y	527	207	532	220	609	794	11
3)	534	207	542	220	609	794	11
(a)	544	207	556	220	609	794	11
momificación	196	219	251	232	609	794	11
artificial	254	219	288	232	609	794	11
compleja	291	219	328	232	609	794	11
con	331	219	345	232	609	794	11
evisceración	348	219	398	232	609	794	11
y	401	219	406	232	609	794	11
(b)	410	219	421	232	609	794	11
momificación	424	219	479	232	609	794	11
artificial	482	219	516	232	609	794	11
compleja	519	219	556	232	609	794	11
con	196	230	211	244	609	794	11
máscaras	213	230	250	244	609	794	11
para	252	230	270	244	609	794	11
los	272	230	284	244	609	794	11
muertos.	286	230	321	244	609	794	11
Momificación	196	248	254	262	609	794	11
natural	256	248	287	262	609	794	11
Llamada	196	263	232	276	609	794	11
también	236	263	269	276	609	794	11
espontánea,	272	263	320	276	609	794	11
esta	324	263	340	276	609	794	11
requiere	344	263	377	276	609	794	11
un	381	263	391	276	609	794	11
medio	395	263	421	276	609	794	11
ambiente	424	263	462	276	609	794	11
seco	466	263	484	276	609	794	11
que	487	263	502	276	609	794	11
minimice	506	263	545	276	609	794	11
la	548	263	556	276	609	794	11
actividad	196	275	234	288	609	794	11
de	238	275	248	288	609	794	11
organismos	252	275	299	288	609	794	11
descomponedores.	303	275	379	288	609	794	11
En	384	275	395	288	609	794	11
la	399	275	407	288	609	794	11
tabla	411	275	433	289	609	794	11
1S,	438	275	451	289	609	794	11
https://www.raccefyn.co/	455	275	556	288	609	794	11
index.php/raccefyn/article/view/1226/2985,	196	287	371	300	609	794	11
la	374	287	381	300	609	794	11
momia	384	287	412	300	609	794	11
natural	415	287	443	300	609	794	11
más	445	287	462	300	609	794	11
antigua	464	287	494	300	609	794	11
en	497	287	506	300	609	794	11
colecciones	509	287	556	300	609	794	11
colombianas,	196	299	249	312	609	794	11
es	252	299	260	312	609	794	11
la	263	299	270	312	609	794	11
de	273	299	283	312	609	794	11
Mutiscua	285	299	322	312	609	794	11
(Santander),	325	299	374	312	609	794	11
con	377	299	392	312	609	794	11
1200	394	299	414	312	609	794	11
calAD.	417	299	446	312	609	794	11
Por	448	299	462	312	609	794	11
lo	465	299	473	312	609	794	11
general,	475	299	507	312	609	794	11
los	510	299	522	312	609	794	11
cuerpos	524	299	556	312	609	794	11
momificados	196	311	248	324	609	794	11
de	251	311	261	324	609	794	11
este	264	311	280	324	609	794	11
modo	283	311	306	324	609	794	11
no	310	311	320	324	609	794	11
se	323	311	331	324	609	794	11
encuentran	335	311	379	324	609	794	11
en	382	311	392	324	609	794	11
buen	395	311	414	324	609	794	11
estado	418	311	443	324	609	794	11
(Figura	447	311	479	324	609	794	11
4a)	483	311	496	324	609	794	11
y	499	311	504	324	609	794	11
sus	508	311	521	324	609	794	11
órganos	524	311	556	324	609	794	11
internos	196	323	229	336	609	794	11
están	231	323	252	336	609	794	11
muy	254	323	272	336	609	794	11
descompuestos	274	323	335	336	609	794	11
y	338	323	343	336	609	794	11
casi	345	323	361	336	609	794	11
siempre	363	323	395	336	609	794	11
son	397	323	411	336	609	794	11
difíciles	414	323	446	336	609	794	11
de	449	323	458	336	609	794	11
identificar.	461	323	503	336	609	794	11
Esto	506	323	523	336	609	794	11
se	526	323	534	336	609	794	11
debe	537	323	556	336	609	794	11
a	196	335	201	348	609	794	11
que	203	335	218	348	609	794	11
siempre	220	335	252	348	609	794	11
permanece	255	335	298	348	609	794	11
un	301	335	311	348	609	794	11
porcentaje	313	335	355	348	609	794	11
de	358	335	367	348	609	794	11
humedad	370	335	406	348	609	794	11
en	409	335	418	348	609	794	11
los	421	335	433	348	609	794	11
órganos	435	335	467	348	609	794	11
y	469	335	474	348	609	794	11
vísceras	477	335	509	348	609	794	11
que	512	335	526	348	609	794	11
contri-	529	335	556	348	609	794	11
Figuras	196	697	226	710	609	794	11
4.	228	697	235	710	609	794	11
Momia	237	698	263	710	609	794	11
natural	265	698	290	710	609	794	11
de	292	698	301	710	609	794	11
procedencia	303	698	347	710	609	794	11
desconocida.	349	698	396	710	609	794	11
Obsérvese	398	698	435	710	609	794	11
el	438	698	444	710	609	794	11
contraste	446	698	479	710	609	794	11
entre	481	698	499	710	609	794	11
los	501	698	512	710	609	794	11
tejidos	514	698	538	710	609	794	11
bien	540	698	556	710	609	794	11
conservados	196	708	241	720	609	794	11
de	244	708	252	720	609	794	11
una	256	708	269	720	609	794	11
momia	272	708	297	720	609	794	11
antropogénica	300	708	351	720	609	794	11
(Figura	354	708	380	720	609	794	11
5)	384	708	391	720	609	794	11
y	394	708	399	720	609	794	11
esta	402	708	416	720	609	794	11
cuyos	419	708	440	720	609	794	11
tejidos	443	708	467	720	609	794	11
están	470	708	489	720	609	794	11
muy	492	708	508	720	609	794	11
deteriorados	511	708	556	720	609	794	11
(MO-D14)	196	719	235	731	609	794	11
20	547	752	556	764	609	794	11
Rev.	54	36	67	46	609	794	12
Acad.	69	36	87	46	609	794	12
Colomb.	88	36	115	46	609	794	12
Cienc.	116	36	136	46	609	794	12
Ex.	138	36	148	46	609	794	12
Fis.	150	36	161	46	609	794	12
Nat.	163	36	175	46	609	794	12
45(174):10-29,	177	36	223	46	609	794	12
enero-marzo	224	36	262	46	609	794	12
de	264	36	271	46	609	794	12
2021	273	36	288	46	609	794	12
doi:	54	46	66	56	609	794	12
https://doi.org/10.18257/raccefyn.1226	68	46	189	56	609	794	12
Análisis	416	36	441	46	609	794	12
de	443	36	450	46	609	794	12
algunas	452	36	475	46	609	794	12
fechas	477	36	497	46	609	794	12
radiocarbónicas	498	36	547	46	609	794	12
de	548	36	556	46	609	794	12
momias	447	45	471	55	609	794	12
arqueológicas	473	45	515	55	609	794	12
colombianas	517	45	556	55	609	794	12
buye	196	84	216	98	609	794	12
a	219	84	223	98	609	794	12
su	226	84	235	98	609	794	12
deterioro	238	84	274	98	609	794	12
después	277	84	309	98	609	794	12
de	312	84	322	98	609	794	12
la	325	84	332	98	609	794	12
muerte	335	84	363	98	609	794	12
(Figura	366	84	398	98	609	794	12
4b).	401	84	417	98	609	794	12
La	421	84	431	98	609	794	12
parte	434	84	454	98	609	794	12
externa,	457	84	489	98	609	794	12
sin	492	84	504	98	609	794	12
embargo,	507	84	544	98	609	794	12
se	547	84	556	98	609	794	12
conserva	196	96	232	110	609	794	12
hasta	235	96	255	110	609	794	12
cierto	258	96	281	110	609	794	12
punto,	284	96	309	110	609	794	12
sobre	312	96	334	110	609	794	12
todo	337	96	355	110	609	794	12
si	358	96	365	110	609	794	12
el	368	96	375	110	609	794	12
cuerpo	378	96	405	110	609	794	12
ha	408	96	418	110	609	794	12
sido	421	96	437	110	609	794	12
envuelto	440	96	475	110	609	794	12
en	478	96	487	110	609	794	12
mantas	490	96	518	110	609	794	12
o	521	96	526	110	609	794	12
cueros	529	96	556	110	609	794	12
que	196	108	211	122	609	794	12
lo	213	108	221	122	609	794	12
protegen	223	108	258	122	609	794	12
de	261	108	270	122	609	794	12
agentes	273	108	303	122	609	794	12
externos	305	108	339	122	609	794	12
tales	341	108	360	122	609	794	12
como	362	108	384	122	609	794	12
los	387	108	398	122	609	794	12
animales	401	108	436	122	609	794	12
carroñeros	439	108	481	122	609	794	12
o	483	108	488	122	609	794	12
los	491	108	502	122	609	794	12
roedores.	505	108	542	122	609	794	12
De	544	108	556	122	609	794	12
hecho,	196	120	223	134	609	794	12
un	225	120	235	134	609	794	12
buen	238	120	257	134	609	794	12
número	260	120	291	134	609	794	12
de	293	120	303	134	609	794	12
fardos	305	120	330	134	609	794	12
funerarios	333	120	373	134	609	794	12
no	376	120	386	134	609	794	12
eran	389	120	406	134	609	794	12
enterrados	408	120	450	134	609	794	12
bajo	453	120	470	134	609	794	12
tierra	473	120	494	134	609	794	12
sino	496	120	513	134	609	794	12
colocados	516	120	556	134	609	794	12
en	196	132	206	145	609	794	12
cuevas	208	132	235	145	609	794	12
a	238	132	242	145	609	794	12
donde	244	132	269	145	609	794	12
estos	271	132	291	145	609	794	12
animales	293	132	329	145	609	794	12
pueden	331	132	360	145	609	794	12
tener	362	132	382	145	609	794	12
acceso	385	132	411	145	609	794	12
y	414	132	419	145	609	794	12
dañar	421	132	443	145	609	794	12
los	445	132	457	145	609	794	12
fardos.	459	132	487	145	609	794	12
En	489	132	500	145	609	794	12
el	503	132	510	145	609	794	12
caso	512	132	530	145	609	794	12
de	532	132	542	145	609	794	12
ser	544	132	556	145	609	794	12
inhumados	196	144	240	157	609	794	12
en	242	144	252	157	609	794	12
fardo	254	144	275	157	609	794	12
en	278	144	287	157	609	794	12
tumbas	289	144	318	157	609	794	12
de	320	144	330	157	609	794	12
pozo	332	144	352	157	609	794	12
y	354	144	359	157	609	794	12
bóveda,	361	144	393	157	609	794	12
los	395	144	407	157	609	794	12
cuerpos	409	144	440	157	609	794	12
tenían	442	144	467	157	609	794	12
mejores	469	144	501	157	609	794	12
posibilidades	503	144	556	157	609	794	12
de	196	156	206	169	609	794	12
conservación.	208	156	263	169	609	794	12
Momificación	196	173	254	187	609	794	12
artificial	256	173	291	187	609	794	12
mediante	294	173	331	187	609	794	12
deshidratación	334	173	395	187	609	794	12
al	397	173	405	187	609	794	12
fuego	408	173	431	187	609	794	12
Llamada	196	188	231	201	609	794	12
también	235	188	267	201	609	794	12
intencional,	271	188	318	201	609	794	12
cultural	322	188	352	201	609	794	12
o	356	188	361	201	609	794	12
antropogénica,	365	188	424	201	609	794	12
es	428	188	436	201	609	794	12
la	440	188	448	201	609	794	12
práctica	451	188	483	201	609	794	12
de	487	188	496	201	609	794	12
deshidratar	500	188	545	201	609	794	12
el	548	188	556	201	609	794	12
cuerpo	196	200	224	213	609	794	12
exprofeso.	228	200	269	213	609	794	12
Las	273	200	288	213	609	794	12
más	292	200	308	213	609	794	12
antiguas	312	200	345	213	609	794	12
que	349	200	364	213	609	794	12
tenemos	368	200	401	213	609	794	12
en	405	200	415	213	609	794	12
colecciones	419	200	465	213	609	794	12
colombianas	469	200	520	213	609	794	12
son	524	200	538	213	609	794	12
dos	542	200	556	213	609	794	12
provenientes	196	212	247	225	609	794	12
de	251	212	260	225	609	794	12
Chiscas	263	212	294	225	609	794	12
(340	297	212	316	225	609	794	12
calAD	319	212	345	225	609	794	12
y	348	212	353	225	609	794	12
650	356	212	371	225	609	794	12
calAD).	374	212	406	225	609	794	12
En	409	212	420	225	609	794	12
Colombia	423	212	463	225	609	794	12
esto	466	212	482	225	609	794	12
se	485	212	494	225	609	794	12
conoce	497	212	525	225	609	794	12
por	528	212	541	225	609	794	12
las	544	212	556	225	609	794	12
crónicas	196	224	230	237	609	794	12
de	232	224	241	237	609	794	12
la	243	224	251	237	609	794	12
conquista	253	224	291	237	609	794	12
y	293	224	298	237	609	794	12
por	300	224	314	237	609	794	12
la	316	224	323	237	609	794	12
observación	325	224	373	237	609	794	12
directa	375	224	403	237	609	794	12
de	405	224	414	237	609	794	12
los	416	224	428	237	609	794	12
cuerpos	430	224	461	237	609	794	12
que	463	224	478	237	609	794	12
forman	480	224	509	237	609	794	12
parte	511	224	531	237	609	794	12
de	533	224	542	237	609	794	12
las	545	224	556	237	609	794	12
colecciones	196	236	243	249	609	794	12
de	245	236	254	249	609	794	12
museo	257	236	283	249	609	794	12
y	285	236	290	249	609	794	12
que	292	236	306	249	609	794	12
ya	308	236	318	249	609	794	12
hemos	320	236	346	249	609	794	12
anotado	348	236	380	249	609	794	12
en	382	236	391	249	609	794	12
la	393	236	401	249	609	794	12
primera	403	236	434	249	609	794	12
parte	436	236	456	249	609	794	12
de	458	236	468	249	609	794	12
este	470	236	485	249	609	794	12
trabajo.	487	236	518	249	609	794	12
Esta	520	236	537	249	609	794	12
des-	539	236	556	249	609	794	12
hidratación	196	247	241	261	609	794	12
se	244	247	253	261	609	794	12
llevaba	255	247	284	261	609	794	12
a	287	247	292	261	609	794	12
cabo	295	247	313	261	609	794	12
aplicando	316	247	355	261	609	794	12
el	358	247	365	261	609	794	12
calor	368	247	388	261	609	794	12
producido	391	247	432	261	609	794	12
por	434	247	448	261	609	794	12
el	451	247	458	261	609	794	12
fuego	461	247	484	261	609	794	12
como	487	247	509	261	609	794	12
lo	512	247	519	261	609	794	12
describe	522	247	556	261	609	794	12
Andagoya	196	259	237	273	609	794	12
en	240	259	249	273	609	794	12
el	251	259	259	273	609	794	12
texto	261	259	281	273	609	794	12
ya	283	259	293	273	609	794	12
citado.	295	259	322	273	609	794	12
Esta	324	259	341	273	609	794	12
era	344	259	356	273	609	794	12
la	358	259	366	273	609	794	12
manera	368	259	397	273	609	794	12
más	400	259	416	273	609	794	12
corriente	418	259	454	273	609	794	12
de	456	259	465	273	609	794	12
producir	468	259	501	273	609	794	12
una	504	259	518	273	609	794	12
momia	521	259	548	273	609	794	12
y	551	259	556	273	609	794	12
así	196	271	207	285	609	794	12
lo	210	271	217	285	609	794	12
reiteran	219	271	250	285	609	794	12
otros	252	271	272	285	609	794	12
cronistas	274	271	310	285	609	794	12
presenciales,	312	271	363	285	609	794	12
por	365	271	379	285	609	794	12
ejemplo,	381	271	415	285	609	794	12
Cieza	418	271	440	285	609	794	12
de	442	271	452	285	609	794	12
León	454	271	475	285	609	794	12
al	477	271	484	285	609	794	12
hablar	486	271	511	285	609	794	12
del	513	271	525	285	609	794	12
área	527	271	544	285	609	794	12
de	546	271	556	285	609	794	12
Ancerma:	196	283	236	297	609	794	12
“...	238	283	250	297	609	794	12
tomando	252	283	287	297	609	794	12
el	289	283	297	297	609	794	12
cuerpo…	299	283	336	297	609	794	12
a	338	283	343	297	609	794	12
todas	345	283	366	297	609	794	12
partes	368	283	392	297	609	794	12
ponen	394	283	419	297	609	794	12
fuego	421	283	444	297	609	794	12
grande…”	446	283	488	297	609	794	12
(Cieza	490	283	517	297	609	794	12
de	519	283	529	297	609	794	12
León,	531	283	556	297	609	794	12
1962[1553]),	196	295	249	309	609	794	12
y	253	295	258	309	609	794	12
Fernández	262	295	303	309	609	794	12
de	307	295	317	309	609	794	12
Oviedo	320	295	350	309	609	794	12
al	354	295	361	309	609	794	12
referirse	365	295	398	309	609	794	12
a	402	295	406	309	609	794	12
Panamá	410	295	442	309	609	794	12
(o	446	295	454	309	609	794	12
Castilla	458	295	489	309	609	794	12
de	493	295	502	309	609	794	12
Oro),	506	295	527	309	609	794	12
donde	531	295	556	309	609	794	12
sentaban	196	307	231	320	609	794	12
el	233	307	241	320	609	794	12
cuerpo	243	307	270	320	609	794	12
para	272	307	289	320	609	794	12
secarlo:	292	307	323	320	609	794	12
“…	325	307	339	320	609	794	12
é	342	307	346	320	609	794	12
assiéntanle	348	307	392	320	609	794	12
en	394	307	404	320	609	794	12
una	406	307	420	320	609	794	12
piedra	422	307	447	320	609	794	12
o	450	307	455	320	609	794	12
leño…	457	307	484	320	609	794	12
tienen	486	307	511	320	609	794	12
muy	513	307	531	320	609	794	12
grand	533	307	556	320	609	794	12
fuego	196	319	219	332	609	794	12
é	222	319	226	332	609	794	12
muy	229	319	247	332	609	794	12
continuo,	250	319	288	332	609	794	12
tanto	291	319	311	332	609	794	12
que	313	319	328	332	609	794	12
toda	331	319	348	332	609	794	12
la	351	319	358	332	609	794	12
grasa	361	319	382	332	609	794	12
é	385	319	390	332	609	794	12
humedad	393	319	429	332	609	794	12
le	432	319	439	332	609	794	12
sale	442	319	458	332	609	794	12
por	461	319	474	332	609	794	12
las	477	319	488	332	609	794	12
uñas	491	319	510	332	609	794	12
de	512	319	522	332	609	794	12
los	525	319	537	332	609	794	12
pies	539	319	556	332	609	794	12
é	196	331	201	344	609	794	12
de	204	331	214	344	609	794	12
las	217	331	228	344	609	794	12
manos….”	232	331	275	344	609	794	12
(Fernández	278	331	327	344	609	794	12
de	331	331	341	344	609	794	12
Oviedo,	344	331	377	344	609	794	12
1853[1532]).	381	331	433	344	609	794	12
También	437	331	472	344	609	794	12
los	475	331	487	344	609	794	12
cronistas	490	331	526	344	609	794	12
secun-	530	331	556	344	609	794	12
darios	196	343	221	356	609	794	12
reiteran	224	343	254	356	609	794	12
el	257	343	264	356	609	794	12
procedimiento,	267	343	327	356	609	794	12
por	330	343	344	356	609	794	12
ejemplo,	346	343	381	356	609	794	12
López	384	343	409	356	609	794	12
de	412	343	421	356	609	794	12
Gómara	424	343	456	356	609	794	12
refiriéndose	459	343	506	356	609	794	12
a	509	343	514	356	609	794	12
las	517	343	528	356	609	794	12
tierras	531	343	556	356	609	794	12
del	196	354	209	368	609	794	12
cacique	211	354	242	368	609	794	12
Comogre,	245	354	284	368	609	794	12
cerca	287	354	308	368	609	794	12
de	311	354	320	368	609	794	12
Acla	323	354	342	368	609	794	12
(hoy	344	354	363	368	609	794	12
costa	365	354	386	368	609	794	12
suroriental	389	354	431	368	609	794	12
de	434	354	444	368	609	794	12
Panamá,	446	354	481	368	609	794	12
cerca	483	354	504	368	609	794	12
del	507	354	519	368	609	794	12
golfo	522	354	543	368	609	794	12
de	546	354	556	368	609	794	12
Urabá):	196	366	227	380	609	794	12
“…	230	366	244	380	609	794	12
desecan	247	366	279	380	609	794	12
los	282	366	294	380	609	794	12
cuerpos	297	366	328	380	609	794	12
de	331	366	340	380	609	794	12
los	343	366	355	380	609	794	12
reyes	358	366	379	380	609	794	12
y	382	366	387	380	609	794	12
señores	390	366	420	380	609	794	12
al	423	366	430	380	609	794	12
fuego	433	366	456	380	609	794	12
poco	459	366	478	380	609	794	12
a	481	366	485	380	609	794	12
poco…	488	366	518	380	609	794	12
Ásanlos,	521	366	556	380	609	794	12
en	196	378	206	392	609	794	12
fin,	209	378	222	392	609	794	12
después	224	378	256	392	609	794	12
de	259	378	268	392	609	794	12
muertos,	271	378	306	392	609	794	12
y	309	378	314	392	609	794	12
aquello	316	378	346	392	609	794	12
es	349	378	357	392	609	794	12
embalsamar.”	360	378	414	392	609	794	12
(López	417	378	447	392	609	794	12
de	449	378	459	392	609	794	12
Gómara,	462	378	500	392	609	794	12
1991[1552]).	503	378	556	392	609	794	12
La	196	390	207	404	609	794	12
evidencia	210	390	249	404	609	794	12
directa	252	390	279	404	609	794	12
proviene	283	390	318	404	609	794	12
de	321	390	331	404	609	794	12
las	334	390	345	404	609	794	12
momias	349	390	380	404	609	794	12
en	384	390	393	404	609	794	12
las	397	390	408	404	609	794	12
colecciones.	411	390	460	404	609	794	12
La	464	390	474	404	609	794	12
momia	478	390	505	404	609	794	12
identificada	509	390	556	404	609	794	12
con	196	402	211	416	609	794	12
el	215	402	222	416	609	794	12
número	226	402	256	416	609	794	12
de	260	402	269	416	609	794	12
catálogo	273	402	307	416	609	794	12
del	311	402	323	416	609	794	12
Icanh	327	402	349	416	609	794	12
39-I-776	353	402	388	416	609	794	12
es	391	402	400	416	609	794	12
de	404	402	413	416	609	794	12
origen	417	402	442	416	609	794	12
desconocido,	446	402	499	416	609	794	12
aunque	502	402	531	416	609	794	12
Silva	535	402	556	416	609	794	12
Celis	196	414	217	427	609	794	12
sugirió	219	414	247	427	609	794	12
que,	249	414	266	427	609	794	12
así	268	414	279	427	609	794	12
como	281	414	304	427	609	794	12
otras	306	414	325	427	609	794	12
momias	327	414	359	427	609	794	12
de	361	414	371	427	609	794	12
la	373	414	380	427	609	794	12
colección,	382	414	423	427	609	794	12
podría	425	414	451	427	609	794	12
provenir	453	414	487	427	609	794	12
“…	489	414	503	427	609	794	12
del	506	414	518	427	609	794	12
territorio	520	414	556	427	609	794	12
chibcha”	196	426	232	439	609	794	12
(Silva	234	426	259	439	609	794	12
Celis,	261	426	285	440	609	794	12
1945).	287	426	313	439	609	794	12
Esta	315	426	332	439	609	794	12
momia	334	426	362	439	609	794	12
presenta	365	426	398	439	609	794	12
un	400	426	410	439	609	794	12
área	412	426	429	439	609	794	12
quemada	431	426	468	439	609	794	12
en	470	426	479	439	609	794	12
el	482	426	489	439	609	794	12
costado	491	426	522	439	609	794	12
derecho	524	426	556	439	609	794	12
del	196	438	209	451	609	794	12
tórax	211	438	231	451	609	794	12
a	234	438	238	451	609	794	12
la	240	438	247	451	609	794	12
altura	250	438	272	451	609	794	12
de	275	438	284	451	609	794	12
las	286	438	298	451	609	794	12
costillas	300	438	333	451	609	794	12
9	335	438	340	451	609	794	12
a	342	438	347	451	609	794	12
12	349	438	359	451	609	794	12
(Figura	361	438	393	451	609	794	12
5),	395	438	406	451	609	794	12
producto	409	438	444	451	609	794	12
de	446	438	456	451	609	794	12
su	458	438	467	451	609	794	12
cercanía	469	438	502	451	609	794	12
al	505	438	512	451	609	794	12
fuego.	514	438	539	451	609	794	12
Era	542	438	556	451	609	794	12
Figura	196	708	222	721	609	794	12
5.	225	708	232	721	609	794	12
Momia	236	708	261	720	609	794	12
antropogénica	265	708	315	720	609	794	12
muy	319	708	335	720	609	794	12
bien	338	708	353	720	609	794	12
conservada.	357	708	399	720	609	794	12
Obsérvese	402	708	440	720	609	794	12
el	443	708	449	720	609	794	12
área	453	708	468	720	609	794	12
quemada	471	708	503	720	609	794	12
en	507	708	515	720	609	794	12
el	519	708	525	720	609	794	12
costado	528	708	556	720	609	794	12
derecho	196	719	224	731	609	794	12
del	226	719	237	731	609	794	12
tronco	239	719	262	731	609	794	12
debido	264	719	288	731	609	794	12
a	290	719	294	731	609	794	12
su	296	719	304	731	609	794	12
cercanía	306	719	336	731	609	794	12
al	338	719	344	731	609	794	12
fuego	346	719	367	731	609	794	12
durante	369	719	395	731	609	794	12
el	397	719	404	731	609	794	12
proceso	406	719	433	731	609	794	12
de	435	719	444	731	609	794	12
momificación	446	719	495	731	609	794	12
(Icanh	497	719	520	731	609	794	12
38-I-776)	521	719	556	731	609	794	12
21	547	752	556	764	609	794	12
Cárdenas-Arroyo	54	36	107	46	609	794	13
F	109	36	113	46	609	794	13
Rev.	321	36	335	46	609	794	13
Acad.	336	36	354	46	609	794	13
Colomb.	356	36	382	46	609	794	13
Cienc.	384	36	403	46	609	794	13
Ex.	405	36	415	46	609	794	13
Fis.	417	36	428	46	609	794	13
Nat.	430	36	443	46	609	794	13
45(174):10-29,	445	36	490	46	609	794	13
enero-marzo	492	36	530	46	609	794	13
de	532	36	539	46	609	794	13
2021	541	36	556	46	609	794	13
doi:	420	46	432	56	609	794	13
https://doi.org/10.18257/raccefyn.1226	434	46	556	56	609	794	13
una	196	84	211	98	609	794	13
persona	214	84	245	98	609	794	13
joven,	248	84	273	98	609	794	13
de	276	84	285	98	609	794	13
14	288	84	298	98	609	794	13
a	301	84	305	98	609	794	13
16	308	84	318	98	609	794	13
años,	322	84	342	98	609	794	13
en	345	84	355	98	609	794	13
el	358	84	365	98	609	794	13
momento	368	84	406	98	609	794	13
de	409	84	418	98	609	794	13
morir,	421	84	446	98	609	794	13
lo	449	84	456	98	609	794	13
que	459	84	474	98	609	794	13
se	477	84	485	98	609	794	13
determinó	488	84	529	98	609	794	13
radio-	532	84	556	98	609	794	13
gráficamente	196	97	248	110	609	794	13
por	250	97	264	110	609	794	13
la	266	97	274	110	609	794	13
sutura	276	97	301	110	609	794	13
incompleta	303	97	347	110	609	794	13
de	350	97	359	110	609	794	13
las	362	97	373	110	609	794	13
epífisis	376	97	404	110	609	794	13
de	406	97	416	110	609	794	13
los	418	97	430	110	609	794	13
huesos	433	97	460	110	609	794	13
largos.	462	97	489	110	609	794	13
Otro	492	97	510	110	609	794	13
ejemplo	513	97	545	110	609	794	13
es	547	97	556	110	609	794	13
el	196	109	204	122	609	794	13
de	206	109	216	122	609	794	13
una	219	109	233	122	609	794	13
momia	236	109	264	122	609	794	13
identificada	267	109	314	122	609	794	13
con	317	109	331	122	609	794	13
el	334	109	341	122	609	794	13
número	344	109	375	122	609	794	13
de	378	109	387	122	609	794	13
catálogo	390	109	424	122	609	794	13
del	427	109	439	122	609	794	13
Ican	442	109	459	122	609	794	13
00-OS-001.	462	109	509	122	609	794	13
Es	512	109	522	122	609	794	13
un	525	109	535	122	609	794	13
niño	538	109	556	122	609	794	13
o	196	121	201	134	609	794	13
niña	204	121	221	134	609	794	13
de	224	121	234	134	609	794	13
unos	236	121	255	134	609	794	13
3	258	121	263	134	609	794	13
años	266	121	284	134	609	794	13
en	287	121	296	134	609	794	13
el	299	121	306	134	609	794	13
momento	309	121	347	134	609	794	13
de	350	121	359	134	609	794	13
morir	362	121	384	134	609	794	13
según	387	121	410	134	609	794	13
se	413	121	421	134	609	794	13
determinó	424	121	465	134	609	794	13
radiográficamente	467	121	540	134	609	794	13
por	542	121	556	134	609	794	13
el	196	133	204	146	609	794	13
grado	206	133	229	146	609	794	13
de	231	133	241	146	609	794	13
desarrollo	243	133	283	146	609	794	13
de	286	133	295	146	609	794	13
los	298	133	310	146	609	794	13
dientes.	312	133	343	146	609	794	13
Son	345	133	361	146	609	794	13
observables	364	133	411	146	609	794	13
los	413	133	425	146	609	794	13
huesos	428	133	455	146	609	794	13
del	457	133	470	146	609	794	13
cráneo	472	133	499	146	609	794	13
a	501	133	506	146	609	794	13
la	508	133	516	146	609	794	13
altura	518	133	541	146	609	794	13
del	543	133	556	146	609	794	13
parietal	196	145	226	158	609	794	13
y	229	145	234	158	609	794	13
temporal	237	145	273	158	609	794	13
derechos	276	145	311	158	609	794	13
modificados,	314	145	366	158	609	794	13
de	369	145	378	158	609	794	13
color	381	145	402	158	609	794	13
blanco,	405	145	434	158	609	794	13
por	437	145	450	158	609	794	13
acción	453	145	479	158	609	794	13
del	482	145	495	158	609	794	13
fuego	498	145	520	158	609	794	13
(Figura	523	145	556	158	609	794	13
6).	196	157	207	171	609	794	13
Estos	210	157	231	170	609	794	13
dos	234	157	248	170	609	794	13
ejemplos	250	157	286	170	609	794	13
confirman	289	157	329	170	609	794	13
las	332	157	343	170	609	794	13
descripciones	345	157	400	170	609	794	13
de	402	157	411	170	609	794	13
las	414	157	425	170	609	794	13
crónicas	427	157	461	170	609	794	13
y	463	157	468	170	609	794	13
documentos	471	157	519	170	609	794	13
del	521	157	534	170	609	794	13
siglo	536	157	556	170	609	794	13
XVI	196	169	214	183	609	794	13
en	217	169	226	183	609	794	13
el	229	169	236	183	609	794	13
sentido	238	169	267	183	609	794	13
de	270	169	279	183	609	794	13
que	282	169	296	183	609	794	13
los	298	169	310	183	609	794	13
cuerpos	313	169	344	183	609	794	13
eran	346	169	363	183	609	794	13
desecados	366	169	407	183	609	794	13
al	409	169	416	183	609	794	13
fuego.	419	169	444	183	609	794	13
Figura	196	676	222	688	609	794	13
6.	225	676	231	688	609	794	13
(a)	234	676	244	688	609	794	13
Momia	246	676	272	688	609	794	13
de	275	676	283	688	609	794	13
un	286	676	295	688	609	794	13
niño	297	676	313	688	609	794	13
o	315	676	320	688	609	794	13
niña	322	676	337	688	609	794	13
de	340	676	348	688	609	794	13
procedencia	351	676	394	688	609	794	13
desconocida.	396	676	443	688	609	794	13
El	445	676	453	688	609	794	13
cráneo	456	676	480	688	609	794	13
muestra	482	676	510	688	609	794	13
claras	513	676	534	688	609	794	13
señas	536	676	556	688	609	794	13
de	196	687	205	699	609	794	13
calcinación	208	687	249	699	609	794	13
por	253	687	265	699	609	794	13
efecto	268	687	290	699	609	794	13
del	294	687	305	699	609	794	13
fuego	308	687	329	699	609	794	13
usado	332	687	353	699	609	794	13
en	357	687	365	699	609	794	13
el	369	687	375	699	609	794	13
proceso	379	687	407	699	609	794	13
de	410	687	419	699	609	794	13
deshidratación	422	687	474	699	609	794	13
del	478	687	489	699	609	794	13
cuerpo.	492	687	519	699	609	794	13
Parte	523	687	541	699	609	794	13
del	545	687	556	699	609	794	13
orificio	196	698	222	710	609	794	13
que	224	698	237	710	609	794	13
abarca	240	698	263	710	609	794	13
el	265	698	272	710	609	794	13
parietal	274	698	301	710	609	794	13
y	303	698	308	710	609	794	13
temporal	310	698	342	710	609	794	13
derechos	344	698	376	710	609	794	13
fue	378	698	390	710	609	794	13
hecho	392	698	413	710	609	794	13
para	415	698	431	710	609	794	13
extraer	433	698	458	710	609	794	13
el	460	698	467	710	609	794	13
cerebro.	469	698	498	710	609	794	13
La	500	698	510	710	609	794	13
sección	512	698	539	710	609	794	13
más	541	698	556	710	609	794	13
baja	196	708	211	720	609	794	13
ha	214	708	223	720	609	794	13
sufrido	225	708	251	720	609	794	13
fractura	254	708	281	720	609	794	13
post	284	709	299	720	609	794	13
mortem	302	709	329	720	609	794	13
por	332	708	344	720	609	794	13
la	347	708	353	720	609	794	13
fragilidad	356	708	391	720	609	794	13
de	394	708	402	720	609	794	13
los	405	708	416	720	609	794	13
huesos	418	708	443	720	609	794	13
que	446	708	459	720	609	794	13
se	461	708	469	720	609	794	13
vuelven	472	708	500	720	609	794	13
quebradizos	503	708	546	720	609	794	13
al	549	708	556	720	609	794	13
calcinarse.	196	719	235	731	609	794	13
(b)	237	719	248	731	609	794	13
Detalle	250	719	276	731	609	794	13
del	278	719	289	731	609	794	13
pequeño	292	719	322	731	609	794	13
collar	324	719	345	731	609	794	13
que	347	719	360	731	609	794	13
tiene	362	719	380	731	609	794	13
entre	382	719	400	731	609	794	13
la	402	719	409	731	609	794	13
mano	411	719	431	731	609	794	13
izquierda	433	719	467	731	609	794	13
(Icanh	469	719	492	731	609	794	13
00-OS-0001)	494	719	542	731	609	794	13
22	547	752	556	764	609	794	13
Rev.	54	36	67	46	609	794	14
Acad.	69	36	87	46	609	794	14
Colomb.	88	36	115	46	609	794	14
Cienc.	116	36	136	46	609	794	14
Ex.	138	36	148	46	609	794	14
Fis.	150	36	161	46	609	794	14
Nat.	163	36	175	46	609	794	14
45(174):10-29,	177	36	223	46	609	794	14
enero-marzo	224	36	262	46	609	794	14
de	264	36	271	46	609	794	14
2021	273	36	288	46	609	794	14
doi:	54	46	66	56	609	794	14
https://doi.org/10.18257/raccefyn.1226	68	46	189	56	609	794	14
Análisis	416	36	441	46	609	794	14
de	443	36	450	46	609	794	14
algunas	452	36	475	46	609	794	14
fechas	477	36	497	46	609	794	14
radiocarbónicas	498	36	547	46	609	794	14
de	548	36	556	46	609	794	14
momias	447	45	471	55	609	794	14
arqueológicas	473	45	515	55	609	794	14
colombianas	517	45	556	55	609	794	14
Momificación	196	84	254	98	609	794	14
artificial	256	84	291	98	609	794	14
compleja	294	84	331	98	609	794	14
con	333	84	348	98	609	794	14
evisceración	351	84	402	98	609	794	14
y	404	84	409	98	609	794	14
con	411	84	426	98	609	794	14
máscaras	429	84	468	98	609	794	14
para	470	84	489	98	609	794	14
los	492	84	503	98	609	794	14
muertos	506	84	539	98	609	794	14
Una	196	99	213	113	609	794	14
variante	216	99	248	113	609	794	14
de	251	99	260	113	609	794	14
la	263	99	271	113	609	794	14
momificación	274	99	329	113	609	794	14
cultural	332	99	362	113	609	794	14
que	365	99	379	113	609	794	14
se	382	99	391	113	609	794	14
practicó	394	99	426	113	609	794	14
en	429	99	438	113	609	794	14
la	441	99	448	113	609	794	14
Colombia	451	99	491	113	609	794	14
prehispánica	494	99	544	113	609	794	14
es	547	99	556	113	609	794	14
menos	196	111	222	125	609	794	14
frecuente.	225	111	265	125	609	794	14
Algunos	268	111	302	125	609	794	14
cronistas	305	111	340	125	609	794	14
describieron	343	111	393	125	609	794	14
que	396	111	410	125	609	794	14
los	413	111	425	125	609	794	14
cuerpos	428	111	459	125	609	794	14
se	462	111	470	125	609	794	14
abrían	473	111	498	125	609	794	14
mediante	501	111	538	125	609	794	14
una	541	111	556	125	609	794	14
incisión	196	123	228	137	609	794	14
larga	231	123	251	137	609	794	14
desde	254	123	277	137	609	794	14
el	281	123	288	137	609	794	14
tórax	291	123	312	137	609	794	14
al	315	123	322	137	609	794	14
abdomen	325	123	362	137	609	794	14
para	365	123	383	137	609	794	14
extraer	386	123	414	137	609	794	14
las	417	123	428	137	609	794	14
vísceras.	431	123	466	137	609	794	14
Esto	470	123	487	137	609	794	14
implica	491	123	521	137	609	794	14
un	524	123	534	137	609	794	14
paso	537	123	556	137	609	794	14
más	196	135	212	149	609	794	14
complejo	215	135	252	149	609	794	14
en	254	135	263	149	609	794	14
la	265	135	273	149	609	794	14
preparación	275	135	322	149	609	794	14
de	324	135	334	149	609	794	14
un	336	135	346	149	609	794	14
cuerpo	348	135	375	149	609	794	14
que	377	135	392	149	609	794	14
su	394	135	403	149	609	794	14
simple	405	135	432	149	609	794	14
exposición	434	135	477	149	609	794	14
al	479	135	486	149	609	794	14
fuego.	488	135	514	149	609	794	14
Anotaron,	515	135	556	149	609	794	14
además,	196	148	229	161	609	794	14
que	232	148	246	161	609	794	14
estos	249	148	269	161	609	794	14
cuerpos	272	148	303	161	609	794	14
eviscerados	306	148	352	161	609	794	14
eran	355	148	372	161	609	794	14
rellenados	375	148	416	161	609	794	14
con	419	148	433	161	609	794	14
objetos	436	148	465	161	609	794	14
votivos,	468	148	500	161	609	794	14
algodones	503	148	543	161	609	794	14
en	546	148	556	161	609	794	14
los	196	160	208	173	609	794	14
que	210	160	225	173	609	794	14
se	227	160	236	173	609	794	14
envolvían	238	160	277	173	609	794	14
seguramente	280	160	330	173	609	794	14
piezas	333	160	358	173	609	794	14
de	360	160	370	173	609	794	14
orfebrería	372	160	412	173	609	794	14
o	414	160	419	173	609	794	14
de	422	160	431	173	609	794	14
cerámica,	433	160	472	173	609	794	14
o	474	160	479	173	609	794	14
cualquier	482	160	519	173	609	794	14
otro	521	160	538	173	609	794	14
tipo	540	160	556	173	609	794	14
de	196	172	206	185	609	794	14
objeto	208	172	233	185	609	794	14
votivo	236	172	261	185	609	794	14
que	264	172	278	185	609	794	14
podían	281	172	308	185	609	794	14
ser	311	172	322	185	609	794	14
simplemente	325	172	376	185	609	794	14
hojas,	379	172	402	185	609	794	14
ramitas	405	172	434	185	609	794	14
o	437	172	442	185	609	794	14
piedrecillas.	444	172	493	185	609	794	14
Las	495	172	510	185	609	794	14
noticias	512	172	544	185	609	794	14
de	546	172	556	185	609	794	14
cronistas	196	184	232	197	609	794	14
en	235	184	244	197	609	794	14
este	247	184	262	197	609	794	14
sentido	265	184	294	197	609	794	14
son	297	184	311	197	609	794	14
muy	314	184	332	197	609	794	14
escasas,	334	184	366	197	609	794	14
pero	369	184	387	197	609	794	14
hay	390	184	404	197	609	794	14
una	407	184	421	197	609	794	14
de	424	184	434	197	609	794	14
un	437	184	447	197	609	794	14
testigo	449	184	476	197	609	794	14
ocular	479	184	504	197	609	794	14
en	507	184	516	197	609	794	14
el	519	184	526	197	609	794	14
Nuevo	529	184	556	197	609	794	14
Reino,	196	196	223	209	609	794	14
autor	227	196	247	209	609	794	14
anónimo	251	196	286	209	609	794	14
del	290	196	302	209	609	794	14
Epítome,	306	196	342	209	609	794	14
que	346	196	361	209	609	794	14
escribió	365	196	396	209	609	794	14
refiriéndose	400	196	447	209	609	794	14
a	451	196	456	209	609	794	14
los	460	196	471	209	609	794	14
señores	475	196	505	209	609	794	14
principales:	509	196	556	209	609	794	14
“Métenlos	196	208	238	222	609	794	14
e(n)tre	242	208	268	222	609	794	14
unas	272	208	290	222	609	794	14
mantas	294	208	322	222	609	794	14
muy	326	208	343	222	609	794	14
liados	347	208	371	222	609	794	14
sacándoles	374	208	418	222	609	794	14
primero	421	208	453	222	609	794	14
las	457	208	468	222	609	794	14
tripas	471	208	493	222	609	794	14
y	497	208	502	222	609	794	14
lo	506	208	513	222	609	794	14
demás	517	208	543	222	609	794	14
de	546	208	556	222	609	794	14
las	196	220	207	234	609	794	14
barrigas	210	220	243	234	609	794	14
y	246	220	251	234	609	794	14
hinchendoselas	254	220	315	234	609	794	14
de	318	220	327	234	609	794	14
su	330	220	339	234	609	794	14
oro	342	220	356	234	609	794	14
y	359	220	364	234	609	794	14
esmeraldas…”	367	220	426	234	609	794	14
(Anónimo,	429	220	474	234	609	794	14
1995[ca.1544]).	477	220	541	234	609	794	14
De	544	220	556	234	609	794	14
este	196	232	212	246	609	794	14
tipo	215	232	230	246	609	794	14
de	233	232	242	246	609	794	14
momias	245	232	277	246	609	794	14
solo	280	232	296	246	609	794	14
conozco	299	232	332	246	609	794	14
un	335	232	345	246	609	794	14
ejemplo	348	232	380	246	609	794	14
que	383	232	397	246	609	794	14
confirmaría	400	232	446	246	609	794	14
esta	449	232	464	246	609	794	14
práctica	467	232	499	246	609	794	14
en	501	232	511	246	609	794	14
Colombia,	514	232	556	246	609	794	14
aunque	196	244	225	258	609	794	14
dudo	227	244	247	258	609	794	14
que	249	244	264	258	609	794	14
la	266	244	273	258	609	794	14
evisceración	275	244	325	258	609	794	14
se	327	244	335	258	609	794	14
hiciera	337	244	365	258	609	794	14
con	367	244	381	258	609	794	14
el	383	244	390	258	609	794	14
fin	392	244	403	258	609	794	14
específico	405	244	445	258	609	794	14
de	447	244	457	258	609	794	14
preservar	459	244	496	258	609	794	14
el	498	244	505	258	609	794	14
cuerpo,	507	244	537	258	609	794	14
sino	539	244	556	258	609	794	14
más	196	256	212	270	609	794	14
bien	215	256	232	270	609	794	14
para	235	256	252	270	609	794	14
preparar	254	256	287	270	609	794	14
la	290	256	297	270	609	794	14
cavidad	300	256	331	270	609	794	14
torácica	333	256	365	270	609	794	14
para	367	256	384	270	609	794	14
servir	387	256	410	270	609	794	14
de	412	256	421	270	609	794	14
recipiente	424	256	463	270	609	794	14
y	466	256	471	270	609	794	14
santuario.	473	256	512	270	609	794	14
La	515	256	525	270	609	794	14
momia	528	256	556	270	609	794	14
en	196	269	206	282	609	794	14
cuestión	209	269	242	282	609	794	14
a	245	269	250	282	609	794	14
la	253	269	260	282	609	794	14
que	263	269	277	282	609	794	14
me	280	269	293	282	609	794	14
refiero	296	269	322	282	609	794	14
es	325	269	333	282	609	794	14
de	336	269	346	282	609	794	14
una	349	269	363	282	609	794	14
persona	366	269	397	282	609	794	14
adulta	400	269	425	282	609	794	14
encontrada	428	269	472	282	609	794	14
en	475	269	484	282	609	794	14
Gachantivá	487	269	533	282	609	794	14
(área	536	269	556	282	609	794	14
de	196	281	206	294	609	794	14
Villa	208	281	228	294	609	794	14
de	231	281	240	294	609	794	14
Leyva)	243	281	271	294	609	794	14
y	274	281	279	294	609	794	14
llevada	282	281	311	294	609	794	14
a	314	281	318	294	609	794	14
Inglaterra	321	281	360	294	609	794	14
en	363	281	372	294	609	794	14
el	375	281	382	294	609	794	14
siglo	385	281	405	294	609	794	14
XIX.	408	281	428	294	609	794	14
Hoy	431	281	448	294	609	794	14
hace	451	281	469	294	609	794	14
parte	472	281	492	294	609	794	14
de	495	281	504	294	609	794	14
la	507	281	514	294	609	794	14
colección	517	281	556	294	609	794	14
del	196	293	209	306	609	794	14
Museo	212	293	239	306	609	794	14
Británico	243	293	280	306	609	794	14
(BM	284	293	303	306	609	794	14
1842-11-12-1)	306	293	364	306	609	794	14
y	368	293	373	306	609	794	14
su	377	293	385	306	609	794	14
fecha	389	293	411	306	609	794	14
es	414	293	423	306	609	794	14
1270	426	293	446	306	609	794	14
calAD.	450	293	479	306	609	794	14
Sobre	482	293	506	306	609	794	14
este	509	293	525	306	609	794	14
mismo	528	293	556	306	609	794	14
tema,	196	305	218	318	609	794	14
cronistas	223	305	258	318	609	794	14
e	262	305	267	318	609	794	14
historiadores	271	305	323	318	609	794	14
escribieron	327	305	372	318	609	794	14
que	376	305	390	318	609	794	14
los	395	305	406	318	609	794	14
indígenas	411	305	449	318	609	794	14
prehispánicos	453	305	508	318	609	794	14
de	512	305	522	318	609	794	14
nuestro	526	305	556	318	609	794	14
territorio	196	317	232	330	609	794	14
embalsamaban	234	317	294	330	609	794	14
los	296	317	308	330	609	794	14
cuerpos	311	317	342	330	609	794	14
con	344	317	359	330	609	794	14
una	362	317	376	330	609	794	14
sustancia	379	317	415	330	609	794	14
resinosa	418	317	451	330	609	794	14
a	453	317	458	330	609	794	14
la	460	317	467	330	609	794	14
que	470	317	485	330	609	794	14
llamaban	487	317	524	330	609	794	14
moque.	526	317	556	330	609	794	14
En	196	329	207	343	609	794	14
realidad,	211	329	245	343	609	794	14
este	248	329	264	343	609	794	14
es	267	329	275	343	609	794	14
un	278	329	288	343	609	794	14
término	292	329	323	343	609	794	14
que	326	329	340	343	609	794	14
hace	343	329	362	343	609	794	14
referencia	365	329	405	343	609	794	14
a	408	329	412	343	609	794	14
la	415	329	422	343	609	794	14
acción	426	329	452	343	609	794	14
de	455	329	464	343	609	794	14
sahumar,	467	329	503	343	609	794	14
una	506	329	521	343	609	794	14
práctica	524	329	556	343	609	794	14
corriente	196	341	232	355	609	794	14
en	235	341	245	355	609	794	14
rituales	249	341	278	355	609	794	14
de	282	341	291	355	609	794	14
diversa	295	341	324	355	609	794	14
índole,	327	341	355	355	609	794	14
entre	358	341	378	355	609	794	14
ellos	382	341	401	355	609	794	14
los	404	341	416	355	609	794	14
rituales	420	341	449	355	609	794	14
funerarios.	453	341	496	355	609	794	14
En	499	341	511	355	609	794	14
un	514	341	524	355	609	794	14
trabajo	528	341	556	355	609	794	14
anterior	196	353	227	367	609	794	14
(Cárdenas-Arroyo,	231	353	312	367	609	794	14
1990a)	315	353	343	367	609	794	14
he	346	353	356	367	609	794	14
abordado	359	353	396	367	609	794	14
el	399	353	407	367	609	794	14
tema	410	353	429	367	609	794	14
explicando	433	353	476	367	609	794	14
que	480	353	494	367	609	794	14
los	497	353	509	367	609	794	14
cronistas	512	353	548	367	609	794	14
e	551	353	556	367	609	794	14
historiadores	196	365	248	379	609	794	14
confundieron	251	365	304	379	609	794	14
la	307	365	314	379	609	794	14
sustancia	317	365	353	379	609	794	14
vegetal	356	365	385	379	609	794	14
usada	388	365	411	379	609	794	14
para	413	365	431	379	609	794	14
sahumar	433	365	467	379	609	794	14
con	470	365	485	379	609	794	14
un	487	365	497	379	609	794	14
producto	500	365	536	379	609	794	14
para	538	365	556	379	609	794	14
embalsamar.	196	377	247	391	609	794	14
De	249	377	261	391	609	794	14
esto	263	377	279	391	609	794	14
último	281	377	307	391	609	794	14
no	310	377	320	391	609	794	14
hay	322	377	337	391	609	794	14
evidencia	339	377	377	391	609	794	14
en	380	377	389	391	609	794	14
momias	391	377	423	391	609	794	14
colombianas,	425	377	478	391	609	794	14
por	481	377	494	391	609	794	14
lo	496	377	504	391	609	794	14
menos	507	377	533	391	609	794	14
hasta	535	377	556	391	609	794	14
el	196	390	204	403	609	794	14
momento.	206	390	246	403	609	794	14
Seguramente	213	402	266	415	609	794	14
las	269	402	280	415	609	794	14
momias	283	402	315	415	609	794	14
de	318	402	327	415	609	794	14
fabricación	330	402	375	415	609	794	14
más	378	402	395	415	609	794	14
compleja	398	402	434	415	609	794	14
en	437	402	447	415	609	794	14
Colombia	450	402	490	415	609	794	14
son	493	402	507	415	609	794	14
los	510	402	521	415	609	794	14
cuerpos	524	402	556	415	609	794	14
a	196	414	201	428	609	794	14
los	204	414	216	428	609	794	14
que,	220	414	237	428	609	794	14
además	241	414	271	428	609	794	14
de	274	414	284	428	609	794	14
haber	287	414	310	428	609	794	14
sido	313	414	330	428	609	794	14
deshidratados	334	414	389	428	609	794	14
al	393	414	400	428	609	794	14
fuego,	404	414	429	428	609	794	14
se	433	414	441	428	609	794	14
les	445	414	456	428	609	794	14
fabricó	459	414	488	428	609	794	14
una	491	414	506	428	609	794	14
máscara	510	414	542	428	609	794	14
de	546	414	556	428	609	794	14
resina	196	426	220	440	609	794	14
negra	223	426	245	440	609	794	14
o	248	426	253	440	609	794	14
carmelita	256	426	293	440	609	794	14
que	295	426	310	440	609	794	14
les	313	426	324	440	609	794	14
cubre	326	426	349	440	609	794	14
toda	351	426	369	440	609	794	14
la	371	426	379	440	609	794	14
cara	381	426	398	440	609	794	14
(Figura	401	426	433	440	609	794	14
7).	436	426	446	440	609	794	14
Algunas	449	426	482	440	609	794	14
de	485	426	494	440	609	794	14
estas	497	426	516	440	609	794	14
máscaras	519	426	556	440	609	794	14
pertenecen	196	438	240	452	609	794	14
a	242	438	247	452	609	794	14
la	250	438	257	452	609	794	14
colección	260	438	298	452	609	794	14
del	301	438	313	452	609	794	14
Instituto	316	438	349	452	609	794	14
Colombiano	352	438	402	452	609	794	14
de	405	438	414	452	609	794	14
Antropología	416	438	470	452	609	794	14
que	473	438	487	452	609	794	14
cuenta	490	438	516	452	609	794	14
con	519	438	533	452	609	794	14
ocho	536	438	556	452	609	794	14
cabezas	196	450	227	464	609	794	14
con	229	450	244	464	609	794	14
máscara,	246	450	281	464	609	794	14
otra	283	450	299	464	609	794	14
está	301	450	317	464	609	794	14
en	319	450	328	464	609	794	14
la	330	450	337	464	609	794	14
colección	339	450	378	464	609	794	14
del	380	450	392	464	609	794	14
Museo	394	450	421	464	609	794	14
del	423	450	436	464	609	794	14
Oro,	438	450	456	464	609	794	14
dos	458	450	472	464	609	794	14
están	474	450	494	464	609	794	14
en	496	450	506	464	609	794	14
la	508	450	515	464	609	794	14
colección	517	450	556	464	609	794	14
de	196	462	206	476	609	794	14
la	208	462	215	476	609	794	14
Galería	218	462	247	476	609	794	14
Cano	249	462	270	476	609	794	14
de	273	462	282	476	609	794	14
Bogotá,	284	462	316	476	609	794	14
dos	318	462	332	476	609	794	14
en	334	462	344	476	609	794	14
una	346	462	360	476	609	794	14
colección	363	462	401	476	609	794	14
privada	403	462	433	476	609	794	14
en	436	462	445	476	609	794	14
Europa	447	462	476	476	609	794	14
(Zech,	478	462	505	476	609	794	14
et	508	463	515	476	609	794	14
al.,	517	463	530	476	609	794	14
2020)	532	462	556	476	609	794	14
y	196	475	201	488	609	794	14
otra	204	475	220	488	609	794	14
en	223	475	232	488	609	794	14
otra	235	475	251	488	609	794	14
colección	254	475	292	488	609	794	14
privada	295	475	325	488	609	794	14
en	328	475	338	488	609	794	14
Filadelfia,	341	475	381	488	609	794	14
Estados	384	475	415	488	609	794	14
Unidos.	418	475	449	488	609	794	14
Esta	452	475	470	488	609	794	14
lista	473	475	489	488	609	794	14
solo	492	475	509	488	609	794	14
incluye	512	475	541	488	609	794	14
las	544	475	556	488	609	794	14
máscaras	196	487	233	500	609	794	14
que	236	487	250	500	609	794	14
he	253	487	263	500	609	794	14
visto	266	487	285	500	609	794	14
y	288	487	293	500	609	794	14
con	296	487	310	500	609	794	14
las	313	487	324	500	609	794	14
que	327	487	342	500	609	794	14
he	345	487	354	500	609	794	14
podido	357	487	385	500	609	794	14
trabajar.	388	487	420	500	609	794	14
Hay	423	487	440	500	609	794	14
otras	443	487	462	500	609	794	14
en	465	487	475	500	609	794	14
colecciones	478	487	524	500	609	794	14
colom-	527	487	556	500	609	794	14
bianas	196	499	222	512	609	794	14
que	224	499	238	512	609	794	14
aún	240	499	255	512	609	794	14
no	257	499	267	512	609	794	14
han	269	499	283	512	609	794	14
sido	285	499	302	512	609	794	14
estudiadas,	304	499	348	512	609	794	14
por	350	499	364	512	609	794	14
lo	366	499	373	512	609	794	14
que	375	499	390	512	609	794	14
el	392	499	399	512	609	794	14
número	401	499	432	512	609	794	14
total	434	499	451	512	609	794	14
seguramente	453	499	504	512	609	794	14
es	506	499	514	512	609	794	14
superior	516	499	549	512	609	794	14
a	551	499	556	512	609	794	14
14.	196	511	209	524	609	794	14
De	211	511	223	524	609	794	14
estos	225	511	245	524	609	794	14
14	247	511	257	524	609	794	14
ejemplares,	259	511	305	524	609	794	14
dos	307	511	321	524	609	794	14
tienen	323	511	348	524	609	794	14
la	350	511	357	524	609	794	14
cabeza	359	511	387	524	609	794	14
unida	389	511	411	524	609	794	14
al	413	511	420	524	609	794	14
cuerpo:	423	511	453	524	609	794	14
una	455	511	469	524	609	794	14
es	471	511	480	524	609	794	14
de	482	511	491	524	609	794	14
la	493	511	501	524	609	794	14
colección	503	511	541	524	609	794	14
del	543	511	556	524	609	794	14
Icanh	196	523	219	536	609	794	14
(00-OS-0006)	221	523	277	536	609	794	14
y	279	523	284	536	609	794	14
otra	286	523	302	536	609	794	14
pertenece	304	523	342	536	609	794	14
a	345	523	349	536	609	794	14
la	351	523	359	536	609	794	14
Galería	361	523	390	536	609	794	14
Cano,	392	523	416	536	609	794	14
lo	418	523	426	536	609	794	14
que	428	523	443	536	609	794	14
confirma	445	523	481	536	609	794	14
que	483	523	497	536	609	794	14
el	499	523	507	536	609	794	14
complicado	509	523	556	536	609	794	14
proceso	196	535	227	549	609	794	14
de	230	535	240	549	609	794	14
fabricar	242	535	274	549	609	794	14
las	276	535	287	549	609	794	14
máscaras	290	535	327	549	609	794	14
no	330	535	340	549	609	794	14
se	343	535	351	549	609	794	14
hizo	354	535	371	549	609	794	14
cercenando	374	535	419	549	609	794	14
la	422	535	429	549	609	794	14
cabeza	432	535	459	549	609	794	14
del	462	535	474	549	609	794	14
tronco	477	535	503	549	609	794	14
sino	506	535	522	549	609	794	14
estando	525	535	556	549	609	794	14
el	196	547	204	561	609	794	14
cuerpo	206	547	233	561	609	794	14
completo.	235	547	275	561	609	794	14
No	277	547	289	561	609	794	14
cabe	291	547	310	561	609	794	14
duda	312	547	331	561	609	794	14
de	334	547	343	561	609	794	14
que	345	547	360	561	609	794	14
esto	362	547	378	561	609	794	14
aumentaba	380	547	424	561	609	794	14
la	426	547	433	561	609	794	14
dificultad	435	547	473	561	609	794	14
y	475	547	480	561	609	794	14
la	482	547	490	561	609	794	14
complejidad	492	547	541	561	609	794	14
del	543	547	556	561	609	794	14
trabajo.	196	559	227	573	609	794	14
Sus	229	559	244	573	609	794	14
fechas	246	559	272	573	609	794	14
van	274	559	288	573	609	794	14
de	291	559	300	573	609	794	14
1390–1520	303	559	348	573	609	794	14
calAD.	350	559	379	573	609	794	14
En	213	572	224	585	609	794	14
este	228	572	244	585	609	794	14
punto	247	572	270	585	609	794	14
es	273	572	282	585	609	794	14
importante	285	572	329	585	609	794	14
hacer	332	572	354	585	609	794	14
una	357	572	372	585	609	794	14
precisión	375	572	412	585	609	794	14
sobre	415	572	437	585	609	794	14
el	441	572	448	585	609	794	14
origen	451	572	477	585	609	794	14
de	480	572	490	585	609	794	14
estas	493	572	513	585	609	794	14
máscaras.	516	572	556	585	609	794	14
Durante	196	584	229	597	609	794	14
muchos	233	584	264	597	609	794	14
años	268	584	287	597	609	794	14
se	291	584	299	597	609	794	14
pensaba	304	584	336	597	609	794	14
que	340	584	355	597	609	794	14
habían	359	584	386	597	609	794	14
sido	390	584	407	597	609	794	14
producidas	411	584	455	597	609	794	14
por	459	584	473	597	609	794	14
los	477	584	489	597	609	794	14
indígenas	493	584	531	597	609	794	14
yuko	536	584	556	597	609	794	14
de	196	596	206	609	609	794	14
la	209	596	216	609	609	794	14
Serranía	220	596	253	609	609	794	14
de	257	596	266	609	609	794	14
Perijá,	270	596	295	609	609	794	14
es	299	596	307	609	609	794	14
decir,	311	596	333	609	609	794	14
que	336	596	351	609	609	794	14
eran	354	596	372	609	609	794	14
de	375	596	384	609	609	794	14
origen	388	596	413	609	609	794	14
etnográfico.	417	596	464	609	609	794	14
Tres	468	596	485	609	609	794	14
de	489	596	498	609	609	794	14
estas	502	596	521	609	609	794	14
cabezas	525	596	556	609	609	794	14
estaban	196	608	226	621	609	794	14
marcadas	229	608	267	621	609	794	14
“yuko”	270	608	299	621	609	794	14
con	302	608	317	621	609	794	14
tinta	320	608	337	621	609	794	14
negra.	340	608	365	621	609	794	14
Estas	368	608	389	621	609	794	14
cabezas	392	608	423	621	609	794	14
marcadas	426	608	464	621	609	794	14
“yuko”	467	608	496	621	609	794	14
pertenecían	499	608	545	621	609	794	14
al	548	608	556	621	609	794	14
Departamento	196	620	253	634	609	794	14
de	256	620	265	634	609	794	14
Antropología	267	620	321	634	609	794	14
de	324	620	333	634	609	794	14
la	336	620	343	634	609	794	14
Universidad	346	620	395	634	609	794	14
de	398	620	407	634	609	794	14
Los	410	620	425	634	609	794	14
Andes,	427	620	455	634	609	794	14
que	458	620	473	634	609	794	14
las	475	620	487	634	609	794	14
donó	489	620	509	634	609	794	14
al	512	620	519	634	609	794	14
Instituto	522	620	556	634	609	794	14
Colombiano	196	632	246	646	609	794	14
de	249	632	259	646	609	794	14
Antropología	262	632	315	646	609	794	14
a	319	632	324	646	609	794	14
finales	327	632	353	646	609	794	14
de	357	632	367	646	609	794	14
la	370	632	378	646	609	794	14
década	381	632	409	646	609	794	14
de	413	632	422	646	609	794	14
1990.	426	632	449	646	609	794	14
En	452	632	463	646	609	794	14
el	467	632	474	646	609	794	14
momento	478	632	516	646	609	794	14
no	520	632	530	646	609	794	14
tengo	533	632	556	646	609	794	14
información	196	644	245	658	609	794	14
si	249	644	256	658	609	794	14
el	259	644	266	658	609	794	14
Icanh	270	644	292	658	609	794	14
les	296	644	307	658	609	794	14
ha	311	644	320	658	609	794	14
cambiado	324	644	363	658	609	794	14
esa	367	644	379	658	609	794	14
marca,	383	644	410	658	609	794	14
que	414	644	428	658	609	794	14
resulta	432	644	458	658	609	794	14
confusa.	462	644	496	658	609	794	14
En	499	644	510	658	609	794	14
un	514	644	524	658	609	794	14
trabajo	528	644	556	658	609	794	14
de	196	656	206	670	609	794	14
Sotomayor	210	656	256	670	609	794	14
&	260	656	268	670	609	794	14
Correal	272	656	305	670	609	794	14
(2003)	309	656	336	670	609	794	14
se	339	656	348	670	609	794	14
presentan	351	656	390	670	609	794	14
estas	394	656	413	670	609	794	14
máscaras	417	656	453	670	609	794	14
como	457	656	479	670	609	794	14
de	483	656	493	670	609	794	14
filiación	497	656	529	670	609	794	14
yuko,	533	656	556	670	609	794	14
asociación	196	668	239	682	609	794	14
que	242	668	257	682	609	794	14
hacen	261	668	284	682	609	794	14
con	288	668	303	682	609	794	14
base	307	668	324	682	609	794	14
en	328	668	338	682	609	794	14
trabajos	342	668	373	682	609	794	14
previos	377	668	407	682	609	794	14
de	411	668	420	682	609	794	14
Chávez	424	668	456	682	609	794	14
(1977,	460	668	486	682	609	794	14
1990).	490	668	515	682	609	794	14
Según	519	668	544	682	609	794	14
la	548	668	556	682	609	794	14
descripción	196	681	242	694	609	794	14
de	248	681	257	694	609	794	14
Chávez,	262	681	295	694	609	794	14
estas	300	681	319	694	609	794	14
máscaras	324	681	361	694	609	794	14
se	366	681	375	694	609	794	14
hacían	380	681	406	694	609	794	14
como	411	681	433	694	609	794	14
parte	438	681	458	694	609	794	14
del	463	681	476	694	609	794	14
ritual	481	681	502	694	609	794	14
del	507	681	519	694	609	794	14
entierro	525	681	556	694	609	794	14
secundario,	196	693	242	706	609	794	14
es	245	693	253	706	609	794	14
decir,	256	693	278	706	609	794	14
se	281	693	289	706	609	794	14
fabricaban	292	693	334	706	609	794	14
al	337	693	344	706	609	794	14
desenterrar	347	693	392	706	609	794	14
a	394	693	399	706	609	794	14
los	402	693	413	706	609	794	14
muertos	416	693	448	706	609	794	14
como	451	693	473	706	609	794	14
era	476	693	488	706	609	794	14
costumbre	491	693	533	706	609	794	14
entre	536	693	556	706	609	794	14
ellos.	196	705	218	718	609	794	14
No	220	705	232	718	609	794	14
sabemos	234	705	269	718	609	794	14
si	271	705	278	718	609	794	14
el	280	705	287	718	609	794	14
investigador	290	705	339	718	609	794	14
estuvo	341	705	367	718	609	794	14
presente	370	705	403	718	609	794	14
durante	405	705	435	718	609	794	14
un	437	705	447	718	609	794	14
ritual	450	705	471	718	609	794	14
de	473	705	482	718	609	794	14
desentierro,	485	705	532	718	609	794	14
si	534	705	541	718	609	794	14
vio	543	705	556	718	609	794	14
personalmente	196	717	255	730	609	794	14
la	257	717	264	730	609	794	14
manufactura	267	717	317	730	609	794	14
de	319	717	328	730	609	794	14
estas	331	717	350	730	609	794	14
máscaras,	353	717	392	730	609	794	14
o	394	717	399	730	609	794	14
si	402	717	408	730	609	794	14
tomó	411	717	431	730	609	794	14
fotografías.	434	717	480	730	609	794	14
Infortunadamente,	482	717	556	730	609	794	14
23	547	752	556	764	609	794	14
Cárdenas-Arroyo	54	36	107	46	609	794	15
F	109	36	113	46	609	794	15
Rev.	321	36	335	46	609	794	15
Acad.	336	36	354	46	609	794	15
Colomb.	356	36	382	46	609	794	15
Cienc.	384	36	403	46	609	794	15
Ex.	405	36	415	46	609	794	15
Fis.	417	36	428	46	609	794	15
Nat.	430	36	443	46	609	794	15
45(174):10-29,	445	36	490	46	609	794	15
enero-marzo	492	36	530	46	609	794	15
de	532	36	539	46	609	794	15
2021	541	36	556	46	609	794	15
doi:	420	46	432	56	609	794	15
https://doi.org/10.18257/raccefyn.1226	434	46	556	56	609	794	15
el	196	84	204	98	609	794	15
relato,	207	84	232	98	609	794	15
aunque	236	84	264	98	609	794	15
extraordinario	268	84	324	98	609	794	15
sin	328	84	339	98	609	794	15
duda,	343	84	365	98	609	794	15
no	368	84	378	98	609	794	15
viene	382	84	403	98	609	794	15
sustentado	407	84	449	98	609	794	15
con	452	84	467	98	609	794	15
evidencia	470	84	508	98	609	794	15
de	512	84	521	98	609	794	15
primera	525	84	556	98	609	794	15
mano.	196	97	221	110	609	794	15
Como	225	97	249	110	609	794	15
se	253	97	261	110	609	794	15
puede	265	97	289	110	609	794	15
ver	293	97	305	110	609	794	15
en	309	97	319	110	609	794	15
la	322	97	330	110	609	794	15
tabla	333	96	355	110	609	794	15
1S,	359	96	372	110	609	794	15
https://www.raccefyn.co/index.php/raccefyn/	375	97	556	110	609	794	15
article/view/1226/2985,	196	109	292	122	609	794	15
las	294	109	305	122	609	794	15
cuatro	307	109	332	122	609	794	15
fechas	335	109	360	122	609	794	15
de	363	109	372	122	609	794	15
radiocarbono	374	109	427	122	609	794	15
tomadas	430	109	463	122	609	794	15
directamente	465	109	517	122	609	794	15
de	519	109	529	122	609	794	15
mues-	531	109	556	122	609	794	15
tras	196	121	211	134	609	794	15
de	214	121	223	134	609	794	15
hueso	226	121	250	134	609	794	15
de	253	121	262	134	609	794	15
los	265	121	277	134	609	794	15
cráneos	280	121	311	134	609	794	15
con	314	121	328	134	609	794	15
máscara	331	121	364	134	609	794	15
confirman	367	121	407	134	609	794	15
su	411	121	419	134	609	794	15
origen	423	121	448	134	609	794	15
arqueológico	451	121	503	134	609	794	15
(rango	506	121	533	134	609	794	15
395–	536	121	556	134	609	794	15
616BP,	196	133	225	146	609	794	15
o	227	133	232	146	609	794	15
1300–1600calAD),	235	133	312	146	609	794	15
es	314	133	323	146	609	794	15
decir,	325	133	347	146	609	794	15
no	350	133	360	146	609	794	15
eran	362	133	379	146	609	794	15
de	382	133	391	146	609	794	15
los	394	133	405	146	609	794	15
yukos	408	133	432	146	609	794	15
de	434	133	444	146	609	794	15
las	446	133	457	146	609	794	15
décadas	460	133	491	146	609	794	15
de	494	133	503	146	609	794	15
1960	506	133	526	146	609	794	15
o	528	133	533	146	609	794	15
1970	536	133	556	146	609	794	15
cuando	196	145	225	158	609	794	15
Chávez	228	145	258	158	609	794	15
escribió	261	145	293	158	609	794	15
sus	296	145	309	158	609	794	15
notas.	312	145	335	158	609	794	15
Leyendo	338	145	373	158	609	794	15
detenidamente	376	145	435	158	609	794	15
los	438	145	449	158	609	794	15
trabajos	452	145	484	158	609	794	15
de	487	145	496	158	609	794	15
etnólogos	499	145	538	158	609	794	15
que	541	145	556	158	609	794	15
trabajaron	196	157	237	170	609	794	15
con	240	157	254	170	609	794	15
los	257	157	269	170	609	794	15
yukos,	272	157	299	170	609	794	15
ninguno	302	157	334	170	609	794	15
reportó	338	157	366	170	609	794	15
esta	369	157	385	170	609	794	15
práctica	388	157	420	170	609	794	15
cultural	423	157	453	170	609	794	15
tan	456	157	469	170	609	794	15
asombrosa.	472	157	517	170	609	794	15
Todos	520	157	544	170	609	794	15
se	547	157	556	170	609	794	15
detienen	196	169	230	183	609	794	15
a	234	169	238	183	609	794	15
hablar	242	169	267	183	609	794	15
de	270	169	280	183	609	794	15
las	283	169	294	183	609	794	15
prácticas	298	169	333	183	609	794	15
funerarias	337	169	377	183	609	794	15
de	381	169	390	183	609	794	15
los	393	169	405	183	609	794	15
yukos,	409	169	435	183	609	794	15
sobre	439	169	460	183	609	794	15
el	464	169	471	183	609	794	15
sahumado	475	169	515	183	609	794	15
del	519	169	531	183	609	794	15
fardo	534	169	556	183	609	794	15
y	196	181	201	195	609	794	15
el	205	181	213	195	609	794	15
ritual	217	181	238	195	609	794	15
del	242	181	254	195	609	794	15
entierro	258	181	289	195	609	794	15
secundario	293	181	337	195	609	794	15
del	341	181	353	195	609	794	15
que	357	181	372	195	609	794	15
incluso	376	181	405	195	609	794	15
Reichel-Dolmatoff	409	181	484	195	609	794	15
tomó	488	181	508	195	609	794	15
fotografías	512	181	556	195	609	794	15
porque	196	193	224	207	609	794	15
estuvo	227	193	253	207	609	794	15
presente	257	193	290	207	609	794	15
en	293	193	302	207	609	794	15
ese	306	193	318	207	609	794	15
momento;	322	193	362	207	609	794	15
pero	365	193	383	207	609	794	15
ninguno	386	193	419	207	609	794	15
hace	422	193	440	207	609	794	15
mención	444	193	478	207	609	794	15
de	481	193	491	207	609	794	15
estas	494	193	513	207	609	794	15
máscaras.	516	193	556	207	609	794	15
Reichel-Dolmatoff	196	205	271	219	609	794	15
no	274	205	284	219	609	794	15
habría	286	205	311	219	609	794	15
pasado	313	205	341	219	609	794	15
por	343	205	357	219	609	794	15
alto	359	205	374	219	609	794	15
unos	376	205	395	219	609	794	15
objetos	397	205	426	219	609	794	15
de	429	205	438	219	609	794	15
tal	440	205	450	219	609	794	15
factura	453	205	480	219	609	794	15
y,	483	205	490	219	609	794	15
sin	492	205	504	219	609	794	15
embargo,	506	205	543	219	609	794	15
no	546	205	556	219	609	794	15
existe	196	218	220	231	609	794	15
en	222	218	232	231	609	794	15
ninguno	235	218	267	231	609	794	15
de	270	218	280	231	609	794	15
sus	282	218	295	231	609	794	15
tres	298	218	312	231	609	794	15
trabajos	315	218	347	231	609	794	15
sobre	349	218	371	231	609	794	15
los	374	218	386	231	609	794	15
yukos	388	218	412	231	609	794	15
referencia	415	218	455	231	609	794	15
alguna	458	218	484	231	609	794	15
a	487	218	492	231	609	794	15
estas	494	218	514	231	609	794	15
máscaras.	516	218	556	231	609	794	15
Héctor	196	230	224	243	609	794	15
Acebes,	226	230	258	243	609	794	15
que	260	230	275	243	609	794	15
tomó	277	230	298	243	609	794	15
algunas	301	230	331	243	609	794	15
fotos	334	230	354	243	609	794	15
extraordinarias	357	230	417	243	609	794	15
entre	419	230	439	243	609	794	15
estos	442	230	462	243	609	794	15
indígenas	465	230	503	243	609	794	15
en	506	230	515	243	609	794	15
la	518	230	525	243	609	794	15
década	528	230	556	243	609	794	15
de	196	242	206	255	609	794	15
1940,	208	242	231	255	609	794	15
tampoco.	233	242	270	255	609	794	15
En	272	242	283	255	609	794	15
las	286	242	297	255	609	794	15
conversaciones	299	242	360	255	609	794	15
que	363	242	377	255	609	794	15
tuve	380	242	397	255	609	794	15
con	399	242	414	255	609	794	15
él	416	242	423	255	609	794	15
en	426	242	435	255	609	794	15
los	437	242	449	255	609	794	15
años	451	242	470	255	609	794	15
90,	472	242	485	255	609	794	15
le	487	242	494	255	609	794	15
pregunté	497	242	532	255	609	794	15
sobre	534	242	556	255	609	794	15
estas	196	254	216	267	609	794	15
máscaras	219	254	256	267	609	794	15
y	260	254	265	267	609	794	15
le	268	254	275	267	609	794	15
mostré	279	254	306	267	609	794	15
las	310	254	321	267	609	794	15
de	324	254	334	267	609	794	15
la	337	254	344	267	609	794	15
colección	348	254	386	267	609	794	15
del	390	254	402	267	609	794	15
Icanh.	406	254	430	267	609	794	15
Nunca	434	254	460	267	609	794	15
las	464	254	475	267	609	794	15
había	478	254	500	267	609	794	15
visto	503	254	523	267	609	794	15
ni	526	254	534	267	609	794	15
oído	538	254	556	267	609	794	15
mencionar	196	266	239	279	609	794	15
en	241	266	250	279	609	794	15
territorio	252	266	288	279	609	794	15
yuko.	290	266	312	279	609	794	15
Alejándonos	314	266	364	279	609	794	15
un	366	266	376	279	609	794	15
poco	378	266	398	279	609	794	15
de	400	266	409	279	609	794	15
la	411	266	418	279	609	794	15
serranía	421	266	452	279	609	794	15
de	454	266	464	279	609	794	15
Perijá,	466	266	492	279	609	794	15
algunos	494	266	525	279	609	794	15
mamos	527	266	556	279	609	794	15
kággaba	196	278	230	291	609	794	15
piensan	232	278	263	291	609	794	15
que	266	278	280	291	609	794	15
esas	283	278	300	291	609	794	15
máscaras	302	278	339	291	609	794	15
eran	342	278	359	291	609	794	15
chimilas	362	278	396	291	609	794	15
(Cadavid,	398	278	440	291	609	794	15
com.	443	278	463	291	609	794	15
pers.),	466	278	491	291	609	794	15
y	493	278	498	291	609	794	15
es	501	278	510	291	609	794	15
interesante	512	278	556	291	609	794	15
constatar	196	290	232	304	609	794	15
que	236	290	251	304	609	794	15
tanto	255	290	275	304	609	794	15
los	279	290	290	304	609	794	15
kággaba	294	290	328	304	609	794	15
como	331	290	354	304	609	794	15
los	358	290	369	304	609	794	15
iku	373	290	386	304	609	794	15
aún	390	290	404	304	609	794	15
usan	408	290	427	304	609	794	15
máscaras	431	290	467	304	609	794	15
de	471	290	481	304	609	794	15
madera	484	290	514	304	609	794	15
parecidas	518	290	556	304	609	794	15
en	196	302	206	316	609	794	15
rituales	209	302	238	316	609	794	15
muy	242	302	259	316	609	794	15
sagrados	263	302	298	316	609	794	15
y	301	302	306	316	609	794	15
secretos,	309	302	344	316	609	794	15
las	347	302	358	316	609	794	15
cuales	361	302	386	316	609	794	15
son	389	302	403	316	609	794	15
bien	406	302	424	316	609	794	15
conocidas	427	302	467	316	609	794	15
gracias	470	302	498	316	609	794	15
a	501	302	506	316	609	794	15
los	509	302	521	316	609	794	15
trabajos	524	302	556	316	609	794	15
de	196	314	206	328	609	794	15
Preuss	209	314	235	328	609	794	15
y	239	314	244	328	609	794	15
de	247	314	256	328	609	794	15
Reichel-Dolmatoff	260	314	335	328	609	794	15
sobre	338	314	360	328	609	794	15
la	363	314	370	328	609	794	15
Sierra	374	314	397	328	609	794	15
Nevada	401	314	431	328	609	794	15
de	435	314	444	328	609	794	15
Santa	447	314	470	328	609	794	15
Marta.	473	314	499	328	609	794	15
Sobre	503	314	526	328	609	794	15
su	529	314	538	328	609	794	15
uso	542	314	556	328	609	794	15
actual	196	326	220	340	609	794	15
tengo	223	326	245	340	609	794	15
noticia	248	326	275	340	609	794	15
directa	278	326	305	340	609	794	15
por	308	326	321	340	609	794	15
conversaciones	324	326	385	340	609	794	15
en	388	326	397	340	609	794	15
la	400	326	407	340	609	794	15
Sierra	410	326	434	340	609	794	15
con	436	326	451	340	609	794	15
Mamo	454	326	480	340	609	794	15
Kingama	482	326	519	340	609	794	15
y	522	326	527	340	609	794	15
Mamo	529	326	556	340	609	794	15
Gregorio	196	338	232	352	609	794	15
Izquierdo	236	338	275	352	609	794	15
en	279	338	288	352	609	794	15
el	292	338	299	352	609	794	15
2019,	303	338	326	352	609	794	15
ambos	330	338	356	352	609	794	15
iku,	360	338	375	352	609	794	15
quienes	379	338	409	352	609	794	15
me	413	338	425	352	609	794	15
informaron	429	338	474	352	609	794	15
que	478	338	493	352	609	794	15
usan	497	338	515	352	609	794	15
máscaras	519	338	556	352	609	794	15
en	196	351	206	364	609	794	15
ceremonias	209	351	255	364	609	794	15
muy	258	351	276	364	609	794	15
sagradas	279	351	313	364	609	794	15
y	317	351	322	364	609	794	15
privadas	325	351	359	364	609	794	15
y	362	351	367	364	609	794	15
que	371	351	385	364	609	794	15
las	388	351	399	364	609	794	15
guardan	403	351	435	364	609	794	15
en	438	351	448	364	609	794	15
las	451	351	462	364	609	794	15
kankúruas,	465	351	509	364	609	794	15
algunas	512	351	543	364	609	794	15
de	546	351	556	364	609	794	15
ellas	196	363	215	376	609	794	15
muy	217	363	235	376	609	794	15
antiguas	237	363	271	376	609	794	15
(Kankúruas	273	363	321	376	609	794	15
son	323	363	337	376	609	794	15
los	340	363	351	376	609	794	15
templos	354	363	385	376	609	794	15
o	388	363	393	376	609	794	15
casas	395	363	417	376	609	794	15
sagradas	419	363	453	376	609	794	15
de	456	363	465	376	609	794	15
los	468	363	480	376	609	794	15
iku.	482	363	497	376	609	794	15
Hay	500	363	517	376	609	794	15
una	519	363	534	376	609	794	15
mas-	536	363	556	376	609	794	15
culina	196	375	221	388	609	794	15
y	225	375	230	388	609	794	15
otra	233	375	249	388	609	794	15
femenina	253	375	290	388	609	794	15
en	294	375	303	388	609	794	15
cada	307	375	326	388	609	794	15
lugar	329	375	350	388	609	794	15
donde	354	375	378	388	609	794	15
se	382	375	390	388	609	794	15
decide	394	375	420	388	609	794	15
construirlas.	424	375	473	388	609	794	15
El	477	375	486	388	609	794	15
término	490	375	521	388	609	794	15
no	525	375	535	388	609	794	15
solo	539	375	556	388	609	794	15
hace	196	387	215	400	609	794	15
referencia	218	387	258	400	609	794	15
a	261	387	266	400	609	794	15
la	269	387	276	400	609	794	15
estructura	280	387	319	400	609	794	15
como	323	387	345	400	609	794	15
tal,	348	387	361	400	609	794	15
sino	364	387	381	400	609	794	15
al	384	387	391	400	609	794	15
área	395	387	412	400	609	794	15
donde	415	387	439	400	609	794	15
se	443	387	451	400	609	794	15
encuentran	454	387	498	400	609	794	15
acompañadas	502	387	556	400	609	794	15
Figura	196	687	222	699	609	794	15
7.	225	687	231	699	609	794	15
Momia	234	687	260	699	609	794	15
con	262	687	275	699	609	794	15
máscara	277	687	307	699	609	794	15
de	309	687	317	699	609	794	15
resina.	320	687	343	699	609	794	15
La	346	687	355	699	609	794	15
cabeza	357	687	382	699	609	794	15
sigue	384	687	403	699	609	794	15
unida	406	687	426	699	609	794	15
anatómicamente	428	687	487	699	609	794	15
al	489	687	496	699	609	794	15
tronco.	498	687	523	699	609	794	15
Estas	525	687	544	699	609	794	15
no	547	687	556	699	609	794	15
son	196	698	209	710	609	794	15
cabezas	211	698	239	710	609	794	15
trofeo,	242	698	266	710	609	794	15
cuyo	268	698	286	710	609	794	15
contexto	288	698	319	710	609	794	15
es	322	698	329	710	609	794	15
uno	332	698	345	710	609	794	15
de	348	698	356	710	609	794	15
combate	359	698	389	710	609	794	15
y	392	698	397	710	609	794	15
adquisición	399	698	441	710	609	794	15
de	443	698	452	710	609	794	15
prestigio.	454	698	488	710	609	794	15
Son	490	698	504	710	609	794	15
máscaras	507	698	540	710	609	794	15
que	543	698	556	710	609	794	15
tuvieron	196	708	226	720	609	794	15
algún	229	708	249	720	609	794	15
significado	251	708	291	720	609	794	15
importante	293	708	332	720	609	794	15
en	335	708	343	720	609	794	15
la	346	708	352	720	609	794	15
vida	355	708	370	720	609	794	15
religiosa	373	708	404	720	609	794	15
o	406	708	411	720	609	794	15
política,	413	708	442	720	609	794	15
difícil	445	708	466	720	609	794	15
de	469	708	477	720	609	794	15
interpretar	480	708	517	720	609	794	15
a	520	708	524	720	609	794	15
falta	526	708	542	720	609	794	15
del	545	708	556	720	609	794	15
contexto	196	719	227	731	609	794	15
arqueológico	230	719	277	731	609	794	15
completo	279	719	312	731	609	794	15
(Icanh	315	719	338	731	609	794	15
00-OS-0006).	340	719	390	731	609	794	15
24	547	752	556	764	609	794	15
Rev.	54	36	67	46	609	794	16
Acad.	69	36	87	46	609	794	16
Colomb.	88	36	115	46	609	794	16
Cienc.	116	36	136	46	609	794	16
Ex.	138	36	148	46	609	794	16
Fis.	150	36	161	46	609	794	16
Nat.	163	36	175	46	609	794	16
45(174):10-29,	177	36	223	46	609	794	16
enero-marzo	224	36	262	46	609	794	16
de	264	36	271	46	609	794	16
2021	273	36	288	46	609	794	16
doi:	54	46	66	56	609	794	16
https://doi.org/10.18257/raccefyn.1226	68	46	189	56	609	794	16
Análisis	416	36	441	46	609	794	16
de	443	36	450	46	609	794	16
algunas	452	36	475	46	609	794	16
fechas	477	36	497	46	609	794	16
radiocarbónicas	498	36	547	46	609	794	16
de	548	36	556	46	609	794	16
momias	447	45	471	55	609	794	16
arqueológicas	473	45	515	55	609	794	16
colombianas	517	45	556	55	609	794	16
de	196	84	206	98	609	794	16
otras	208	84	228	98	609	794	16
edificaciones	230	84	283	98	609	794	16
menores	285	84	319	98	609	794	16
que	322	84	336	98	609	794	16
forman	339	84	368	98	609	794	16
parte	370	84	390	98	609	794	16
del	393	84	405	98	609	794	16
contexto	408	84	442	98	609	794	16
sagrado).	445	84	482	98	609	794	16
Sin	484	84	498	98	609	794	16
embargo,	500	84	537	98	609	794	16
otra	540	84	556	98	609	794	16
información	196	96	245	110	609	794	16
sobre	249	96	270	110	609	794	16
la	274	96	281	110	609	794	16
proveniencia	285	96	337	110	609	794	16
de	340	96	350	110	609	794	16
estas	353	96	373	110	609	794	16
momias	376	96	408	110	609	794	16
enmascaradas	412	96	467	110	609	794	16
no	471	96	481	110	609	794	16
se	484	96	493	110	609	794	16
origina	496	96	525	110	609	794	16
en	528	96	538	110	609	794	16
una	541	96	556	110	609	794	16
fuente	196	108	222	122	609	794	16
científica	225	108	262	122	609	794	16
sino	265	108	282	122	609	794	16
que	286	108	300	122	609	794	16
viene	304	108	325	122	609	794	16
de	329	108	338	122	609	794	16
un	342	108	352	122	609	794	16
guaquero,	355	108	395	122	609	794	16
el	399	108	406	122	609	794	16
Sr.	410	108	420	122	609	794	16
Cano,	424	108	448	122	609	794	16
de	451	108	461	122	609	794	16
la	464	108	471	122	609	794	16
galería	475	108	502	122	609	794	16
que	506	108	520	122	609	794	16
lleva	524	108	543	122	609	794	16
su	547	108	556	122	609	794	16
nombre.	196	120	230	134	609	794	16
Según	232	120	257	134	609	794	16
su	260	120	269	134	609	794	16
descripción,	271	120	321	134	609	794	16
las	323	120	334	134	609	794	16
momias	337	120	369	134	609	794	16
enmascaradas	371	120	427	134	609	794	16
de	430	120	439	134	609	794	16
la	442	120	449	134	609	794	16
galería	452	120	479	134	609	794	16
fueron	482	120	508	134	609	794	16
halladas	511	120	544	134	609	794	16
en	546	120	556	134	609	794	16
la	196	132	204	145	609	794	16
región	206	132	232	145	609	794	16
de	235	132	244	145	609	794	16
Guicán,	247	132	279	145	609	794	16
Sierra	281	132	305	145	609	794	16
Nevada	308	132	339	145	609	794	16
del	341	132	354	145	609	794	16
Cocuy.	356	132	385	145	609	794	16
Como	387	132	412	145	609	794	16
hipótesis	415	132	450	145	609	794	16
no	453	132	463	145	609	794	16
deja	466	132	483	145	609	794	16
de	485	132	495	145	609	794	16
ser	497	132	509	145	609	794	16
interesante	512	132	556	145	609	794	16
porque	196	144	224	157	609	794	16
sabemos	227	144	262	157	609	794	16
que	265	144	280	157	609	794	16
en	283	144	293	157	609	794	16
esta	296	144	311	157	609	794	16
región	315	144	340	157	609	794	16
se	344	144	352	157	609	794	16
han	355	144	370	157	609	794	16
hallado	373	144	403	157	609	794	16
muchos	406	144	437	157	609	794	16
cuerpos	440	144	472	157	609	794	16
momificados,	475	144	529	157	609	794	16
desde	533	144	556	157	609	794	16
Boyacá	196	156	227	169	609	794	16
hasta	230	156	250	169	609	794	16
Santander,	253	156	296	169	609	794	16
y	299	156	304	169	609	794	16
Guicán	307	156	336	169	609	794	16
se	339	156	348	169	609	794	16
encuentra	351	156	390	169	609	794	16
justo	393	156	413	169	609	794	16
en	416	156	425	169	609	794	16
medio	428	156	454	169	609	794	16
de	457	156	466	169	609	794	16
esta	469	156	485	169	609	794	16
área,	488	156	507	169	609	794	16
rodeado	511	156	543	169	609	794	16
de	546	156	556	169	609	794	16
sitios	196	168	218	181	609	794	16
arqueológicos	221	168	278	181	609	794	16
con	281	168	296	181	609	794	16
restos	299	168	322	181	609	794	16
de	326	168	335	181	609	794	16
momias,	339	168	373	181	609	794	16
fardos	377	168	402	181	609	794	16
y	405	168	410	181	609	794	16
otros	414	168	434	181	609	794	16
entierros	437	168	472	181	609	794	16
hallados	476	168	509	181	609	794	16
en	513	168	522	181	609	794	16
Socotá,	526	168	556	181	609	794	16
Chita,	196	179	221	193	609	794	16
Chiscas,	224	179	257	193	609	794	16
Úbita,	260	179	285	193	609	794	16
etc.	288	179	302	193	609	794	16
Sin	305	179	319	193	609	794	16
embargo,	322	179	359	193	609	794	16
al	362	179	369	193	609	794	16
revisar	372	179	400	193	609	794	16
las	403	179	414	193	609	794	16
crónicas	417	179	450	193	609	794	16
tempranas	453	179	495	193	609	794	16
del	497	179	510	193	609	794	16
siglo	513	179	532	193	609	794	16
XVI,	535	179	556	193	609	794	16
fray	196	191	213	205	609	794	16
Pedro	215	191	239	205	609	794	16
Aguado	241	191	273	205	609	794	16
dedica	276	191	302	205	609	794	16
el	305	191	312	205	609	794	16
capítulo	315	191	348	205	609	794	16
tercero	350	191	379	205	609	794	16
del	381	191	394	205	609	794	16
libro	396	191	416	205	609	794	16
cuarto	418	191	444	205	609	794	16
de	446	191	456	205	609	794	16
su	459	191	468	205	609	794	16
obra	470	191	488	205	609	794	16
a	491	191	496	205	609	794	16
la	498	191	506	205	609	794	16
entrada	508	191	538	205	609	794	16
que	541	191	556	205	609	794	16
hizo	196	203	214	217	609	794	16
Hernán	217	203	247	217	609	794	16
Pérez	250	203	272	217	609	794	16
de	276	203	285	217	609	794	16
Quesada	289	203	323	217	609	794	16
en	327	203	336	217	609	794	16
1538	340	203	360	217	609	794	16
o	363	203	368	217	609	794	16
1539	371	203	392	217	609	794	16
al	395	203	402	217	609	794	16
área	406	203	422	217	609	794	16
del	426	203	438	217	609	794	16
Cocuy	441	203	468	217	609	794	16
pasando	471	203	504	217	609	794	16
por	507	203	521	217	609	794	16
pueblos	524	203	556	217	609	794	16
como	196	215	219	229	609	794	16
“…	222	215	236	229	609	794	16
Ura,	240	215	257	229	609	794	16
Chita,	260	215	285	229	609	794	16
Panqueba,	319	215	361	229	609	794	16
Guacamayas…”	364	215	431	229	609	794	16
(Aguado,	434	215	473	229	609	794	16
1956	477	215	497	229	609	794	16
[ca.	500	215	515	229	609	794	16
1582]),	518	215	547	229	609	794	16
y	551	215	556	229	609	794	16
otros,	196	227	219	240	609	794	16
sin	222	227	234	240	609	794	16
mencionar	238	227	280	240	609	794	16
máscaras.	284	227	323	240	609	794	16
Silva	327	227	347	240	609	794	16
Celis,	351	227	374	240	609	794	16
quien	378	227	400	240	609	794	16
como	404	227	426	240	609	794	16
ya	429	227	439	240	609	794	16
hemos	442	227	469	240	609	794	16
dicho,	472	227	497	240	609	794	16
realizó	501	227	528	240	609	794	16
varias	532	227	556	240	609	794	16
excavaciones	196	239	250	252	609	794	16
arqueológicas	252	239	308	252	609	794	16
en	311	239	320	252	609	794	16
toda	322	239	340	252	609	794	16
la	342	239	349	252	609	794	16
región,	351	239	380	252	609	794	16
no	382	239	392	252	609	794	16
habla	394	239	416	252	609	794	16
de	418	239	428	252	609	794	16
las	430	239	441	252	609	794	16
máscaras,	444	239	483	252	609	794	16
y	485	239	490	252	609	794	16
Ann	492	239	509	252	609	794	16
Osborn,	512	239	544	252	609	794	16
en	546	239	556	252	609	794	16
uno	196	251	211	264	609	794	16
de	214	251	223	264	609	794	16
los	226	251	237	264	609	794	16
trabajos	240	251	272	264	609	794	16
más	274	251	290	264	609	794	16
detallados	292	251	333	264	609	794	16
y	336	251	341	264	609	794	16
serios	343	251	367	264	609	794	16
sobre	369	251	391	264	609	794	16
el	393	251	400	264	609	794	16
territorio	403	251	439	264	609	794	16
u'wa,	441	251	464	264	609	794	16
tampoco	466	251	501	264	609	794	16
las	503	251	514	264	609	794	16
menciona	516	251	556	264	609	794	16
(Osborn,	196	263	235	276	609	794	16
1985).	237	263	263	276	609	794	16
Una	266	263	283	276	609	794	16
referencia	285	263	326	276	609	794	16
a	328	263	333	276	609	794	16
máscaras	335	263	372	276	609	794	16
para	375	263	392	276	609	794	16
los	395	263	407	276	609	794	16
muertos	409	263	442	276	609	794	16
la	444	263	452	276	609	794	16
encontramos	454	263	506	276	609	794	16
en	508	263	518	276	609	794	16
Cieza	521	263	544	276	609	794	16
de	546	263	556	276	609	794	16
León,	196	275	220	288	609	794	16
pero	222	275	240	288	609	794	16
en	243	275	253	288	609	794	16
el	255	275	263	288	609	794	16
otro	265	275	282	288	609	794	16
extremo	284	275	317	288	609	794	16
del	320	275	332	288	609	794	16
país:	335	275	354	288	609	794	16
en	357	275	367	288	609	794	16
el	369	275	377	288	609	794	16
Valle,	379	275	402	288	609	794	16
en	405	275	415	288	609	794	16
tierras	417	275	443	288	609	794	16
del	445	275	458	288	609	794	16
cacique	460	275	491	288	609	794	16
Petecuy	494	275	526	288	609	794	16
(en	529	275	542	288	609	794	16
las	544	275	556	288	609	794	16
crónicas,	196	286	232	300	609	794	16
Valle	234	286	255	300	609	794	16
de	257	286	267	300	609	794	16
Lile,	269	286	288	300	609	794	16
cerca	290	286	311	300	609	794	16
de	313	286	323	300	609	794	16
Cali).	325	286	347	300	609	794	16
Hablando	349	286	389	300	609	794	16
de	391	286	400	300	609	794	16
los	402	286	414	300	609	794	16
hombres	416	286	451	300	609	794	16
muertos,	453	286	488	300	609	794	16
escribió	490	286	522	300	609	794	16
que	524	286	539	300	609	794	16
“…	541	286	556	300	609	794	16
hacíanles	196	298	234	312	609	794	16
rostros	237	298	264	312	609	794	16
de	267	298	276	312	609	794	16
cera	279	298	296	312	609	794	16
con	299	298	313	312	609	794	16
sus	316	298	329	312	609	794	16
propias	332	298	362	312	609	794	16
cabezas…	364	298	406	312	609	794	16
de	409	298	418	312	609	794	16
tal	421	298	431	312	609	794	16
manera	434	298	464	312	609	794	16
que	466	298	481	312	609	794	16
parecían	484	298	518	312	609	794	16
hombres	521	298	556	312	609	794	16
vivos”	196	310	223	324	609	794	16
(Cieza	226	310	253	324	609	794	16
de	256	310	267	324	609	794	16
León,	270	310	294	324	609	794	16
1962	297	310	317	324	609	794	16
[1553]).	321	310	353	324	609	794	16
Por	357	310	371	324	609	794	16
el	374	310	381	324	609	794	16
momento	384	310	422	324	609	794	16
queda	425	310	450	324	609	794	16
por	453	310	466	324	609	794	16
resolver	469	310	502	324	609	794	16
el	505	310	512	324	609	794	16
dilema	515	310	543	324	609	794	16
de	546	310	556	324	609	794	16
su	196	322	205	335	609	794	16
procedencia.	208	322	259	335	609	794	16
Conclusiones	196	342	269	360	609	794	16
Las	196	361	211	375	609	794	16
fechas	215	361	241	375	609	794	16
de	246	361	255	375	609	794	16
radiocarbono	260	361	313	375	609	794	16
obtenidas	317	361	356	375	609	794	16
en	360	361	370	375	609	794	16
momias	374	361	406	375	609	794	16
arqueológicas	411	361	466	375	609	794	16
colombianas	471	361	521	375	609	794	16
indican	526	361	556	375	609	794	16
que	196	373	211	387	609	794	16
la	215	373	223	387	609	794	16
práctica	227	373	259	387	609	794	16
de	264	373	273	387	609	794	16
la	278	373	285	387	609	794	16
momificación	290	373	345	387	609	794	16
antropogénica	349	373	406	387	609	794	16
se	411	373	419	387	609	794	16
conocía	424	373	455	387	609	794	16
por	460	373	473	387	609	794	16
lo	478	373	485	387	609	794	16
menos	490	373	516	387	609	794	16
desde	521	373	544	387	609	794	16
el	548	373	556	387	609	794	16
año	196	385	211	399	609	794	16
350	215	385	230	399	609	794	16
calAD	233	385	260	399	609	794	16
(siglo	263	385	286	399	609	794	16
IV	290	385	301	399	609	794	16
de	304	385	314	399	609	794	16
nuestra	318	385	346	399	609	794	16
era).	350	385	368	399	609	794	16
Para	372	385	390	399	609	794	16
la	394	385	401	399	609	794	16
momificación	405	385	460	399	609	794	16
natural,	464	385	494	399	609	794	16
hasta	498	385	518	399	609	794	16
ahora	522	385	545	399	609	794	16
la	548	385	556	399	609	794	16
fecha	196	397	218	411	609	794	16
más	221	397	237	411	609	794	16
antigua	241	397	270	411	609	794	16
es	274	397	282	411	609	794	16
de	285	397	295	411	609	794	16
1200	298	397	318	411	609	794	16
calAD	322	397	348	411	609	794	16
(siglo	351	397	374	411	609	794	16
XIII	377	397	394	411	609	794	16
de	398	397	407	411	609	794	16
nuestra	411	397	440	411	609	794	16
era).	443	397	461	411	609	794	16
Con	464	397	481	411	609	794	16
toda	484	397	502	411	609	794	16
seguridad	505	397	544	411	609	794	16
se	547	397	556	411	609	794	16
hallarán	196	409	229	422	609	794	16
momias	232	409	264	422	609	794	16
naturales	267	409	303	422	609	794	16
mucho	306	409	334	422	609	794	16
más	337	409	353	422	609	794	16
antiguas.	356	409	392	422	609	794	16
El	396	409	404	422	609	794	16
buen	408	409	427	422	609	794	16
estado	431	409	456	422	609	794	16
de	459	409	469	422	609	794	16
conservación	472	409	525	422	609	794	16
en	528	409	538	422	609	794	16
que	541	409	556	422	609	794	16
se	196	421	205	434	609	794	16
encuentran	209	421	253	434	609	794	16
las	258	421	269	434	609	794	16
momias	274	421	306	434	609	794	16
antropogénicas	310	421	371	434	609	794	16
hoy,	376	421	392	434	609	794	16
más	397	421	413	434	609	794	16
de	418	421	427	434	609	794	16
mil	432	421	446	434	609	794	16
seiscientos	450	421	494	434	609	794	16
años	498	421	517	434	609	794	16
después,	521	421	556	434	609	794	16
demuestra	196	433	237	446	609	794	16
que	241	433	255	446	609	794	16
el	259	433	266	446	609	794	16
sistema	270	433	300	446	609	794	16
empleado	303	433	342	446	609	794	16
de	346	433	355	446	609	794	16
deshidratación	358	433	417	446	609	794	16
al	420	433	428	446	609	794	16
fuego	431	433	454	446	609	794	16
fue	457	433	470	446	609	794	16
eficaz.	474	433	499	446	609	794	16
Además,	502	433	538	446	609	794	16
hay	541	433	556	446	609	794	16
que	196	445	211	458	609	794	16
tener	214	445	234	458	609	794	16
en	237	445	246	458	609	794	16
cuenta	249	445	275	458	609	794	16
otra	278	445	294	458	609	794	16
variable:	296	445	331	458	609	794	16
el	334	445	342	458	609	794	16
ambiente	344	445	381	458	609	794	16
de	384	445	394	458	609	794	16
baja	396	445	413	458	609	794	16
humedad	416	445	453	458	609	794	16
relativa	456	445	486	458	609	794	16
que	489	445	503	458	609	794	16
existe	506	445	529	458	609	794	16
en	532	445	542	458	609	794	16
las	544	445	556	458	609	794	16
cuevas.	196	457	226	470	609	794	16
Ambos	229	457	258	470	609	794	16
factores	262	457	294	470	609	794	16
determinaron	297	457	351	470	609	794	16
que	355	457	369	470	609	794	16
estos	373	457	393	470	609	794	16
cuerpos	397	457	428	470	609	794	16
se	432	457	440	470	609	794	16
conservaran.	444	457	495	470	609	794	16
Los	498	457	513	470	609	794	16
indígenas	517	457	556	470	609	794	16
que	196	468	211	482	609	794	16
prepararon	214	468	257	482	609	794	16
estas	261	468	280	482	609	794	16
momias	283	468	315	482	609	794	16
entendían	318	468	357	482	609	794	16
que	360	468	375	482	609	794	16
no	378	468	388	482	609	794	16
bastaba	391	468	421	482	609	794	16
con	424	468	439	482	609	794	16
secar	442	468	463	482	609	794	16
el	466	468	473	482	609	794	16
cuerpo,	476	468	506	482	609	794	16
sino	509	468	526	482	609	794	16
que	529	468	543	482	609	794	16
su	547	468	556	482	609	794	16
conservación	196	480	249	494	609	794	16
dependía	253	480	289	494	609	794	16
del	293	480	305	494	609	794	16
medio	308	480	333	494	609	794	16
ambiente	337	480	374	494	609	794	16
en	377	480	387	494	609	794	16
el	391	480	398	494	609	794	16
cual	401	480	418	494	609	794	16
las	422	480	433	494	609	794	16
colocaban.	437	480	480	494	609	794	16
El	483	480	492	494	609	794	16
contraste	496	480	532	494	609	794	16
entre	536	480	556	494	609	794	16
este	196	492	212	506	609	794	16
tipo	215	492	230	506	609	794	16
de	233	492	243	506	609	794	16
enterramiento,	245	492	303	506	609	794	16
las	306	492	317	506	609	794	16
inhumaciones	320	492	376	506	609	794	16
realizadas	379	492	419	506	609	794	16
directamente	422	492	473	506	609	794	16
en	476	492	485	506	609	794	16
bóvedas	488	492	521	506	609	794	16
cavadas	524	492	556	506	609	794	16
en	196	504	206	517	609	794	16
la	208	504	216	517	609	794	16
tierra,	218	504	242	517	609	794	16
y	244	504	249	517	609	794	16
las	252	504	263	517	609	794	16
cremaciones	265	504	315	517	609	794	16
y	318	504	323	517	609	794	16
entierros	325	504	360	517	609	794	16
secundarios,	363	504	413	517	609	794	16
seguramente	415	504	466	517	609	794	16
indica	468	504	493	517	609	794	16
alguna	495	504	522	517	609	794	16
particu-	525	504	556	517	609	794	16
laridad	196	516	224	529	609	794	16
de	227	516	237	529	609	794	16
orden	240	516	263	529	609	794	16
social	266	516	289	529	609	794	16
o	292	516	297	529	609	794	16
jerárquico.	300	516	343	529	609	794	16
Ann	346	516	363	529	609	794	16
Osborn	366	516	396	529	609	794	16
ya	399	516	408	529	609	794	16
observaba	411	516	452	529	609	794	16
esta	455	516	471	529	609	794	16
diferenciación	474	516	531	529	609	794	16
en	534	516	544	529	609	794	16
su	547	516	556	529	609	794	16
trabajo	196	528	224	541	609	794	16
en	227	528	236	541	609	794	16
la	239	528	247	541	609	794	16
región	250	528	275	541	609	794	16
del	278	528	290	541	609	794	16
Cocuy	293	528	319	541	609	794	16
y	322	528	327	541	609	794	16
escribió	330	528	362	541	609	794	16
que	365	528	379	541	609	794	16
“La	382	528	397	541	609	794	16
existencia	400	528	440	541	609	794	16
de	443	528	453	541	609	794	16
sitios	455	528	477	541	609	794	16
de	480	528	489	541	609	794	16
entierro	492	528	523	541	609	794	16
con	526	528	540	541	609	794	16
tan	543	528	556	541	609	794	16
diferentes	196	540	236	553	609	794	16
métodos	240	540	273	553	609	794	16
funerarios,	277	540	320	553	609	794	16
es	324	540	332	553	609	794	16
un	336	540	346	553	609	794	16
tema	350	540	369	553	609	794	16
intrigante	373	540	412	553	609	794	16
que	415	540	430	553	609	794	16
merece	434	540	463	553	609	794	16
un	466	540	476	553	609	794	16
estudio	480	540	509	553	609	794	16
particular”	513	540	556	553	609	794	16
(Osborn,	196	552	234	565	609	794	16
1985).	236	552	262	565	609	794	16
Sobre	264	552	288	565	609	794	16
este	290	552	305	565	609	794	16
punto,	307	552	333	565	609	794	16
llama	335	552	357	565	609	794	16
la	359	552	366	565	609	794	16
atención	368	552	402	565	609	794	16
la	404	552	411	565	609	794	16
momificación	413	552	468	565	609	794	16
de	470	552	480	565	609	794	16
niños.	482	552	506	565	609	794	16
¿Indica	508	552	537	565	609	794	16
esto	539	552	556	565	609	794	16
que	196	563	211	577	609	794	16
pertenecían	213	563	259	577	609	794	16
a	262	563	266	577	609	794	16
la	269	563	276	577	609	794	16
élite	278	563	296	577	609	794	16
y	298	563	303	577	609	794	16
por	306	563	319	577	609	794	16
ello	322	563	337	577	609	794	16
merecieron	339	563	384	577	609	794	16
ser	387	563	398	577	609	794	16
momificados?	401	563	457	577	609	794	16
En	213	576	224	589	609	794	16
nuestra	228	576	257	589	609	794	16
muestra	260	576	292	589	609	794	16
de	296	576	305	589	609	794	16
estudio	309	576	338	589	609	794	16
las	341	576	352	589	609	794	16
momias	356	576	388	589	609	794	16
antropogénicas	391	576	452	589	609	794	16
no	455	576	465	589	609	794	16
complejas	469	576	510	589	609	794	16
ocupan	513	576	542	589	609	794	16
un	546	576	556	589	609	794	16
rango	196	587	219	601	609	794	16
temporal	221	587	257	601	609	794	16
de	259	587	268	601	609	794	16
aproximadamente	270	587	342	601	609	794	16
800	344	587	359	601	609	794	16
años.	361	587	382	601	609	794	16
Entre	384	587	406	601	609	794	16
1163–1389	408	587	453	601	609	794	16
calAD	455	587	481	601	609	794	16
hay	483	587	498	601	609	794	16
un	500	587	510	601	609	794	16
cuerpo	512	587	539	601	609	794	16
que	541	587	556	601	609	794	16
fue	196	599	209	613	609	794	16
eviscerado,	211	599	256	613	609	794	16
una	258	599	273	613	609	794	16
práctica	275	599	307	613	609	794	16
que	309	599	323	613	609	794	16
presenta	325	599	359	613	609	794	16
cierta	361	599	383	613	609	794	16
dificultad	385	599	423	613	609	794	16
técnica	425	599	453	613	609	794	16
para	455	599	472	613	609	794	16
preservar	475	599	512	613	609	794	16
un	514	599	524	613	609	794	16
cuerpo.	526	599	556	613	609	794	16
Es	196	611	206	625	609	794	16
imposible	208	611	248	625	609	794	16
especular	250	611	288	625	609	794	16
con	290	611	304	625	609	794	16
base	306	611	324	625	609	794	16
en	326	611	336	625	609	794	16
un	338	611	348	625	609	794	16
solo	350	611	367	625	609	794	16
ejemplo	369	611	401	625	609	794	16
sobre	403	611	425	625	609	794	16
el	427	611	434	625	609	794	16
momento	436	611	474	625	609	794	16
en	476	611	485	625	609	794	16
que	488	611	502	625	609	794	16
apareció	504	611	538	625	609	794	16
esta	540	611	556	625	609	794	16
práctica.	196	623	230	637	609	794	16
Por	233	623	247	637	609	794	16
lo	250	623	258	637	609	794	16
que	260	623	275	637	609	794	16
se	278	623	286	637	609	794	16
puede	289	623	312	637	609	794	16
ver	315	623	328	637	609	794	16
en	331	623	340	637	609	794	16
esta	343	623	358	637	609	794	16
momia,	361	623	391	637	609	794	16
parte	394	623	414	637	609	794	16
de	417	623	426	637	609	794	16
las	429	623	440	637	609	794	16
vísceras	443	623	475	637	609	794	16
no	478	623	488	637	609	794	16
fueron	491	623	517	637	609	794	16
extraídas	519	623	556	637	609	794	16
y	196	635	201	648	609	794	16
permanecen	205	635	253	648	609	794	16
secas	257	635	278	648	609	794	16
en	281	635	291	648	609	794	16
la	294	635	301	648	609	794	16
cavidad	305	635	336	648	609	794	16
abdominal,	340	635	384	648	609	794	16
lo	388	635	396	648	609	794	16
que	399	635	414	648	609	794	16
sugiere	417	635	446	648	609	794	16
un	449	635	459	648	609	794	16
trabajo	463	635	491	648	609	794	16
anatómico	494	635	536	648	609	794	16
más	539	635	556	648	609	794	16
bien	196	647	214	660	609	794	16
deficiente.	216	647	257	660	609	794	16
Solo	260	647	278	660	609	794	16
queda	281	647	305	660	609	794	16
esperar	307	647	336	660	609	794	16
que	339	647	353	660	609	794	16
el	356	647	363	660	609	794	16
hallazgo	365	647	399	660	609	794	16
de	402	647	411	660	609	794	16
otras	414	647	433	660	609	794	16
momias	436	647	467	660	609	794	16
objeto	470	647	495	660	609	794	16
de	497	647	507	660	609	794	16
esta	509	647	525	660	609	794	16
técnica	527	647	556	660	609	794	16
permita	196	659	227	672	609	794	16
hacerse	229	659	259	672	609	794	16
una	261	659	276	672	609	794	16
idea	278	659	294	672	609	794	16
más	297	659	313	672	609	794	16
precisa	315	659	343	672	609	794	16
sobre	345	659	367	672	609	794	16
el	369	659	376	672	609	794	16
procedimiento	379	659	436	672	609	794	16
que	439	659	453	672	609	794	16
usaron	455	659	482	672	609	794	16
los	484	659	496	672	609	794	16
indígenas	498	659	536	672	609	794	16
para	538	659	556	672	609	794	16
desocupar	196	671	237	684	609	794	16
las	240	671	251	684	609	794	16
cavidades	254	671	294	684	609	794	16
corporales.	297	671	341	684	609	794	16
En	344	671	355	684	609	794	16
el	359	671	366	684	609	794	16
caso	369	671	387	684	609	794	16
de	390	671	399	684	609	794	16
las	403	671	414	684	609	794	16
máscaras,	417	671	456	684	609	794	16
muchas	459	671	490	684	609	794	16
muestran	493	671	530	684	609	794	16
clara-	533	671	556	684	609	794	16
mente	196	683	221	696	609	794	16
que	223	683	238	696	609	794	16
el	240	683	248	696	609	794	16
cerebro	250	683	280	696	609	794	16
fue	283	683	296	696	609	794	16
extraído	298	683	331	696	609	794	16
mediante	334	683	370	696	609	794	16
una	373	683	387	696	609	794	16
abertura	390	683	423	696	609	794	16
artificial	426	683	459	696	609	794	16
en	461	683	471	696	609	794	16
la	474	683	481	696	609	794	16
base	483	683	501	696	609	794	16
del	504	683	516	696	609	794	16
occipital,	519	683	556	696	609	794	16
casi	196	694	212	708	609	794	16
siempre	214	694	245	708	609	794	16
incluyendo	247	694	291	708	609	794	16
el	293	694	300	708	609	794	16
foramen	302	694	335	708	609	794	16
magnum.	337	694	374	708	609	794	16
Es	376	694	386	708	609	794	16
probable	388	694	423	708	609	794	16
que	424	694	439	708	609	794	16
esta	441	694	456	708	609	794	16
acción	458	694	484	708	609	794	16
se	486	694	494	708	609	794	16
hiciera	496	694	523	708	609	794	16
en	524	694	534	708	609	794	16
parte	536	694	556	708	609	794	16
para	196	706	214	720	609	794	16
facilitar	216	706	247	720	609	794	16
el	250	706	257	720	609	794	16
acceso	260	706	286	720	609	794	16
de	289	706	299	720	609	794	16
las	301	706	312	720	609	794	16
manos	315	706	341	720	609	794	16
a	344	706	348	720	609	794	16
la	351	706	358	720	609	794	16
cavidad	361	706	392	720	609	794	16
craneal	395	706	423	720	609	794	16
para	426	706	443	720	609	794	16
poder	446	706	469	720	609	794	16
fabricar	471	706	503	720	609	794	16
las	505	706	516	720	609	794	16
máscaras	519	706	556	720	609	794	16
anclándolas	196	718	244	732	609	794	16
por	247	718	261	732	609	794	16
dentro,	265	718	293	732	609	794	16
pero	297	718	314	732	609	794	16
queda	318	718	342	732	609	794	16
también	346	718	378	732	609	794	16
la	382	718	389	732	609	794	16
duda	393	718	413	732	609	794	16
de	417	718	426	732	609	794	16
si	430	718	437	732	609	794	16
la	441	718	448	732	609	794	16
extracción	452	718	493	732	609	794	16
del	497	718	509	732	609	794	16
cerebro	513	718	543	732	609	794	16
se	547	718	556	732	609	794	16
25	547	752	556	764	609	794	16
Cárdenas-Arroyo	54	36	107	46	609	794	17
F	109	36	113	46	609	794	17
Rev.	321	36	335	46	609	794	17
Acad.	336	36	354	46	609	794	17
Colomb.	356	36	382	46	609	794	17
Cienc.	384	36	403	46	609	794	17
Ex.	405	36	415	46	609	794	17
Fis.	417	36	428	46	609	794	17
Nat.	430	36	443	46	609	794	17
45(174):10-29,	445	36	490	46	609	794	17
enero-marzo	492	36	530	46	609	794	17
de	532	36	539	46	609	794	17
2021	541	36	556	46	609	794	17
doi:	420	46	432	56	609	794	17
https://doi.org/10.18257/raccefyn.1226	434	46	556	56	609	794	17
hizo	196	84	214	98	609	794	17
para	216	84	233	98	609	794	17
realizar	235	84	265	98	609	794	17
algún	268	84	290	98	609	794	17
ritual	292	84	313	98	609	794	17
de	315	84	325	98	609	794	17
canibalismo	327	84	376	98	609	794	17
ceremonial.	378	84	425	98	609	794	17
Rodríguez	427	84	471	98	609	794	17
(2020)	474	84	500	98	609	794	17
relata	503	84	525	98	609	794	17
que	527	84	542	98	609	794	17
los	544	84	556	98	609	794	17
guayupes	196	96	234	110	609	794	17
tenían	237	96	261	110	609	794	17
la	264	96	271	110	609	794	17
costumbre	273	96	315	110	609	794	17
de	318	96	327	110	609	794	17
triturar	330	96	357	110	609	794	17
partes	360	96	384	110	609	794	17
de	386	96	396	110	609	794	17
los	398	96	410	110	609	794	17
cuerpos,	413	96	446	110	609	794	17
y	449	96	454	110	609	794	17
mezclarlas	456	96	499	110	609	794	17
con	502	96	516	110	609	794	17
cenizas	519	96	548	110	609	794	17
y	551	96	556	110	609	794	17
alguna	196	108	223	122	609	794	17
bebida	225	108	252	122	609	794	17
que	254	108	269	122	609	794	17
luego	271	108	293	122	609	794	17
ingerían.	295	108	331	122	609	794	17
De	333	108	345	122	609	794	17
hecho,	347	108	373	122	609	794	17
esta	375	108	391	122	609	794	17
práctica	393	108	425	122	609	794	17
es	427	108	435	122	609	794	17
confirmada	438	108	483	122	609	794	17
por	485	108	498	122	609	794	17
un	501	108	511	122	609	794	17
ilustrísimo	513	108	556	122	609	794	17
testigo	196	120	223	134	609	794	17
ocular	226	120	251	134	609	794	17
en	254	120	263	134	609	794	17
el	266	120	273	134	609	794	17
Amazonas	276	120	318	134	609	794	17
a	321	120	325	134	609	794	17
comienzos	328	120	371	134	609	794	17
de	374	120	383	134	609	794	17
la	386	120	393	134	609	794	17
década	396	120	424	134	609	794	17
de	427	120	436	134	609	794	17
1850,	439	120	462	134	609	794	17
Alfred	464	120	490	134	609	794	17
Rusell	493	120	518	134	609	794	17
Wallace,	521	120	556	134	609	794	17
quien	196	132	219	146	609	794	17
vivió	222	132	242	146	609	794	17
esta	245	132	261	146	609	794	17
experiencia	264	132	310	146	609	794	17
en	313	132	322	146	609	794	17
comunidades	325	132	378	146	609	794	17
tarianas	381	132	412	146	609	794	17
y	415	132	420	146	609	794	17
tukanas.	423	132	456	146	609	794	17
Dice	459	132	478	146	609	794	17
que	481	132	495	146	609	794	17
después	498	132	530	146	609	794	17
de	533	132	543	146	609	794	17
un	546	132	556	146	609	794	17
mes	196	144	212	158	609	794	17
“…	217	144	231	158	609	794	17
desentierran	233	144	282	158	609	794	17
el	284	144	291	158	609	794	17
cuerpo,	293	144	323	158	609	794	17
que	325	144	339	158	609	794	17
para	342	144	359	158	609	794	17
entonces	361	144	396	158	609	794	17
ya	398	144	407	158	609	794	17
está	409	144	425	158	609	794	17
muy	427	144	445	158	609	794	17
descompuesto,	447	144	506	158	609	794	17
que	508	144	522	158	609	794	17
colocan	525	144	556	158	609	794	17
en	196	156	206	170	609	794	17
una	208	156	223	170	609	794	17
gran	225	156	243	170	609	794	17
sartén,	245	156	271	170	609	794	17
u	274	156	279	170	609	794	17
horno,	281	156	307	170	609	794	17
sobre	309	156	331	170	609	794	17
el	333	156	341	170	609	794	17
fuego,	343	156	368	170	609	794	17
hasta	371	156	391	170	609	794	17
que	394	156	408	170	609	794	17
todas	410	156	432	170	609	794	17
las	434	156	445	170	609	794	17
partes	447	156	471	170	609	794	17
volátiles	474	156	508	170	609	794	17
se	510	156	518	170	609	794	17
eliminan	521	156	556	170	609	794	17
con	196	168	211	181	609	794	17
un	214	168	224	181	609	794	17
hedor	227	168	249	181	609	794	17
espantoso,	252	168	294	181	609	794	17
quedando	297	168	336	181	609	794	17
solamente	339	168	380	181	609	794	17
una	383	168	397	181	609	794	17
masa	400	168	421	181	609	794	17
carbonizada	424	168	472	181	609	794	17
negra	475	168	497	181	609	794	17
que	500	168	515	181	609	794	17
se	518	168	526	181	609	794	17
golpea	529	168	556	181	609	794	17
hasta	196	180	217	193	609	794	17
[hacerla]	219	180	255	193	609	794	17
un	257	180	267	193	609	794	17
polvo	269	180	292	193	609	794	17
que	294	180	309	193	609	794	17
se	311	180	320	193	609	794	17
mezcla	322	180	350	193	609	794	17
en	353	180	362	193	609	794	17
varias	364	180	388	193	609	794	17
vasijas	391	180	418	193	609	794	17
grandes…	420	180	461	193	609	794	17
de	464	180	473	193	609	794	17
caxirí;	475	180	501	193	609	794	17
esto	503	180	519	193	609	794	17
lo	522	180	529	193	609	794	17
beben	532	180	556	193	609	794	17
todos	196	192	218	205	609	794	17
los	220	192	232	205	609	794	17
ahí	234	192	247	205	609	794	17
reunidos	249	192	283	205	609	794	17
hasta	286	192	306	205	609	794	17
terminarlo;	309	192	353	205	609	794	17
creen,	356	192	380	205	609	794	17
por	382	192	395	205	609	794	17
tanto,	398	192	420	205	609	794	17
que	423	192	437	205	609	794	17
las	439	192	451	205	609	794	17
virtudes	453	192	485	205	609	794	17
del	488	192	500	205	609	794	17
muerto	502	192	530	205	609	794	17
pasan	533	192	556	205	609	794	17
a	196	204	201	217	609	794	17
quienes	205	204	235	217	609	794	17
beben…”	240	204	278	217	609	794	17
(Wallace,	282	204	322	217	609	794	17
1853).	326	204	352	217	609	794	17
Sugerimos	356	204	399	217	609	794	17
que	403	204	417	217	609	794	17
la	421	204	429	217	609	794	17
fabricación	433	204	478	217	609	794	17
de	482	204	491	217	609	794	17
estas	495	204	515	217	609	794	17
máscaras	519	204	556	217	609	794	17
venía	196	216	218	229	609	794	17
acompañada	222	216	272	229	609	794	17
de	275	216	285	229	609	794	17
un	289	216	299	229	609	794	17
contexto	302	216	337	229	609	794	17
ritual	340	216	362	229	609	794	17
muy	365	216	383	229	609	794	17
complejo	387	216	424	229	609	794	17
que	428	216	442	229	609	794	17
seguramente	446	216	496	229	609	794	17
duraba	500	216	527	229	609	794	17
varios	531	216	556	229	609	794	17
días,	196	228	215	241	609	794	17
como	218	228	241	241	609	794	17
lo	244	228	252	241	609	794	17
enseñan	255	228	288	241	609	794	17
los	291	228	303	241	609	794	17
casos	306	228	328	241	609	794	17
etnográficos.	331	228	383	241	609	794	17
Estas	386	228	407	241	609	794	17
máscaras	411	228	447	241	609	794	17
ocupan	451	228	480	241	609	794	17
el	483	228	490	241	609	794	17
rango	494	228	517	241	609	794	17
temporal	520	228	556	241	609	794	17
más	196	240	212	253	609	794	17
reciente	215	240	247	253	609	794	17
de	249	240	258	253	609	794	17
todas	261	240	282	253	609	794	17
las	285	240	296	253	609	794	17
momias	298	240	330	253	609	794	17
de	332	240	342	253	609	794	17
nuestra	344	240	373	253	609	794	17
muestra:	376	240	410	253	609	794	17
1390-1600	413	240	456	253	609	794	17
calAD.	458	240	487	253	609	794	17
En	213	252	224	265	609	794	17
términos	228	252	263	265	609	794	17
generales,	266	252	306	265	609	794	17
nuestro	310	252	339	265	609	794	17
estudio	342	252	371	265	609	794	17
permite	375	252	405	265	609	794	17
proponer	408	252	444	265	609	794	17
lo	448	252	455	265	609	794	17
siguiente:	459	252	498	265	609	794	17
1)	501	252	509	265	609	794	17
la	513	252	520	265	609	794	17
momifi-	524	252	556	265	609	794	17
cación	196	264	222	277	609	794	17
antropogénica	226	264	282	277	609	794	17
en	286	264	295	277	609	794	17
Colombia	299	264	338	277	609	794	17
tiene	342	264	361	277	609	794	17
por	365	264	378	277	609	794	17
lo	382	264	390	277	609	794	17
menos	394	264	420	277	609	794	17
1600	424	264	443	277	609	794	17
años	447	264	465	277	609	794	17
de	469	264	479	277	609	794	17
antigüedad;	482	264	529	277	609	794	17
2)	533	264	541	277	609	794	17
las	545	264	556	277	609	794	17
momias	196	276	228	289	609	794	17
naturales	230	276	265	289	609	794	17
en	267	276	276	289	609	794	17
Colombia	278	276	317	289	609	794	17
tienen	319	276	343	289	609	794	17
por	345	276	359	289	609	794	17
lo	361	276	368	289	609	794	17
menos	370	276	396	289	609	794	17
1200	398	276	418	289	609	794	17
años	420	276	438	289	609	794	17
de	440	276	449	289	609	794	17
antigüedad,	451	276	497	289	609	794	17
y	499	276	504	289	609	794	17
seguramente	506	276	556	289	609	794	17
mucho	196	288	223	301	609	794	17
más;	227	288	245	301	609	794	17
3)	249	288	257	301	609	794	17
las	261	288	272	301	609	794	17
momias	275	288	306	301	609	794	17
de	310	288	319	301	609	794	17
preparación	323	288	369	301	609	794	17
compleja	373	288	409	301	609	794	17
con	412	288	427	301	609	794	17
evisceración	430	288	480	301	609	794	17
se	483	288	491	301	609	794	17
conocen	495	288	528	301	609	794	17
por	531	288	544	301	609	794	17
lo	548	288	556	301	609	794	17
menos	196	300	222	313	609	794	17
desde	225	300	247	313	609	794	17
el	250	300	257	313	609	794	17
siglo	260	300	279	313	609	794	17
XIII	282	300	299	313	609	794	17
AD,	301	300	317	313	609	794	17
y	320	300	325	313	609	794	17
seguramente	328	300	378	313	609	794	17
esta	380	300	396	313	609	794	17
práctica	398	300	429	313	609	794	17
era	432	300	444	313	609	794	17
más	447	300	463	313	609	794	17
antigua;	465	300	497	313	609	794	17
4)	500	300	508	313	609	794	17
las	511	300	522	313	609	794	17
momias	524	300	556	313	609	794	17
de	196	312	206	325	609	794	17
preparación	209	312	255	325	609	794	17
compleja	258	312	295	325	609	794	17
con	298	312	312	325	609	794	17
máscaras	315	312	351	325	609	794	17
fabricadas	354	312	395	325	609	794	17
con	398	312	412	325	609	794	17
resinas	415	312	443	325	609	794	17
naturales	446	312	481	325	609	794	17
se	484	312	493	325	609	794	17
conocen	496	312	529	325	609	794	17
por	532	312	545	325	609	794	17
lo	548	312	556	325	609	794	17
menos	196	323	222	337	609	794	17
a	225	323	229	337	609	794	17
partir	231	323	253	337	609	794	17
del	255	323	267	337	609	794	17
siglo	270	323	289	337	609	794	17
XIV	291	323	309	337	609	794	17
de	311	323	320	337	609	794	17
nuestra	323	323	351	337	609	794	17
era	354	323	366	337	609	794	17
(tal	368	323	381	337	609	794	17
vez	384	323	397	337	609	794	17
antes)	400	323	423	337	609	794	17
y	426	323	431	337	609	794	17
sus	433	323	446	337	609	794	17
artesanos	448	323	485	337	609	794	17
siguieron	487	323	524	337	609	794	17
hacién-	526	323	556	337	609	794	17
dolas	196	335	217	349	609	794	17
en	221	335	230	349	609	794	17
tiempos	234	335	265	349	609	794	17
de	269	335	279	349	609	794	17
la	282	335	289	349	609	794	17
conquista,	293	335	334	349	609	794	17
y	337	335	342	349	609	794	17
5)	346	335	354	349	609	794	17
algunas	358	335	388	349	609	794	17
fechas	392	335	417	349	609	794	17
obtenidas	421	335	459	349	609	794	17
mediante	463	335	499	349	609	794	17
excavaciones	503	335	556	349	609	794	17
sistemáticas	196	347	244	361	609	794	17
en	246	347	256	361	609	794	17
la	258	347	265	361	609	794	17
cordillera	267	347	305	361	609	794	17
Oriental	307	347	340	361	609	794	17
en	342	347	351	361	609	794	17
Santander	353	347	393	361	609	794	17
y	395	347	400	361	609	794	17
Boyacá	402	347	432	361	609	794	17
ayudan	434	347	463	361	609	794	17
a	465	347	469	361	609	794	17
contextualizar	472	347	528	361	609	794	17
crono-	530	347	556	361	609	794	17
lógicamente	196	359	245	373	609	794	17
algunas	247	359	277	373	609	794	17
momias	280	359	311	373	609	794	17
que	314	359	328	373	609	794	17
no	330	359	340	373	609	794	17
tienen	343	359	367	373	609	794	17
contexto	370	359	404	373	609	794	17
arqueológico	406	359	458	373	609	794	17
completo.	460	359	500	373	609	794	17
Para	213	372	231	385	609	794	17
comprender	234	372	281	385	609	794	17
mejor	284	372	307	385	609	794	17
la	310	372	317	385	609	794	17
práctica	320	372	351	385	609	794	17
de	354	372	363	385	609	794	17
la	366	372	373	385	609	794	17
momificación	376	372	431	385	609	794	17
en	433	372	443	385	609	794	17
términos	445	372	480	385	609	794	17
de	483	372	492	385	609	794	17
tiempo	495	372	522	385	609	794	17
arqueo-	525	372	556	385	609	794	17
lógico	196	383	221	397	609	794	17
transcurrido,	224	383	275	397	609	794	17
es	277	383	285	397	609	794	17
importante	288	383	331	397	609	794	17
tratar	334	383	355	397	609	794	17
de	357	383	367	397	609	794	17
asociarla	369	383	405	397	609	794	17
con	407	383	422	397	609	794	17
las	424	383	435	397	609	794	17
cronologías	438	383	485	397	609	794	17
desarrolladas	487	383	540	397	609	794	17
por	542	383	556	397	609	794	17
la	196	395	204	409	609	794	17
arqueología	206	395	253	409	609	794	17
para	255	395	272	409	609	794	17
las	274	395	285	409	609	794	17
sociedades	288	395	331	409	609	794	17
indígenas	333	395	371	409	609	794	17
que	374	395	388	409	609	794	17
ocuparon	390	395	427	409	609	794	17
la	430	395	437	409	609	794	17
cordillera	439	395	477	409	609	794	17
Oriental.	479	395	515	409	609	794	17
Si	517	395	525	409	609	794	17
existen	527	395	556	409	609	794	17
fragmentos	196	407	241	421	609	794	17
de	245	407	255	421	609	794	17
cerámica	258	407	294	421	609	794	17
o	298	407	303	421	609	794	17
piezas	307	407	332	421	609	794	17
de	336	407	345	421	609	794	17
cerámica	349	407	385	421	609	794	17
que	389	407	404	421	609	794	17
acompañaban	407	407	462	421	609	794	17
a	466	407	471	421	609	794	17
estas	475	407	494	421	609	794	17
momias	498	407	530	421	609	794	17
como	533	407	556	421	609	794	17
parte	196	419	216	433	609	794	17
de	220	419	229	433	609	794	17
ajuares	232	419	261	433	609	794	17
funerarios,	264	419	307	433	609	794	17
valdría	310	419	338	433	609	794	17
la	341	419	349	433	609	794	17
pena	352	419	371	433	609	794	17
someter	374	419	406	433	609	794	17
esa	409	419	422	433	609	794	17
cerámica	425	419	461	433	609	794	17
a	465	419	469	433	609	794	17
estudios	472	419	505	433	609	794	17
de	508	419	518	433	609	794	17
termolu-	521	419	556	433	609	794	17
miniscencia	196	431	244	445	609	794	17
y	247	431	252	445	609	794	17
cotejarla,	255	431	292	445	609	794	17
además,	294	431	327	445	609	794	17
con	330	431	344	445	609	794	17
los	347	431	358	445	609	794	17
datos	361	431	382	445	609	794	17
provenientes	385	431	436	445	609	794	17
de	439	431	448	445	609	794	17
excavaciones	451	431	505	445	609	794	17
sistemáticas	507	431	556	445	609	794	17
estratificadas.	196	443	251	457	609	794	17
De	255	443	266	457	609	794	17
este	270	443	286	457	609	794	17
modo,	289	443	314	457	609	794	17
la	318	443	325	457	609	794	17
serie	329	443	348	457	609	794	17
de	352	443	361	457	609	794	17
fechas	365	443	390	457	609	794	17
obtenidas	394	443	432	457	609	794	17
en	436	443	445	457	609	794	17
momias	449	443	481	457	609	794	17
podría	484	443	510	457	609	794	17
contextua-	513	443	556	457	609	794	17
lizarse	196	455	222	469	609	794	17
cronológicamente	224	455	295	469	609	794	17
con	298	455	312	469	609	794	17
momentos	314	455	355	469	609	794	17
de	358	455	367	469	609	794	17
desarrollo	369	455	409	469	609	794	17
sociopolítico	411	455	462	469	609	794	17
en	465	455	474	469	609	794	17
los	476	455	488	469	609	794	17
Andes	490	455	515	469	609	794	17
orientales	517	455	556	469	609	794	17
de	196	467	206	481	609	794	17
Colombia.	208	467	250	481	609	794	17
Queda	213	479	240	493	609	794	17
por	242	479	255	493	609	794	17
estudiar	258	479	290	493	609	794	17
con	292	479	307	493	609	794	17
mayor	309	479	335	493	609	794	17
detenimiento	337	479	390	493	609	794	17
el	392	479	399	493	609	794	17
área	402	479	418	493	609	794	17
del	421	479	433	493	609	794	17
valle	435	479	455	493	609	794	17
del	457	479	470	493	609	794	17
río	472	479	483	493	609	794	17
Cauca	485	479	511	493	609	794	17
y	513	479	518	493	609	794	17
la	520	479	528	493	609	794	17
región	530	479	556	493	609	794	17
del	196	491	209	505	609	794	17
Darién.	212	491	242	505	609	794	17
Las	246	491	261	505	609	794	17
noticias	265	491	296	505	609	794	17
en	300	491	309	505	609	794	17
las	313	491	324	505	609	794	17
crónicas	328	491	362	505	609	794	17
hablan	366	491	393	505	609	794	17
de	396	491	406	505	609	794	17
un	410	491	420	505	609	794	17
gran	424	491	442	505	609	794	17
número	445	491	476	505	609	794	17
de	480	491	490	505	609	794	17
sociedades	493	491	537	505	609	794	17
que	541	491	556	505	609	794	17
practicaban	196	503	243	517	609	794	17
el	246	503	254	517	609	794	17
canibalismo,	257	503	308	517	609	794	17
aparentemente	312	503	371	517	609	794	17
a	374	503	378	517	609	794	17
gran	382	503	400	517	609	794	17
escala,	403	503	430	517	609	794	17
según	434	503	457	517	609	794	17
se	461	503	469	517	609	794	17
colige	473	503	497	517	609	794	17
del	501	503	513	517	609	794	17
número	516	503	547	517	609	794	17
y	551	503	556	517	609	794	17
frecuencia	196	515	238	529	609	794	17
de	242	515	252	529	609	794	17
estas	255	515	275	529	609	794	17
narraciones,	279	515	328	529	609	794	17
que	332	515	346	529	609	794	17
incluía	350	515	378	529	609	794	17
a	382	515	386	529	609	794	17
veces	390	515	412	529	609	794	17
rellenar	416	515	447	529	609	794	17
las	451	515	462	529	609	794	17
pieles	466	515	489	529	609	794	17
de	493	515	503	529	609	794	17
las	506	515	518	529	609	794	17
víctimas	521	515	556	529	609	794	17
con	196	527	211	541	609	794	17
cenizas	214	527	244	541	609	794	17
(Cieza	247	527	274	541	609	794	17
de	277	527	288	541	609	794	17
León,	291	527	315	541	609	794	17
1962	318	527	338	541	609	794	17
[1553]).	342	527	374	541	609	794	17
Sin	378	527	391	541	609	794	17
duda	394	527	414	541	609	794	17
son	417	527	431	541	609	794	17
impactantes	434	527	482	541	609	794	17
las	485	527	497	541	609	794	17
imágenes	500	527	538	541	609	794	17
que	541	527	556	541	609	794	17
se	196	539	205	552	609	794	17
forma	208	539	232	552	609	794	17
el	235	539	242	552	609	794	17
lector	245	539	268	552	609	794	17
de	271	539	280	552	609	794	17
estas	283	539	303	552	609	794	17
crónicas	305	539	339	552	609	794	17
y	342	539	347	552	609	794	17
son	350	539	364	552	609	794	17
muchos	367	539	398	552	609	794	17
los	401	539	413	552	609	794	17
autores	416	539	445	552	609	794	17
que	448	539	462	552	609	794	17
se	465	539	474	552	609	794	17
han	476	539	491	552	609	794	17
concentrado	494	539	543	552	609	794	17
en	546	539	556	552	609	794	17
el	196	551	204	564	609	794	17
tema.	206	551	228	564	609	794	17
Lo	231	551	242	564	609	794	17
cierto	245	551	268	564	609	794	17
es	270	551	279	564	609	794	17
que	281	551	296	564	609	794	17
como	298	551	321	564	609	794	17
bien	323	551	341	564	609	794	17
lo	343	551	351	564	609	794	17
anota	354	551	376	564	609	794	17
Betancourt,	378	551	425	564	609	794	17
hasta	428	551	448	564	609	794	17
la	451	551	458	564	609	794	17
fecha	461	551	483	564	609	794	17
no	485	551	495	564	609	794	17
se	498	551	506	564	609	794	17
han	509	551	523	564	609	794	17
hallado	526	551	556	564	609	794	17
restos	196	563	220	576	609	794	17
arqueológicos	224	563	281	576	609	794	17
que	285	563	299	576	609	794	17
confirmen	303	563	344	576	609	794	17
estas	348	563	368	576	609	794	17
noticias	372	563	403	576	609	794	17
(Betancourt,	407	563	461	576	609	794	17
2018)	465	563	489	576	609	794	17
y	493	563	498	576	609	794	17
los	502	563	514	576	609	794	17
textos	518	563	542	576	609	794	17
de	546	563	556	576	609	794	17
los	196	575	208	588	609	794	17
siglos	212	575	235	588	609	794	17
XVI	239	575	257	588	609	794	17
a	260	575	265	588	609	794	17
XVIII	268	575	293	588	609	794	17
no	296	575	307	588	609	794	17
se	310	575	319	588	609	794	17
pueden	322	575	351	588	609	794	17
leer	355	575	370	588	609	794	17
sin	373	575	385	588	609	794	17
un	389	575	399	588	609	794	17
filtro	402	575	422	588	609	794	17
histórico	426	575	461	588	609	794	17
crítico.	464	575	493	588	609	794	17
Es	496	575	506	588	609	794	17
verdad	510	575	537	588	609	794	17
que	541	575	556	588	609	794	17
muchas	196	587	227	600	609	794	17
noticias	230	587	262	600	609	794	17
sobre	265	587	287	600	609	794	17
momificación	290	587	346	600	609	794	17
que	349	587	363	600	609	794	17
hemos	366	587	393	600	609	794	17
mencionado	396	587	445	600	609	794	17
arriba	449	587	472	600	609	794	17
han	475	587	490	600	609	794	17
sido	493	587	510	600	609	794	17
corrobora-	513	587	556	600	609	794	17
das	196	599	210	612	609	794	17
por	212	599	226	612	609	794	17
datos	228	599	249	612	609	794	17
arqueológicos,	252	599	311	612	609	794	17
descripciones	313	599	368	612	609	794	17
de	370	599	380	612	609	794	17
testigos	382	599	413	612	609	794	17
directos	415	599	447	612	609	794	17
o,	450	599	457	612	609	794	17
incluso,	460	599	491	612	609	794	17
por	494	599	507	612	609	794	17
fotografías.	509	599	556	612	609	794	17
Ejemplos	196	611	234	624	609	794	17
etnográficos	238	611	287	624	609	794	17
modernos	291	611	330	624	609	794	17
en	334	611	343	624	609	794	17
otros	347	611	367	624	609	794	17
lugares	370	611	399	624	609	794	17
del	403	611	415	624	609	794	17
mundo	418	611	446	624	609	794	17
también	450	611	482	624	609	794	17
muestran	486	611	523	624	609	794	17
que	526	611	541	624	609	794	17
los	544	611	556	624	609	794	17
rituales	196	623	226	636	609	794	17
de	229	623	238	636	609	794	17
momificación	241	623	296	636	609	794	17
y	299	623	304	636	609	794	17
el	307	623	314	636	609	794	17
uso	316	623	331	636	609	794	17
ritual	333	623	354	636	609	794	17
de	357	623	367	636	609	794	17
algunas	369	623	400	636	609	794	17
partes	403	623	427	636	609	794	17
del	429	623	442	636	609	794	17
cuerpo	444	623	472	636	609	794	17
humano	474	623	507	636	609	794	17
son	510	623	524	636	609	794	17
ciertos,	526	623	556	636	609	794	17
como	196	634	219	648	609	794	17
lo	221	634	229	648	609	794	17
documentaron	232	634	289	648	609	794	17
hace	292	634	310	648	609	794	17
poco	313	634	333	648	609	794	17
en	335	634	345	648	609	794	17
Papua,	347	634	374	648	609	794	17
Nueva	377	634	403	648	609	794	17
Guinea,	406	634	437	648	609	794	17
Lohmann,	440	634	481	648	609	794	17
Beckett	484	634	514	648	609	794	17
y	517	634	522	648	609	794	17
Nelson.	524	634	556	648	609	794	17
Los	196	646	211	660	609	794	17
mencionados	215	646	268	660	609	794	17
investigadores	272	646	331	660	609	794	17
presentaron	334	646	381	660	609	794	17
un	385	646	395	660	609	794	17
documental	399	646	446	660	609	794	17
audiovisual	450	646	496	660	609	794	17
durante	500	646	530	660	609	794	17
el	534	646	541	660	609	794	17
IX	545	646	556	660	609	794	17
Congreso	196	658	235	672	609	794	17
Mundial	239	658	273	672	609	794	17
de	277	658	287	672	609	794	17
Estudios	291	658	326	672	609	794	17
sobre	330	658	351	672	609	794	17
Momias	355	658	389	672	609	794	17
celebrado	393	658	432	672	609	794	17
en	436	658	445	672	609	794	17
Lima,	449	658	473	672	609	794	17
Perú,	477	658	498	672	609	794	17
en	502	658	512	672	609	794	17
agosto	516	658	542	672	609	794	17
de	546	658	556	672	609	794	17
2016,	196	670	219	684	609	794	17
que	222	670	237	684	609	794	17
muestra	240	670	272	684	609	794	17
todo	275	670	293	684	609	794	17
el	296	670	304	684	609	794	17
proceso	307	670	338	684	609	794	17
de	341	670	351	684	609	794	17
momificación	354	670	410	684	609	794	17
de	413	670	422	684	609	794	17
un	426	670	436	684	609	794	17
jefe	439	670	454	684	609	794	17
tribal	457	670	478	684	609	794	17
en	482	670	491	684	609	794	17
Nueva	494	670	521	684	609	794	17
Guinea,	524	670	556	684	609	794	17
organizado	196	682	241	696	609	794	17
por	245	682	259	696	609	794	17
él	263	682	271	696	609	794	17
mismo	275	682	302	696	609	794	17
en	307	682	316	696	609	794	17
vida.	321	682	340	696	609	794	17
También	345	682	381	696	609	794	17
nos	385	682	399	696	609	794	17
enseñan	403	682	436	696	609	794	17
que	440	682	455	696	609	794	17
hay	459	682	474	696	609	794	17
que	478	682	493	696	609	794	17
prestar	497	682	524	696	609	794	17
mucha	529	682	556	696	609	794	17
atención	196	694	231	708	609	794	17
antes	233	694	253	708	609	794	17
de	256	694	265	708	609	794	17
hacer	267	694	289	708	609	794	17
inferencias	291	694	336	708	609	794	17
directas	338	694	369	708	609	794	17
sobre	371	694	393	708	609	794	17
la	396	694	403	708	609	794	17
jerarquización	405	694	463	708	609	794	17
social	465	694	489	708	609	794	17
o	491	694	496	708	609	794	17
las	498	694	509	708	609	794	17
diferencias	511	694	556	708	609	794	17
de	196	706	206	720	609	794	17
poder	208	706	231	720	609	794	17
político	233	706	264	720	609	794	17
y	267	706	272	720	609	794	17
religioso	274	706	309	720	609	794	17
cuando	312	706	341	720	609	794	17
hablamos	343	706	382	720	609	794	17
de	384	706	394	720	609	794	17
momias.	396	706	431	720	609	794	17
El	433	706	442	720	609	794	17
caso	444	706	462	720	609	794	17
de	464	706	474	720	609	794	17
los	476	706	488	720	609	794	17
yuko	490	706	511	720	609	794	17
es	513	706	521	720	609	794	17
un	524	706	534	720	609	794	17
buen	536	706	556	720	609	794	17
ejemplo	196	718	229	732	609	794	17
de	231	718	241	732	609	794	17
cómo	243	718	266	732	609	794	17
una	268	718	282	732	609	794	17
sociedad	285	718	320	732	609	794	17
realiza	322	718	349	732	609	794	17
un	352	718	362	732	609	794	17
proceso	364	718	396	732	609	794	17
muy	398	718	416	732	609	794	17
complejo	418	718	456	732	609	794	17
de	458	718	468	732	609	794	17
entierro	470	718	501	732	609	794	17
que	504	718	518	732	609	794	17
se	521	718	529	732	609	794	17
aplica	531	718	556	732	609	794	17
26	547	752	556	764	609	794	17
Rev.	54	36	67	46	609	794	18
Acad.	69	36	87	46	609	794	18
Colomb.	88	36	115	46	609	794	18
Cienc.	116	36	136	46	609	794	18
Ex.	138	36	148	46	609	794	18
Fis.	150	36	161	46	609	794	18
Nat.	163	36	175	46	609	794	18
45(174):10-29,	177	36	223	46	609	794	18
enero-marzo	224	36	262	46	609	794	18
de	264	36	271	46	609	794	18
2021	273	36	288	46	609	794	18
doi:	54	46	66	56	609	794	18
https://doi.org/10.18257/raccefyn.1226	68	46	189	56	609	794	18
Análisis	416	36	441	46	609	794	18
de	443	36	450	46	609	794	18
algunas	452	36	475	46	609	794	18
fechas	477	36	497	46	609	794	18
radiocarbónicas	498	36	547	46	609	794	18
de	548	36	556	46	609	794	18
momias	447	45	471	55	609	794	18
arqueológicas	473	45	515	55	609	794	18
colombianas	517	45	556	55	609	794	18
a	196	84	201	98	609	794	18
todos	203	84	225	98	609	794	18
los	228	84	240	98	609	794	18
miembros	243	84	283	98	609	794	18
de	286	84	295	98	609	794	18
la	298	84	305	98	609	794	18
sociedad,	308	84	346	98	609	794	18
sin	348	84	360	98	609	794	18
distinción	363	84	403	98	609	794	18
de	406	84	415	98	609	794	18
jerarquías.	418	84	460	98	609	794	18
Otros,	463	84	488	98	609	794	18
por	491	84	504	98	609	794	18
el	507	84	514	98	609	794	18
contrario,	517	84	556	98	609	794	18
como	196	96	219	110	609	794	18
el	222	96	229	110	609	794	18
citado	232	96	256	110	609	794	18
caso	259	96	277	110	609	794	18
en	280	96	289	110	609	794	18
Nueva	292	96	319	110	609	794	18
Guinea,	321	96	353	110	609	794	18
muestran	356	96	393	110	609	794	18
que	396	96	410	110	609	794	18
el	413	96	420	110	609	794	18
entierro	423	96	455	110	609	794	18
complejo	457	96	495	110	609	794	18
está	498	96	514	110	609	794	18
reservado	516	96	556	110	609	794	18
para	196	108	214	122	609	794	18
individuos	216	108	258	122	609	794	18
de	261	108	270	122	609	794	18
cierta	272	108	295	122	609	794	18
jerarquía	297	108	333	122	609	794	18
y	335	108	340	122	609	794	18
que	342	108	357	122	609	794	18
ser	359	108	370	122	609	794	18
momificado	373	108	421	122	609	794	18
es	423	108	431	122	609	794	18
una	434	108	448	122	609	794	18
señal	450	108	471	122	609	794	18
de	473	108	483	122	609	794	18
prestigio	485	108	520	122	609	794	18
político.	522	108	556	122	609	794	18
No	213	120	226	134	609	794	18
deben	229	120	253	134	609	794	18
extrañarnos	257	120	304	134	609	794	18
estas	308	120	327	134	609	794	18
prácticas	331	120	367	134	609	794	18
rituales	371	120	400	134	609	794	18
que	404	120	418	134	609	794	18
a	422	120	427	134	609	794	18
los	431	120	442	134	609	794	18
ojos	446	120	463	134	609	794	18
de	467	120	476	134	609	794	18
Occidente	480	120	521	134	609	794	18
parecen	525	120	556	134	609	794	18
salidas	196	132	224	146	609	794	18
de	228	132	238	146	609	794	18
un	242	132	252	146	609	794	18
libro	257	132	276	146	609	794	18
de	281	132	290	146	609	794	18
cuentos;	295	132	328	146	609	794	18
pero	333	132	351	146	609	794	18
son	356	132	370	146	609	794	18
ciertas.	374	132	403	146	609	794	18
De	408	132	419	146	609	794	18
todos	424	132	446	146	609	794	18
modos,	451	132	480	146	609	794	18
como	484	132	507	146	609	794	18
lo	511	132	519	146	609	794	18
enfatiza	524	132	556	146	609	794	18
Betancourt,	196	144	243	158	609	794	18
en	246	144	255	158	609	794	18
ciencia	258	144	287	158	609	794	18
solo	290	144	306	158	609	794	18
vale	309	144	326	158	609	794	18
la	329	144	336	158	609	794	18
evidencia	340	144	378	158	609	794	18
empírica	381	144	416	158	609	794	18
y	419	144	424	158	609	794	18
en	427	144	437	158	609	794	18
eso	440	144	453	158	609	794	18
debemos	456	144	492	158	609	794	18
empeñarnos	495	144	543	158	609	794	18
en	546	144	556	158	609	794	18
nuestros	196	156	230	170	609	794	18
estudios	232	156	265	170	609	794	18
sobre	267	156	289	170	609	794	18
momias	292	156	323	170	609	794	18
en	326	156	335	170	609	794	18
Colombia.	338	156	380	170	609	794	18
Información	196	173	266	191	609	794	18
suplementaria	269	173	348	191	609	794	18
Figura	196	193	225	207	609	794	18
1S.	230	193	243	207	609	794	18
Mapa	248	193	271	206	609	794	18
general	276	193	305	206	609	794	18
de	310	193	319	206	609	794	18
las	324	193	335	206	609	794	18
áreas	340	193	361	206	609	794	18
y	365	193	370	206	609	794	18
lugares	375	193	404	206	609	794	18
donde	409	193	433	206	609	794	18
se	438	193	447	206	609	794	18
practicó	451	193	484	206	609	794	18
la	489	193	496	206	609	794	18
momificación	501	193	556	206	609	794	18
en	196	205	206	218	609	794	18
Colombia	210	205	249	218	609	794	18
y	253	205	258	218	609	794	18
donde	262	205	286	218	609	794	18
se	290	205	299	218	609	794	18
han	302	205	317	218	609	794	18
hallado,	321	205	353	218	609	794	18
o	357	205	362	218	609	794	18
se	366	205	374	218	609	794	18
sabe	378	205	396	218	609	794	18
por	399	205	413	218	609	794	18
documentos	417	205	465	218	609	794	18
etnohistóricos	469	205	525	218	609	794	18
que	529	205	543	218	609	794	18
se	547	205	556	218	609	794	18
practicaba	196	217	237	230	609	794	18
la	241	217	248	230	609	794	18
momificación,	251	217	309	230	609	794	18
o	312	217	317	230	609	794	18
donde	320	217	345	230	609	794	18
existió	348	217	375	230	609	794	18
algún	378	217	400	230	609	794	18
tipo	404	217	419	230	609	794	18
de	422	217	432	230	609	794	18
procedimiento	435	217	493	230	609	794	18
para	496	217	513	230	609	794	18
conservar	517	217	556	230	609	794	18
cuerpos,	196	229	230	242	609	794	18
cabezas,	233	229	266	242	609	794	18
pieles	269	229	293	242	609	794	18
o	296	229	301	242	609	794	18
partes	303	229	327	242	609	794	18
de	330	229	340	242	609	794	18
cuerpos	343	229	374	242	609	794	18
humanos	377	229	413	242	609	794	18
por	416	229	429	242	609	794	18
motivos	432	229	464	242	609	794	18
de	467	229	476	242	609	794	18
prestigio	479	229	514	242	609	794	18
político	517	229	548	242	609	794	18
o	551	229	556	242	609	794	18
militar,	196	241	225	254	609	794	18
o	229	241	234	254	609	794	18
por	237	241	251	254	609	794	18
razones	254	241	285	254	609	794	18
sagradas.	289	241	325	254	609	794	18
Vea	329	241	344	254	609	794	18
la	348	241	355	254	609	794	18
figura	358	241	382	254	609	794	18
1S	385	241	396	254	609	794	18
en	400	241	409	254	609	794	18
https://www.raccefyn.co/index.php/	413	241	556	254	609	794	18
raccefyn/article/view/1226/2984	196	252	326	266	609	794	18
Tabla	196	267	220	281	609	794	18
1S.	223	267	236	281	609	794	18
Fechas	238	267	266	281	609	794	18
de	269	267	278	281	609	794	18
radiocarbono	281	267	333	281	609	794	18
en	336	267	345	281	609	794	18
momias	348	267	379	281	609	794	18
arqueológicas	382	267	437	281	609	794	18
de	440	267	449	281	609	794	18
Colombia.	452	267	494	281	609	794	18
Vea	496	267	511	281	609	794	18
la	513	267	521	281	609	794	18
tabla	523	267	543	281	609	794	18
1S	545	267	556	281	609	794	18
en	196	279	206	293	609	794	18
https://www.raccefyn.co/index.php/raccefyn/article/view/1226/2985	208	279	481	293	609	794	18
Tabla	196	294	220	307	609	794	18
2S.	222	294	235	307	609	794	18
Procedencia	237	294	286	307	609	794	18
y	288	294	293	307	609	794	18
contextos	295	294	334	307	609	794	18
de	336	294	345	307	609	794	18
las	347	294	358	307	609	794	18
momias	360	294	392	307	609	794	18
en	394	294	403	307	609	794	18
este	405	294	421	307	609	794	18
estudio.	423	294	454	307	609	794	18
Vea	456	294	471	307	609	794	18
la	473	294	480	307	609	794	18
tabla	482	294	502	307	609	794	18
2S	504	294	514	307	609	794	18
en	516	294	526	307	609	794	18
https://	528	294	556	307	609	794	18
www.raccefyn.co/index.php/raccefyn/article/view/1226/2986	196	306	441	319	609	794	18
Agradecimientos	196	326	290	344	609	794	18
Agradezco	196	345	240	359	609	794	18
a	242	345	247	359	609	794	18
Cristina	249	345	281	359	609	794	18
Martina	284	345	315	359	609	794	18
por	318	345	331	359	609	794	18
la	334	345	341	359	609	794	18
reconstrucción	344	345	403	359	609	794	18
volumétrica	405	345	453	359	609	794	18
de	456	345	465	359	609	794	18
la	468	345	475	359	609	794	18
momia	478	345	505	359	609	794	18
de	508	345	518	359	609	794	18
la	520	345	527	359	609	794	18
figura	530	345	556	359	609	794	18
2b.	196	357	209	371	609	794	18
A	213	357	220	370	609	794	18
Roberto	223	357	256	370	609	794	18
Lleras	259	357	284	370	609	794	18
y	288	357	293	370	609	794	18
la	297	357	304	370	609	794	18
Subdirección	308	357	361	370	609	794	18
técnica	365	357	393	370	609	794	18
del	397	357	409	370	609	794	18
Museo	413	357	441	370	609	794	18
del	444	357	457	370	609	794	18
Oro	461	357	476	370	609	794	18
por	480	357	493	370	609	794	18
facilitarme	497	357	541	370	609	794	18
las	544	357	556	370	609	794	18
fechas	196	369	222	382	609	794	18
para	225	369	243	382	609	794	18
las	246	369	257	382	609	794	18
momias	261	369	292	382	609	794	18
de	296	369	305	382	609	794	18
Mutiscua	309	369	346	382	609	794	18
y	349	369	354	382	609	794	18
de	358	369	367	382	609	794	18
dos	371	369	385	382	609	794	18
momias	388	369	420	382	609	794	18
de	423	369	433	382	609	794	18
la	436	369	444	382	609	794	18
colección	447	369	485	382	609	794	18
sin	489	369	500	382	609	794	18
proveniencia	504	369	556	382	609	794	18
exacta.	196	381	224	394	609	794	18
A	226	381	233	394	609	794	18
Marianne	235	381	274	394	609	794	18
Cardale	276	381	307	394	609	794	18
de	310	381	319	394	609	794	18
Schrimpff	322	381	362	394	609	794	18
y	364	381	369	394	609	794	18
a	371	381	376	394	609	794	18
Gonzalo	378	381	412	394	609	794	18
Correal	415	381	445	394	609	794	18
por	447	381	460	394	609	794	18
precisar	463	381	495	394	609	794	18
la	497	381	504	394	609	794	18
información	507	381	556	394	609	794	18
sobre	196	393	218	406	609	794	18
sus	222	393	234	406	609	794	18
fechas	238	393	263	406	609	794	18
de	267	393	276	406	609	794	18
Los	280	393	295	406	609	794	18
Santos.	299	393	328	406	609	794	18
A	331	393	338	406	609	794	18
Sanne	341	393	366	406	609	794	18
Palstra	369	393	396	406	609	794	18
del	400	393	412	406	609	794	18
Center	416	393	443	406	609	794	18
for	447	393	458	406	609	794	18
Isotope	462	393	491	406	609	794	18
Research	495	393	532	406	609	794	18
de	535	393	545	406	609	794	18
la	548	393	556	406	609	794	18
Universidad	196	405	245	418	609	794	18
de	248	405	257	418	609	794	18
Groningen	260	405	303	418	609	794	18
y	306	405	311	418	609	794	18
a	313	405	318	418	609	794	18
Karl	320	405	338	418	609	794	18
Håkansson	341	405	385	418	609	794	18
del	387	405	400	418	609	794	18
Tandem	402	405	434	418	609	794	18
Laboratory	436	405	482	418	609	794	18
de	485	405	494	418	609	794	18
la	497	405	504	418	609	794	18
Universidad	507	405	556	418	609	794	18
de	196	416	206	430	609	794	18
Uppsala	208	416	241	430	609	794	18
por	243	416	257	430	609	794	18
reenviarme	259	416	304	430	609	794	18
los	306	416	318	430	609	794	18
resultados	320	416	361	430	609	794	18
de	363	416	373	430	609	794	18
radiocarbono	375	416	428	430	609	794	18
de	430	416	440	430	609	794	18
Los	442	416	457	430	609	794	18
Santos	459	416	486	430	609	794	18
y	488	416	493	430	609	794	18
de	496	416	505	430	609	794	18
Sátivanorte,	508	416	556	430	609	794	18
respectivamente.	196	428	264	442	609	794	18
A	266	428	273	442	609	794	18
Bernardo	276	428	313	442	609	794	18
Arriaza	316	428	346	442	609	794	18
mi	349	428	359	442	609	794	18
agradecimiento	362	428	424	442	609	794	18
por	427	428	440	442	609	794	18
su	443	428	452	442	609	794	18
buena	455	428	479	442	609	794	18
sugerencia	482	428	525	442	609	794	18
para	528	428	545	442	609	794	18
la	548	428	556	442	609	794	18
calibración	196	440	240	454	609	794	18
de	242	440	252	454	609	794	18
las	254	440	265	454	609	794	18
fechas	267	440	293	454	609	794	18
y	295	440	300	454	609	794	18
por	302	440	315	454	609	794	18
confirmar	317	440	356	454	609	794	18
las	358	440	369	454	609	794	18
fechas	371	440	396	454	609	794	18
más	399	440	415	454	609	794	18
antiguas	417	440	450	454	609	794	18
de	452	440	461	454	609	794	18
las	464	440	475	454	609	794	18
momias	477	440	508	454	609	794	18
chinchorro.	510	440	556	454	609	794	18
Al	196	452	206	466	609	794	18
Museo	210	452	238	466	609	794	18
del	242	452	254	466	609	794	18
Oro	258	452	273	466	609	794	18
de	277	452	287	466	609	794	18
Bogotá	291	452	320	466	609	794	18
por	324	452	337	466	609	794	18
facilitarme	341	452	384	466	609	794	18
el	388	452	395	466	609	794	18
acceso	399	452	426	466	609	794	18
a	430	452	435	466	609	794	18
su	439	452	447	466	609	794	18
colección	451	452	490	466	609	794	18
y	494	452	499	466	609	794	18
por	503	452	516	466	609	794	18
autorizar	520	452	556	466	609	794	18
la	196	464	204	478	609	794	18
reproducción	207	464	260	478	609	794	18
de	263	464	272	478	609	794	18
la	276	464	283	478	609	794	18
fotografía	286	464	325	478	609	794	18
de	329	464	338	478	609	794	18
la	341	464	349	478	609	794	18
figura	352	464	377	478	609	794	18
4b	381	464	391	478	609	794	18
de	395	464	404	478	609	794	18
Clark	407	464	429	478	609	794	18
M.	433	464	444	478	609	794	18
Rodríguez.	447	464	492	478	609	794	18
Igualmente,	495	464	542	478	609	794	18
un	546	464	556	478	609	794	18
agradecimiento	196	476	258	489	609	794	18
póstumo	262	476	297	489	609	794	18
a	301	476	305	489	609	794	18
mi	310	476	320	489	609	794	18
buen	325	476	344	489	609	794	18
amigo	349	476	374	489	609	794	18
Héctor	378	476	405	489	609	794	18
Acebes	409	476	438	489	609	794	18
por	443	476	456	489	609	794	18
compartir	460	476	499	489	609	794	18
conmigo	503	476	538	489	609	794	18
sus	543	476	556	489	609	794	18
maravillosas	196	488	247	501	609	794	18
fotos	250	488	270	501	609	794	18
(Figura	274	488	306	501	609	794	18
3)	310	488	318	502	609	794	18
y	322	488	327	501	609	794	18
las	330	488	341	501	609	794	18
anécdotas	345	488	384	501	609	794	18
de	388	488	397	501	609	794	18
sus	401	488	413	501	609	794	18
viajes.	417	488	443	501	609	794	18
Los	446	488	461	501	609	794	18
dos	465	488	479	501	609	794	18
mapas	482	488	508	501	609	794	18
y	511	488	516	501	609	794	18
todas	520	488	541	501	609	794	18
las	544	488	556	501	609	794	18
otras	196	500	216	513	609	794	18
fotos	218	500	238	513	609	794	18
son	241	500	255	513	609	794	18
de	257	500	267	513	609	794	18
mi	269	500	280	513	609	794	18
autoría.	282	500	312	513	609	794	18
Conflicto	196	520	247	538	609	794	18
de	250	520	263	538	609	794	18
intereses	266	520	314	538	609	794	18
El	196	539	205	553	609	794	18
autor	208	539	228	553	609	794	18
declara	231	539	260	553	609	794	18
no	262	539	272	553	609	794	18
tener	275	539	295	553	609	794	18
conflicto	297	539	332	553	609	794	18
de	335	539	344	553	609	794	18
intereses	347	539	382	553	609	794	18
para	384	539	401	553	609	794	18
la	404	539	411	553	609	794	18
elaboración	413	539	460	553	609	794	18
de	463	539	472	553	609	794	18
este	475	539	490	553	609	794	18
trabajo.	493	539	523	553	609	794	18
Referencias	196	559	261	577	609	794	18
Aguado,	196	578	229	591	609	794	18
P.	231	578	238	591	609	794	18
(1956	241	578	262	591	609	794	18
[ca.1582]).	265	578	305	591	609	794	18
Recopilación	307	578	355	591	609	794	18
Historial.	358	578	391	591	609	794	18
Tomo	394	578	415	591	609	794	18
I.	418	578	423	591	609	794	18
Bogotá,	426	578	454	591	609	794	18
Colombia:	457	578	495	591	609	794	18
Biblioteca	498	578	535	591	609	794	18
de	538	578	546	591	609	794	18
la	549	578	556	591	609	794	18
Presidencia	223	589	265	601	609	794	18
de	267	589	276	601	609	794	18
Colombia,	278	589	316	601	609	794	18
No.	318	589	331	601	609	794	18
31.	333	589	345	601	609	794	18
672	347	589	360	601	609	794	18
p.	363	589	369	601	609	794	18
Andagoya,	196	600	238	612	609	794	18
P.	240	600	247	612	609	794	18
(1541).	249	600	275	612	609	794	18
Relación	277	600	309	612	609	794	18
muy	311	600	327	612	609	794	18
circunstanciada	329	600	385	612	609	794	18
de	388	600	396	612	609	794	18
los	398	600	409	612	609	794	18
sucesos	411	600	438	612	609	794	18
de	440	600	449	612	609	794	18
Pedrarias	451	600	485	612	609	794	18
Dávila	487	600	511	612	609	794	18
en	513	600	521	612	609	794	18
el	523	600	530	612	609	794	18
Reyno	532	600	556	612	609	794	18
de	223	611	232	623	609	794	18
Tierra	236	611	257	623	609	794	18
Firme	262	611	283	623	609	794	18
etc.	287	611	300	623	609	794	18
Sevilla,	304	611	332	623	609	794	18
España:	336	611	364	623	609	794	18
Transcripción	368	611	418	623	609	794	18
de	422	611	431	623	609	794	18
Martín	435	611	459	623	609	794	18
Fernández	464	611	501	623	609	794	18
de	505	611	514	623	609	794	18
Navarrete.	518	611	556	623	609	794	18
Manuscrito	223	622	264	634	609	794	18
original	267	622	295	634	609	794	18
del	298	622	309	634	609	794	18
Archivo	312	622	341	634	609	794	18
General	345	622	373	634	609	794	18
de	376	622	385	634	609	794	18
Indias,	388	622	412	634	609	794	18
Sevilla.	415	622	442	634	609	794	18
Leg.	445	622	462	634	609	794	18
25,	465	622	476	634	609	794	18
Expediciones	479	622	527	634	609	794	18
1519	531	622	549	634	609	794	18
a	552	622	556	634	609	794	18
1697.	223	632	244	644	609	794	18
100	246	632	259	644	609	794	18
p.	262	632	268	644	609	794	18
Anónimo.	196	643	234	656	609	794	18
(1995	237	643	258	655	609	794	18
[ca.1544]).	261	643	301	655	609	794	18
Epítome	304	643	334	655	609	794	18
de	337	643	346	655	609	794	18
la	349	643	355	655	609	794	18
conquista	358	643	393	655	609	794	18
del	396	643	407	655	609	794	18
Nuevo	410	643	434	655	609	794	18
Reino	437	643	459	655	609	794	18
de	462	643	470	655	609	794	18
Granada.	473	643	506	655	609	794	18
En:	512	643	525	655	609	794	18
Hermes	528	643	556	655	609	794	18
Tovar	223	654	244	666	609	794	18
Pinzón	247	654	272	666	609	794	18
(Ed),	275	654	294	666	609	794	18
Relaciones	297	654	336	666	609	794	18
y	339	654	344	666	609	794	18
visitas	347	654	370	666	609	794	18
a	373	654	377	666	609	794	18
los	380	654	391	666	609	794	18
Andes	394	654	417	666	609	794	18
SXVI	420	654	441	666	609	794	18
(Tomo	444	654	468	666	609	794	18
III)	471	654	483	666	609	794	18
(121-143).	486	654	524	666	609	794	18
Bogotá,	527	654	556	666	609	794	18
Colombia:	223	665	261	677	609	794	18
Colcultura-ICCH.	264	665	328	677	609	794	18
501	331	665	344	677	609	794	18
p.	346	665	353	677	609	794	18
Archila,	196	675	227	688	609	794	18
S.	230	675	237	688	609	794	18
(1986).	239	676	265	688	609	794	18
Nuevo	268	676	292	688	609	794	18
aporte	294	676	316	688	609	794	18
cronológico	319	676	362	688	609	794	18
para	364	676	379	688	609	794	18
el	382	676	388	688	609	794	18
área	390	676	405	688	609	794	18
muisca.	408	676	435	688	609	794	18
Bol.	438	676	453	688	609	794	18
Arq.	455	676	471	688	609	794	18
1	473	675	478	688	609	794	18
(2):	480	676	493	688	609	794	18
35-38.	495	676	518	688	609	794	18
Arriaza,	196	686	229	699	609	794	18
B.	233	686	241	699	609	794	18
T.	245	686	253	699	609	794	18
(2015).	258	687	284	699	609	794	18
Cultura	288	687	315	699	609	794	18
Chinchorro.	320	687	363	699	609	794	18
Las	367	687	380	699	609	794	18
momias	385	687	413	699	609	794	18
artificiales	418	687	455	699	609	794	18
más	460	687	474	699	609	794	18
antiguas	478	687	508	699	609	794	18
del	513	687	524	699	609	794	18
mundo.	528	687	556	699	609	794	18
Santiago,	223	697	257	709	609	794	18
Chile:	259	697	281	709	609	794	18
Editorial	284	697	315	709	609	794	18
Universitaria.	317	697	367	709	609	794	18
310	369	697	382	709	609	794	18
p.	385	697	391	709	609	794	18
Aufderheide,	196	708	247	721	609	794	18
A.	249	708	258	721	609	794	18
C.	260	708	269	721	609	794	18
(2002).	272	708	298	720	609	794	18
The	301	708	315	720	609	794	18
Scientific	317	708	351	720	609	794	18
Study	354	708	375	720	609	794	18
of	378	708	385	720	609	794	18
Mummies.	388	708	427	720	609	794	18
Cambridge:	430	708	472	720	609	794	18
Cambridge	475	708	515	720	609	794	18
University	518	708	556	720	609	794	18
Press.	223	719	245	731	609	794	18
608	247	719	260	731	609	794	18
p.	263	719	269	731	609	794	18
27	547	752	556	764	609	794	18
Cárdenas-Arroyo	54	36	107	46	609	794	19
F	109	36	113	46	609	794	19
Rev.	321	36	335	46	609	794	19
Acad.	336	36	354	46	609	794	19
Colomb.	356	36	382	46	609	794	19
Cienc.	384	36	403	46	609	794	19
Ex.	405	36	415	46	609	794	19
Fis.	417	36	428	46	609	794	19
Nat.	430	36	443	46	609	794	19
45(174):10-29,	445	36	490	46	609	794	19
enero-marzo	492	36	530	46	609	794	19
de	532	36	539	46	609	794	19
2021	541	36	556	46	609	794	19
doi:	420	46	432	56	609	794	19
https://doi.org/10.18257/raccefyn.1226	434	46	556	56	609	794	19
Aufderheide,	196	85	247	97	609	794	19
A.	248	85	257	97	609	794	19
C.,	259	85	270	97	609	794	19
Muñoz,	272	85	301	97	609	794	19
I.,	303	85	311	97	609	794	19
Arriaza,	312	85	345	97	609	794	19
B.	347	85	355	97	609	794	19
(1993).	357	85	383	97	609	794	19
Seven	385	85	407	97	609	794	19
Chinchorro	409	85	450	97	609	794	19
Mummies	452	85	489	97	609	794	19
and	491	85	504	97	609	794	19
the	506	85	517	97	609	794	19
Prehistory	519	85	556	97	609	794	19
of	223	96	231	108	609	794	19
Ancient	233	96	261	108	609	794	19
Chile.	263	96	285	108	609	794	19
Am.	287	96	303	108	609	794	19
J.	305	96	311	108	609	794	19
Phys,	313	96	333	108	609	794	19
Anthro.	334	96	362	108	609	794	19
91:	364	95	376	108	609	794	19
189-201.	379	96	411	108	609	794	19
Betancourt,	196	106	242	119	609	794	19
D.M.	244	106	264	119	609	794	19
(2019).	266	107	292	119	609	794	19
Momias	295	107	324	119	609	794	19
y	327	107	331	119	609	794	19
cabezas	334	107	362	119	609	794	19
rituales.	364	107	393	119	609	794	19
¿Ritual	396	107	422	119	609	794	19
funerario,	424	107	459	119	609	794	19
veneración	462	107	502	119	609	794	19
de	504	107	513	119	609	794	19
ancestros	515	107	549	119	609	794	19
o	551	107	556	119	609	794	19
trofeos	223	117	248	130	609	794	19
de	251	117	259	130	609	794	19
guerra?	261	117	288	130	609	794	19
Bogotá:	291	117	319	130	609	794	19
Tesis	321	117	339	130	609	794	19
de	342	117	350	130	609	794	19
grado,	352	117	375	130	609	794	19
Universidad	377	117	421	130	609	794	19
Nacional	424	117	456	130	609	794	19
de	458	117	467	130	609	794	19
Colombia.	469	117	507	130	609	794	19
86	509	117	518	130	609	794	19
p.	520	117	527	130	609	794	19
Boada-Rivas,	196	128	248	141	609	794	19
A.	250	128	259	141	609	794	19
M.	263	128	273	141	609	794	19
&	277	128	284	141	609	794	19
Cardale	288	128	319	141	609	794	19
de	322	128	331	141	609	794	19
Schrimpff,	334	128	375	141	609	794	19
M.	378	128	389	141	609	794	19
(2017).	392	129	419	141	609	794	19
Cronología	422	129	462	141	609	794	19
de	466	129	474	141	609	794	19
la	478	129	484	141	609	794	19
sabana	488	129	512	141	609	794	19
de	515	129	524	141	609	794	19
Bogotá.	527	129	556	141	609	794	19
Pittsburgh,	223	139	262	151	609	794	19
Estados	265	139	293	151	609	794	19
Unidos.	297	139	325	151	609	794	19
Comparative	328	139	374	151	609	794	19
Archaeology	377	139	423	151	609	794	19
Database,	427	139	462	151	609	794	19
University	465	139	503	151	609	794	19
of	506	139	513	151	609	794	19
Pittsburgh.	517	139	556	151	609	794	19
Fecha	223	150	245	162	609	794	19
de	247	150	256	162	609	794	19
consulta:	258	150	290	162	609	794	19
12	293	150	302	162	609	794	19
de	304	150	312	162	609	794	19
marzo	315	150	337	162	609	794	19
de	339	150	348	162	609	794	19
2020.	350	150	370	162	609	794	19
Disponible	373	150	412	162	609	794	19
en:	414	150	425	162	609	794	19
http:www.cadb.pitt.edu.	428	150	514	162	609	794	19
199	516	150	530	162	609	794	19
p.	532	150	539	162	609	794	19
Boada-Rivas,	196	161	248	174	609	794	19
A.M.,	251	161	273	174	609	794	19
Mora-Camargo,	277	161	340	174	609	794	19
S.,	344	161	354	174	609	794	19
Therrien-Johannesson,	358	161	447	174	609	794	19
M.	451	161	462	174	609	794	19
(1988).	466	161	493	173	609	794	19
La	497	161	506	173	609	794	19
arqueología:	511	161	556	173	609	794	19
cultivo	223	172	248	184	609	794	19
de	251	172	259	184	609	794	19
fragmentos	261	172	302	184	609	794	19
cerámicos.	304	172	343	184	609	794	19
Rev.	345	172	361	184	609	794	19
An.	363	172	376	184	609	794	19
Arqueo.	378	172	407	184	609	794	19
IV	409	172	419	184	609	794	19
(2):	422	172	435	184	609	794	19
161-197.	437	172	469	184	609	794	19
Cadavid-Camargo,	196	183	270	195	609	794	19
G.	272	183	281	195	609	794	19
(1984).	284	183	310	195	609	794	19
Investigaciones	312	183	368	195	609	794	19
arqueológicas	370	183	420	195	609	794	19
en	422	183	431	195	609	794	19
el	433	183	440	195	609	794	19
área	442	183	457	195	609	794	19
guane.	459	183	483	195	609	794	19
En:	485	183	497	195	609	794	19
Investigaciones	500	183	556	195	609	794	19
etnohistóricas	223	194	273	206	609	794	19
y	276	194	281	206	609	794	19
arqueológicas	284	194	334	206	609	794	19
en	336	194	345	206	609	794	19
el	348	194	354	206	609	794	19
área	357	194	372	206	609	794	19
guane	375	194	397	206	609	794	19
(75-163).	399	194	433	206	609	794	19
Bogotá:	436	194	465	206	609	794	19
Fundación	467	194	505	206	609	794	19
de	508	194	517	206	609	794	19
Investiga-	520	194	556	206	609	794	19
ciones	223	205	246	217	609	794	19
Arqueológicas	248	205	301	217	609	794	19
Nacionales,	303	205	345	217	609	794	19
Banco	347	205	370	217	609	794	19
de	373	205	381	217	609	794	19
La	383	205	393	217	609	794	19
República.	395	205	434	217	609	794	19
163	436	205	450	217	609	794	19
p.	452	205	459	217	609	794	19
Cardale	196	216	227	228	609	794	19
de	229	216	238	228	609	794	19
Schrimpff,	240	216	280	228	609	794	19
M.	282	216	293	228	609	794	19
(1987).	295	216	321	228	609	794	19
Informe	323	216	352	228	609	794	19
preliminar	354	216	391	228	609	794	19
sobre	393	216	412	228	609	794	19
el	414	216	421	228	609	794	19
hallazgo	423	216	453	228	609	794	19
de	455	216	463	228	609	794	19
textiles	465	216	491	228	609	794	19
y	493	216	497	228	609	794	19
otros	499	216	517	228	609	794	19
elementos	519	216	556	228	609	794	19
perecederos	223	227	266	239	609	794	19
conservados	269	227	313	239	609	794	19
en	315	227	324	239	609	794	19
cuevas	326	227	351	239	609	794	19
en	353	227	362	239	609	794	19
Purnia,	364	227	390	239	609	794	19
Mesa	392	227	412	239	609	794	19
de	414	227	422	239	609	794	19
Los	425	227	438	239	609	794	19
Santos.	441	227	467	239	609	794	19
Boletín	469	227	496	239	609	794	19
de	498	227	507	239	609	794	19
Arqueología.	508	227	556	239	609	794	19
2:	223	237	231	250	609	794	19
3-23.	233	237	252	249	609	794	19
Cárdenas-Arroyo,	196	248	266	261	609	794	19
F.	270	248	277	261	609	794	19
(2009).	281	248	307	261	609	794	19
Overmodeled	310	248	359	261	609	794	19
Skulls	363	248	386	261	609	794	19
from	389	248	407	261	609	794	19
Colombia.	410	248	448	261	609	794	19
En:	452	248	464	261	609	794	19
A.	467	248	476	261	609	794	19
C	480	248	486	261	609	794	19
Aufderheide	489	248	534	261	609	794	19
(Ed),	537	248	556	261	609	794	19
Overmodeled	223	259	272	271	609	794	19
Skulls	275	259	297	271	609	794	19
(243-265).	299	259	338	271	609	794	19
Duluth,	340	259	367	271	609	794	19
Estados	369	259	397	271	609	794	19
Unidos:	400	259	428	271	609	794	19
Heide	430	259	452	271	609	794	19
Press.	454	259	475	271	609	794	19
360	478	259	491	271	609	794	19
p.	493	259	500	271	609	794	19
Cárdenas-Arroyo,	196	270	266	283	609	794	19
F.	269	270	276	283	609	794	19
(1994).	278	270	304	282	609	794	19
Colombia	307	270	342	282	609	794	19
Mummified	345	270	387	282	609	794	19
Human	389	270	416	282	609	794	19
Burials–Comentario	418	270	491	282	609	794	19
en	494	270	502	282	609	794	19
Archaeometry	504	270	556	282	609	794	19
Datelist	223	281	251	293	609	794	19
12.	254	281	265	293	609	794	19
Archaeometry.	267	281	320	293	609	794	19
36:	322	281	334	293	609	794	19
370-371.	336	281	368	293	609	794	19
Cárdenas-Arroyo,	196	292	266	304	609	794	19
F.	270	292	277	304	609	794	19
(1990a).	280	292	310	304	609	794	19
Moque,	314	292	341	304	609	794	19
momias	345	292	373	304	609	794	19
y	377	292	381	304	609	794	19
santuarios:	385	292	424	304	609	794	19
una	427	292	440	304	609	794	19
planta	443	292	465	304	609	794	19
en	469	292	477	304	609	794	19
contexto	480	292	511	304	609	794	19
ritual.	515	292	536	304	609	794	19
Rev.	539	292	556	304	609	794	19
Antrop.	223	303	251	315	609	794	19
Arqueo.	253	303	282	315	609	794	19
VI:	284	303	297	315	609	794	19
39-58.	300	303	323	315	609	794	19
Cárdenas-Arroyo,	196	314	266	326	609	794	19
F.	269	314	276	326	609	794	19
(1990b).	278	314	309	326	609	794	19
La	311	314	320	326	609	794	19
momia	323	314	348	326	609	794	19
de	350	314	358	326	609	794	19
Pisba,	361	314	382	326	609	794	19
Boyacá.	385	314	414	326	609	794	19
Bol.	416	314	431	326	609	794	19
Mus.	434	314	452	326	609	794	19
Oro.	454	314	470	326	609	794	19
27:	473	314	485	326	609	794	19
3-13.	487	314	506	326	609	794	19
Cárdenas-Arroyo,	196	325	266	337	609	794	19
F.	269	325	275	337	609	794	19
(1989).	278	325	304	337	609	794	19
La	306	325	316	337	609	794	19
momificación	318	325	367	337	609	794	19
indígena	369	325	400	337	609	794	19
en	402	325	411	337	609	794	19
Colombia.	413	325	451	337	609	794	19
Bol.	453	325	468	337	609	794	19
Mus.	470	325	489	337	609	794	19
Oro.	491	325	507	337	609	794	19
25:	509	325	521	337	609	794	19
121-123.	523	325	556	337	609	794	19
Cárdenas-Arroyo,	196	336	266	349	609	794	19
F.,	271	336	280	349	609	794	19
Martina,	285	336	319	349	609	794	19
M.C.	324	336	343	349	609	794	19
(2019).	348	336	374	348	609	794	19
Two	378	336	394	348	609	794	19
Findings	399	336	430	348	609	794	19
of	435	336	442	348	609	794	19
Gallstones	447	336	485	348	609	794	19
in	490	336	497	348	609	794	19
Archaeological	501	336	556	348	609	794	19
Mummies	223	347	260	359	609	794	19
from	262	347	280	359	609	794	19
Colombia.	282	347	320	359	609	794	19
Int.	322	347	334	359	609	794	19
J.	336	347	342	359	609	794	19
Paleo.	344	347	367	359	609	794	19
24:	369	347	381	359	609	794	19
53-59.	383	347	406	359	609	794	19
Cieza	196	358	218	370	609	794	19
de	220	358	229	370	609	794	19
León,	231	358	253	370	609	794	19
P.	255	358	262	370	609	794	19
(1962	264	358	285	370	609	794	19
[1553])	288	358	315	370	609	794	19
La	317	358	326	370	609	794	19
Crónica	329	358	357	370	609	794	19
del	359	358	370	370	609	794	19
Perú.	373	358	391	370	609	794	19
Madrid,	394	358	422	370	609	794	19
España:	425	358	453	370	609	794	19
Espasa-Calpe.	455	358	507	370	609	794	19
294	509	358	522	370	609	794	19
p.	525	358	531	370	609	794	19
Correal-Urrego,	196	369	259	381	609	794	19
G.	262	369	271	381	609	794	19
(1990).	275	369	301	381	609	794	19
Aguazuque.	304	369	347	381	609	794	19
Evidencias	351	369	390	381	609	794	19
de	394	369	402	381	609	794	19
cazadores,	406	369	444	381	609	794	19
recolectores	447	369	491	381	609	794	19
y	494	369	499	381	609	794	19
plantadores	502	369	544	381	609	794	19
en	547	369	556	381	609	794	19
la	223	380	230	392	609	794	19
altiplanicie	234	380	274	392	609	794	19
de	277	380	286	392	609	794	19
la	290	380	296	392	609	794	19
cordillera	300	380	334	392	609	794	19
oriental.	338	380	368	392	609	794	19
Bogotá,	372	380	400	392	609	794	19
Colombia:	404	380	442	392	609	794	19
Fundación	446	380	484	392	609	794	19
de	487	380	496	392	609	794	19
Investigaciones	500	380	556	392	609	794	19
Arqueológicas	223	391	276	403	609	794	19
Nacionales,	278	391	320	403	609	794	19
Banco	323	391	346	403	609	794	19
de	348	391	356	403	609	794	19
La	359	391	368	403	609	794	19
República.	370	391	409	403	609	794	19
319	411	391	425	403	609	794	19
p.	427	391	434	403	609	794	19
Correal-Urrego,	196	402	259	414	609	794	19
G.	261	402	271	414	609	794	19
&	274	402	281	414	609	794	19
Flórez,	284	402	310	414	609	794	19
I.	313	402	319	414	609	794	19
(1992).	322	402	348	414	609	794	19
Estudio	351	402	378	414	609	794	19
de	381	402	390	414	609	794	19
las	392	402	402	414	609	794	19
momias	405	402	434	414	609	794	19
guanes	436	402	461	414	609	794	19
de	464	402	473	414	609	794	19
la	475	402	482	414	609	794	19
Mesa	485	402	504	414	609	794	19
de	507	402	516	414	609	794	19
los	518	402	529	414	609	794	19
Santos	532	402	556	414	609	794	19
(Santander,	223	413	264	425	609	794	19
Colombia).	266	413	307	425	609	794	19
Rev.	309	413	326	425	609	794	19
Acad.	327	413	349	425	609	794	19
Colomb.	351	413	382	425	609	794	19
Cienc.	384	413	408	425	609	794	19
18:	410	413	422	425	609	794	19
283-290.	424	413	456	425	609	794	19
Chávez	196	424	225	436	609	794	19
M,	227	424	238	436	609	794	19
A.	240	424	248	436	609	794	19
(1977).	251	424	277	436	609	794	19
Máscara	279	424	310	436	609	794	19
precolombina.	312	424	364	436	609	794	19
Bogotá,	366	424	394	436	609	794	19
Colombia.	396	424	434	436	609	794	19
Ediciones	436	424	472	436	609	794	19
Zazacuabi,	474	424	513	436	609	794	19
pp.	515	424	527	436	609	794	19
49,	529	424	540	436	609	794	19
51.	542	424	554	436	609	794	19
Chávez	196	435	225	447	609	794	19
M.	228	435	239	447	609	794	19
A.	242	435	251	447	609	794	19
(1990).	254	435	280	447	609	794	19
La	284	435	293	447	609	794	19
máscara,	297	435	328	447	609	794	19
ritual	332	435	351	447	609	794	19
y	354	435	359	447	609	794	19
mito.	362	435	381	447	609	794	19
Periódico	384	435	419	447	609	794	19
“A	422	435	433	447	609	794	19
La	435	435	445	447	609	794	19
Zaga	448	435	466	447	609	794	19
de	470	435	478	447	609	794	19
la	482	435	488	447	609	794	19
América	491	435	522	447	609	794	19
Oculta”.	525	435	556	447	609	794	19
Bogotá:	223	446	252	458	609	794	19
Universidad	254	446	298	458	609	794	19
Javeriana,	300	446	337	458	609	794	19
Noticias	339	446	369	458	609	794	19
(6).	371	446	384	458	609	794	19
Fernández	196	457	237	469	609	794	19
de	239	457	248	469	609	794	19
Oviedo,	250	457	280	469	609	794	19
G.	282	457	291	469	609	794	19
(1853	294	457	315	469	609	794	19
[1532]).	317	457	346	469	609	794	19
Historia	348	457	377	469	609	794	19
general	379	457	405	469	609	794	19
y	407	457	412	469	609	794	19
natural	414	457	439	469	609	794	19
de	441	457	450	469	609	794	19
las	452	457	462	469	609	794	19
Indias,	464	457	488	469	609	794	19
islas	490	457	506	469	609	794	19
y	508	457	513	469	609	794	19
tierra-firme	515	457	556	469	609	794	19
del	223	467	234	480	609	794	19
mar	237	467	251	480	609	794	19
océano.	254	467	282	480	609	794	19
Madrid,	284	467	313	480	609	794	19
España:	316	467	344	480	609	794	19
Real	347	467	364	480	609	794	19
Academia	366	467	402	480	609	794	19
de	405	467	414	480	609	794	19
la	416	467	423	480	609	794	19
Historia	426	467	455	480	609	794	19
(Tomo	458	467	481	480	609	794	19
II	484	467	490	480	609	794	19
de	493	467	501	480	609	794	19
la	504	467	511	480	609	794	19
2a	514	467	522	480	609	794	19
Parte,	525	467	546	480	609	794	19
3º	548	467	556	480	609	794	19
de	223	478	232	490	609	794	19
la	234	478	241	490	609	794	19
obra).	243	478	264	490	609	794	19
544	266	478	280	490	609	794	19
p.	282	478	289	490	609	794	19
Giraldo-Jaramillo,	196	489	269	502	609	794	19
G.	272	489	281	502	609	794	19
(1941).	285	489	311	501	609	794	19
El	315	489	323	501	609	794	19
cementerio	326	489	366	501	609	794	19
indígena	370	489	401	501	609	794	19
de	404	489	413	501	609	794	19
Los	416	489	430	501	609	794	19
Santos	433	489	457	501	609	794	19
(informe).	461	489	497	501	609	794	19
Bol.	501	489	516	501	609	794	19
Hist.	520	489	537	501	609	794	19
Ant.	540	489	556	501	609	794	19
XXVIII:	223	500	256	512	609	794	19
308-322.	259	500	291	512	609	794	19
Hedges,	196	511	227	524	609	794	19
R.E.M.,	230	511	260	524	609	794	19
Housley,	264	511	297	524	609	794	19
R.A.,	301	511	320	524	609	794	19
Law,	324	511	343	524	609	794	19
I.A.,	347	511	364	524	609	794	19
Bronk,	367	511	394	524	609	794	19
C.R.	398	511	415	524	609	794	19
(1989).	419	511	445	523	609	794	19
Radiocarbon	449	511	495	523	609	794	19
Dates	499	511	519	523	609	794	19
from	523	511	541	523	609	794	19
the	545	511	556	523	609	794	19
Oxford	223	522	249	534	609	794	19
AMS	251	522	271	534	609	794	19
System:	273	522	302	534	609	794	19
Archaeometry	304	522	355	534	609	794	19
Datelist	357	522	385	534	609	794	19
9.	388	522	394	534	609	794	19
Archaeometry.	396	522	449	534	609	794	19
31:	451	522	463	534	609	794	19
207-234.	466	522	498	534	609	794	19
Hernández	196	533	239	545	609	794	19
de	241	533	250	545	609	794	19
Alba,	251	533	272	545	609	794	19
G.	274	533	283	545	609	794	19
(1943).	285	533	311	545	609	794	19
Momias	313	533	342	545	609	794	19
de	344	533	353	545	609	794	19
Chiscas	354	533	382	545	609	794	19
(Boyacá).	384	533	419	545	609	794	19
Bol.	421	533	437	545	609	794	19
Mus.	438	533	457	545	609	794	19
Arqueol.	458	533	490	545	609	794	19
Colom.	492	533	518	545	609	794	19
1	520	533	525	545	609	794	19
(1):	527	533	540	545	609	794	19
3-9.	541	533	556	545	609	794	19
Hogg,	196	544	219	557	609	794	19
A.	220	544	229	557	609	794	19
G.,	231	544	243	557	609	794	19
Hua,	245	544	263	557	609	794	19
Q.,	266	544	277	557	609	794	19
Blackwell,	279	544	318	557	609	794	19
P.	320	544	327	557	609	794	19
G.,	330	544	341	557	609	794	19
Niu,	343	544	359	557	609	794	19
M.,	361	544	374	557	609	794	19
Buck,	376	544	398	557	609	794	19
C.	401	544	409	557	609	794	19
E.,	411	544	422	557	609	794	19
Guilderson,	424	544	468	557	609	794	19
T.	471	544	478	557	609	794	19
P.,	480	544	489	557	609	794	19
Heaton,	492	544	521	557	609	794	19
Timothy	523	544	556	557	609	794	19
J.,	223	555	232	567	609	794	19
Palmer,	234	555	263	567	609	794	19
J.	265	555	271	567	609	794	19
G.,	273	555	284	567	609	794	19
Reimer,	286	555	315	567	609	794	19
P.	317	555	324	567	609	794	19
J.,	326	555	335	567	609	794	19
Reimer,	336	555	366	567	609	794	19
R.	368	555	376	567	609	794	19
W.,	378	555	390	567	609	794	19
Turney,	392	555	421	567	609	794	19
C.,	423	555	433	567	609	794	19
Zimmerman,	435	555	485	567	609	794	19
S.	487	555	494	567	609	794	19
(2013).	496	555	521	567	609	794	19
SHCal13	523	555	556	567	609	794	19
southern	223	566	254	578	609	794	19
hemisphere	256	566	296	578	609	794	19
calibration,	299	566	338	578	609	794	19
0–50,000	341	566	374	578	609	794	19
years	376	566	394	578	609	794	19
cal	397	566	407	578	609	794	19
BP.	409	566	421	578	609	794	19
Radiocarbon.	423	566	470	578	609	794	19
55:	473	566	484	578	609	794	19
1889-1903.	487	566	527	578	609	794	19
Holden,	196	577	227	589	609	794	19
T.	229	577	237	589	609	794	19
(1989).	240	577	266	589	609	794	19
Preliminary	269	577	312	589	609	794	19
Work	314	577	334	589	609	794	19
on	337	577	346	589	609	794	19
South	349	577	370	589	609	794	19
American	373	577	408	589	609	794	19
Mummies	411	577	448	589	609	794	19
Held	450	577	468	589	609	794	19
at	471	577	477	589	609	794	19
the	480	577	491	589	609	794	19
British	494	577	519	589	609	794	19
Museum.	522	577	556	589	609	794	19
Paleopathology	223	588	279	600	609	794	19
Newsletter.	282	588	322	600	609	794	19
65:	325	588	337	600	609	794	19
5-9.	339	588	353	600	609	794	19
Langebaek,	196	599	241	611	609	794	19
K.K.	244	599	263	611	609	794	19
(1995).	266	599	293	611	609	794	19
Arqueología	296	599	341	611	609	794	19
regional	345	599	374	611	609	794	19
en	377	599	386	611	609	794	19
el	389	599	396	611	609	794	19
territorio	399	599	431	611	609	794	19
muisca.	435	599	462	611	609	794	19
Estudio	466	599	493	611	609	794	19
de	497	599	505	611	609	794	19
los	509	599	519	611	609	794	19
valles	523	599	544	611	609	794	19
de	547	599	556	611	609	794	19
Fúquene	223	610	254	622	609	794	19
y	259	610	264	622	609	794	19
Susa.	269	610	288	622	609	794	19
Pittsburgh,	293	610	332	622	609	794	19
Estados	337	610	365	622	609	794	19
Unidos:	370	610	398	622	609	794	19
University	403	610	441	622	609	794	19
of	446	610	454	622	609	794	19
Pittsburgh	459	610	496	622	609	794	19
Department	501	610	543	622	609	794	19
of	548	610	556	622	609	794	19
Anthropology	223	620	274	633	609	794	19
/	276	620	279	633	609	794	19
Universidad	281	620	325	633	609	794	19
de	327	620	336	633	609	794	19
Los	338	620	351	633	609	794	19
Andes,	353	620	378	633	609	794	19
Departamento	381	620	432	633	609	794	19
de	434	620	442	633	609	794	19
Antropología.	444	620	494	633	609	794	19
215	496	620	510	633	609	794	19
p.	512	620	519	633	609	794	19
Langebaek,	196	631	241	644	609	794	19
K.H.	243	631	261	644	609	794	19
(2001).	263	632	290	644	609	794	19
Antecedentes:	291	632	342	644	609	794	19
la	344	632	350	644	609	794	19
secuencia	352	632	387	644	609	794	19
arqueológica	389	632	436	644	609	794	19
en	437	632	446	644	609	794	19
los	448	632	458	644	609	794	19
Andes	460	632	483	644	609	794	19
orientales.	485	632	522	644	609	794	19
En:	524	632	536	644	609	794	19
K.H.	538	632	556	644	609	794	19
Langebaek	223	642	263	654	609	794	19
(Ed),	265	642	284	654	609	794	19
Arqueología	286	642	331	654	609	794	19
regional	333	642	363	654	609	794	19
en	365	642	374	654	609	794	19
el	376	642	383	654	609	794	19
valle	386	642	403	654	609	794	19
de	406	642	414	654	609	794	19
Leiva:	417	642	440	654	609	794	19
procesos	442	642	474	654	609	794	19
de	476	642	485	654	609	794	19
ocupación	488	642	525	654	609	794	19
humana	527	642	556	654	609	794	19
en	223	653	232	665	609	794	19
una	235	653	248	665	609	794	19
región	251	653	274	665	609	794	19
de	278	653	286	665	609	794	19
los	289	653	300	665	609	794	19
Andes	303	653	326	665	609	794	19
orientales	329	653	364	665	609	794	19
de	367	653	376	665	609	794	19
Colombia	379	653	414	665	609	794	19
(13-17).	418	653	447	665	609	794	19
Bogotá,	450	653	479	665	609	794	19
Colombia:	482	653	520	665	609	794	19
Informes	523	653	556	665	609	794	19
Arqueológicos	223	664	276	676	609	794	19
del	279	664	290	676	609	794	19
Instituto	292	664	322	676	609	794	19
Colombiano	324	664	369	676	609	794	19
de	371	664	379	676	609	794	19
Antropología	381	664	429	676	609	794	19
No.	431	664	445	676	609	794	19
2.	447	664	454	676	609	794	19
91	456	664	465	676	609	794	19
p.	467	664	474	676	609	794	19
Lleras-Pérez,	196	675	247	687	609	794	19
R.	250	675	258	687	609	794	19
(1986).	261	675	287	687	609	794	19
Palogordo:	289	675	329	687	609	794	19
una	331	675	344	687	609	794	19
aldea	346	675	365	687	609	794	19
guane	367	675	389	687	609	794	19
temprana.	391	675	427	687	609	794	19
Bol.	429	675	444	687	609	794	19
Arq.	446	675	462	687	609	794	19
1	465	675	469	687	609	794	19
(2):	471	675	484	687	609	794	19
44-47.	487	675	510	687	609	794	19
López	196	686	220	698	609	794	19
de	222	686	231	698	609	794	19
Gómara,	232	686	267	698	609	794	19
F.	268	686	275	698	609	794	19
(1991	277	686	298	698	609	794	19
[1552]).	300	686	329	698	609	794	19
Historia	331	686	360	698	609	794	19
general	361	686	388	698	609	794	19
de	390	686	398	698	609	794	19
las	400	686	410	698	609	794	19
Indias	412	686	434	698	609	794	19
y	435	686	440	698	609	794	19
vida	442	686	457	698	609	794	19
de	459	686	467	698	609	794	19
Hernán	469	686	496	698	609	794	19
Cortés.	497	686	523	698	609	794	19
Caracas,	525	686	556	698	609	794	19
Venezuela:	223	697	263	709	609	794	19
Biblioteca	265	697	302	709	609	794	19
Ayacucho.	304	697	342	709	609	794	19
355	344	697	357	709	609	794	19
p.	360	697	366	709	609	794	19
Monsalve,	196	708	236	720	609	794	19
M.	238	708	249	720	609	794	19
V;	251	708	260	720	609	794	19
Cárdenas-Arroyo,	262	708	332	720	609	794	19
F;	334	708	343	720	609	794	19
Guhl,	345	708	367	720	609	794	19
F;	369	708	378	720	609	794	19
Delaney,	380	708	413	720	609	794	19
A.	415	708	424	720	609	794	19
D;	426	708	435	720	609	794	19
Devine,	438	708	467	720	609	794	19
D.	469	708	478	720	609	794	19
(1996).	480	708	506	720	609	794	19
Phylogenetic	509	708	556	720	609	794	19
Analysis	223	719	255	731	609	794	19
on	257	719	266	731	609	794	19
mtDNA	268	719	297	731	609	794	19
Lineages	299	719	332	731	609	794	19
in	334	719	341	731	609	794	19
South	343	719	364	731	609	794	19
American	366	719	401	731	609	794	19
Mummies.	404	719	442	731	609	794	19
Ann.	444	719	462	731	609	794	19
Hum.	464	719	484	731	609	794	19
Gen.	487	719	504	731	609	794	19
60:	506	719	518	731	609	794	19
293-303.	520	719	553	731	609	794	19
28	547	752	556	764	609	794	19
Rev.	54	36	67	46	609	794	20
Acad.	69	36	87	46	609	794	20
Colomb.	88	36	115	46	609	794	20
Cienc.	116	36	136	46	609	794	20
Ex.	138	36	148	46	609	794	20
Fis.	150	36	161	46	609	794	20
Nat.	163	36	175	46	609	794	20
45(174):10-29,	177	36	223	46	609	794	20
enero-marzo	224	36	262	46	609	794	20
de	264	36	271	46	609	794	20
2021	273	36	288	46	609	794	20
doi:	54	46	66	56	609	794	20
https://doi.org/10.18257/raccefyn.1226	68	46	189	56	609	794	20
Análisis	416	36	441	46	609	794	20
de	443	36	450	46	609	794	20
algunas	452	36	475	46	609	794	20
fechas	477	36	497	46	609	794	20
radiocarbónicas	498	36	547	46	609	794	20
de	548	36	556	46	609	794	20
momias	447	45	471	55	609	794	20
arqueológicas	473	45	515	55	609	794	20
colombianas	517	45	556	55	609	794	20
Morales-Gómez,	196	85	260	97	609	794	20
J.	263	85	270	97	609	794	20
(1984).	273	85	300	97	609	794	20
Etnohistoria	303	85	347	97	609	794	20
guane:	350	85	374	97	609	794	20
territorio	377	85	409	97	609	794	20
e	413	85	417	97	609	794	20
identidad	420	85	454	97	609	794	20
étnica.	457	85	481	97	609	794	20
En:	484	85	496	97	609	794	20
Investigaciones	500	85	556	97	609	794	20
etnohistóricas	223	96	273	108	609	794	20
y	277	96	281	108	609	794	20
arqueológicas	285	96	335	108	609	794	20
en	338	96	347	108	609	794	20
el	350	96	357	108	609	794	20
área	360	96	375	108	609	794	20
guane	379	96	400	108	609	794	20
(9-72).	404	96	429	108	609	794	20
Bogotá,	432	96	461	108	609	794	20
Colombia:	464	96	502	108	609	794	20
Fundación	506	96	544	108	609	794	20
de	547	96	556	108	609	794	20
Investigaciones	223	107	279	119	609	794	20
Arqueológicas	281	107	334	119	609	794	20
Nacionales,	336	107	378	119	609	794	20
Banco	380	107	403	119	609	794	20
de	406	107	414	119	609	794	20
La	416	107	426	119	609	794	20
República.	428	107	467	119	609	794	20
163	469	107	482	119	609	794	20
p.	485	107	491	119	609	794	20
Moreno-González,	196	118	267	130	609	794	20
L.	269	118	278	130	609	794	20
(2012).	279	118	306	130	609	794	20
Arqueología	307	118	352	130	609	794	20
del	354	118	365	130	609	794	20
nororiente	367	118	404	130	609	794	20
colombiano.	406	118	450	130	609	794	20
Los	452	118	466	130	609	794	20
Teres:	468	118	489	130	609	794	20
un	491	118	500	130	609	794	20
sitio	502	118	518	130	609	794	20
de	520	118	528	130	609	794	20
asenta-	530	118	556	130	609	794	20
miento	223	129	248	141	609	794	20
de	251	129	259	141	609	794	20
las	261	129	271	141	609	794	20
culturas	274	129	302	141	609	794	20
prehispánicas	304	129	353	141	609	794	20
preguane	356	129	389	141	609	794	20
y	391	129	395	141	609	794	20
guane.	398	129	421	141	609	794	20
An.	423	129	436	141	609	794	20
Hist.	438	129	456	141	609	794	20
Reg.	458	129	475	141	609	794	20
Fron.	477	129	496	141	609	794	20
17:	498	129	510	141	609	794	20
315-342.	513	129	545	141	609	794	20
Muñoz,	196	140	226	153	609	794	20
I.	228	140	233	153	609	794	20
&	235	140	243	153	609	794	20
Chacama,	245	140	284	153	609	794	20
J.	286	140	292	153	609	794	20
(1993).	294	140	321	152	609	794	20
Patrón	323	140	346	152	609	794	20
de	348	140	357	152	609	794	20
asentamiento	359	140	406	152	609	794	20
y	408	140	413	152	609	794	20
cronología	415	140	453	152	609	794	20
de	455	140	464	152	609	794	20
Acha-2.	465	140	494	152	609	794	20
En:	496	140	508	152	609	794	20
I.	510	140	516	152	609	794	20
Muñoz,	518	140	545	152	609	794	20
B.	547	140	556	152	609	794	20
Arriaza	223	151	250	163	609	794	20
y	253	151	257	163	609	794	20
A.C.	259	151	276	163	609	794	20
Aufderheide	279	151	324	163	609	794	20
(Eds),	326	151	348	163	609	794	20
Acha-2	350	151	376	163	609	794	20
y	379	151	384	163	609	794	20
los	386	151	397	163	609	794	20
orígenes	399	151	430	163	609	794	20
del	432	151	443	163	609	794	20
poblamiento	446	151	491	163	609	794	20
humano	493	151	522	163	609	794	20
en	525	151	534	163	609	794	20
Arica	536	151	556	163	609	794	20
(21-46).	223	162	253	174	609	794	20
Arica,	254	162	277	174	609	794	20
Chile:	279	162	301	174	609	794	20
Ediciones	303	162	339	174	609	794	20
Universidad	341	162	385	174	609	794	20
de	387	162	396	174	609	794	20
Tarapacá.	398	162	432	174	609	794	20
169	434	162	448	174	609	794	20
p.	450	162	457	174	609	794	20
Osborn,	196	173	228	186	609	794	20
A.	231	173	240	186	609	794	20
(1985).	244	174	270	186	609	794	20
El	274	174	282	186	609	794	20
vuelo	286	174	306	186	609	794	20
de	310	174	318	186	609	794	20
las	322	174	332	186	609	794	20
tijeretas.	336	174	367	186	609	794	20
Bogotá,	371	174	399	186	609	794	20
Colombia:	403	174	441	186	609	794	20
Fundación	445	174	483	186	609	794	20
de	487	174	496	186	609	794	20
Investigaciones	500	174	556	186	609	794	20
Arqueológicas	223	184	276	197	609	794	20
Nacionales.	278	184	320	197	609	794	20
153	323	184	336	197	609	794	20
p.	338	184	345	197	609	794	20
Pérez-Riaño,	196	196	246	208	609	794	20
P.F.	249	196	263	208	609	794	20
(1999).	266	196	292	208	609	794	20
Arqueología	295	196	339	208	609	794	20
en	343	196	351	208	609	794	20
el	354	196	361	208	609	794	20
suroccidente	364	196	409	208	609	794	20
de	412	196	421	208	609	794	20
la	424	196	430	208	609	794	20
Sierra	433	196	455	208	609	794	20
Nevada	458	196	485	208	609	794	20
del	488	196	499	208	609	794	20
Cocuy	502	196	526	208	609	794	20
o	529	196	533	208	609	794	20
Chita	536	196	556	208	609	794	20
(Departamento	223	207	277	219	609	794	20
de	279	207	288	219	609	794	20
Boyacá).	290	207	322	219	609	794	20
Bogotá,	324	207	353	219	609	794	20
Colombia:	355	207	393	219	609	794	20
Fundación	395	207	433	219	609	794	20
de	435	207	443	219	609	794	20
Investigaciones	446	207	501	219	609	794	20
Arqueológicas	503	207	556	219	609	794	20
Nacionales,	223	218	266	230	609	794	20
Banco	268	218	291	230	609	794	20
de	293	218	302	230	609	794	20
La	304	218	313	230	609	794	20
República.	316	218	354	230	609	794	20
203	357	218	370	230	609	794	20
p.	372	218	379	230	609	794	20
Reichel-Dolmatoff,	196	229	268	241	609	794	20
G.	273	229	282	241	609	794	20
(1946).	286	229	312	241	609	794	20
Informe	317	229	346	241	609	794	20
sobre	350	229	369	241	609	794	20
las	374	229	384	241	609	794	20
investigaciones	388	229	443	241	609	794	20
preliminares	448	229	493	241	609	794	20
de	497	229	506	241	609	794	20
la	510	229	516	241	609	794	20
Comisión	521	229	556	241	609	794	20
Etnológica	223	240	262	252	609	794	20
al	265	240	271	252	609	794	20
Catatumbo.	273	240	315	252	609	794	20
Bol.	317	240	333	252	609	794	20
Arqueol.	334	240	366	252	609	794	20
2:	368	240	376	252	609	794	20
381-394.	378	240	410	252	609	794	20
Rodríguez,	196	251	239	264	609	794	20
J.V.	240	251	255	264	609	794	20
(2020).	256	251	283	263	609	794	20
Momias	285	251	314	263	609	794	20
y	316	251	320	263	609	794	20
cabezas	322	251	350	263	609	794	20
rituales.	352	251	381	263	609	794	20
La	382	251	392	263	609	794	20
fascinación	394	251	435	263	609	794	20
por	436	251	448	263	609	794	20
la	450	251	457	263	609	794	20
muerte.	459	251	486	263	609	794	20
Bogotá,	488	251	516	263	609	794	20
Colombia:	518	251	556	263	609	794	20
Universidad	223	262	267	274	609	794	20
Nacional	270	262	302	274	609	794	20
de	304	262	313	274	609	794	20
Colombia	315	262	351	274	609	794	20
(presentación	353	262	401	274	609	794	20
en	404	262	412	274	609	794	20
línea).	414	262	437	274	609	794	20
Rodríguez,	196	273	239	286	609	794	20
J.V.	242	273	256	286	609	794	20
(2006).	259	274	285	286	609	794	20
Las	288	274	301	286	609	794	20
enfermedades	304	274	354	286	609	794	20
en	357	274	366	286	609	794	20
las	369	274	379	286	609	794	20
condiciones	382	274	425	286	609	794	20
de	428	274	436	286	609	794	20
vida	439	274	455	286	609	794	20
prehispánica	458	274	503	286	609	794	20
en	506	274	515	286	609	794	20
Colombia.	518	274	556	286	609	794	20
Bogotá:	223	285	252	297	609	794	20
Universidad	254	285	298	297	609	794	20
Nacional	300	285	333	297	609	794	20
de	335	285	344	297	609	794	20
Colombia.	346	285	384	297	609	794	20
300	386	285	399	297	609	794	20
p.	402	285	408	297	609	794	20
Salamanca,	196	296	241	308	609	794	20
M.F.	243	296	260	308	609	794	20
(2001).	263	296	289	308	609	794	20
Tiguasú,	291	296	322	308	609	794	20
el	324	296	331	308	609	794	20
caso	333	296	349	308	609	794	20
de	351	296	360	308	609	794	20
un	362	296	371	308	609	794	20
asentamiento	373	296	421	308	609	794	20
Herrera-Muisca	423	296	480	308	609	794	20
temprano	482	296	516	308	609	794	20
en	519	296	527	308	609	794	20
el	529	296	536	308	609	794	20
valle	538	296	556	308	609	794	20
de	223	307	232	319	609	794	20
Leiva.	235	307	258	319	609	794	20
En:	261	307	274	319	609	794	20
K.H.	277	307	295	319	609	794	20
Langebaek	298	307	338	319	609	794	20
(Ed),	341	307	359	319	609	794	20
Arqueología	362	307	407	319	609	794	20
regional	410	307	440	319	609	794	20
en	443	307	452	319	609	794	20
el	455	307	462	319	609	794	20
valle	465	307	482	319	609	794	20
de	486	307	494	319	609	794	20
Leiva:	498	307	521	319	609	794	20
procesos	524	307	556	319	609	794	20
de	223	318	232	330	609	794	20
ocupación	235	318	272	330	609	794	20
humana	274	318	303	330	609	794	20
en	306	318	314	330	609	794	20
una	317	318	330	330	609	794	20
región	333	318	356	330	609	794	20
de	358	318	367	330	609	794	20
los	370	318	380	330	609	794	20
Andes	382	318	405	330	609	794	20
orientales	408	318	443	330	609	794	20
de	446	318	454	330	609	794	20
Colombia	457	318	493	330	609	794	20
(60-68).	495	318	525	330	609	794	20
Bogotá,	527	318	556	330	609	794	20
Colombia:	223	329	261	341	609	794	20
Informes	264	329	296	341	609	794	20
Arqueológicos	298	329	351	341	609	794	20
del	353	329	364	341	609	794	20
Instituto	366	329	396	341	609	794	20
Colombiano	399	329	443	341	609	794	20
de	445	329	454	341	609	794	20
Antropología	456	329	504	341	609	794	20
No.	506	329	519	341	609	794	20
2.	521	329	528	341	609	794	20
91	530	329	539	341	609	794	20
p.	542	329	548	341	609	794	20
Schottelius,	196	340	241	352	609	794	20
J.	244	340	250	352	609	794	20
W.	253	340	264	352	609	794	20
(1946).	267	340	293	352	609	794	20
Arqueología	295	340	340	352	609	794	20
de	343	340	352	352	609	794	20
la	355	340	361	352	609	794	20
Mesa	364	340	384	352	609	794	20
de	387	340	395	352	609	794	20
Los	398	340	412	352	609	794	20
Santos.	415	340	441	352	609	794	20
Bol.	444	340	459	352	609	794	20
Arqueol.	462	340	494	352	609	794	20
2:	497	340	504	352	609	794	20
213-225	507	340	537	352	609	794	20
(+	540	340	548	352	609	794	20
5	551	340	556	352	609	794	20
láminas)	223	351	254	363	609	794	20
Silva	196	362	215	375	609	794	20
Celis,	218	362	239	375	609	794	20
E.	242	362	250	375	609	794	20
(1945).	253	362	279	374	609	794	20
Contribución	282	362	329	374	609	794	20
al	332	362	339	374	609	794	20
conocimiento	341	362	390	374	609	794	20
de	393	362	401	374	609	794	20
la	404	362	411	374	609	794	20
civilización	413	362	455	374	609	794	20
de	458	362	467	374	609	794	20
los	469	362	480	374	609	794	20
lache.	482	362	504	374	609	794	20
Bol.	506	362	522	374	609	794	20
Arqueol.	524	362	556	374	609	794	20
1:	223	373	231	386	609	794	20
369-402	233	373	263	385	609	794	20
(+	265	373	273	385	609	794	20
5	276	373	280	385	609	794	20
láminas)	282	373	313	385	609	794	20
Sotomayor-Tribín,	196	384	268	397	609	794	20
H.,	271	384	283	397	609	794	20
Correal	286	384	316	397	609	794	20
Urrego,	319	384	349	397	609	794	20
G.	352	384	362	397	609	794	20
(2003).	365	385	391	397	609	794	20
Las	395	385	408	397	609	794	20
calaveras	411	385	445	397	609	794	20
enmascaradas	448	385	498	397	609	794	20
de	502	385	510	397	609	794	20
las	514	385	524	397	609	794	20
momias	527	385	556	397	609	794	20
yuko-yukpa	223	396	266	408	609	794	20
(motilones).	269	396	312	408	609	794	20
Rev.	315	396	331	408	609	794	20
Acad.	332	396	354	408	609	794	20
Colomb.	356	396	387	408	609	794	20
Cienc.	389	396	413	408	609	794	20
27:	415	395	427	408	609	794	20
5-14.	429	396	448	408	609	794	20
Sotomayor	196	407	238	419	609	794	20
H.,	242	407	253	419	609	794	20
Martínez,	257	407	295	419	609	794	20
A.F.,	298	407	316	419	609	794	20
Valverde,	320	407	356	419	609	794	20
A.M.,	359	407	381	419	609	794	20
Bello,	385	407	407	419	609	794	20
S.E.,	410	407	428	419	609	794	20
Azuero,	431	407	462	419	609	794	20
C.	465	407	474	419	609	794	20
(2010).	478	407	504	419	609	794	20
Momias	508	407	537	419	609	794	20
pre-	541	407	556	419	609	794	20
hispánicas	223	418	261	430	609	794	20
de	263	418	271	430	609	794	20
Colombia:	273	418	311	430	609	794	20
un	313	418	322	430	609	794	20
estudio.	324	418	353	430	609	794	20
Bogotá,	355	418	383	430	609	794	20
Colombia:	385	418	423	430	609	794	20
Fundación	425	418	463	430	609	794	20
Universitaria	465	418	512	430	609	794	20
de	514	418	523	430	609	794	20
Ciencias	525	418	556	430	609	794	20
de	223	429	232	441	609	794	20
la	234	429	241	441	609	794	20
Salud.	243	429	266	441	609	794	20
466	268	429	281	441	609	794	20
p.	284	429	290	441	609	794	20
Sutherland,	196	440	242	452	609	794	20
D.	246	440	255	452	609	794	20
(1972).	259	440	285	452	609	794	20
Preliminary	289	440	332	452	609	794	20
investigations	336	440	386	452	609	794	20
into	390	440	404	452	609	794	20
the	408	440	419	452	609	794	20
prehistory	423	440	460	452	609	794	20
of	464	440	472	452	609	794	20
Santander,	476	440	514	452	609	794	20
Colombia.	518	440	556	452	609	794	20
Tulane,	223	451	250	463	609	794	20
Estados	252	451	280	463	609	794	20
Unidos:	283	451	311	463	609	794	20
Tesis	313	451	332	463	609	794	20
de	334	451	342	463	609	794	20
postgrado.	345	451	382	463	609	794	20
Vallejos,	196	462	229	475	609	794	20
Miriam	232	462	261	475	609	794	20
A.	264	462	273	475	609	794	20
(1982).	276	462	302	474	609	794	20
El	305	462	313	474	609	794	20
hombre	316	462	344	474	609	794	20
preagrícola	347	462	387	474	609	794	20
de	390	462	399	474	609	794	20
las	402	462	412	474	609	794	20
Cuevas	415	462	441	474	609	794	20
Tres	444	462	460	474	609	794	20
Ventanas	463	462	495	474	609	794	20
de	498	462	507	474	609	794	20
Chilca	510	462	534	474	609	794	20
Perú:	537	462	556	474	609	794	20
Textilería.	223	473	260	485	609	794	20
Zonas	262	473	284	485	609	794	20
Áridas.	286	473	313	485	609	794	20
II:	315	473	325	486	609	794	20
21-32.	327	473	350	485	609	794	20
Vogel,	196	484	220	497	609	794	20
J.C.,	222	484	240	497	609	794	20
Lerman,	242	484	275	497	609	794	20
J.	277	484	284	497	609	794	20
C.	286	484	295	497	609	794	20
(1969).	297	485	324	497	609	794	20
Groningen	326	485	364	497	609	794	20
Radiocarbon	367	485	413	497	609	794	20
Dates	415	485	435	497	609	794	20
VIII.	438	485	455	497	609	794	20
Radiocarbon	458	485	503	497	609	794	20
11:	506	485	517	497	609	794	20
351-390.	519	485	551	497	609	794	20
Wallace,	196	496	229	508	609	794	20
A.R.	231	496	248	508	609	794	20
(1853).	251	496	277	508	609	794	20
A	279	496	285	508	609	794	20
Narrative	287	496	321	508	609	794	20
of	323	496	331	508	609	794	20
Travels	333	496	359	508	609	794	20
on	362	496	371	508	609	794	20
the	373	496	384	508	609	794	20
Amazon	386	496	416	508	609	794	20
and	418	496	431	508	609	794	20
Rio	434	496	447	508	609	794	20
Negro	449	496	471	508	609	794	20
with	474	496	490	508	609	794	20
an	492	496	500	508	609	794	20
Account	502	496	533	508	609	794	20
of	535	496	542	508	609	794	20
the	545	496	556	508	609	794	20
Native	223	507	247	519	609	794	20
Tribes,	249	507	274	519	609	794	20
and	276	507	289	519	609	794	20
Observations	291	507	338	519	609	794	20
on	340	507	349	519	609	794	20
the	351	507	362	519	609	794	20
Climate,	364	507	394	519	609	794	20
Geology,	396	507	429	519	609	794	20
and	431	507	444	519	609	794	20
Natural	446	507	473	519	609	794	20
History	475	507	502	519	609	794	20
of	503	507	511	519	609	794	20
the	513	507	524	519	609	794	20
Amazon	525	507	556	519	609	794	20
Valley.	223	518	248	530	609	794	20
Londres,	250	518	282	530	609	794	20
Inglaterra:	284	518	322	530	609	794	20
Reeve	324	518	346	530	609	794	20
and	349	518	362	530	609	794	20
Co.	364	518	377	530	609	794	20
541	379	518	392	530	609	794	20
p.	395	518	401	530	609	794	20
Wann,	196	529	222	541	609	794	20
S.,	225	529	235	541	609	794	20
Lombardi,	238	529	279	541	609	794	20
G.,	283	529	295	541	609	794	20
Ojeda,	298	529	324	541	609	794	20
B.,	327	529	338	541	609	794	20
Benfer,	342	529	369	541	609	794	20
R.A.,	373	529	392	541	609	794	20
Rivera,	396	529	424	541	609	794	20
R.,	428	529	439	541	609	794	20
Finch,	442	529	467	541	609	794	20
C.	470	529	479	541	609	794	20
E.,	482	529	493	541	609	794	20
Thomas,	496	529	530	541	609	794	20
G.	533	529	543	541	609	794	20
S.,	546	529	556	541	609	794	20
Thompson,	223	540	267	552	609	794	20
R.	269	540	278	552	609	794	20
C.	281	540	290	552	609	794	20
(2015).	296	540	322	552	609	794	20
The	324	540	338	552	609	794	20
Tres	341	540	357	552	609	794	20
Ventanas	360	540	392	552	609	794	20
Mummies	395	540	431	552	609	794	20
of	434	540	442	552	609	794	20
Peru.	445	540	463	552	609	794	20
The	466	540	480	552	609	794	20
Anatomical	483	540	524	552	609	794	20
Record.	527	540	556	552	609	794	20
298:	223	551	240	563	609	794	20
1026-1035.	242	551	283	563	609	794	20
Zesch,	196	562	221	575	609	794	20
S.,	224	562	233	575	609	794	20
Alterauge,	235	562	276	575	609	794	20
A.,	278	562	289	575	609	794	20
Cárdenas-Arroyo,	291	562	362	575	609	794	20
F.,	364	562	373	575	609	794	20
Rosendahl,	376	562	419	575	609	794	20
W.	421	562	432	575	609	794	20
(2020).	434	562	461	574	609	794	20
A	463	562	469	574	609	794	20
Remarkable	472	562	515	574	609	794	20
Face:	518	562	537	574	609	794	20
Two	540	562	556	574	609	794	20
Overmodeled	223	573	272	585	609	794	20
Skulls	275	573	297	585	609	794	20
from	299	573	317	585	609	794	20
Colombia	319	573	355	585	609	794	20
(en	357	573	368	585	609	794	20
prensa	371	573	394	585	609	794	20
en	396	573	405	585	609	794	20
Alemania).	407	573	447	585	609	794	20
29	547	752	556	764	609	794	20
