NOTAS	57	34	91	42	595	794	1
TÉCNICAS	94	34	145	42	595	794	1
Utilidad	154	88	223	103	595	794	1
de	228	88	247	103	595	794	1
los	253	88	275	103	595	794	1
diagramas	280	88	366	103	595	794	1
causales	371	88	441	103	595	794	1
para	163	112	201	127	595	794	1
conceptualizar	206	112	327	127	595	794	1
mecanismos	333	112	433	127	595	794	1
en	197	136	217	151	595	794	1
epidemiología	223	136	335	151	595	794	1
laboral	340	136	398	151	595	794	1
Albert	125	169	156	179	595	794	1
Sánchez-Niubò	159	169	234	179	595	794	1
abc	234	169	244	175	595	794	1
,	244	169	249	179	595	794	1
Carlos	252	169	284	179	595	794	1
G	288	169	298	179	595	794	1
Forero	301	169	334	179	595	794	1
bc	334	169	340	175	595	794	1
,	340	169	344	179	595	794	1
Fernando	348	169	394	179	595	794	1
G	398	169	408	179	595	794	1
Benavides	411	169	460	179	595	794	1
abc	460	169	470	175	595	794	1
Recibido:	394	195	433	202	595	794	1
15	435	195	445	202	595	794	1
de	448	195	457	202	595	794	1
octubre	459	195	490	202	595	794	1
de	492	195	502	202	595	794	1
2015	504	195	524	202	595	794	1
Aceptado:	398	207	440	214	595	794	1
4	442	207	447	214	595	794	1
de	450	207	459	214	595	794	1
febrero	462	207	490	214	595	794	1
de	492	207	502	214	595	794	1
2016	504	207	524	214	595	794	1
doi:	396	219	411	226	595	794	1
10.12961/aprl.2016.19.02.4	414	219	524	226	595	794	1
RESUMEN	57	255	106	263	595	794	1
PALABRAS	57	387	109	394	595	794	1
CLAVE:	112	387	147	394	595	794	1
Epidemiología	150	387	205	394	595	794	1
ocupacional;	207	387	257	394	595	794	1
causalidad;	259	387	302	394	595	794	1
grafos	304	387	326	394	595	794	1
acíclicos	328	387	361	394	595	794	1
dirigidos;	363	387	399	394	595	794	1
sesgo;	401	387	423	394	595	794	1
confusión;	425	387	465	394	595	794	1
sesgo	467	387	487	394	595	794	1
de	489	387	498	394	595	794	1
selección.	500	387	539	394	595	794	1
THE	57	423	78	430	595	794	1
APPLICATION	81	423	150	430	595	794	1
OF	153	423	166	430	595	794	1
CAUSAL	169	423	210	430	595	794	1
DIAGRAMS	213	423	268	430	595	794	1
TO	271	423	285	430	595	794	1
CONCEPTUALIZE	288	423	375	430	595	794	1
MECHANISMS	377	423	446	430	595	794	1
IN	57	435	69	442	595	794	1
OCCUPATIONAL	71	435	154	442	595	794	1
EPIDEMIOLOGY	156	435	233	442	595	794	1
ABSTRACT	57	458	112	466	595	794	1
KEYWORDS:	57	578	117	586	595	794	1
Epidemiology;	120	578	176	586	595	794	1
causality;	178	578	215	586	595	794	1
directed	217	578	249	586	595	794	1
acyclic	252	578	279	586	595	794	1
graphs;	282	578	310	586	595	794	1
bias;	312	578	330	586	595	794	1
confounding;	332	578	385	586	595	794	1
selection	387	578	422	586	595	794	1
bias.	425	578	443	586	595	794	1
Financiado	57	635	92	641	595	794	1
por	94	635	104	641	595	794	1
el	106	635	112	641	595	794	1
Plan	113	635	128	641	595	794	1
Estatal	130	635	151	641	595	794	1
de	153	635	160	641	595	794	1
I+D+i	162	635	182	641	595	794	1
2013-2016	184	635	218	641	595	794	1
y	219	635	223	641	595	794	1
por	225	635	235	641	595	794	1
el	237	635	243	641	595	794	1
ISCIII	245	635	265	641	595	794	1
–	267	635	271	641	595	794	1
Subdirección	273	635	314	641	595	794	1
General	316	635	342	641	595	794	1
de	343	635	351	641	595	794	1
Evaluación	353	635	388	641	595	794	1
y	390	635	393	641	595	794	1
Fomento	395	635	423	641	595	794	1
de	425	635	433	641	595	794	1
la	434	635	440	641	595	794	1
Investigación	442	635	484	641	595	794	1
(FIS	486	635	500	641	595	794	1
PI14/00057	502	635	539	641	595	794	1
–	57	644	61	650	595	794	1
EBISA	62	644	85	650	595	794	1
Estado	86	644	107	650	595	794	1
de	109	644	116	650	595	794	1
bienestar	118	644	147	650	595	794	1
y	148	644	152	650	595	794	1
salud:	153	644	172	650	595	794	1
trayectoria	173	644	207	650	595	794	1
laboral,	209	644	232	650	595	794	1
incapacidad	234	644	272	650	595	794	1
y	273	644	277	650	595	794	1
mortalidad	279	644	313	650	595	794	1
en	315	644	322	650	595	794	1
una	324	644	336	650	595	794	1
cohorte	338	644	362	650	595	794	1
de	364	644	371	650	595	794	1
afiliados	373	644	399	650	595	794	1
a	400	644	404	650	595	794	1
la	406	644	411	650	595	794	1
Seguridad	413	644	444	650	595	794	1
Social,	446	644	467	650	595	794	1
2015-2017)	469	644	506	650	595	794	1
y	508	644	511	650	595	794	1
FEDER.	513	644	539	650	595	794	1
a	57	683	60	689	595	794	1
Centre	64	683	87	689	595	794	1
d'Investigació	89	683	134	689	595	794	1
en	136	683	144	689	595	794	1
Salut	146	683	163	689	595	794	1
Laboral	165	683	189	689	595	794	1
(CiSAL),	191	683	222	689	595	794	1
Universitat	64	692	101	698	595	794	1
Pompeu	103	692	129	698	595	794	1
Fabra,	131	692	151	698	595	794	1
Barcelona,	153	692	187	698	595	794	1
España.	189	692	214	698	595	794	1
b	57	702	61	708	595	794	1
IMIM	65	702	84	708	595	794	1
(Institut	86	702	113	708	595	794	1
Hospital	115	702	143	708	595	794	1
del	145	702	155	708	595	794	1
Mar	157	702	170	708	595	794	1
d'Investigacions	172	702	224	708	595	794	1
Mèdiques),	226	702	262	708	595	794	1
Barcelona,	65	711	99	717	595	794	1
España.	101	711	126	717	595	794	1
c	57	722	60	728	595	794	1
CIBER	64	722	87	728	595	794	1
en	89	722	97	728	595	794	1
Epidemiología	99	722	145	728	595	794	1
y	147	722	151	728	595	794	1
Salud	153	722	171	728	595	794	1
Pública	173	722	197	728	595	794	1
(CIBERESP),	199	722	244	728	595	794	1
España.	64	731	89	737	595	794	1
Arch	57	757	75	764	595	794	1
Prev	78	757	94	764	595	794	1
Riesgos	97	757	124	764	595	794	1
Labor	126	757	148	764	595	794	1
2016;	150	757	173	764	595	794	1
19	176	757	185	764	595	794	1
(2):	188	757	204	764	595	794	1
103-106	206	757	239	764	595	794	1
Correspondencia:	306	683	365	689	595	794	1
Albert	306	693	327	698	595	794	1
Sánchez-Niubò	329	693	379	698	595	794	1
Centre	306	702	328	708	595	794	1
d'Investigació	329	702	372	708	595	794	1
en	373	702	381	708	595	794	1
Salut	383	702	399	708	595	794	1
Laboral	400	702	423	708	595	794	1
(CiSAL),	425	702	455	708	595	794	1
Universitat	457	702	491	708	595	794	1
Pompeu	493	702	518	708	595	794	1
Fabra.	520	702	539	708	595	794	1
c/	306	712	312	718	595	794	1
Dr.	314	712	324	718	595	794	1
Aiguader	326	712	356	718	595	794	1
88,	358	712	368	718	595	794	1
08003	370	712	390	718	595	794	1
Barcelona.	392	712	426	718	595	794	1
Tel.:	306	722	320	728	595	794	1
+34	322	722	335	728	595	794	1
933	337	722	349	728	595	794	1
160	351	722	363	728	595	794	1
894	365	722	377	728	595	794	1
Email:	306	732	327	738	595	794	1
albert.sanchez-niubo@upf.edu	329	732	425	738	595	794	1
A.	166	34	177	42	595	794	2
Sánchez-Niubò	180	34	237	42	595	794	2
y	240	34	244	42	595	794	2
cols.	247	34	264	42	595	794	2
Diagramas	266	34	307	42	595	794	2
causales	309	34	340	42	595	794	2
en	342	34	351	42	595	794	2
epidemiología	354	34	404	42	595	794	2
laboral	406	34	432	42	595	794	2
“Draw	57	74	82	81	595	794	2
your	84	74	101	81	595	794	2
assumptions	103	74	148	81	595	794	2
before	151	74	173	81	595	794	2
your	175	74	192	81	595	794	2
conclusions”	195	74	240	81	595	794	2
1	240	74	243	78	595	794	2
INTRODUCCIÓN	57	103	140	110	595	794	2
El	71	120	79	128	595	794	2
estudio	81	120	108	128	595	794	2
de	110	120	119	128	595	794	2
los	121	120	132	128	595	794	2
mecanismos	134	120	181	128	595	794	2
causales	183	120	213	128	595	794	2
de	215	120	224	128	595	794	2
los	226	120	237	128	595	794	2
problemas	239	120	278	128	595	794	2
de	280	120	289	128	595	794	2
salud	57	132	76	140	595	794	2
constituye	79	132	119	140	595	794	2
un	122	132	132	140	595	794	2
reto	135	132	151	140	595	794	2
de	154	132	163	140	595	794	2
la	166	132	173	140	595	794	2
epidemiología	176	132	230	140	595	794	2
que	233	132	247	140	595	794	2
frecuente-	250	132	289	140	595	794	2
mente	57	144	81	152	595	794	2
es	83	144	91	152	595	794	2
dejado	93	144	118	152	595	794	2
de	120	144	129	152	595	794	2
lado	131	144	148	152	595	794	2
2	148	145	151	149	595	794	2
.	151	144	153	152	595	794	2
Sin	155	144	168	152	595	794	2
embargo	170	144	203	152	595	794	2
en	205	144	215	152	595	794	2
los	217	144	228	152	595	794	2
últimos	230	144	258	152	595	794	2
años,	260	144	280	152	595	794	2
el	282	144	289	152	595	794	2
estudio	57	156	84	164	595	794	2
de	86	156	95	164	595	794	2
causalidad	97	156	137	164	595	794	2
aplicado	139	156	171	164	595	794	2
a	173	156	177	164	595	794	2
estudios	179	156	210	164	595	794	2
de	212	156	221	164	595	794	2
epidemiología	223	156	277	164	595	794	2
la-	279	156	289	164	595	794	2
boral	57	168	76	176	595	794	2
ha	78	168	88	176	595	794	2
permitido	90	168	128	176	595	794	2
reinterpretar	130	168	178	176	595	794	2
sesgos	180	168	203	176	595	794	2
ya	205	168	214	176	595	794	2
conocidos,	216	168	257	176	595	794	2
como	259	168	280	176	595	794	2
el	282	168	289	176	595	794	2
“healthyworker	57	180	116	188	595	794	2
survival”	119	180	153	188	595	794	2
3	153	181	156	185	595	794	2
,	155	180	158	188	595	794	2
y	160	180	165	188	595	794	2
es	167	180	174	188	595	794	2
especialmente	177	180	232	188	595	794	2
relevante	234	180	270	188	595	794	2
para	273	180	289	188	595	794	2
analizar	57	192	87	200	595	794	2
los	90	192	101	200	595	794	2
posibles	104	192	135	200	595	794	2
mecanismos	138	192	186	200	595	794	2
causales	189	192	220	200	595	794	2
entre	223	192	244	200	595	794	2
trayectoria	247	192	289	200	595	794	2
laboral	57	204	84	212	595	794	2
y	87	204	91	212	595	794	2
cambios	94	204	126	212	595	794	2
de	129	204	138	212	595	794	2
estatus	141	204	167	212	595	794	2
socio-económico,	170	204	239	212	595	794	2
condiciones	242	204	289	212	595	794	2
de	57	216	66	224	595	794	2
trabajo	68	216	96	224	595	794	2
y	98	216	102	224	595	794	2
aparición	105	216	141	224	595	794	2
de	144	216	153	224	595	794	2
enfermedades	155	216	209	224	595	794	2
o	211	216	216	224	595	794	2
incapacidades	218	216	272	224	595	794	2
4,5	272	217	280	221	595	794	2
.	280	216	282	224	595	794	2
El	71	228	79	236	595	794	2
uso	82	228	95	236	595	794	2
de	98	228	107	236	595	794	2
los	110	228	121	236	595	794	2
diagramas	124	228	164	236	595	794	2
causales,	167	228	201	236	595	794	2
o	204	228	209	236	595	794	2
más	212	228	227	236	595	794	2
concretamente	230	228	289	236	595	794	2
los	57	240	68	248	595	794	2
grafos	74	240	98	248	595	794	2
acíclicos	104	240	139	248	595	794	2
dirigidos	145	240	180	248	595	794	2
(DirectedAcyclicGraphs-	186	240	289	248	595	794	2
DAGs)	57	252	86	260	595	794	2
1,6	86	253	94	257	595	794	2
,	94	252	96	260	595	794	2
sirve	100	252	118	260	595	794	2
para	121	252	138	260	595	794	2
plantear	142	252	175	260	595	794	2
posibles	178	252	209	260	595	794	2
rutas	212	252	232	260	595	794	2
de	235	252	244	260	595	794	2
asociación	247	252	289	260	595	794	2
entre	57	264	77	272	595	794	2
causas	80	264	104	272	595	794	2
y	107	264	111	272	595	794	2
efectos,	114	264	143	272	595	794	2
así	146	264	156	272	595	794	2
como	159	264	181	272	595	794	2
otras	183	264	202	272	595	794	2
rutas	205	264	224	272	595	794	2
alternativas	226	264	272	272	595	794	2
que	275	264	289	272	595	794	2
pueden	57	276	85	284	595	794	2
producir	87	276	121	284	595	794	2
sesgos	123	276	146	284	595	794	2
en	148	276	158	284	595	794	2
la	160	276	167	284	595	794	2
asociación	169	276	210	284	595	794	2
1,7	210	277	217	281	595	794	2
.	217	276	220	284	595	794	2
Estos	222	276	242	284	595	794	2
métodos	244	276	277	284	595	794	2
fa-	279	276	289	284	595	794	2
cilitan	57	288	83	296	595	794	2
también	86	288	119	296	595	794	2
controlar	122	288	159	296	595	794	2
posibles	162	288	194	296	595	794	2
sesgos	197	288	221	296	595	794	2
no	224	288	234	296	595	794	2
identificados	238	288	289	296	595	794	2
inicialmente	57	300	106	308	595	794	2
en	109	300	118	308	595	794	2
los	120	300	131	308	595	794	2
supuestos	133	300	170	308	595	794	2
del	172	300	184	308	595	794	2
estudio	186	300	214	308	595	794	2
debidos	216	300	246	308	595	794	2
a	248	300	252	308	595	794	2
variables	255	300	289	308	595	794	2
cambiantes	57	312	101	320	595	794	2
en	103	312	113	320	595	794	2
el	115	312	122	320	595	794	2
tiempo	125	312	152	320	595	794	2
(efecto	154	312	182	320	595	794	2
de	184	312	194	320	595	794	2
exposiciones	196	312	246	320	595	794	2
previas)	248	312	279	320	595	794	2
1,8	279	313	287	317	595	794	2
.	287	312	289	320	595	794	2
Para	71	324	88	332	595	794	2
facilitar	91	324	121	332	595	794	2
su	124	324	132	332	595	794	2
comprensión	134	324	185	332	595	794	2
y	188	324	192	332	595	794	2
fomentar	195	324	231	332	595	794	2
su	233	324	241	332	595	794	2
uso,	244	324	259	332	595	794	2
en	262	324	271	332	595	794	2
esta	274	324	289	332	595	794	2
nota	57	336	75	344	595	794	2
técnica	77	336	105	344	595	794	2
mostramos	107	336	149	344	595	794	2
las	151	336	162	344	595	794	2
estructuras	164	336	206	344	595	794	2
básicas	208	336	235	344	595	794	2
de	237	336	246	344	595	794	2
asociación	248	336	289	344	595	794	2
de	57	348	66	356	595	794	2
los	68	348	79	356	595	794	2
DAGs,	81	348	109	356	595	794	2
y	112	348	116	356	595	794	2
las	118	348	129	356	595	794	2
ilustramos	131	348	171	356	595	794	2
con	173	348	188	356	595	794	2
ejemplos	190	348	225	356	595	794	2
procedentes	228	348	275	356	595	794	2
del	277	348	289	356	595	794	2
ámbito	57	360	84	368	595	794	2
de	87	360	96	368	595	794	2
la	99	360	106	368	595	794	2
salud	108	360	128	368	595	794	2
laboral.	131	360	160	368	595	794	2
EXPOSICIÓN	57	389	119	397	595	794	2
DEL	122	389	142	397	595	794	2
MÉTODO	144	389	189	397	595	794	2
Un	71	407	84	414	595	794	2
DAG	86	407	108	414	595	794	2
es	110	407	117	414	595	794	2
una	119	407	134	414	595	794	2
herramienta	136	407	183	414	595	794	2
visual	185	407	207	414	595	794	2
que	209	407	223	414	595	794	2
aplicado	225	407	257	414	595	794	2
a	259	407	263	414	595	794	2
la	265	407	272	414	595	794	2
epi-	274	407	289	414	595	794	2
demiología	57	419	100	426	595	794	2
ayuda	102	419	125	426	595	794	2
a	127	419	131	426	595	794	2
identificar	133	419	173	426	595	794	2
el	176	419	183	426	595	794	2
camino	185	419	214	426	595	794	2
que	216	419	230	426	595	794	2
puede	232	419	255	426	595	794	2
seguir	257	419	280	426	595	794	2
la	282	419	289	426	595	794	2
asociación	57	431	98	438	595	794	2
entre	101	431	121	438	595	794	2
una	124	431	139	438	595	794	2
exposición	142	431	184	438	595	794	2
y	187	431	192	438	595	794	2
el	195	431	202	438	595	794	2
problema	205	431	242	438	595	794	2
de	245	431	254	438	595	794	2
salud	257	431	277	438	595	794	2
de	280	431	289	438	595	794	2
interés.	57	443	85	450	595	794	2
Estas	88	443	108	450	595	794	2
asociaciones	111	443	159	450	595	794	2
pueden	162	443	191	450	595	794	2
ser	194	443	205	450	595	794	2
directas	208	443	238	450	595	794	2
o	241	443	246	450	595	794	2
indirectas,	249	443	289	450	595	794	2
producirse	57	455	97	462	595	794	2
a	100	455	104	462	595	794	2
través	107	455	130	462	595	794	2
de	132	455	142	462	595	794	2
terceras	144	455	174	462	595	794	2
variables,	177	455	214	462	595	794	2
o	216	455	221	462	595	794	2
ser	224	455	234	462	595	794	2
consecuencia	237	455	289	462	595	794	2
de	57	467	66	474	595	794	2
un	68	467	79	474	595	794	2
sesgo.	81	467	103	474	595	794	2
En	106	467	117	474	595	794	2
este	119	467	134	474	595	794	2
último	137	467	162	474	595	794	2
caso,	165	467	184	474	595	794	2
un	186	467	197	474	595	794	2
DAG	199	467	221	474	595	794	2
es	224	467	231	474	595	794	2
especialmente	234	467	289	474	595	794	2
útil	57	479	70	486	595	794	2
para	73	479	90	486	595	794	2
identificar	93	479	134	486	595	794	2
aquellas	137	479	169	486	595	794	2
variables,	172	479	209	486	595	794	2
recogidas	212	479	248	486	595	794	2
o	251	479	256	486	595	794	2
no,	259	479	272	486	595	794	2
que	275	479	289	486	595	794	2
puedan	57	491	85	498	595	794	2
asociar	88	491	115	498	595	794	2
factor	118	491	140	498	595	794	2
de	143	491	152	498	595	794	2
exposición	155	491	197	498	595	794	2
o	200	491	205	498	595	794	2
riesgo	208	491	230	498	595	794	2
y	233	491	238	498	595	794	2
problema	240	491	277	498	595	794	2
de	280	491	289	498	595	794	2
salud	57	503	77	510	595	794	2
cuando	79	503	108	510	595	794	2
no	110	503	120	510	595	794	2
hay	123	503	137	510	595	794	2
una	139	503	154	510	595	794	2
relación	156	503	188	510	595	794	2
causa-efecto.	190	503	240	510	595	794	2
Rutas	57	532	81	539	595	794	2
de	83	532	93	539	595	794	2
asociación	95	532	137	539	595	794	2
Definimos	71	551	112	559	595	794	2
ruta	114	551	130	559	595	794	2
de	132	551	142	559	595	794	2
asociación	144	551	185	559	595	794	2
(RA)	188	551	209	559	595	794	2
como	212	551	234	559	595	794	2
aquel	236	551	257	559	595	794	2
camino	260	551	289	559	595	794	2
por	57	563	70	571	595	794	2
el	73	563	80	571	595	794	2
cual	83	563	100	571	595	794	2
una	103	563	118	571	595	794	2
variable	121	563	153	571	595	794	2
puede	157	563	180	571	595	794	2
llegar	183	563	206	571	595	794	2
a	209	563	213	571	595	794	2
tener	216	563	237	571	595	794	2
efecto	241	563	265	571	595	794	2
sobre	268	563	289	571	595	794	2
otra,	57	575	75	583	595	794	2
independientemente	77	575	159	583	595	794	2
del	161	575	173	583	595	794	2
sentido	176	575	204	583	595	794	2
de	207	575	216	583	595	794	2
este	218	575	233	583	595	794	2
camino.	236	575	267	583	595	794	2
Exis-	270	575	289	583	595	794	2
ten	57	587	70	595	595	794	2
tres	72	587	86	595	595	794	2
tipos	89	587	108	595	595	794	2
de	110	587	120	595	595	794	2
rutas	122	587	141	595	595	794	2
de	144	587	153	595	595	794	2
asociación	155	587	197	595	595	794	2
entre	199	587	220	595	595	794	2
exposición	222	587	265	595	595	794	2
(A)	267	587	282	595	595	794	2
y	285	587	289	595	595	794	2
problema	57	599	94	607	595	794	2
de	96	599	105	607	595	794	2
salud	108	599	128	607	595	794	2
(Y)	130	599	144	607	595	794	2
1	144	599	147	604	595	794	2
:	147	599	149	607	595	794	2
RA1)	71	611	95	619	595	794	2
Causa	98	611	123	619	595	794	2
y	125	611	130	619	595	794	2
efecto:	133	611	160	619	595	794	2
Las	162	611	175	619	595	794	2
variables	178	611	213	619	595	794	2
A	215	611	222	619	595	794	2
(p.	225	611	236	619	595	794	2
ej.	238	611	248	619	595	794	2
asbesto)	250	611	282	619	595	794	2
e	285	611	289	619	595	794	2
Y	57	623	62	631	595	794	2
(cáncer	64	623	94	631	595	794	2
de	97	623	106	631	595	794	2
pulmón)	108	623	142	631	595	794	2
están	145	623	165	631	595	794	2
asociadas	167	623	204	631	595	794	2
causalmente,	206	623	257	631	595	794	2
y	260	623	264	631	595	794	2
existe	266	623	289	631	595	794	2
una	57	635	71	643	595	794	2
tercera	73	635	100	643	595	794	2
variable	102	635	133	643	595	794	2
B	135	635	141	643	595	794	2
(DNA	143	635	169	643	595	794	2
dañado	171	635	199	643	595	794	2
en	201	635	211	643	595	794	2
células	213	635	239	643	595	794	2
del	241	635	253	643	595	794	2
pulmón)	255	635	289	643	595	794	2
que	57	647	71	655	595	794	2
es	73	647	81	655	595	794	2
mediadora.	83	647	127	655	595	794	2
Gráficamente:	130	647	186	655	595	794	2
A→B→Y,	153	662	193	669	595	794	2
Si	71	677	79	684	595	794	2
no	82	677	92	684	595	794	2
se	95	677	102	684	595	794	2
ajusta	105	677	128	684	595	794	2
por	130	677	143	684	595	794	2
B,	146	677	155	684	595	794	2
es	157	677	165	684	595	794	2
decir,	167	677	189	684	595	794	2
no	192	677	202	684	595	794	2
se	205	677	212	684	595	794	2
tiene	215	677	235	684	595	794	2
en	238	677	247	684	595	794	2
cuenta	250	677	277	684	595	794	2
en	279	677	289	684	595	794	2
el	57	689	64	696	595	794	2
estadístico,	98	689	142	696	595	794	2
la	144	689	151	696	595	794	2
ruta	154	689	170	696	595	794	2
entre	172	689	193	696	595	794	2
A	196	689	203	696	595	794	2
e	205	689	210	696	595	794	2
Y	212	689	218	696	595	794	2
está	220	689	236	696	595	794	2
abierta,	238	689	266	696	595	794	2
y	269	689	273	696	595	794	2
por	276	689	289	696	595	794	2
tanto,	57	701	80	708	595	794	2
se	83	701	90	708	595	794	2
encontrará	93	701	136	708	595	794	2
asociación.	138	701	182	708	595	794	2
Por	71	713	84	720	595	794	2
otro	87	713	103	720	595	794	2
lado,	106	713	125	720	595	794	2
si	127	713	133	720	595	794	2
se	136	713	143	720	595	794	2
ajusta	146	713	169	720	595	794	2
por	171	713	184	720	595	794	2
B:	187	713	195	720	595	794	2
A→	147	728	164	735	595	794	2
B	171	727	177	735	595	794	2
→Y,	181	718	199	741	595	794	2
Arch	57	757	75	764	595	794	2
Prev	78	757	94	764	595	794	2
Riesgos	97	757	124	764	595	794	2
Labor	126	757	148	764	595	794	2
2016;	150	757	173	764	595	794	2
19	176	757	185	764	595	794	2
(2):	188	757	204	764	595	794	2
103-106	206	757	239	764	595	794	2
104	526	35	539	42	595	794	2
la	306	74	313	81	595	794	2
ruta	316	74	332	81	595	794	2
entre	334	74	355	81	595	794	2
A	357	74	364	81	595	794	2
e	367	74	371	81	595	794	2
Y	373	74	379	81	595	794	2
queda	381	74	405	81	595	794	2
bloqueada	407	74	445	81	595	794	2
y	447	74	452	81	595	794	2
no	454	74	464	81	595	794	2
se	467	74	474	81	595	794	2
encontrará	477	74	520	81	595	794	2
aso-	523	74	539	81	595	794	2
ciación	306	86	336	93	595	794	2
estadística	339	86	382	93	595	794	2
aun	386	86	401	93	595	794	2
habiendo	404	86	442	93	595	794	2
causalidad.	446	86	491	93	595	794	2
Obsérvese,	494	86	539	93	595	794	2
que,	306	98	323	105	595	794	2
gráficamente,	326	98	381	105	595	794	2
el	385	98	392	105	595	794	2
ajuste	395	98	419	105	595	794	2
se	422	98	430	105	595	794	2
representa	433	98	475	105	595	794	2
enmarcando	478	98	528	105	595	794	2
la	531	98	539	105	595	794	2
variable.	306	110	341	117	595	794	2
RA2)	320	122	344	129	595	794	2
Causas	348	122	377	129	595	794	2
comunes:	380	122	419	129	595	794	2
La	422	122	432	129	595	794	2
variable	435	122	466	129	595	794	2
L	469	122	475	129	595	794	2
(p.	478	122	489	129	595	794	2
ej.	492	122	502	129	595	794	2
buen	505	122	525	129	595	794	2
es-	528	122	539	129	595	794	2
tado	306	134	324	141	595	794	2
físico)	326	134	350	141	595	794	2
es	352	134	360	141	595	794	2
una	362	134	377	141	595	794	2
causa	379	134	400	141	595	794	2
común	402	134	429	141	595	794	2
de	432	134	441	141	595	794	2
A	443	134	450	141	595	794	2
(trabajar	452	134	486	141	595	794	2
de	489	134	498	141	595	794	2
bombero)	500	134	539	141	595	794	2
e	306	146	310	153	595	794	2
Y	313	146	318	153	595	794	2
(muerte	320	146	351	153	595	794	2
prematura),	353	146	399	153	595	794	2
donde	401	146	425	153	595	794	2
A	427	146	434	153	595	794	2
e	436	146	441	153	595	794	2
Y	443	146	448	153	595	794	2
no	450	146	459	153	595	794	2
están	461	146	482	153	595	794	2
asociados	484	146	520	153	595	794	2
cau-	522	146	539	153	595	794	2
salmente.	306	158	344	165	595	794	2
Gráficamente:	346	158	403	165	595	794	2
A←L→Y.	403	173	442	180	595	794	2
De	320	187	332	195	595	794	2
no	336	187	346	195	595	794	2
ajustar	350	187	377	195	595	794	2
por	381	187	394	195	595	794	2
L,	398	187	406	195	595	794	2
la	410	187	417	195	595	794	2
ruta	421	187	437	195	595	794	2
entre	441	187	462	195	595	794	2
A	466	187	473	195	595	794	2
e	477	187	481	195	595	794	2
Y	485	187	491	195	595	794	2
permanece	495	187	539	195	595	794	2
abierta	306	199	333	207	595	794	2
y	336	199	340	207	595	794	2
así	342	199	352	207	595	794	2
se	355	199	362	207	595	794	2
observará	365	199	402	207	595	794	2
asociación	404	199	446	207	595	794	2
entre	448	199	469	207	595	794	2
ambas.	471	199	498	207	595	794	2
Este	500	199	516	207	595	794	2
sesgo	518	199	539	207	595	794	2
es	306	211	314	219	595	794	2
conocido	316	211	352	219	595	794	2
como	354	211	376	219	595	794	2
confusión,	378	211	418	219	595	794	2
debido	420	211	447	219	595	794	2
al	449	211	456	219	595	794	2
efecto	458	211	482	219	595	794	2
de	484	211	493	219	595	794	2
una	495	211	510	219	595	794	2
tercera	512	211	539	219	595	794	2
variable	306	223	338	231	595	794	2
que	340	223	354	231	595	794	2
es	357	223	364	231	595	794	2
causa	367	223	388	231	595	794	2
común	390	223	418	231	595	794	2
de	420	223	429	231	595	794	2
otras	432	223	451	231	595	794	2
dos.	453	223	469	231	595	794	2
En	320	235	331	243	595	794	2
cambio,	334	235	365	243	595	794	2
si	367	235	373	243	595	794	2
ajustamos	376	235	414	243	595	794	2
por	417	235	430	243	595	794	2
L:	432	235	440	243	595	794	2
A←	398	250	415	258	595	794	2
L	419	250	425	257	595	794	2
→Y,	429	241	447	264	595	794	2
la	306	265	313	272	595	794	2
ruta	315	265	331	272	595	794	2
entre	334	265	354	272	595	794	2
A	356	265	364	272	595	794	2
e	366	265	370	272	595	794	2
Y	372	265	378	272	595	794	2
queda	380	265	404	272	595	794	2
bloqueada	406	265	446	272	595	794	2
y	448	265	453	272	595	794	2
no	455	265	465	272	595	794	2
se	468	265	475	272	595	794	2
encontrará	478	265	521	272	595	794	2
aso-	523	265	539	272	595	794	2
ciación	306	277	335	284	595	794	2
entre	337	277	358	284	595	794	2
ellas.	361	277	380	284	595	794	2
RA3)	320	289	344	296	595	794	2
Efectos	346	289	376	296	595	794	2
comunes:	379	289	417	296	595	794	2
Una	419	289	436	296	595	794	2
variable	438	289	470	296	595	794	2
C	472	289	479	296	595	794	2
(p.	481	289	492	296	595	794	2
ej.	494	289	504	296	595	794	2
asma)	506	289	529	296	595	794	2
es	531	289	539	296	595	794	2
efecto	306	301	330	308	595	794	2
común	333	301	360	308	595	794	2
de	363	301	373	308	595	794	2
A	376	301	383	308	595	794	2
(exposición	386	301	432	308	595	794	2
a	435	301	440	308	595	794	2
lejía)	443	301	463	308	595	794	2
e	466	301	471	308	595	794	2
Y	474	301	479	308	595	794	2
(atopía	482	301	511	308	595	794	2
subya-	514	301	539	308	595	794	2
cente)	306	313	332	320	595	794	2
donde	334	313	359	320	595	794	2
A	361	313	368	320	595	794	2
e	371	313	375	320	595	794	2
Y	378	313	383	320	595	794	2
no	385	313	396	320	595	794	2
están	398	313	419	320	595	794	2
asociados	421	313	458	320	595	794	2
causalmente.	461	313	512	320	595	794	2
Gráfi-	515	313	539	320	595	794	2
camente:	306	325	342	332	595	794	2
A→	398	340	415	347	595	794	2
C	418	340	425	347	595	794	2
←Y,	429	331	447	353	595	794	2
Ajustando	320	355	362	362	595	794	2
por	364	355	377	362	595	794	2
C,	380	355	389	362	595	794	2
la	392	355	399	362	595	794	2
ruta	402	355	418	362	595	794	2
se	420	355	428	362	595	794	2
abre	430	355	447	362	595	794	2
y,	450	355	456	362	595	794	2
por	459	355	472	362	595	794	2
tanto,	474	355	498	362	595	794	2
se	501	355	508	362	595	794	2
encon-	511	355	539	362	595	794	2
trará	306	367	324	374	595	794	2
asociación	327	367	368	374	595	794	2
entre	370	367	390	374	595	794	2
A	392	367	399	374	595	794	2
e	401	367	406	374	595	794	2
Y.	408	367	415	374	595	794	2
Este	418	367	434	374	595	794	2
es	436	367	443	374	595	794	2
conocido	445	367	482	374	595	794	2
como	484	367	505	374	595	794	2
sesgo	507	367	527	374	595	794	2
de	529	367	539	374	595	794	2
selección,	306	379	346	386	595	794	2
el	349	379	356	386	595	794	2
efecto	359	379	384	386	595	794	2
de	387	379	396	386	595	794	2
ajustar	399	379	426	386	595	794	2
una	429	379	444	386	595	794	2
tercera	447	379	475	386	595	794	2
variable	478	379	510	386	595	794	2
que	513	379	528	386	595	794	2
es	531	379	539	386	595	794	2
efecto	306	391	330	398	595	794	2
común	333	391	360	398	595	794	2
de	362	391	371	398	595	794	2
otras	374	391	393	398	595	794	2
dos.	395	391	411	398	595	794	2
En	320	403	331	410	595	794	2
cambio,	334	403	365	410	595	794	2
si	367	403	373	410	595	794	2
no	376	403	386	410	595	794	2
se	389	403	396	410	595	794	2
ajusta	399	403	421	410	595	794	2
por	424	403	437	410	595	794	2
C:	439	403	449	410	595	794	2
A→C←Y,	402	418	443	425	595	794	2
la	306	432	313	440	595	794	2
ruta	316	432	332	440	595	794	2
entre	334	432	355	440	595	794	2
A	358	432	365	440	595	794	2
e	368	432	372	440	595	794	2
Y	375	432	380	440	595	794	2
queda	383	432	406	440	595	794	2
bloqueada	409	432	449	440	595	794	2
y	452	432	456	440	595	794	2
no	459	432	469	440	595	794	2
se	472	432	480	440	595	794	2
observará	483	432	520	440	595	794	2
aso-	523	432	539	440	595	794	2
ciación.	306	444	337	452	595	794	2
APLICACIÓN	306	475	371	483	595	794	2
PRÁCTICA	374	475	427	483	595	794	2
Habitualmente	320	495	381	502	595	794	2
en	384	495	394	502	595	794	2
salud	397	495	417	502	595	794	2
laboral	420	495	448	502	595	794	2
se	451	495	459	502	595	794	2
asocia	462	495	486	502	595	794	2
causalmente	489	495	539	502	595	794	2
una	306	507	321	514	595	794	2
trayectoria	324	507	366	514	595	794	2
laboral	369	507	397	514	595	794	2
precaria	400	507	431	514	595	794	2
(TLP)	434	507	459	514	595	794	2
con	462	507	477	514	595	794	2
muerte	480	507	508	514	595	794	2
prema-	511	507	539	514	595	794	2
tura	306	519	322	526	595	794	2
(MP),	324	519	348	526	595	794	2
y	350	519	355	526	595	794	2
mediada	357	519	390	526	595	794	2
por	392	519	405	526	595	794	2
el	407	519	414	526	595	794	2
padecimiento	416	519	470	526	595	794	2
de	472	519	482	526	595	794	2
incapacidades	484	519	539	526	595	794	2
temporales	306	531	349	538	595	794	2
(IT)	352	531	369	538	595	794	2
o	371	531	376	538	595	794	2
permanentes	379	531	429	538	595	794	2
(IP).	432	531	451	538	595	794	2
A	320	543	328	550	595	794	2
continuación	331	543	383	550	595	794	2
se	386	543	394	550	595	794	2
muestran	396	543	433	550	595	794	2
dos	435	543	448	550	595	794	2
ejemplos	451	543	486	550	595	794	2
de	489	543	498	550	595	794	2
DAGs	501	543	526	550	595	794	2
en	529	543	539	550	595	794	2
los	306	555	317	562	595	794	2
que	320	555	334	562	595	794	2
la	337	555	344	562	595	794	2
relación	348	555	380	562	595	794	2
entre	383	555	403	562	595	794	2
TLP	407	555	424	562	595	794	2
y	427	555	431	562	595	794	2
MP	435	555	449	562	595	794	2
cambia	452	555	480	562	595	794	2
al	483	555	490	562	595	794	2
contemplar	493	555	539	562	595	794	2
distintas	306	567	339	574	595	794	2
mediadoras.	342	567	389	574	595	794	2
Ejemplo	306	592	339	599	595	794	2
1	342	592	347	599	595	794	2
Dado	320	611	342	618	595	794	2
el	344	611	351	618	595	794	2
DAG:	354	611	378	618	595	794	2
TLP→IP→MP	377	626	437	633	595	794	2
(RA1),	439	626	468	633	595	794	2
si	306	641	312	648	595	794	2
al	315	641	322	648	595	794	2
ajustar	325	641	351	648	595	794	2
por	354	641	367	648	595	794	2
IP,	370	641	381	648	595	794	2
persistiese	384	641	424	648	595	794	2
asociación	427	641	468	648	595	794	2
entre	471	641	492	648	595	794	2
TLP	495	641	512	648	595	794	2
y	515	641	519	648	595	794	2
MP,	522	641	539	648	595	794	2
existiría	306	653	338	660	595	794	2
una	342	653	357	660	595	794	2
ruta	360	653	376	660	595	794	2
causal	379	653	404	660	595	794	2
no	407	653	417	660	595	794	2
contemplada	420	653	473	660	595	794	2
(figura	476	653	503	660	595	794	2
1a).	506	653	522	660	595	794	2
Al-	525	653	539	660	595	794	2
ternativamente,	306	665	369	672	595	794	2
podría	371	665	396	672	595	794	2
abrirse	398	665	424	672	595	794	2
una	426	665	441	672	595	794	2
ruta	443	665	459	672	595	794	2
no	461	665	471	672	595	794	2
causal	473	665	497	672	595	794	2
por	499	665	512	672	595	794	2
medio	514	665	539	672	595	794	2
de	306	677	315	684	595	794	2
una	317	677	332	684	595	794	2
variable	334	677	366	684	595	794	2
no	368	677	378	684	595	794	2
contemplada,	380	677	434	684	595	794	2
como	436	677	457	684	595	794	2
estado	460	677	485	684	595	794	2
de	487	677	496	684	595	794	2
salud	498	677	518	684	595	794	2
(ES)	520	677	539	684	595	794	2
que	306	689	320	696	595	794	2
sería	323	689	341	696	595	794	2
causa	344	689	366	696	595	794	2
de	369	689	378	696	595	794	2
IP	381	689	390	696	595	794	2
y	393	689	397	696	595	794	2
MP	400	689	414	696	595	794	2
(figura	417	689	444	696	595	794	2
1b).	447	689	463	696	595	794	2
Es	466	689	475	696	595	794	2
decir,	477	689	499	696	595	794	2
al	502	689	509	696	595	794	2
ajustar	512	689	539	696	595	794	2
por	306	701	319	708	595	794	2
el	322	701	329	708	595	794	2
efecto	332	701	357	708	595	794	2
común	360	701	387	708	595	794	2
IP	390	701	399	708	595	794	2
de	402	701	411	708	595	794	2
TLP	414	701	432	708	595	794	2
y	435	701	439	708	595	794	2
ES	442	701	453	708	595	794	2
(RA3),	456	701	485	708	595	794	2
se	488	701	496	708	595	794	2
abre	499	701	516	708	595	794	2
la	519	701	526	708	595	794	2
si-	529	701	539	708	595	794	2
guiente	306	713	336	720	595	794	2
ruta:	338	713	357	720	595	794	2
TLP→IP←ES→MP.	381	728	463	735	595	794	2
A.	166	34	177	42	595	794	3
Sánchez-Niubò	180	34	237	42	595	794	3
y	240	34	244	42	595	794	3
cols.	247	34	264	42	595	794	3
Diagramas	266	34	307	42	595	794	3
causales	309	34	340	42	595	794	3
en	342	34	351	42	595	794	3
epidemiología	354	34	404	42	595	794	3
laboral	406	34	432	42	595	794	3
a)	68	84	80	97	595	794	3
105	526	35	539	42	595	794	3
c)	309	84	319	98	595	794	3
IP	167	110	182	128	595	794	3
TLP	73	112	102	130	595	794	3
MP	248	112	276	130	595	794	3
IT	401	112	416	130	595	794	3
t	418	121	422	131	595	794	3
TLP	305	113	335	131	595	794	3
t	338	122	342	132	595	794	3
TLP	483	114	513	132	595	794	3
t+1	516	123	532	133	595	794	3
MP	484	163	512	181	595	794	3
b)	68	202	81	215	595	794	3
d)	308	202	321	215	595	794	3
IP	160	225	176	243	595	794	3
TLP	71	227	100	244	595	794	3
MP	242	227	270	245	595	794	3
ES	127	280	146	298	595	794	3
IT	401	221	416	239	595	794	3
t	418	230	422	241	595	794	3
TLP	305	224	335	242	595	794	3
t	338	235	342	245	595	794	3
ES	351	275	371	293	595	794	3
TLP	483	223	513	241	595	794	3
t+1	516	233	532	244	595	794	3
MP	484	277	512	294	595	794	3
TLP:	114	320	132	329	595	794	3
Trayectoria	134	320	182	329	595	794	3
laboral	184	320	215	329	595	794	3
precaria	218	320	253	329	595	794	3
TLP	299	320	314	329	595	794	3
t	314	326	316	331	595	794	3
:	317	320	320	329	595	794	3
Trayectoria	323	320	370	329	595	794	3
laboral	373	320	403	329	595	794	3
precaria	406	320	441	329	595	794	3
en	444	320	455	329	595	794	3
tiempo	457	320	488	329	595	794	3
t	491	320	495	329	595	794	3
IP:	114	337	124	346	595	794	3
Incapacidad	127	337	179	346	595	794	3
permanente	182	337	235	346	595	794	3
IT	299	337	307	346	595	794	3
t	306	342	308	348	595	794	3
:	309	337	312	346	595	794	3
Incapacidad	314	337	366	346	595	794	3
temporal	369	337	409	346	595	794	3
en	412	337	423	346	595	794	3
tiempo	425	337	456	346	595	794	3
t	459	337	463	346	595	794	3
MP:	114	353	131	362	595	794	3
Muerte	133	353	165	362	595	794	3
prematura	168	353	214	362	595	794	3
ES:	299	353	311	362	595	794	3
Estado	314	353	343	362	595	794	3
de	345	353	356	362	595	794	3
salud	359	353	382	362	595	794	3
Figura	57	374	79	380	595	794	3
1.	81	374	88	380	595	794	3
Grafos	90	374	112	380	595	794	3
acíclicos	114	374	143	380	595	794	3
dirigidos	145	374	174	380	595	794	3
para	176	374	190	380	595	794	3
visualizar	192	374	223	380	595	794	3
las	225	374	234	380	595	794	3
posibles	236	374	262	380	595	794	3
rutas	265	374	281	380	595	794	3
de	283	374	290	380	595	794	3
asociación	293	374	328	380	595	794	3
entre	330	374	347	380	595	794	3
la	349	374	355	380	595	794	3
trayectoria	357	374	393	380	595	794	3
laboral	395	374	418	380	595	794	3
precaria	421	374	447	380	595	794	3
y	449	374	453	380	595	794	3
la	455	374	461	380	595	794	3
muerte	463	374	487	380	595	794	3
prematura.	489	374	525	380	595	794	3
Ejemplo	57	426	90	433	595	794	3
2	93	426	98	433	595	794	3
En	71	445	82	452	595	794	3
este	84	445	99	452	595	794	3
otro	102	445	118	452	595	794	3
ejemplo,	121	445	155	452	595	794	3
consideramos	157	445	211	452	595	794	3
TLP	213	445	231	452	595	794	3
e	233	445	237	452	595	794	3
IT	240	445	250	452	595	794	3
como	252	445	274	452	595	794	3
va-	277	445	289	452	595	794	3
riables	57	457	82	464	595	794	3
que	85	457	99	464	595	794	3
se	101	457	109	464	595	794	3
miden	111	457	136	464	595	794	3
en	139	457	149	464	595	794	3
distintos	151	457	185	464	595	794	3
tiempos	187	457	218	464	595	794	3
t.	221	457	226	464	595	794	3
Así,	71	469	86	476	595	794	3
en	89	469	99	476	595	794	3
el	101	469	108	476	595	794	3
DAG	110	469	132	476	595	794	3
de	135	469	144	476	595	794	3
la	146	469	153	476	595	794	3
figura	156	469	177	476	595	794	3
1c	180	469	189	476	595	794	3
observamos	191	469	236	476	595	794	3
que	238	469	252	476	595	794	3
ajustar	264	469	289	476	595	794	3
por	57	481	69	488	595	794	3
IT,	71	481	83	488	595	794	3
se	85	481	92	488	595	794	3
bloquean	94	481	129	488	595	794	3
las	131	481	141	488	595	794	3
rutas	143	481	161	488	595	794	3
entre	163	481	182	488	595	794	3
TLP	184	481	201	488	595	794	3
y	203	481	207	488	595	794	3
MP.	209	481	225	488	595	794	3
Concretamente:	227	481	289	488	595	794	3
a)	71	493	79	500	595	794	3
La	81	493	91	500	595	794	3
ruta	94	493	110	500	595	794	3
entre	113	493	134	500	595	794	3
TLP	137	493	154	500	595	794	3
t	154	496	156	501	595	794	3
y	159	493	163	500	595	794	3
MP	166	493	180	500	595	794	3
queda	183	493	207	500	595	794	3
bloqueada	210	493	250	500	595	794	3
al	253	493	260	500	595	794	3
ajustar	263	493	289	500	595	794	3
por	81	505	94	512	595	794	3
una	97	505	112	512	595	794	3
mediadora	114	505	155	512	595	794	3
(RA1).	158	505	187	512	595	794	3
b)	71	517	80	524	595	794	3
La	82	517	92	524	595	794	3
ruta	94	517	110	524	595	794	3
entre	112	517	133	524	595	794	3
TLP	135	517	152	524	595	794	3
t+1	152	520	160	525	595	794	3
y	163	517	167	524	595	794	3
MP	169	517	183	524	595	794	3
queda	186	517	209	524	595	794	3
bloqueada	211	517	251	524	595	794	3
al	254	517	261	524	595	794	3
ajustar	263	517	289	524	595	794	3
por	82	529	95	536	595	794	3
una	97	529	112	536	595	794	3
causa	115	529	136	536	595	794	3
común	138	529	165	536	595	794	3
(RA2).	168	529	197	536	595	794	3
Considerando	71	541	126	548	595	794	3
este	129	541	144	548	595	794	3
DAG,	146	541	171	548	595	794	3
no	173	541	183	548	595	794	3
deberíamos	186	541	230	548	595	794	3
encontrar	233	541	271	548	595	794	3
aso-	273	541	289	548	595	794	3
ciación	57	553	86	560	595	794	3
entre	88	553	109	560	595	794	3
TLP	111	553	128	560	595	794	3
y	131	553	135	560	595	794	3
MP.	138	553	154	560	595	794	3
Por	71	565	84	572	595	794	3
otro	87	565	104	572	595	794	3
lado,	107	565	126	572	595	794	3
de	129	565	138	572	595	794	3
encontrarse	141	565	188	572	595	794	3
asociación	191	565	232	572	595	794	3
ajustando	235	565	273	572	595	794	3
por	276	565	289	572	595	794	3
IT	57	577	66	584	595	794	3
cabrían	69	577	98	584	595	794	3
dos	101	577	114	584	595	794	3
posibilidades:	116	577	169	584	595	794	3
a)	71	589	79	596	595	794	3
Una	81	589	99	596	595	794	3
ruta	102	589	118	596	595	794	3
entre	121	589	142	596	595	794	3
TLP	146	589	163	596	595	794	3
t	163	592	165	597	595	794	3
y	168	589	172	596	595	794	3
MP	176	589	190	596	595	794	3
que	193	589	207	596	595	794	3
no	210	589	221	596	595	794	3
pasa	224	589	241	596	595	794	3
por	244	589	258	596	595	794	3
IT	261	589	271	596	595	794	3
t	271	592	272	597	595	794	3
,	272	589	276	596	595	794	3
no	279	589	289	596	595	794	3
contemplada	81	601	132	608	595	794	3
en	135	601	145	608	595	794	3
la	147	601	154	608	595	794	3
figura	157	601	179	608	595	794	3
1.	181	601	189	608	595	794	3
b)	71	613	80	620	595	794	3
Una	82	613	100	620	595	794	3
ruta	103	613	119	620	595	794	3
por	122	613	136	620	595	794	3
ES,	139	613	152	620	595	794	3
que	155	613	170	620	595	794	3
es	173	613	181	620	595	794	3
causa	184	613	206	620	595	794	3
común	209	613	237	620	595	794	3
de	240	613	249	620	595	794	3
IT	252	613	262	620	595	794	3
t	262	616	264	621	595	794	3
y	267	613	272	620	595	794	3
MP	275	613	289	620	595	794	3
(figura	82	625	109	632	595	794	3
1d).	112	625	128	632	595	794	3
Considerando	71	637	126	644	595	794	3
ahora	129	637	151	644	595	794	3
b)	154	637	163	644	595	794	3
como	165	637	187	644	595	794	3
caso	190	637	207	644	595	794	3
de	210	637	219	644	595	794	3
interés,	221	637	251	644	595	794	3
al	253	637	260	644	595	794	3
ajustar	263	637	289	644	595	794	3
por	57	649	70	656	595	794	3
un	72	649	83	656	595	794	3
efecto	85	649	109	656	595	794	3
común	111	649	139	656	595	794	3
IT	141	649	151	656	595	794	3
t	151	652	152	657	595	794	3
entonces	155	649	190	656	595	794	3
se	193	649	200	656	595	794	3
abre	203	649	220	656	595	794	3
la	222	649	229	656	595	794	3
ruta	232	649	247	656	595	794	3
(RA3):	250	649	279	656	595	794	3
TLP	128	664	146	671	595	794	3
t	145	667	147	672	595	794	3
→IT	150	654	169	677	595	794	3
t	169	667	171	672	595	794	3
←ES→MP.	171	654	218	677	595	794	3
Sin	71	679	84	686	595	794	3
embargo,	86	679	121	686	595	794	3
de	123	679	133	686	595	794	3
no	135	679	145	686	595	794	3
ajustar	147	679	172	686	595	794	3
por	174	679	187	686	595	794	3
IT	189	679	199	686	595	794	3
t	199	682	200	686	595	794	3
para	202	679	219	686	595	794	3
evitar	221	679	243	686	595	794	3
abrir	245	679	263	686	595	794	3
la	265	679	272	686	595	794	3
ruta	274	679	289	686	595	794	3
entre	57	691	77	698	595	794	3
TLP	79	691	96	698	595	794	3
t	96	694	98	698	595	794	3
y	100	691	104	698	595	794	3
MP	106	691	120	698	595	794	3
por	122	691	135	698	595	794	3
ES,	137	691	150	698	595	794	3
se	152	691	160	698	595	794	3
abrirían	162	691	192	698	595	794	3
dos	194	691	207	698	595	794	3
rutas	209	691	228	698	595	794	3
nuevas	230	691	256	698	595	794	3
(RA2):	258	691	287	698	595	794	3
a)	71	706	79	713	595	794	3
TLP	81	706	99	713	595	794	3
t+1	99	709	107	713	595	794	3
←IT	107	696	126	719	595	794	3
t	126	709	128	713	595	794	3
→MP	128	696	152	719	595	794	3
b)	71	718	80	725	595	794	3
TLP	82	718	99	725	595	794	3
t+1	99	721	108	725	595	794	3
←IT	108	708	127	731	595	794	3
t	127	721	129	725	595	794	3
←ES→MP	129	708	173	731	595	794	3
Arch	57	757	75	764	595	794	3
Prev	78	757	94	764	595	794	3
Riesgos	97	757	124	764	595	794	3
Labor	126	757	148	764	595	794	3
2016;	150	757	173	764	595	794	3
19	176	757	185	764	595	794	3
(2):	188	757	204	764	595	794	3
103-106	206	757	239	764	595	794	3
Obsérvese	320	427	360	434	595	794	3
que	362	427	376	434	595	794	3
el	378	427	385	434	595	794	3
efecto	387	427	411	434	595	794	3
de	413	427	422	434	595	794	3
la	424	427	431	434	595	794	3
asociación	433	427	474	434	595	794	3
entre	476	427	497	434	595	794	3
TLP	499	427	516	434	595	794	3
y	518	427	522	434	595	794	3
MP	524	427	539	434	595	794	3
será	306	439	321	447	595	794	3
mayor	324	439	349	447	595	794	3
que	351	439	366	447	595	794	3
el	368	439	375	447	595	794	3
real,	378	439	395	447	595	794	3
al	398	439	405	447	595	794	3
abrirse	408	439	434	447	595	794	3
las	437	439	447	447	595	794	3
dos	450	439	463	447	595	794	3
anteriores	466	439	505	447	595	794	3
rutas	508	439	527	447	595	794	3
de	529	439	539	447	595	794	3
asociación	306	452	347	459	595	794	3
no	350	452	360	459	595	794	3
causal.	363	452	389	459	595	794	3
CONCLUSIONES	306	484	387	491	595	794	3
Resumir	320	504	354	511	595	794	3
las	357	504	367	511	595	794	3
asunciones	370	504	414	511	595	794	3
sobre	417	504	438	511	595	794	3
los	441	504	452	511	595	794	3
posibles	454	504	487	511	595	794	3
mecanismos	489	504	539	511	595	794	3
causales	306	516	340	524	595	794	3
a	343	516	348	524	595	794	3
partir	351	516	374	524	595	794	3
de	378	516	387	524	595	794	3
un	391	516	402	524	595	794	3
diagrama	405	516	443	524	595	794	3
es	446	516	454	524	595	794	3
una	458	516	473	524	595	794	3
manera	477	516	508	524	595	794	3
útil	511	516	526	524	595	794	3
de	529	516	539	524	595	794	3
aclarar	306	529	334	536	595	794	3
y	337	529	342	536	595	794	3
comunicar	345	529	389	536	595	794	3
las	392	529	403	536	595	794	3
premisas	406	529	441	536	595	794	3
en	445	529	455	536	595	794	3
las	458	529	469	536	595	794	3
que	472	529	487	536	595	794	3
se	490	529	498	536	595	794	3
basan	501	529	524	536	595	794	3
las	528	529	539	536	595	794	3
hipótesis	306	541	343	549	595	794	3
que	348	541	362	549	595	794	3
se	367	541	375	549	595	794	3
van	379	541	394	549	595	794	3
a	399	541	403	549	595	794	3
poner	408	541	432	549	595	794	3
a	436	541	440	549	595	794	3
prueba	445	541	473	549	595	794	3
1	473	541	476	546	595	794	3
.	476	541	479	549	595	794	3
Los	483	541	497	549	595	794	3
ejemplos	502	541	539	549	595	794	3
dados	306	554	329	561	595	794	3
muestran	333	554	371	561	595	794	3
que	374	554	389	561	595	794	3
al	392	554	399	561	595	794	3
estudiar	403	554	435	561	595	794	3
la	439	554	446	561	595	794	3
asociación	449	554	492	561	595	794	3
estadística	496	554	539	561	595	794	3
entre	306	566	328	574	595	794	3
dos	331	566	344	574	595	794	3
variables	348	566	384	574	595	794	3
pueden	387	566	417	574	595	794	3
aparecer	420	566	455	574	595	794	3
problemas	458	566	500	574	595	794	3
para	503	566	521	574	595	794	3
dis-	524	566	539	574	595	794	3
tinguir	306	579	334	586	595	794	3
si	336	579	342	586	595	794	3
ésta	345	579	361	586	595	794	3
es	363	579	371	586	595	794	3
causal	373	579	398	586	595	794	3
o	401	579	406	586	595	794	3
debida	408	579	435	586	595	794	3
a	437	579	442	586	595	794	3
un	444	579	455	586	595	794	3
sesgo.	457	579	481	586	595	794	3
Por	483	579	497	586	595	794	3
ello,	500	579	517	586	595	794	3
sería	520	579	539	586	595	794	3
recomendable	306	591	364	599	595	794	3
representar	368	591	414	599	595	794	3
rutas	418	591	438	599	595	794	3
de	441	591	451	599	595	794	3
asociación	454	591	498	599	595	794	3
antes	501	591	523	599	595	794	3
del	526	591	539	599	595	794	3
análisis	306	604	337	611	595	794	3
de	340	604	350	611	595	794	3
datos,	353	604	378	611	595	794	3
como	381	604	404	611	595	794	3
praxis	407	604	432	611	595	794	3
habitual	435	604	470	611	595	794	3
en	473	604	484	611	595	794	3
la	487	604	494	611	595	794	3
investiga-	498	604	539	611	595	794	3
ción	306	616	324	624	595	794	3
epidemiológica	327	616	389	624	595	794	3
9	390	616	392	621	595	794	3
.	393	616	395	624	595	794	3
La	320	629	330	636	595	794	3
aplicación	333	629	375	636	595	794	3
de	378	629	388	636	595	794	3
métodos	391	629	425	636	595	794	3
estadísticos	428	629	474	636	595	794	3
adecuados	477	629	518	636	595	794	3
para	521	629	539	636	595	794	3
llevar	306	641	329	649	595	794	3
a	333	641	337	649	595	794	3
cabo	341	641	360	649	595	794	3
análisis	363	641	393	649	595	794	3
basados	396	641	427	649	595	794	3
en	431	641	441	649	595	794	3
estos	444	641	464	649	595	794	3
métodos	467	641	502	649	595	794	3
gráficos,	505	641	539	649	595	794	3
como	306	654	328	661	595	794	3
pueden	331	654	360	661	595	794	3
ser	363	654	374	661	595	794	3
los	376	654	387	661	595	794	3
modelos	390	654	423	661	595	794	3
estructurales	426	654	476	661	595	794	3
marginales	478	654	521	661	595	794	3
o	524	654	529	661	595	794	3
la	531	654	539	661	595	794	3
“g-fórmula”,	306	666	355	674	595	794	3
ayudarían	358	666	397	674	595	794	3
a	400	666	404	674	595	794	3
dar	407	666	420	674	595	794	3
una	423	666	437	674	595	794	3
base	440	666	457	674	595	794	3
empírica	460	666	495	674	595	794	3
a	498	666	502	674	595	794	3
estos	505	666	524	674	595	794	3
su-	527	666	539	674	595	794	3
puestos.	306	679	337	686	595	794	3
No	340	679	352	686	595	794	3
obstante,	354	679	390	686	595	794	3
ello	392	679	407	686	595	794	3
excede	409	679	436	686	595	794	3
los	439	679	449	686	595	794	3
objetivos	452	679	487	686	595	794	3
de	489	679	499	686	595	794	3
esta	501	679	516	686	595	794	3
nota,	518	679	539	686	595	794	3
por	306	691	319	699	595	794	3
lo	321	691	329	699	595	794	3
que	331	691	345	699	595	794	3
recomendamos	348	691	407	699	595	794	3
al	409	691	417	699	595	794	3
lector	419	691	442	699	595	794	3
consultar	444	691	481	699	595	794	3
los	483	691	494	699	595	794	3
trabajos	496	691	527	699	595	794	3
de	529	691	539	699	595	794	3
Hernán	306	704	337	711	595	794	3
1,10	337	704	347	708	595	794	3
.	347	704	350	711	595	794	3
A.	166	34	177	42	595	794	4
Sánchez-Niubò	180	34	237	42	595	794	4
y	240	34	244	42	595	794	4
cols.	247	34	264	42	595	794	4
Diagramas	266	34	307	42	595	794	4
causales	309	34	340	42	595	794	4
en	342	34	351	42	595	794	4
epidemiología	354	34	404	42	595	794	4
laboral	406	34	432	42	595	794	4
BIBLIOGRAFÍA	57	74	130	81	595	794	4
106	526	35	539	42	595	794	4
disability:	318	74	349	80	595	794	4
a	352	74	355	80	595	794	4
study	358	74	375	80	595	794	4
based	377	74	395	80	595	794	4
on	397	74	406	80	595	794	4
14	408	74	416	80	595	794	4
972	419	74	431	80	595	794	4
new	433	74	446	80	595	794	4
cases	449	74	465	80	595	794	4
in	467	74	474	80	595	794	4
Spain.	476	74	497	80	595	794	4
Eur	499	74	511	80	595	794	4
J	513	74	516	80	595	794	4
Public	518	74	539	80	595	794	4
Health.	318	84	343	90	595	794	4
2015;25(4):673-7.	345	84	404	90	595	794	4
1.	61	95	67	101	595	794	4
Hernán	69	95	94	101	595	794	4
M,	97	95	106	101	595	794	4
Robins	109	95	132	101	595	794	4
J.	135	95	139	101	595	794	4
Causal	142	95	164	101	595	794	4
inference.	167	95	200	101	595	794	4
Boca	203	95	219	101	595	794	4
Raton:	222	95	244	101	595	794	4
Chapman	247	95	280	101	595	794	4
&	282	95	289	101	595	794	4
Hall/CRC,	69	105	104	111	595	794	4
forthcoming.	106	105	148	111	595	794	4
2016.	150	105	168	111	595	794	4
6.	310	97	316	103	595	794	4
Greenland	318	97	353	103	595	794	4
S,	355	97	361	103	595	794	4
Pearl	364	97	380	103	595	794	4
J,	382	97	387	103	595	794	4
Robins	389	97	412	103	595	794	4
JM.	414	97	426	103	595	794	4
Causal	428	97	450	103	595	794	4
diagrams	452	97	480	103	595	794	4
for	482	97	491	103	595	794	4
epidemiologic	493	97	539	103	595	794	4
research.	318	108	347	114	595	794	4
Epidemiology.	349	108	394	114	595	794	4
1999;10(1):37-48.	396	108	455	114	595	794	4
2.	61	119	67	125	595	794	4
Forero	69	119	89	125	595	794	4
CG,	91	119	105	125	595	794	4
Castro-Rodríguez	107	119	163	125	595	794	4
JI,	164	119	172	125	595	794	4
Alonso	174	119	197	125	595	794	4
J.	199	119	203	125	595	794	4
Towards	205	119	232	125	595	794	4
a	234	119	237	125	595	794	4
biopsychosocial	239	119	289	125	595	794	4
nosology	69	129	97	135	595	794	4
of	98	129	104	135	595	794	4
mental	106	129	128	135	595	794	4
illness:	130	129	151	135	595	794	4
challenges	153	129	186	135	595	794	4
and	187	129	199	135	595	794	4
opportunities	201	129	243	135	595	794	4
for	245	129	253	135	595	794	4
psychiatric	255	129	289	135	595	794	4
epidemiology.	69	139	113	145	595	794	4
J	115	139	117	145	595	794	4
Epidemiol	119	139	152	145	595	794	4
Community	154	139	192	145	595	794	4
Health.	194	139	219	145	595	794	4
2015;69(4):301-2.	221	139	279	145	595	794	4
7.	310	121	316	127	595	794	4
De	318	121	328	127	595	794	4
Irala	330	121	345	127	595	794	4
J,	348	121	353	127	595	794	4
Martínez-González	355	121	417	127	595	794	4
MÁ,	420	121	436	127	595	794	4
Guillén	438	121	464	127	595	794	4
Grima	466	121	488	127	595	794	4
F.	490	121	495	127	595	794	4
¿Qué	498	121	515	127	595	794	4
es	517	121	524	127	595	794	4
una	526	121	539	127	595	794	4
variable	318	131	344	137	595	794	4
de	346	131	353	137	595	794	4
confusión?	355	131	390	137	595	794	4
Med	392	131	406	137	595	794	4
Clin	408	131	423	137	595	794	4
(Barc).	425	131	448	137	595	794	4
2001;117(10):377-85.	450	131	521	137	595	794	4
3.	61	153	67	159	595	794	4
Picciotto	69	153	98	159	595	794	4
S,	100	153	106	159	595	794	4
Hertz-Picciotto	108	153	158	159	595	794	4
I.	160	153	164	159	595	794	4
Commentary:	166	153	211	159	595	794	4
healthy	213	153	237	159	595	794	4
worker	239	153	261	159	595	794	4
survivor	263	153	289	159	595	794	4
bias:	69	163	83	169	595	794	4
a	85	163	89	169	595	794	4
still-evolving	91	163	133	169	595	794	4
concept.	135	163	163	169	595	794	4
Epidemiology.	165	163	210	169	595	794	4
2015;26(2):213-5.	212	163	271	169	595	794	4
8.	310	144	316	150	595	794	4
Steenland	318	144	351	150	595	794	4
K.	353	144	360	150	595	794	4
Marginal	363	144	392	150	595	794	4
structural	394	144	425	150	595	794	4
models	427	144	450	150	595	794	4
to	452	144	458	150	595	794	4
control	461	144	484	150	595	794	4
for	486	144	495	150	595	794	4
time-varying	497	144	539	150	595	794	4
confounding	318	154	360	160	595	794	4
in	364	154	371	160	595	794	4
occupational	376	154	418	160	595	794	4
and	423	154	435	160	595	794	4
environmental	440	154	489	160	595	794	4
epidemiology.	493	154	539	160	595	794	4
Occup	318	165	339	171	595	794	4
Environ	341	165	368	171	595	794	4
Med.	370	165	386	171	595	794	4
2013;70(9):601-2.	388	165	447	171	595	794	4
4.	61	178	67	183	595	794	4
Kristensen	69	178	103	183	595	794	4
P,	106	178	111	183	595	794	4
Aalen	114	178	134	183	595	794	4
OO.	136	178	151	183	595	794	4
Understanding	153	178	202	183	595	794	4
mechanisms:	205	178	247	183	595	794	4
opening	249	178	276	183	595	794	4
the	278	178	289	183	595	794	4
“black	69	188	89	193	595	794	4
box”	91	188	106	193	595	794	4
in	109	188	115	193	595	794	4
observational	117	188	161	193	595	794	4
studies.	163	188	187	193	595	794	4
Scand	189	188	209	193	595	794	4
J	211	188	214	193	595	794	4
Work	216	188	234	193	595	794	4
Environ	236	188	262	193	595	794	4
Health.	264	188	289	193	595	794	4
2013;39(2):121-4.	69	198	128	203	595	794	4
9.	310	178	316	184	595	794	4
Porta	318	178	336	184	595	794	4
M,	340	178	350	184	595	794	4
Vineis	354	178	375	184	595	794	4
P,	380	178	385	184	595	794	4
Bolúmar	389	178	417	184	595	794	4
F.	422	178	427	184	595	794	4
The	432	178	445	184	595	794	4
current	450	178	474	184	595	794	4
deconstruction	478	178	528	184	595	794	4
of	532	178	539	184	595	794	4
paradoxes:	318	188	352	194	595	794	4
one	354	188	366	194	595	794	4
sign	368	188	381	194	595	794	4
of	383	188	389	194	595	794	4
the	391	188	401	194	595	794	4
ongoing	403	188	430	194	595	794	4
methodological	431	188	482	194	595	794	4
“revolution”.	484	188	526	194	595	794	4
Eur	527	188	539	194	595	794	4
J	318	199	321	205	595	794	4
Epidemiol.	323	199	358	205	595	794	4
2015;30(10):1079-87.	360	199	431	205	595	794	4
5.	61	212	67	218	595	794	4
Benavides	69	212	102	218	595	794	4
FG,	105	212	118	218	595	794	4
Durán	121	212	142	218	595	794	4
X,	145	212	152	218	595	794	4
Gimeno	155	212	182	218	595	794	4
D,	185	212	193	218	595	794	4
Vanroelen	196	212	231	218	595	794	4
C,	234	212	242	218	595	794	4
Martínez	245	212	274	218	595	794	4
JM.	277	212	289	218	595	794	4
Labour	69	222	92	228	595	794	4
market	94	222	117	228	595	794	4
trajectories	120	222	157	228	595	794	4
and	159	222	171	228	595	794	4
early	174	222	190	228	595	794	4
retirement	192	222	227	228	595	794	4
due	230	222	242	228	595	794	4
to	244	222	251	228	595	794	4
permanent	253	222	289	228	595	794	4
10.	306	212	316	218	595	794	4
Hernán	318	212	343	218	595	794	4
M.	346	212	355	218	595	794	4
Conocimiento	358	212	406	218	595	794	4
experto,	409	212	436	218	595	794	4
confusión	439	212	471	218	595	794	4
y	473	212	477	218	595	794	4
métodos	480	212	507	218	595	794	4
causales.	510	212	539	218	595	794	4
GacSanit.	318	222	351	228	595	794	4
2001;15(Supl.	353	222	399	228	595	794	4
4):44-8.	401	222	426	228	595	794	4
Arch	57	757	75	764	595	794	4
Prev	78	757	94	764	595	794	4
Riesgos	97	757	124	764	595	794	4
Labor	126	757	148	764	595	794	4
2016;	150	757	173	764	595	794	4
19	176	757	185	764	595	794	4
(2):	188	757	204	764	595	794	4
103-106	206	757	239	764	595	794	4
