Lectura	340	63	415	90	539	737	1
crítica	420	63	482	90	539	737	1
en	295	87	320	114	539	737	1
pequeñas	325	87	425	114	539	737	1
dosis	430	87	482	114	539	737	1
La	312	124	323	140	539	737	1
odds	326	124	349	140	539	737	1
ratio	352	124	376	140	539	737	1
puede	379	124	411	140	539	737	1
ser	414	124	429	140	539	737	1
engañosa	432	124	482	140	539	737	1
M.	424	153	434	165	539	737	1
Molina	436	153	461	165	539	737	1
Arias	463	153	482	165	539	737	1
Publicado	71	182	96	189	539	737	1
en	97	182	104	189	539	737	1
Internet:	105	182	127	189	539	737	1
30-septiembre-2014	75	190	127	197	539	737	1
Servicio	207	183	232	193	539	737	1
de	234	183	242	193	539	737	1
Gastroenterología.	244	183	305	193	539	737	1
Hospital	307	183	335	193	539	737	1
Infantil	336	183	360	193	539	737	1
Universitario	362	183	404	193	539	737	1
La	406	183	413	193	539	737	1
Paz.	415	183	428	193	539	737	1
Madrid.	429	183	455	193	539	737	1
España.	457	183	482	193	539	737	1
Grupo	156	195	177	205	539	737	1
de	179	195	187	205	539	737	1
Trabajo	188	195	212	205	539	737	1
de	214	195	222	205	539	737	1
Pediatría	224	195	253	205	539	737	1
Basada	255	195	278	205	539	737	1
en	280	195	288	205	539	737	1
la	290	195	296	205	539	737	1
Evidencia	297	195	329	205	539	737	1
AEP/AEPap.	330	195	367	205	539	737	1
Editor	369	195	388	205	539	737	1
de	390	195	398	205	539	737	1
www.cienciasinseso.com	400	195	482	205	539	737	1
Palabras	84	287	110	296	539	737	1
clave:	112	287	130	296	539	737	1
	79	296	83	305	539	737	1
Riesgo	85	296	106	305	539	737	1
relativo	108	296	130	305	539	737	1
	91	305	95	314	539	737	1
Odds	97	305	114	314	539	737	1
ratio	116	305	130	314	539	737	1
Resumen	133	252	144	291	539	737	1
Manuel	73	204	93	211	539	737	1
Molina	94	204	112	211	539	737	1
Arias:	113	204	127	211	539	737	1
mma1961@gmail.com	68	212	127	219	539	737	1
Key	96	380	107	390	539	737	1
words:	109	380	130	390	539	737	1
	88	390	92	398	539	737	1
Relative	94	389	118	399	539	737	1
risk	120	389	130	399	539	737	1
	91	399	95	407	539	737	1
Odds	97	398	114	408	539	737	1
ratio	116	398	130	408	539	737	1
Abstract	133	354	144	390	539	737	1
Odds	145	329	166	340	539	737	1
ratio	168	329	189	340	539	737	1
can	191	329	206	340	539	737	1
be	208	329	219	340	539	737	1
misleading	221	329	269	340	539	737	1
Habitualmente	57	468	120	479	539	737	1
hay	123	468	138	479	539	737	1
varias	141	468	166	479	539	737	1
formas	169	468	198	479	539	737	1
de	201	468	212	479	539	737	1
contar	215	468	242	479	539	737	1
una	245	468	261	479	539	737	1
misma	57	482	85	493	539	737	1
verdad	87	482	115	493	539	737	1
sin	117	482	129	493	539	737	1
tener	132	482	153	493	539	737	1
que	156	482	171	493	539	737	1
mentir.	174	482	203	493	539	737	1
Algo	205	482	223	493	539	737	1
parecido	226	482	261	493	539	737	1
pasa	57	496	76	507	539	737	1
también	79	496	115	507	539	737	1
con	118	496	133	507	539	737	1
los	136	496	148	507	539	737	1
trabajos	151	496	185	507	539	737	1
científicos,	188	496	232	507	539	737	1
en	235	496	246	507	539	737	1
los	249	496	261	507	539	737	1
que,	57	511	74	522	539	737	1
en	77	511	87	522	539	737	1
ocasiones,	90	511	132	522	539	737	1
el	135	511	142	522	539	737	1
parámetro	144	511	188	522	539	737	1
elegido	191	511	221	522	539	737	1
para	223	511	242	522	539	737	1
pre-	244	511	261	522	539	737	1
sentar	57	525	83	536	539	737	1
los	87	525	99	536	539	737	1
resultados	103	525	146	536	539	737	1
puede	150	525	176	536	539	737	1
ayudar	180	525	209	536	539	737	1
a	212	525	217	536	539	737	1
disimular	221	525	261	536	539	737	1
una	57	539	73	550	539	737	1
verdad	74	539	102	550	539	737	1
incómoda	104	539	145	550	539	737	1
para	147	539	165	550	539	737	1
el	167	539	174	550	539	737	1
propósito	176	539	215	550	539	737	1
del	217	539	229	550	539	737	1
investi-	231	539	261	550	539	737	1
gador	57	554	80	565	539	737	1
o,	83	554	90	565	539	737	1
por	92	554	106	565	539	737	1
el	108	554	116	565	539	737	1
contrario,	118	554	157	565	539	737	1
hacer	159	554	182	565	539	737	1
que	185	554	200	565	539	737	1
un	203	554	214	565	539	737	1
efecto	216	554	242	565	539	737	1
mo-	244	554	261	565	539	737	1
desto	57	568	79	579	539	737	1
parezca	82	568	113	579	539	737	1
mucho	115	568	144	579	539	737	1
más	146	568	163	579	539	737	1
importante.	165	568	214	579	539	737	1
Ya	57	585	66	596	539	737	1
vimos	68	585	92	596	539	737	1
el	94	585	101	596	539	737	1
caso	103	585	121	596	539	737	1
del	123	585	136	596	539	737	1
uso	138	585	152	596	539	737	1
de	154	585	164	596	539	737	1
medidas	166	585	201	596	539	737	1
de	203	585	213	596	539	737	1
efecto	215	585	241	596	539	737	1
rela-	242	585	261	596	539	737	1
tivas	57	600	76	610	539	737	1
en	78	600	89	610	539	737	1
lugar	91	600	113	610	539	737	1
de	115	600	125	610	539	737	1
absolutas,	128	600	170	610	539	737	1
como	172	600	195	610	539	737	1
puede	197	600	223	610	539	737	1
ser	226	600	238	610	539	737	1
favo-	240	600	261	610	539	737	1
recer	57	614	77	625	539	737	1
el	81	614	89	625	539	737	1
uso	93	614	108	625	539	737	1
de	112	614	122	625	539	737	1
la	126	614	133	625	539	737	1
reducción	137	614	178	625	539	737	1
relativa	182	614	213	625	539	737	1
del	217	614	230	625	539	737	1
riesgo,	234	614	261	625	539	737	1
siempre	278	468	311	479	539	737	1
más	313	468	330	479	539	737	1
aparente	332	468	369	479	539	737	1
que	371	468	387	479	539	737	1
la	389	468	396	479	539	737	1
reducción	398	468	438	479	539	737	1
absoluta	440	468	476	479	539	737	1
1	476	467	480	474	539	737	1
.	480	468	482	479	539	737	1
Otro	278	482	296	493	539	737	1
ejemplo,	298	482	333	493	539	737	1
del	335	482	348	493	539	737	1
que	350	482	366	493	539	737	1
vamos	368	482	394	493	539	737	1
a	396	482	401	493	539	737	1
tratar	403	482	427	493	539	737	1
hoy,	429	482	445	493	539	737	1
es	447	482	456	493	539	737	1
el	458	482	465	493	539	737	1
uso	467	482	482	493	539	737	1
de	278	496	288	507	539	737	1
la	290	496	298	507	539	737	1
odds	300	496	319	507	539	737	1
ratio	322	496	341	507	539	737	1
(OR)	343	496	360	507	539	737	1
en	363	496	373	507	539	737	1
lugar	376	496	397	507	539	737	1
de	399	496	410	507	539	737	1
los	412	496	424	507	539	737	1
riesgos	426	496	455	507	539	737	1
relati-	458	496	482	507	539	737	1
vos	278	510	291	521	539	737	1
(RR)	294	510	310	521	539	737	1
para	312	510	330	521	539	737	1
tratar	333	510	356	521	539	737	1
de	358	510	368	521	539	737	1
hacer	371	510	393	521	539	737	1
que	396	510	411	521	539	737	1
la	414	510	421	521	539	737	1
asociación	423	510	466	521	539	737	1
en-	469	510	482	521	539	737	1
tre	278	524	289	535	539	737	1
efecto	291	524	317	535	539	737	1
y	319	524	323	535	539	737	1
exposición	325	524	369	535	539	737	1
parezca	371	524	403	535	539	737	1
más	405	524	422	535	539	737	1
fuerte.	424	524	452	535	539	737	1
Aunque	278	541	310	552	539	737	1
su	312	541	322	552	539	737	1
significado	324	541	369	552	539	737	1
puede	371	541	397	552	539	737	1
confundirse	399	541	448	552	539	737	1
a	451	541	456	552	539	737	1
veces,	458	541	482	552	539	737	1
odds	278	555	297	566	539	737	1
y	300	555	304	566	539	737	1
riesgo	308	555	333	566	539	737	1
son	336	555	351	566	539	737	1
dos	354	555	369	566	539	737	1
conceptos	372	555	414	566	539	737	1
diferentes.	417	555	461	566	539	737	1
Veá-	464	555	482	566	539	737	1
moslo.	278	569	305	580	539	737	1
El	278	586	285	597	539	737	1
riesgo	288	586	313	597	539	737	1
representa	316	586	360	597	539	737	1
la	363	586	370	597	539	737	1
probabilidad	373	586	426	597	539	737	1
de	428	586	439	597	539	737	1
ocurrir	441	586	469	597	539	737	1
de	472	586	482	597	539	737	1
un	278	600	289	611	539	737	1
evento.	291	600	320	611	539	737	1
Es	322	600	331	611	539	737	1
una	333	600	349	611	539	737	1
proporción	351	600	396	611	539	737	1
entre	398	600	419	611	539	737	1
los	421	600	433	611	539	737	1
sujetos	435	600	464	611	539	737	1
que	466	600	482	611	539	737	1
presentan	278	614	319	625	539	737	1
un	322	614	333	625	539	737	1
evento	335	614	363	625	539	737	1
divido	366	614	391	625	539	737	1
entre	393	614	415	625	539	737	1
el	417	614	425	625	539	737	1
total	427	614	447	625	539	737	1
de	449	614	459	625	539	737	1
suje-	462	614	482	625	539	737	1
Cómo	57	661	75	671	539	737	1
citar	77	661	90	671	539	737	1
este	92	661	105	671	539	737	1
artículo:	107	661	131	671	539	737	1
Molina	133	661	154	671	539	737	1
Arias	156	661	171	671	539	737	1
M.	173	661	182	671	539	737	1
La	184	661	191	671	539	737	1
odds	193	661	208	671	539	737	1
ratio	210	661	224	671	539	737	1
puede	226	661	245	671	539	737	1
ser	247	661	256	671	539	737	1
engañosa.	258	661	289	671	539	737	1
Rev	291	661	302	671	539	737	1
Pediatr	304	661	326	671	539	737	1
Aten	328	661	342	671	539	737	1
Primaria.	344	661	371	671	539	737	1
2014;16:275-9.	373	661	421	671	539	737	1
Rev	349	698	360	706	539	737	1
Pediatr	362	698	383	706	539	737	1
Aten	385	698	399	706	539	737	1
Primaria.	401	698	428	706	539	737	1
2014;16:275-9	430	698	475	706	539	737	1
ISSN:	377	707	393	715	539	737	1
1139-7632	395	707	429	715	539	737	1
•	433	707	436	715	539	737	1
www.pap.es	438	707	475	715	539	737	1
275	486	696	502	707	539	737	1
Molina	57	18	73	28	539	737	2
Arias	75	18	87	28	539	737	2
M.	88	18	95	28	539	737	2
La	97	18	102	28	539	737	2
odds	104	18	116	28	539	737	2
ratio	117	18	128	28	539	737	2
puede	130	18	145	28	539	737	2
ser	146	18	153	28	539	737	2
engañosa	155	18	178	28	539	737	2
tos	57	55	69	66	539	737	2
susceptibles	71	55	120	66	539	737	2
de	122	55	132	66	539	737	2
presentarlo.	134	55	181	66	539	737	2
En	183	55	193	66	539	737	2
la	195	55	203	66	539	737	2
típica	204	55	227	66	539	737	2
tabla	228	55	249	66	539	737	2
de	251	55	261	66	539	737	2
contingencia	57	69	109	80	539	737	2
de	110	69	120	80	539	737	2
la	122	69	129	80	539	737	2
Fig.	130	69	145	80	539	737	2
1	146	69	151	80	539	737	2
podemos	153	69	190	80	539	737	2
ver	192	69	204	80	539	737	2
cómo	206	69	228	80	539	737	2
calcular	230	69	261	80	539	737	2
los	57	83	68	94	539	737	2
riesgos.	70	83	100	94	539	737	2
El	102	83	109	94	539	737	2
riesgo	111	83	135	94	539	737	2
en	137	83	147	94	539	737	2
los	150	83	161	94	539	737	2
expuestos	163	83	203	94	539	737	2
(Re)	206	83	220	94	539	737	2
se	222	83	231	94	539	737	2
calcula	233	83	261	94	539	737	2
dividiendo	57	97	99	108	539	737	2
el	101	97	108	108	539	737	2
número	111	97	143	108	539	737	2
de	145	97	155	108	539	737	2
enfermos	157	97	196	108	539	737	2
que	198	97	213	108	539	737	2
han	215	97	231	108	539	737	2
estado	233	97	261	108	539	737	2
expuestos	57	111	99	122	539	737	2
entre	101	111	123	122	539	737	2
el	126	111	133	122	539	737	2
total	136	111	155	122	539	737	2
de	158	111	168	122	539	737	2
sujetos	171	111	200	122	539	737	2
expuestos.	203	111	247	122	539	737	2
De	250	111	261	122	539	737	2
manera	57	125	88	136	539	737	2
similar,	91	125	121	136	539	737	2
el	124	125	131	136	539	737	2
riesgo	134	125	159	136	539	737	2
en	162	125	172	136	539	737	2
no	175	125	186	136	539	737	2
expuestos	189	125	231	136	539	737	2
(Ro)	233	125	249	136	539	737	2
se	252	125	261	136	539	737	2
obtiene	57	139	88	150	539	737	2
dividiendo	89	139	132	150	539	737	2
los	133	139	145	150	539	737	2
enfermos	146	139	185	150	539	737	2
que	187	139	202	150	539	737	2
no	204	139	214	150	539	737	2
han	216	139	232	150	539	737	2
estado	233	139	261	150	539	737	2
expuestos	57	153	99	164	539	737	2
entre	101	153	123	164	539	737	2
el	125	153	132	164	539	737	2
total	135	153	154	164	539	737	2
de	156	153	166	164	539	737	2
sujetos	169	153	198	164	539	737	2
sin	201	153	213	164	539	737	2
exposición.	215	153	261	164	539	737	2
Si	57	167	64	178	539	737	2
vamos	66	167	92	178	539	737	2
un	94	167	105	178	539	737	2
paso	107	167	126	178	539	737	2
más	128	167	146	178	539	737	2
allá,	147	167	164	178	539	737	2
podemos	166	167	204	178	539	737	2
calcular	206	167	238	178	539	737	2
el	240	167	247	178	539	737	2
co-	248	167	261	178	539	737	2
ciente	57	181	82	191	539	737	2
de	84	181	94	191	539	737	2
riesgos	97	181	126	191	539	737	2
entre	128	181	150	191	539	737	2
expuestos	153	181	195	191	539	737	2
y	197	181	201	191	539	737	2
no	204	181	215	191	539	737	2
expuestos,	217	181	261	191	539	737	2
obteniendo	57	195	104	205	539	737	2
la	106	195	113	205	539	737	2
denominada	116	195	168	205	539	737	2
razón	170	195	193	205	539	737	2
de	195	195	205	205	539	737	2
riesgos	207	195	236	205	539	737	2
o	238	195	243	205	539	737	2
RR.	245	195	258	205	539	737	2
Por	57	211	70	222	539	737	2
otra	72	211	89	222	539	737	2
parte,	92	211	116	222	539	737	2
el	118	211	126	222	539	737	2
concepto	128	211	166	222	539	737	2
de	169	211	179	222	539	737	2
odds	181	211	200	222	539	737	2
es	203	211	212	222	539	737	2
un	214	211	225	222	539	737	2
poco	228	211	247	222	539	737	2
di-	250	211	261	222	539	737	2
ferente.	57	225	89	236	539	737	2
La	92	225	101	236	539	737	2
odds	104	225	123	236	539	737	2
nos	126	225	140	236	539	737	2
indica	143	225	168	236	539	737	2
cuánto	171	225	200	236	539	737	2
más	203	225	221	236	539	737	2
probable	224	225	261	236	539	737	2
es	57	239	66	250	539	737	2
que	68	239	83	250	539	737	2
se	86	239	95	250	539	737	2
produzca	97	239	135	250	539	737	2
un	137	239	148	250	539	737	2
suceso	150	239	178	250	539	737	2
a	180	239	185	250	539	737	2
que	187	239	203	250	539	737	2
no	205	239	216	250	539	737	2
se	218	239	227	250	539	737	2
produz-	229	239	261	250	539	737	2
ca	57	253	66	264	539	737	2
[p/(1-p)].	68	253	105	264	539	737	2
En	107	253	118	264	539	737	2
la	120	253	128	264	539	737	2
Fig.	130	253	144	264	539	737	2
1	147	253	152	264	539	737	2
podemos	154	253	193	264	539	737	2
ver	195	253	207	264	539	737	2
cómo	210	253	233	264	539	737	2
se	235	253	244	264	539	737	2
cal-	246	253	261	264	539	737	2
cula.	57	267	76	278	539	737	2
La	78	267	87	278	539	737	2
odds	89	267	108	278	539	737	2
de	111	267	121	278	539	737	2
enfermar	123	267	162	278	539	737	2
en	164	267	174	278	539	737	2
los	176	267	188	278	539	737	2
expuestos	190	267	233	278	539	737	2
se	235	267	244	278	539	737	2
cal-	246	267	261	278	539	737	2
cularía	57	281	85	292	539	737	2
dividiendo	87	281	130	292	539	737	2
la	133	281	140	292	539	737	2
probabilidad	142	281	195	292	539	737	2
de	197	281	207	292	539	737	2
enfermar	210	281	248	292	539	737	2
en	250	281	261	292	539	737	2
los	57	295	69	306	539	737	2
expuestos	72	295	114	306	539	737	2
entre	117	295	139	306	539	737	2
la	142	295	150	306	539	737	2
probabilidad	153	295	206	306	539	737	2
de	209	295	219	306	539	737	2
no	222	295	233	306	539	737	2
enfer-	236	295	261	306	539	737	2
mar	57	309	74	320	539	737	2
en	76	309	86	320	539	737	2
los	88	309	100	320	539	737	2
expuestos.	102	309	146	320	539	737	2
De	148	309	159	320	539	737	2
forma	161	309	186	320	539	737	2
similar,	188	309	218	320	539	737	2
la	220	309	228	320	539	737	2
odds	230	309	249	320	539	737	2
de	251	309	261	320	539	737	2
enfermar	57	323	96	333	539	737	2
en	99	323	109	333	539	737	2
los	112	323	124	333	539	737	2
no	127	323	138	333	539	737	2
expuestos	141	323	184	333	539	737	2
se	187	323	196	333	539	737	2
obtendría	199	323	240	333	539	737	2
divi-	243	323	261	333	539	737	2
diendo	57	337	85	347	539	737	2
la	88	337	95	347	539	737	2
probabilidad	98	337	151	347	539	737	2
de	153	337	164	347	539	737	2
enfermar	166	337	205	347	539	737	2
en	208	337	218	347	539	737	2
los	220	337	232	347	539	737	2
no	235	337	246	347	539	737	2
ex-	248	337	261	347	539	737	2
puestos	57	350	89	361	539	737	2
entre	92	350	113	361	539	737	2
la	116	350	123	361	539	737	2
probabilidad	125	350	178	361	539	737	2
de	180	350	190	361	539	737	2
estar	192	350	213	361	539	737	2
sano	216	350	235	361	539	737	2
en	238	350	248	361	539	737	2
no	250	350	261	361	539	737	2
expuestos.	57	364	101	375	539	737	2
Una	104	364	121	375	539	737	2
vez	124	364	137	375	539	737	2
más,	140	364	159	375	539	737	2
podemos	162	364	201	375	539	737	2
calcular	203	364	236	375	539	737	2
el	238	364	246	375	539	737	2
co-	248	364	261	375	539	737	2
ciente	57	378	82	389	539	737	2
de	84	378	94	389	539	737	2
las	96	378	107	389	539	737	2
dos	109	378	124	389	539	737	2
odds	125	378	144	389	539	737	2
para	146	378	165	389	539	737	2
obtener	166	378	199	389	539	737	2
la	201	378	208	389	539	737	2
OR,	210	378	224	389	539	737	2
también	226	378	261	389	539	737	2
llamada	57	392	90	403	539	737	2
razón	93	392	116	403	539	737	2
de	118	392	128	403	539	737	2
ventajas.	131	392	168	403	539	737	2
De	170	392	181	403	539	737	2
forma	184	392	209	403	539	737	2
sencilla,	212	392	245	403	539	737	2
po-	247	392	261	403	539	737	2
demos	57	406	85	417	539	737	2
calcular	86	406	119	417	539	737	2
la	121	406	128	417	539	737	2
OR	130	406	142	417	539	737	2
como	144	406	167	417	539	737	2
el	169	406	176	417	539	737	2
cociente	178	406	212	417	539	737	2
del	214	406	227	417	539	737	2
produc-	229	406	261	417	539	737	2
to	57	420	65	431	539	737	2
cruzado	68	420	101	431	539	737	2
de	103	420	113	431	539	737	2
los	115	420	127	431	539	737	2
cuatro	130	420	156	431	539	737	2
elementos	159	420	202	431	539	737	2
de	205	420	215	431	539	737	2
la	217	420	225	431	539	737	2
tabla	227	420	248	431	539	737	2
de	251	420	261	431	539	737	2
contingencia.	57	434	112	445	539	737	2
Aunque	278	56	310	66	539	737	2
pueden	312	56	343	66	539	737	2
parecer	345	56	375	66	539	737	2
similares,	377	56	415	66	539	737	2
el	417	56	424	66	539	737	2
RR	426	56	437	66	539	737	2
y	438	56	443	66	539	737	2
la	444	56	452	66	539	737	2
OR	454	56	465	66	539	737	2
son	467	56	482	66	539	737	2
conceptos	278	69	320	80	539	737	2
diferentes.	323	69	366	80	539	737	2
Sin	369	69	382	80	539	737	2
embargo,	385	69	424	80	539	737	2
la	427	69	434	80	539	737	2
interpreta-	437	69	482	80	539	737	2
ción	278	83	295	94	539	737	2
es	297	83	306	94	539	737	2
similar	309	83	337	94	539	737	2
en	339	83	349	94	539	737	2
los	352	83	363	94	539	737	2
dos.	366	83	382	94	539	737	2
En	385	83	395	94	539	737	2
ambos	397	83	425	94	539	737	2
casos	427	83	450	94	539	737	2
el	452	83	459	94	539	737	2
valor	462	83	482	94	539	737	2
nulo	278	97	296	108	539	737	2
es	299	97	308	108	539	737	2
uno,	310	97	328	108	539	737	2
lo	330	97	338	108	539	737	2
que	340	97	356	108	539	737	2
significa	358	97	393	108	539	737	2
que	395	97	411	108	539	737	2
el	413	97	420	108	539	737	2
riesgo	423	97	448	108	539	737	2
es	450	97	459	108	539	737	2
igual	462	97	482	108	539	737	2
en	278	111	288	122	539	737	2
expuestos	290	111	332	122	539	737	2
y	335	111	339	122	539	737	2
no	342	111	352	122	539	737	2
expuestos.	355	111	399	122	539	737	2
Un	401	111	413	122	539	737	2
valor	415	111	436	122	539	737	2
mayor	438	111	464	122	539	737	2
que	466	111	482	122	539	737	2
uno	278	125	294	135	539	737	2
indica	296	125	320	135	539	737	2
que	322	125	338	135	539	737	2
la	340	125	347	135	539	737	2
exposición	349	125	392	135	539	737	2
es	394	125	403	135	539	737	2
un	405	125	416	135	539	737	2
factor	417	125	442	135	539	737	2
de	443	125	454	135	539	737	2
riesgo,	455	125	482	135	539	737	2
y	278	138	282	149	539	737	2
un	285	138	296	149	539	737	2
valor	298	138	318	149	539	737	2
menor	321	138	348	149	539	737	2
que	350	138	366	149	539	737	2
uno,	368	138	386	149	539	737	2
que	388	138	404	149	539	737	2
el	406	138	414	149	539	737	2
riesgo	416	138	441	149	539	737	2
es	443	138	452	149	539	737	2
menor	455	138	482	149	539	737	2
en	278	152	288	163	539	737	2
los	291	152	303	163	539	737	2
expuestos.	306	152	351	163	539	737	2
Así,	354	152	368	163	539	737	2
un	371	152	382	163	539	737	2
RR	386	152	396	163	539	737	2
de	399	152	409	163	539	737	2
2,5	413	152	425	163	539	737	2
querría	428	152	458	163	539	737	2
decir	462	152	482	163	539	737	2
que	278	166	294	177	539	737	2
los	298	166	310	177	539	737	2
expuestos	314	166	357	177	539	737	2
tienen	361	166	388	177	539	737	2
una	393	166	409	177	539	737	2
probabilidad	413	166	466	177	539	737	2
un	471	166	482	177	539	737	2
150%	278	180	301	191	539	737	2
mayor	303	180	330	191	539	737	2
de	332	180	342	191	539	737	2
presentar	345	180	385	191	539	737	2
el	388	180	395	191	539	737	2
evento	398	180	426	191	539	737	2
que	428	180	444	191	539	737	2
estemos	447	180	482	191	539	737	2
midiendo.	278	194	319	204	539	737	2
Una	322	194	339	204	539	737	2
OR	342	194	353	204	539	737	2
de	356	194	366	204	539	737	2
2,5	369	194	381	204	539	737	2
quiere	384	194	410	204	539	737	2
decir	413	194	433	204	539	737	2
que	436	194	452	204	539	737	2
es	454	194	463	204	539	737	2
una	466	194	482	204	539	737	2
vez	278	207	291	218	539	737	2
y	293	207	297	218	539	737	2
media	299	207	325	218	539	737	2
más	326	207	344	218	539	737	2
probable	345	207	381	218	539	737	2
que	383	207	399	218	539	737	2
ocurra	400	207	426	218	539	737	2
a	428	207	433	218	539	737	2
que	435	207	450	218	539	737	2
no	452	207	462	218	539	737	2
ocu-	464	207	482	218	539	737	2
rra	278	221	289	232	539	737	2
el	291	221	299	232	539	737	2
suceso	301	221	328	232	539	737	2
en	330	221	341	232	539	737	2
el	343	221	350	232	539	737	2
grupo	352	221	376	232	539	737	2
de	379	221	389	232	539	737	2
expuestos.	391	221	435	232	539	737	2
Por	278	238	291	249	539	737	2
otra	294	238	311	249	539	737	2
parte,	313	238	337	249	539	737	2
un	340	238	351	249	539	737	2
RR	354	238	364	249	539	737	2
de	367	238	377	249	539	737	2
0,4	380	238	392	249	539	737	2
indica	395	238	420	249	539	737	2
una	423	238	439	249	539	737	2
reducción	441	238	482	249	539	737	2
de	278	252	288	262	539	737	2
la	291	252	298	262	539	737	2
probabilidad	301	252	353	262	539	737	2
de	356	252	366	262	539	737	2
ocurrir	369	252	396	262	539	737	2
del	399	252	411	262	539	737	2
60%	414	252	432	262	539	737	2
en	434	252	445	262	539	737	2
el	447	252	455	262	539	737	2
grupo	457	252	482	262	539	737	2
sometido	278	265	317	276	539	737	2
a	318	265	323	276	539	737	2
la	325	265	332	276	539	737	2
exposición.	334	265	380	276	539	737	2
La	381	265	390	276	539	737	2
OR	392	265	404	276	539	737	2
de	406	265	416	276	539	737	2
0,4	417	265	430	276	539	737	2
es	431	265	440	276	539	737	2
más	442	265	459	276	539	737	2
com-	461	265	482	276	539	737	2
pleja	278	279	298	290	539	737	2
de	300	279	310	290	539	737	2
interpretar,	313	279	359	290	539	737	2
pero	362	279	380	290	539	737	2
viene	383	279	405	290	539	737	2
a	407	279	412	290	539	737	2
decir	415	279	435	290	539	737	2
más	438	279	455	290	539	737	2
o	458	279	463	290	539	737	2
me-	465	279	482	290	539	737	2
nos	278	293	293	304	539	737	2
lo	295	293	302	304	539	737	2
mismo.	304	293	334	304	539	737	2
¿Cuándo	278	310	314	320	539	737	2
se	316	310	325	320	539	737	2
usa	327	310	342	320	539	737	2
el	344	310	351	320	539	737	2
RR	353	310	364	320	539	737	2
y	366	310	370	320	539	737	2
cuándo	372	310	403	320	539	737	2
la	405	310	412	320	539	737	2
OR?	414	310	430	320	539	737	2
Depende	433	310	469	320	539	737	2
en	472	310	482	320	539	737	2
gran	278	323	297	334	539	737	2
medida	300	323	332	334	539	737	2
del	335	323	348	334	539	737	2
tipo	352	323	368	334	539	737	2
de	372	323	382	334	539	737	2
diseño	386	323	413	334	539	737	2
que	417	323	432	334	539	737	2
nos	436	323	451	334	539	737	2
ocupe.	454	323	482	334	539	737	2
Para	278	337	295	348	539	737	2
poder	297	337	321	348	539	737	2
calcular	322	337	354	348	539	737	2
el	356	337	363	348	539	737	2
RR	365	337	375	348	539	737	2
tenemos	377	337	413	348	539	737	2
que	415	337	430	348	539	737	2
calcular	432	337	464	348	539	737	2
pre-	466	337	482	348	539	737	2
viamente	278	351	316	362	539	737	2
los	319	351	331	362	539	737	2
riesgos	333	351	362	362	539	737	2
en	364	351	375	362	539	737	2
los	377	351	389	362	539	737	2
dos	391	351	405	362	539	737	2
grupos,	408	351	438	362	539	737	2
y	440	351	445	362	539	737	2
para	447	351	466	362	539	737	2
eso	468	351	482	362	539	737	2
tenemos	278	365	314	376	539	737	2
que	316	365	331	376	539	737	2
conocer	333	365	365	376	539	737	2
la	367	365	374	376	539	737	2
prevalencia	376	365	423	376	539	737	2
o	424	365	429	376	539	737	2
la	431	365	439	376	539	737	2
incidencia	440	365	482	376	539	737	2
acumulada	278	379	324	389	539	737	2
de	326	379	336	389	539	737	2
la	338	379	346	389	539	737	2
enfermedad,	348	379	400	389	539	737	2
por	402	379	416	389	539	737	2
lo	418	379	426	389	539	737	2
que	428	379	444	389	539	737	2
esta	446	379	463	389	539	737	2
me-	466	379	482	389	539	737	2
dida	278	392	296	403	539	737	2
suele	298	392	319	403	539	737	2
utilizarse	321	392	359	403	539	737	2
en	361	392	371	403	539	737	2
los	373	392	385	403	539	737	2
estudios	387	392	422	403	539	737	2
de	424	392	434	403	539	737	2
cohortes	436	392	472	403	539	737	2
2	472	391	475	399	539	737	2
y	477	392	482	403	539	737	2
en	278	406	288	417	539	737	2
los	290	406	301	417	539	737	2
ensayos	303	406	336	417	539	737	2
clínicos.	337	406	369	417	539	737	2
Podemos	371	406	408	417	539	737	2
ver	410	406	423	417	539	737	2
un	424	406	435	417	539	737	2
ejemplo	437	406	470	417	539	737	2
en	472	406	482	417	539	737	2
la	278	420	285	431	539	737	2
Fig.	287	420	301	431	539	737	2
2,	303	420	310	431	539	737	2
en	312	420	322	431	539	737	2
la	323	420	331	431	539	737	2
que	332	420	348	431	539	737	2
se	350	420	358	431	539	737	2
muestran	360	420	400	431	539	737	2
los	402	420	413	431	539	737	2
resultados	415	420	458	431	539	737	2
de	459	420	469	431	539	737	2
un	471	420	482	431	539	737	2
estudio	278	434	309	445	539	737	2
de	312	434	322	445	539	737	2
cohortes	325	434	361	445	539	737	2
imaginario	364	434	410	445	539	737	2
sobre	413	434	435	445	539	737	2
afectación	439	434	482	445	539	737	2
Figura	60	485	82	495	539	737	2
1.	84	485	91	495	539	737	2
Tabla	95	485	114	495	539	737	2
de	116	485	124	495	539	737	2
contingencia	126	485	172	495	539	737	2
clásica	174	485	198	495	539	737	2
para	199	485	215	495	539	737	2
el	217	485	224	495	539	737	2
cálculo	225	485	250	495	539	737	2
de	252	485	261	495	539	737	2
riesgos	263	485	288	495	539	737	2
y	290	485	294	495	539	737	2
odds	296	485	312	495	539	737	2
Enfermos	210	507	245	517	539	737	2
a	225	519	229	529	539	737	2
c	225	531	229	541	539	737	2
a	220	543	224	553	539	737	2
+	225	543	230	553	539	737	2
c	231	543	235	553	539	737	2
Expuestos	102	519	135	529	539	737	2
No	102	531	111	541	539	737	2
expuestos	113	531	146	541	539	737	2
Total	102	543	118	553	539	737	2
Sanos	301	507	323	517	539	737	2
b	310	519	314	529	539	737	2
d	310	531	314	541	539	737	2
b	304	543	309	553	539	737	2
+	310	543	314	553	539	737	2
d	316	543	320	553	539	737	2
Total	388	507	406	517	539	737	2
a	389	519	393	529	539	737	2
+	395	519	399	529	539	737	2
b	401	519	405	529	539	737	2
c	390	531	393	541	539	737	2
+	395	531	399	541	539	737	2
d	401	531	405	541	539	737	2
a	378	543	382	553	539	737	2
+	384	543	388	553	539	737	2
b	390	543	394	553	539	737	2
+	395	543	400	553	539	737	2
c	401	543	405	553	539	737	2
+	406	543	410	553	539	737	2
d	412	543	416	553	539	737	2
Re	161	573	168	583	539	737	2
=	170	573	174	583	539	737	2
a	194	568	198	577	539	737	2
a	188	578	192	588	539	737	2
+	193	578	198	588	539	737	2
b	199	578	203	588	539	737	2
Oe	301	573	310	583	539	737	2
=	312	573	316	583	539	737	2
a/a	328	568	339	577	539	737	2
+	340	568	344	577	539	737	2
b	346	568	350	577	539	737	2
b/a	328	578	339	588	539	737	2
+	340	578	344	588	539	737	2
b	346	578	350	588	539	737	2
=	361	573	366	583	539	737	2
a	372	568	376	577	539	737	2
b	372	578	376	588	539	737	2
Ro	160	601	168	610	539	737	2
=	170	601	174	610	539	737	2
c	194	595	197	605	539	737	2
c	188	606	191	616	539	737	2
+	193	606	197	616	539	737	2
d	199	606	203	616	539	737	2
Oo	301	601	310	610	539	737	2
=	312	601	316	610	539	737	2
c/c	329	595	338	605	539	737	2
+	339	595	344	605	539	737	2
d	345	595	349	605	539	737	2
d/c	328	606	338	616	539	737	2
+	340	606	344	616	539	737	2
d	346	606	350	616	539	737	2
=	361	601	366	610	539	737	2
c	372	595	375	605	539	737	2
d	372	606	376	616	539	737	2
RR	160	629	168	638	539	737	2
=	170	629	174	638	539	737	2
Re	184	623	191	633	539	737	2
Ro	183	634	191	643	539	737	2
=	200	629	205	638	539	737	2
a/a	218	623	229	633	539	737	2
+	230	623	234	633	539	737	2
b	236	623	240	633	539	737	2
c/c	218	634	228	643	539	737	2
+	229	634	234	643	539	737	2
d	235	634	239	643	539	737	2
OR	301	629	310	638	539	737	2
=	312	629	316	638	539	737	2
a/b	321	623	332	633	539	737	2
a	347	623	351	633	539	737	2
×	353	624	357	633	539	737	2
d	359	623	363	633	539	737	2
=	338	629	343	638	539	737	2
c/d	322	634	332	643	539	737	2
c	348	634	351	643	539	737	2
×	352	634	357	644	539	737	2
b	358	634	362	643	539	737	2
Oe:	63	654	72	662	539	737	2
odds	74	654	86	662	539	737	2
en	87	654	94	662	539	737	2
expuestos;	95	654	125	662	539	737	2
Oo:	126	654	136	662	539	737	2
odds	137	654	149	662	539	737	2
en	151	654	158	662	539	737	2
no	159	654	166	662	539	737	2
expuestos;	167	654	196	662	539	737	2
OR:	198	654	207	662	539	737	2
odds	209	654	221	662	539	737	2
ratio;	223	654	237	662	539	737	2
Re:	238	654	246	662	539	737	2
riesgo	248	654	264	662	539	737	2
en	265	654	272	662	539	737	2
expuestos;	274	654	303	662	539	737	2
Ro:	304	654	313	662	539	737	2
riesgo	314	654	330	662	539	737	2
en	332	654	338	662	539	737	2
no	340	654	347	662	539	737	2
expuestos;	348	654	377	662	539	737	2
RR:	379	654	388	662	539	737	2
riesgo	389	654	405	662	539	737	2
relativo.	407	654	428	662	539	737	2
276	35	696	52	707	539	737	2
Rev	62	696	74	704	539	737	2
Pediatr	76	696	97	704	539	737	2
Aten	99	696	113	704	539	737	2
Primaria.	115	696	141	704	539	737	2
2014;16:275-9	143	696	189	704	539	737	2
ISSN:	62	705	78	713	539	737	2
1139-7632	80	705	114	713	539	737	2
•	118	705	122	713	539	737	2
www.pap.es	123	705	161	713	539	737	2
Molina	361	18	378	28	539	737	3
Arias	379	18	391	28	539	737	3
M.	393	18	399	28	539	737	3
La	401	18	407	28	539	737	3
odds	408	18	420	28	539	737	3
ratio	421	18	432	28	539	737	3
puede	434	18	449	28	539	737	3
ser	450	18	457	28	539	737	3
engañosa	459	18	482	28	539	737	3
coronaria	57	55	96	66	539	737	3
y	98	55	103	66	539	737	3
exposición	106	55	150	66	539	737	3
al	152	55	160	66	539	737	3
tabaco.	162	55	192	66	539	737	3
Como	195	55	219	66	539	737	3
vemos,	222	55	251	66	539	737	3
el	253	55	261	66	539	737	3
RR	57	69	67	80	539	737	3
es	69	69	78	80	539	737	3
1,2,	80	69	94	80	539	737	3
lo	96	69	104	80	539	737	3
que	106	69	121	80	539	737	3
quiere	123	69	149	80	539	737	3
decir	151	69	171	80	539	737	3
que	173	69	189	80	539	737	3
la	191	69	198	80	539	737	3
enfermedad	200	69	250	80	539	737	3
es	252	69	261	80	539	737	3
un	57	82	68	93	539	737	3
20%	70	82	87	93	539	737	3
más	89	82	107	93	539	737	3
frecuente	109	82	148	93	539	737	3
en	150	82	161	93	539	737	3
los	163	82	174	93	539	737	3
expuestos	176	82	218	93	539	737	3
al	220	82	228	93	539	737	3
tabaco.	230	82	259	93	539	737	3
En	57	99	67	110	539	737	3
los	69	99	80	110	539	737	3
estudios	82	99	117	110	539	737	3
en	118	99	129	110	539	737	3
los	130	99	142	110	539	737	3
que	143	99	159	110	539	737	3
no	161	99	171	110	539	737	3
se	173	99	182	110	539	737	3
conoce	183	99	212	110	539	737	3
la	214	99	221	110	539	737	3
prevalen-	223	99	261	110	539	737	3
cia	57	112	68	123	539	737	3
de	71	112	81	123	539	737	3
la	83	112	90	123	539	737	3
enfermedad,	93	112	145	123	539	737	3
como	147	112	170	123	539	737	3
es	172	112	181	123	539	737	3
el	183	112	191	123	539	737	3
caso	193	112	211	123	539	737	3
de	213	112	224	123	539	737	3
los	226	112	238	123	539	737	3
estu-	240	112	261	123	539	737	3
dios	57	126	74	137	539	737	3
de	75	126	85	137	539	737	3
casos	87	126	109	137	539	737	3
y	111	126	115	137	539	737	3
controles	117	126	155	137	539	737	3
3	155	124	158	132	539	737	3
,	158	126	160	137	539	737	3
no	162	126	173	137	539	737	3
hay	174	126	189	137	539	737	3
más	191	126	208	137	539	737	3
remedio	210	126	244	137	539	737	3
que	245	126	261	137	539	737	3
usar	57	139	75	150	539	737	3
OR.	77	139	91	150	539	737	3
Otro	93	139	112	150	539	737	3
ejemplo	114	139	147	150	539	737	3
del	150	139	162	150	539	737	3
uso	164	139	179	150	539	737	3
de	181	139	191	150	539	737	3
OR	194	139	206	150	539	737	3
es	208	139	217	150	539	737	3
cuando	219	139	250	150	539	737	3
se	252	139	261	150	539	737	3
recurre	57	153	86	164	539	737	3
a	88	153	93	164	539	737	3
modelos	95	153	130	164	539	737	3
de	132	153	142	164	539	737	3
regresión	144	153	182	164	539	737	3
logística	184	153	218	164	539	737	3
para	220	153	239	164	539	737	3
ajus-	241	153	261	164	539	737	3
tar	57	166	68	177	539	737	3
por	71	166	85	177	539	737	3
los	87	166	99	177	539	737	3
diferentes	101	166	142	177	539	737	3
factores	144	166	178	177	539	737	3
de	180	166	190	177	539	737	3
confusión	192	166	233	177	539	737	3
detec-	235	166	261	177	539	737	3
tados,	57	180	82	191	539	737	3
que	84	180	100	191	539	737	3
proporcionan	103	180	158	191	539	737	3
OR	161	180	173	191	539	737	3
ajustadas	175	180	215	191	539	737	3
4	215	178	219	186	539	737	3
.	219	180	221	191	539	737	3
De	224	180	235	191	539	737	3
todas	238	180	261	191	539	737	3
formas,	57	193	88	204	539	737	3
el	90	193	97	204	539	737	3
uso	100	193	114	204	539	737	3
de	117	193	127	204	539	737	3
la	129	193	137	204	539	737	3
OR	139	193	151	204	539	737	3
no	153	193	164	204	539	737	3
se	167	193	175	204	539	737	3
limita	178	193	202	204	539	737	3
a	204	193	209	204	539	737	3
los	212	193	224	204	539	737	3
estudios	226	193	261	204	539	737	3
de	57	207	67	218	539	737	3
casos	70	207	93	218	539	737	3
y	96	207	101	218	539	737	3
controles,	104	207	144	218	539	737	3
ya	147	207	157	218	539	737	3
que	160	207	176	218	539	737	3
podemos	179	207	218	218	539	737	3
calcularla	221	207	261	218	539	737	3
también	57	220	92	231	539	737	3
en	94	220	104	231	539	737	3
estudios	106	220	141	231	539	737	3
de	143	220	153	231	539	737	3
cohortes	155	220	191	231	539	737	3
(en	193	220	206	231	539	737	3
lugar	208	220	229	231	539	737	3
del	231	220	243	231	539	737	3
RR).	245	220	261	231	539	737	3
En	57	234	67	245	539	737	3
el	70	234	77	245	539	737	3
ejemplo	80	234	114	245	539	737	3
de	117	234	127	245	539	737	3
la	130	234	137	245	539	737	3
Fig.	140	234	154	245	539	737	3
2	157	234	163	245	539	737	3
vemos	165	234	192	245	539	737	3
que	195	234	211	245	539	737	3
la	214	234	221	245	539	737	3
OR	224	234	236	245	539	737	3
es	239	234	248	245	539	737	3
de	251	234	261	245	539	737	3
2,18.	57	247	76	258	539	737	3
Al	79	247	87	258	539	737	3
igual	89	247	110	258	539	737	3
que	112	247	127	258	539	737	3
el	130	247	137	258	539	737	3
RR,	139	247	152	258	539	737	3
se	154	247	163	258	539	737	3
observa	165	247	197	258	539	737	3
una	200	247	215	258	539	737	3
asociación	218	247	261	258	539	737	3
positiva	57	261	89	272	539	737	3
entre	91	261	113	272	539	737	3
la	115	261	123	272	539	737	3
exposición	125	261	169	272	539	737	3
y	171	261	176	272	539	737	3
la	178	261	185	272	539	737	3
enfermedad,	188	261	240	272	539	737	3
pero	242	261	261	272	539	737	3
nos	57	274	71	285	539	737	3
llama	74	274	97	285	539	737	3
la	99	274	107	285	539	737	3
atención	109	274	145	285	539	737	3
que	147	274	163	285	539	737	3
el	165	274	173	285	539	737	3
valor	175	274	195	285	539	737	3
de	197	274	207	285	539	737	3
la	210	274	217	285	539	737	3
OR	220	274	231	285	539	737	3
es	234	274	243	285	539	737	3
casi	245	274	261	285	539	737	3
el	57	288	64	299	539	737	3
doble	66	288	89	299	539	737	3
que	91	288	107	299	539	737	3
el	109	288	116	299	539	737	3
del	118	288	130	299	539	737	3
RR.	132	288	145	299	539	737	3
Y	57	304	62	315	539	737	3
esto	64	304	81	315	539	737	3
es	84	304	92	315	539	737	3
así	95	304	106	315	539	737	3
porque	108	304	137	315	539	737	3
el	140	304	147	315	539	737	3
RR	149	304	160	315	539	737	3
y	162	304	166	315	539	737	3
la	168	304	176	315	539	737	3
OR	178	304	190	315	539	737	3
se	192	304	201	315	539	737	3
comportan	203	304	249	315	539	737	3
de	251	304	261	315	539	737	3
forma	57	318	82	328	539	737	3
diferente	85	318	123	328	539	737	3
en	126	318	136	328	539	737	3
función	139	318	171	328	539	737	3
de	174	318	184	328	539	737	3
la	187	318	195	328	539	737	3
prevalencia	198	318	245	328	539	737	3
del	248	318	261	328	539	737	3
efecto	57	331	82	342	539	737	3
que	84	331	100	342	539	737	3
estemos	102	331	137	342	539	737	3
observando.	139	331	188	342	539	737	3
El	190	331	197	342	539	737	3
valor	199	331	219	342	539	737	3
de	221	331	231	342	539	737	3
la	233	331	241	342	539	737	3
OR	243	331	254	342	539	737	3
y	256	331	261	342	539	737	3
el	57	345	64	355	539	737	3
RR	66	345	76	355	539	737	3
es	78	345	86	355	539	737	3
muy	88	345	106	355	539	737	3
similar	108	345	136	355	539	737	3
cuando	138	345	168	355	539	737	3
la	170	345	177	355	539	737	3
prevalencia	179	345	225	355	539	737	3
del	227	345	239	355	539	737	3
efec-	241	345	261	355	539	737	3
to	57	358	65	369	539	737	3
es	69	358	78	369	539	737	3
baja,	82	358	102	369	539	737	3
de	105	358	115	369	539	737	3
alrededor	119	358	159	369	539	737	3
del	163	358	175	369	539	737	3
10%,	179	358	199	369	539	737	3
aunque	202	358	234	369	539	737	3
la	238	358	245	369	539	737	3
OR	249	358	261	369	539	737	3
siempre	57	372	90	382	539	737	3
es	91	372	100	382	539	737	3
un	102	372	113	382	539	737	3
poco	114	372	134	382	539	737	3
más	136	372	153	382	539	737	3
baja	155	372	172	382	539	737	3
que	174	372	190	382	539	737	3
el	191	372	198	382	539	737	3
RR	200	372	210	382	539	737	3
para	212	372	230	382	539	737	3
valores	232	372	261	382	539	737	3
menores	57	385	93	396	539	737	3
de	96	385	106	396	539	737	3
uno	109	385	125	396	539	737	3
y	128	385	132	396	539	737	3
un	135	385	146	396	539	737	3
poco	149	385	169	396	539	737	3
más	171	385	189	396	539	737	3
alta	192	385	208	396	539	737	3
para	211	385	229	396	539	737	3
valores	232	385	261	396	539	737	3
mayores.	57	399	93	409	539	737	3
En	95	399	106	409	539	737	3
la	107	399	115	409	539	737	3
Fig.	117	399	131	409	539	737	3
3	133	399	138	409	539	737	3
aparece	140	399	172	409	539	737	3
representada,	174	399	230	409	539	737	3
aproxi-	232	399	261	409	539	737	3
madamente,	57	412	109	423	539	737	3
la	111	412	119	423	539	737	3
relación	121	412	154	423	539	737	3
entre	156	412	178	423	539	737	3
OR	180	412	192	423	539	737	3
y	194	412	199	423	539	737	3
RR.	201	412	213	423	539	737	3
Como	216	412	240	423	539	737	3
pue-	242	412	261	423	539	737	3
de	57	426	67	436	539	737	3
verse,	70	426	94	436	539	737	3
a	97	426	102	436	539	737	3
medida	105	426	137	436	539	737	3
que	140	426	156	436	539	737	3
la	159	426	167	436	539	737	3
frecuencia	170	426	213	436	539	737	3
del	217	426	229	436	539	737	3
evento	233	426	261	436	539	737	3
aumenta,	57	439	96	450	539	737	3
la	98	439	105	450	539	737	3
OR	107	439	119	450	539	737	3
crece	121	439	142	450	539	737	3
mucho	144	439	173	450	539	737	3
más	175	439	192	450	539	737	3
rápido	194	439	220	450	539	737	3
que	222	439	237	450	539	737	3
el	239	439	247	450	539	737	3
RR.	248	439	261	450	539	737	3
Y	278	55	283	66	539	737	3
aquí	286	55	304	66	539	737	3
es	307	55	316	66	539	737	3
donde	319	55	345	66	539	737	3
viene	348	55	370	66	539	737	3
la	373	55	380	66	539	737	3
trampa,	383	55	416	66	539	737	3
ya	419	55	428	66	539	737	3
que	431	55	446	66	539	737	3
para	449	55	468	66	539	737	3
un	471	55	482	66	539	737	3
mismo	278	69	307	80	539	737	3
riesgo,	310	69	337	80	539	737	3
el	341	69	348	80	539	737	3
impacto	351	69	386	80	539	737	3
puede	389	69	415	80	539	737	3
parecer	419	69	449	80	539	737	3
mucho	453	69	482	80	539	737	3
mayor	278	82	304	93	539	737	3
si	306	82	313	93	539	737	3
usamos	315	82	347	93	539	737	3
una	350	82	366	93	539	737	3
OR	368	82	380	93	539	737	3
que	383	82	398	93	539	737	3
si	401	82	407	93	539	737	3
usamos	410	82	442	93	539	737	3
un	444	82	455	93	539	737	3
RR.	458	82	470	93	539	737	3
La	473	82	482	93	539	737	3
OR	278	96	290	107	539	737	3
puede	293	96	319	107	539	737	3
ser	322	96	334	107	539	737	3
engañosa	337	96	377	107	539	737	3
cuando	380	96	411	107	539	737	3
el	414	96	421	107	539	737	3
evento	424	96	452	107	539	737	3
es	456	96	464	107	539	737	3
fre-	467	96	482	107	539	737	3
cuente.	278	109	308	120	539	737	3
Veámoslo	310	109	350	120	539	737	3
con	352	109	367	120	539	737	3
un	369	109	380	120	539	737	3
ejemplo.	382	109	417	120	539	737	3
Supongamos	278	126	332	137	539	737	3
que	334	126	349	137	539	737	3
hacemos	352	126	389	137	539	737	3
un	391	126	402	137	539	737	3
estudio	404	126	435	137	539	737	3
en	437	126	447	137	539	737	3
salas	449	126	470	137	539	737	3
de	472	126	482	137	539	737	3
cine	278	139	295	150	539	737	3
para	298	139	316	150	539	737	3
comprobar	320	139	365	150	539	737	3
el	368	139	375	150	539	737	3
efecto	378	139	404	150	539	737	3
de	407	139	418	150	539	737	3
la	421	139	428	150	539	737	3
información	431	139	482	150	539	737	3
del	278	153	290	164	539	737	3
público	293	153	323	164	539	737	3
sobre	325	153	348	164	539	737	3
los	350	153	362	164	539	737	3
efectos	364	153	394	164	539	737	3
nocivos	396	153	427	164	539	737	3
para	429	153	448	164	539	737	3
la	450	153	457	164	539	737	3
salud	460	153	482	164	539	737	3
de	278	166	288	177	539	737	3
beber	290	166	314	177	539	737	3
en	317	166	327	177	539	737	3
exceso	329	166	357	177	539	737	3
bebidas	360	166	392	177	539	737	3
edulcoradas.	394	166	446	177	539	737	3
En	449	166	459	177	539	737	3
unas	462	166	482	177	539	737	3
salas	278	180	298	191	539	737	3
ponemos	300	180	339	191	539	737	3
carteles	341	180	373	191	539	737	3
explicando	376	180	420	191	539	737	3
los	422	180	434	191	539	737	3
efectos	436	180	466	191	539	737	3
no-	468	180	482	191	539	737	3
civos	278	193	298	204	539	737	3
y	300	193	304	204	539	737	3
en	306	193	316	204	539	737	3
otras	318	193	339	204	539	737	3
no	341	193	351	204	539	737	3
ponemos	353	193	392	204	539	737	3
nada,	393	193	416	204	539	737	3
y	418	193	422	204	539	737	3
registramos	424	193	473	204	539	737	3
el	475	193	482	204	539	737	3
número	278	207	310	218	539	737	3
de	312	207	322	218	539	737	3
espectadores	324	207	378	218	539	737	3
que	380	207	396	218	539	737	3
compran	398	207	434	218	539	737	3
un	436	207	447	218	539	737	3
refresco	449	207	482	218	539	737	3
para	278	220	296	231	539	737	3
tomarlo	298	220	331	231	539	737	3
mientras	333	220	370	231	539	737	3
ven	372	220	387	231	539	737	3
la	389	220	397	231	539	737	3
película.	399	220	433	231	539	737	3
Los	435	220	448	231	539	737	3
resulta-	450	220	482	231	539	737	3
dos	278	234	292	245	539	737	3
aparecen	294	234	332	245	539	737	3
reflejados	334	234	374	245	539	737	3
en	377	234	387	245	539	737	3
la	389	234	396	245	539	737	3
Fig.	399	234	413	245	539	737	3
4,	415	234	422	245	539	737	3
en	424	234	435	245	539	737	3
la	437	234	444	245	539	737	3
que	446	234	462	245	539	737	3
con-	464	234	482	245	539	737	3
sideramos	278	247	320	258	539	737	3
como	323	247	346	258	539	737	3
exposición	349	247	393	258	539	737	3
la	396	247	404	258	539	737	3
ausencia	407	247	443	258	539	737	3
de	446	247	456	258	539	737	3
infor-	459	247	482	258	539	737	3
mación.	278	261	310	272	539	737	3
El	278	277	285	288	539	737	3
Re	287	277	297	288	539	737	3
(riesgo	299	277	327	288	539	737	3
de	330	277	340	288	539	737	3
comprar	342	277	376	288	539	737	3
la	379	277	386	288	539	737	3
bebida	388	277	417	288	539	737	3
si	419	277	425	288	539	737	3
no	428	277	438	288	539	737	3
hay	441	277	455	288	539	737	3
carte-	458	277	482	288	539	737	3
les)	278	291	292	301	539	737	3
es	294	291	303	301	539	737	3
de	305	291	315	301	539	737	3
0,95.	318	291	337	301	539	737	3
Por	340	291	353	301	539	737	3
otra	355	291	372	301	539	737	3
parte,	374	291	398	301	539	737	3
el	401	291	408	301	539	737	3
Ro	410	291	420	301	539	737	3
(cuando	422	291	456	301	539	737	3
pone-	458	291	482	301	539	737	3
mos	278	304	296	315	539	737	3
carteles)	299	304	334	315	539	737	3
es	337	304	346	315	539	737	3
de	349	304	359	315	539	737	3
0,65.	362	304	382	315	539	737	3
Vemos	384	304	412	315	539	737	3
que	415	304	431	315	539	737	3
hay	434	304	449	315	539	737	3
una	452	304	468	315	539	737	3
re-	471	304	482	315	539	737	3
ducción	278	318	310	328	539	737	3
absoluta	313	318	349	328	539	737	3
del	352	318	365	328	539	737	3
riesgo	368	318	393	328	539	737	3
de	396	318	406	328	539	737	3
0,3,	409	318	423	328	539	737	3
lo	426	318	434	328	539	737	3
que	437	318	453	328	539	737	3
quiere	456	318	482	328	539	737	3
decir	278	331	298	342	539	737	3
que	302	331	318	342	539	737	3
tenemos	321	331	358	342	539	737	3
que	361	331	377	342	539	737	3
mostrar	381	331	414	342	539	737	3
un	418	331	429	342	539	737	3
cartel	432	331	456	342	539	737	3
a	460	331	465	342	539	737	3
3-4	468	331	482	342	539	737	3
personas	278	345	315	355	539	737	3
para	317	345	336	355	539	737	3
que	338	345	353	355	539	737	3
una	356	345	372	355	539	737	3
deje	374	345	391	355	539	737	3
de	393	345	403	355	539	737	3
comprar	406	345	440	355	539	737	3
la	442	345	450	355	539	737	3
bebida.	452	345	482	355	539	737	3
¿Os	278	358	293	369	539	737	3
parece	296	358	324	369	539	737	3
que	327	358	343	369	539	737	3
el	346	358	353	369	539	737	3
impacto	356	358	391	369	539	737	3
de	394	358	404	369	539	737	3
la	407	358	415	369	539	737	3
intervención	418	358	470	369	539	737	3
es	473	358	482	369	539	737	3
importante?	278	372	330	382	539	737	3
Yo	333	372	342	382	539	737	3
diría	346	372	365	382	539	737	3
que	368	372	384	382	539	737	3
es	388	372	397	382	539	737	3
más	400	372	418	382	539	737	3
bien	421	372	440	382	539	737	3
modesto,	443	372	482	382	539	737	3
aunque	278	385	309	396	539	737	3
es	312	385	321	396	539	737	3
mejor	323	385	347	396	539	737	3
que	350	385	366	396	539	737	3
no	368	385	379	396	539	737	3
hacer	381	385	404	396	539	737	3
nada.	406	385	429	396	539	737	3
Veamos	431	385	464	396	539	737	3
qué	466	385	482	396	539	737	3
pasa	278	399	297	409	539	737	3
con	299	399	314	409	539	737	3
el	315	399	323	409	539	737	3
RR.	324	399	337	409	539	737	3
Su	339	399	349	409	539	737	3
valor	351	399	371	409	539	737	3
es	372	399	381	409	539	737	3
de	383	399	393	409	539	737	3
1,46,	395	399	415	409	539	737	3
un	416	399	427	409	539	737	3
valor	429	399	449	409	539	737	3
modes-	451	399	482	409	539	737	3
to	278	412	286	423	539	737	3
para	289	412	307	423	539	737	3
un	310	412	321	423	539	737	3
estudio	324	412	355	423	539	737	3
observacional.	357	412	416	423	539	737	3
Sin	419	412	431	423	539	737	3
embargo,	434	412	473	423	539	737	3
si	475	412	482	423	539	737	3
calculamos	278	426	324	436	539	737	3
la	326	426	334	436	539	737	3
OR	336	426	348	436	539	737	3
vemos	350	426	377	436	539	737	3
que	379	426	395	436	539	737	3
es	397	426	406	436	539	737	3
de	408	426	418	436	539	737	3
10,14,	420	426	445	436	539	737	3
casi	447	426	463	436	539	737	3
diez	465	426	482	436	539	737	3
veces	278	439	300	450	539	737	3
superior	302	439	336	450	539	737	3
al	338	439	345	450	539	737	3
RR.	347	439	360	450	539	737	3
Esto	362	439	379	450	539	737	3
se	381	439	390	450	539	737	3
explica	392	439	421	450	539	737	3
por	423	439	436	450	539	737	3
la	438	439	446	450	539	737	3
alta	448	439	464	450	539	737	3
pre-	466	439	482	450	539	737	3
Figura	60	485	82	495	539	737	3
2.	84	485	91	495	539	737	3
Resultados	95	485	134	495	539	737	3
de	136	485	144	495	539	737	3
un	146	485	156	495	539	737	3
estudio	157	485	184	495	539	737	3
de	186	485	195	495	539	737	3
cohortes	197	485	228	495	539	737	3
sobre	229	485	249	495	539	737	3
el	251	485	257	495	539	737	3
efecto	259	485	281	495	539	737	3
de	283	485	292	495	539	737	3
la	294	485	300	495	539	737	3
exposición	302	485	340	495	539	737	3
al	342	485	349	495	539	737	3
tabaco	350	485	375	495	539	737	3
y	376	485	380	495	539	737	3
la	382	485	389	495	539	737	3
presencia	391	485	425	495	539	737	3
de	60	495	69	505	539	737	3
enfermedad	70	495	114	505	539	737	3
coronaria.	116	495	152	505	539	737	3
Los	153	495	165	505	539	737	3
datos	167	495	187	505	539	737	3
del	188	495	199	505	539	737	3
estudio	201	495	228	505	539	737	3
son	230	495	242	505	539	737	3
imaginarios	244	495	287	505	539	737	3
Enfermos	210	512	245	521	539	737	3
270	221	524	233	533	539	737	3
222	221	536	233	545	539	737	3
492	221	548	233	557	539	737	3
Fumador	102	524	131	533	539	737	3
No	102	536	111	545	539	737	3
fumador	113	536	142	545	539	737	3
Total	102	548	118	557	539	737	3
Re	179	578	187	587	539	737	3
=	188	578	193	587	539	737	3
270	203	572	215	582	539	737	3
330	203	583	215	593	539	737	3
=	225	578	229	587	539	737	3
0,82	231	578	245	587	539	737	3
Ro	179	605	187	615	539	737	3
=	189	605	193	615	539	737	3
222	203	600	215	610	539	737	3
330	203	611	215	620	539	737	3
=	225	605	229	615	539	737	3
0,67	231	605	245	615	539	737	3
RR	179	633	187	643	539	737	3
=	189	633	193	643	539	737	3
0,82	202	628	216	638	539	737	3
0,67	202	638	216	648	539	737	3
=	227	633	231	643	539	737	3
1,2	233	633	243	643	539	737	3
Sanos	301	512	323	521	539	737	3
60	308	524	316	533	539	737	3
108	306	536	318	545	539	737	3
168	306	548	318	557	539	737	3
OR	273	605	282	615	539	737	3
=	284	605	288	615	539	737	3
270	300	600	313	610	539	737	3
×	314	601	318	610	539	737	3
108	320	600	333	610	539	737	3
222	302	611	315	620	539	737	3
×	316	611	320	621	539	737	3
60	322	611	331	620	539	737	3
Total	388	512	406	521	539	737	3
330	391	524	404	533	539	737	3
330	391	536	404	545	539	737	3
660	391	548	404	557	539	737	3
=	344	605	348	615	539	737	3
2,2	350	605	360	615	539	737	3
Oe:	63	659	72	667	539	737	3
odds	74	659	86	667	539	737	3
en	87	659	94	667	539	737	3
expuestos;	95	659	125	667	539	737	3
Re:	126	659	134	667	539	737	3
riesgo	136	659	152	667	539	737	3
en	153	659	160	667	539	737	3
expuestos;	161	659	191	667	539	737	3
Ro:	192	659	201	667	539	737	3
riesgo	202	659	218	667	539	737	3
en	220	659	226	667	539	737	3
no	228	659	235	667	539	737	3
expuestos;	236	659	265	667	539	737	3
RR:	267	659	276	667	539	737	3
riesgo	277	659	293	667	539	737	3
relativo.	294	659	316	667	539	737	3
Rev	349	696	360	704	539	737	3
Pediatr	362	696	383	704	539	737	3
Aten	385	696	399	704	539	737	3
Primaria.	401	696	428	704	539	737	3
2014;16:275-9	430	696	475	704	539	737	3
ISSN:	377	705	393	713	539	737	3
1139-7632	395	705	429	713	539	737	3
•	433	705	436	713	539	737	3
www.pap.es	438	705	475	713	539	737	3
277	486	696	502	707	539	737	3
Molina	57	18	73	28	539	737	4
Arias	75	18	87	28	539	737	4
M.	88	18	95	28	539	737	4
La	97	18	102	28	539	737	4
odds	104	18	116	28	539	737	4
ratio	117	18	128	28	539	737	4
puede	130	18	145	28	539	737	4
ser	146	18	153	28	539	737	4
engañosa	155	18	178	28	539	737	4
Figura	60	61	82	71	539	737	4
3.	84	61	91	71	539	737	4
Relación	95	61	125	71	539	737	4
entre	127	61	146	71	539	737	4
riesgo	148	61	169	71	539	737	4
relativo	171	61	198	71	539	737	4
y	200	61	204	71	539	737	4
odds	206	61	222	71	539	737	4
ratio	224	61	241	71	539	737	4
OR	208	93	214	98	539	737	4
RR	239	124	245	130	539	737	4
1	67	176	70	182	539	737	4
10%	122	199	132	205	539	737	4
Prev	237	199	247	205	539	737	4
Así	278	55	290	66	539	737	4
que,	293	55	310	66	539	737	4
cuando	313	55	344	66	539	737	4
veamos	346	55	378	66	539	737	4
OR	381	55	393	66	539	737	4
en	395	55	406	66	539	737	4
estudios	408	55	443	66	539	737	4
donde	446	55	472	66	539	737	4
la	475	55	482	66	539	737	4
prevalencia	278	69	325	80	539	737	4
del	328	69	340	80	539	737	4
efecto	343	69	369	80	539	737	4
es	372	69	381	80	539	737	4
alta,	384	69	402	80	539	737	4
siempre	404	69	438	80	539	737	4
intentare-	441	69	482	80	539	737	4
mos	278	82	296	93	539	737	4
calcular	299	82	331	93	539	737	4
el	334	82	341	93	539	737	4
RR.	344	82	357	93	539	737	4
Si	360	82	367	93	539	737	4
se	370	82	379	93	539	737	4
ha	382	82	392	93	539	737	4
calculado	395	82	434	93	539	737	4
a	437	82	442	93	539	737	4
partir	445	82	469	93	539	737	4
de	472	82	482	93	539	737	4
una	278	96	294	107	539	737	4
tabla	296	96	317	107	539	737	4
de	319	96	329	107	539	737	4
contingencia	331	96	384	107	539	737	4
en	385	96	396	107	539	737	4
un	398	96	409	107	539	737	4
ensayo	411	96	439	107	539	737	4
o	441	96	446	107	539	737	4
un	448	96	459	107	539	737	4
estu-	461	96	482	107	539	737	4
dio	278	109	291	120	539	737	4
de	293	109	303	120	539	737	4
cohortes,	305	109	343	120	539	737	4
podremos	345	109	386	120	539	737	4
calcularlo	388	109	428	120	539	737	4
con	430	109	445	120	539	737	4
facilidad	447	109	482	120	539	737	4
a	278	123	283	134	539	737	4
partir	285	123	308	134	539	737	4
de	309	123	319	134	539	737	4
los	321	123	333	134	539	737	4
datos	335	123	357	134	539	737	4
del	359	123	372	134	539	737	4
estudio.	374	123	406	134	539	737	4
En	408	123	418	134	539	737	4
el	420	123	427	134	539	737	4
caso	429	123	447	134	539	737	4
de	449	123	459	134	539	737	4
estu-	461	123	482	134	539	737	4
dios	278	136	295	147	539	737	4
que	297	136	313	147	539	737	4
muestran	315	136	355	147	539	737	4
OR	358	136	370	147	539	737	4
producto	372	136	410	147	539	737	4
de	412	136	422	147	539	737	4
un	425	136	436	147	539	737	4
modelo	438	136	469	147	539	737	4
de	472	136	482	147	539	737	4
regresión	278	150	316	161	539	737	4
logística,	319	150	355	161	539	737	4
la	357	150	365	161	539	737	4
cosa	367	150	386	161	539	737	4
puede	388	150	414	161	539	737	4
ser	416	150	428	161	539	737	4
más	431	150	448	161	539	737	4
compli-	451	150	482	161	539	737	4
cada,	278	163	299	174	539	737	4
aunque	302	163	333	174	539	737	4
si	336	163	342	174	539	737	4
disponemos	345	163	395	174	539	737	4
de	398	163	408	174	539	737	4
la	410	163	418	174	539	737	4
prevalencia	420	163	467	174	539	737	4
del	469	163	482	174	539	737	4
efecto	278	177	303	188	539	737	4
podemos	306	177	344	188	539	737	4
utilizar	347	177	375	188	539	737	4
la	378	177	385	188	539	737	4
siguiente	388	177	426	188	539	737	4
fórmula	428	177	461	188	539	737	4
para	464	177	482	188	539	737	4
calcular	278	190	310	201	539	737	4
los	312	190	323	201	539	737	4
RR	326	190	336	201	539	737	4
equivalentes.	338	190	392	201	539	737	4
RR	322	213	332	224	539	737	4
=	334	213	339	224	539	737	4
OR:	63	215	73	222	539	737	4
odds	74	215	86	222	539	737	4
ratio;	88	215	102	222	539	737	4
Prev:	103	215	117	222	539	737	4
prevalencia	118	215	148	222	539	737	4
del	150	215	158	222	539	737	4
efecto;	159	215	178	222	539	737	4
RR:	179	215	188	222	539	737	4
riesgo	189	215	206	222	539	737	4
relativo.	207	215	228	222	539	737	4
valencia	57	253	90	264	539	737	4
del	92	253	105	264	539	737	4
efecto	107	253	133	264	539	737	4
(la	135	253	145	264	539	737	4
gran	148	253	166	264	539	737	4
mayoría	169	253	202	264	539	737	4
compra	205	253	236	264	539	737	4
la	238	253	245	264	539	737	4
be-	248	253	261	264	539	737	4
bida).	57	266	79	277	539	737	4
El	57	283	64	294	539	737	4
problema	66	283	106	294	539	737	4
viene	108	283	130	294	539	737	4
a	132	283	137	294	539	737	4
la	139	283	147	294	539	737	4
hora	149	283	168	294	539	737	4
de	170	283	180	294	539	737	4
presentar	182	283	222	294	539	737	4
los	224	283	235	294	539	737	4
resul-	238	283	261	294	539	737	4
tados.	57	296	82	307	539	737	4
Si	84	296	91	307	539	737	4
queremos	93	296	135	307	539	737	4
ser	137	296	149	307	539	737	4
más	151	296	169	307	539	737	4
fieles	171	296	193	307	539	737	4
a	195	296	200	307	539	737	4
la	202	296	210	307	539	737	4
realidad	212	296	245	307	539	737	4
de-	248	296	261	307	539	737	4
bemos	57	310	85	321	539	737	4
emplear	87	310	121	321	539	737	4
una	124	310	140	321	539	737	4
medida	142	310	173	321	539	737	4
absoluta	176	310	212	321	539	737	4
como	214	310	237	321	539	737	4
la	240	310	247	321	539	737	4
re-	250	310	261	321	539	737	4
ducción	57	323	89	334	539	737	4
absoluta	91	323	127	334	539	737	4
del	129	323	141	334	539	737	4
riesgo	143	323	168	334	539	737	4
o	170	323	176	334	539	737	4
el	178	323	185	334	539	737	4
número	187	323	220	334	539	737	4
necesario	222	323	261	334	539	737	4
a	57	337	62	348	539	737	4
tratar	64	337	87	348	539	737	4
(el	89	337	99	348	539	737	4
inverso	101	337	130	348	539	737	4
de	132	337	142	348	539	737	4
la	144	337	151	348	539	737	4
reducción	153	337	193	348	539	737	4
absoluta).	195	337	236	348	539	737	4
Pode-	238	337	261	348	539	737	4
mos,	57	350	76	361	539	737	4
incluso,	78	350	109	361	539	737	4
presentar	111	350	150	361	539	737	4
el	153	350	160	361	539	737	4
RR,	162	350	174	361	539	737	4
ya	176	350	185	361	539	737	4
que	187	350	203	361	539	737	4
se	205	350	214	361	539	737	4
trata	216	350	236	361	539	737	4
de	238	350	248	361	539	737	4
un	250	350	261	361	539	737	4
estudio	57	364	88	375	539	737	4
de	90	364	100	375	539	737	4
cohortes	103	364	139	375	539	737	4
en	142	364	152	375	539	737	4
el	155	364	162	375	539	737	4
que	164	364	180	375	539	737	4
podemos	183	364	221	375	539	737	4
definir	224	364	251	375	539	737	4
la	253	364	261	375	539	737	4
prevalencia	57	377	103	388	539	737	4
del	105	377	118	388	539	737	4
efecto	120	377	146	388	539	737	4
en	148	377	158	388	539	737	4
los	160	377	172	388	539	737	4
dos	174	377	188	388	539	737	4
grupos.	190	377	221	388	539	737	4
Pero	223	377	241	388	539	737	4
si	243	377	249	388	539	737	4
yo	251	377	261	388	539	737	4
tengo	57	391	81	402	539	737	4
un	83	391	94	402	539	737	4
conflicto	96	391	132	402	539	737	4
de	134	391	144	402	539	737	4
interés	146	391	174	402	539	737	4
(por	176	391	193	402	539	737	4
ejemplo,	195	391	230	402	539	737	4
fabrico	232	391	261	402	539	737	4
los	57	404	68	415	539	737	4
carteles),	72	404	110	415	539	737	4
¿qué	113	404	133	415	539	737	4
medida	137	404	168	415	539	737	4
creéis	172	404	196	415	539	737	4
que	200	404	215	415	539	737	4
emplearía	219	404	261	415	539	737	4
para	57	418	75	429	539	737	4
presentar	77	418	116	429	539	737	4
los	118	418	129	429	539	737	4
resultados?	131	418	178	429	539	737	4
Sin	180	418	193	429	539	737	4
duda,	194	418	217	429	539	737	4
la	219	418	226	429	539	737	4
OR,	228	418	242	429	539	737	4
mu-	244	418	261	429	539	737	4
cho	57	431	72	442	539	737	4
más	74	431	91	442	539	737	4
aparente	93	431	130	442	539	737	4
y	132	431	136	442	539	737	4
que	139	431	154	442	539	737	4
parece	156	431	183	442	539	737	4
magnificar	185	431	230	442	539	737	4
mucho	232	431	261	442	539	737	4
más	57	445	74	456	539	737	4
el	76	445	83	456	539	737	4
efecto	85	445	111	456	539	737	4
de	113	445	123	456	539	737	4
la	125	445	133	456	539	737	4
intervención.	135	445	188	456	539	737	4
OR	385	206	397	217	539	737	4
(1–Prev)	348	220	381	231	539	737	4
+	383	220	388	231	539	737	4
(Prev	390	220	411	231	539	737	4
×	413	220	418	231	539	737	4
OR)	420	220	434	231	539	737	4
Esta	278	239	295	250	539	737	4
medida	297	239	328	250	539	737	4
del	331	239	343	250	539	737	4
RR	345	239	356	250	539	737	4
nos	358	239	373	250	539	737	4
informará	375	239	416	250	539	737	4
de	418	239	428	250	539	737	4
manera	430	239	462	250	539	737	4
más	464	239	482	250	539	737	4
real	278	253	293	264	539	737	4
y	295	253	300	264	539	737	4
podremos	302	253	343	264	539	737	4
compararla	346	253	392	264	539	737	4
con	395	253	409	264	539	737	4
las	412	253	423	264	539	737	4
OR	426	253	437	264	539	737	4
proporcio-	440	253	482	264	539	737	4
nadas	278	266	303	277	539	737	4
por	306	266	319	277	539	737	4
los	322	266	334	277	539	737	4
autores	337	266	368	277	539	737	4
para	371	266	389	277	539	737	4
sacar	392	266	414	277	539	737	4
nuestra	417	266	449	277	539	737	4
propias	451	266	482	277	539	737	4
conclusiones	278	280	331	291	539	737	4
del	333	280	345	291	539	737	4
estudio.	347	280	380	291	539	737	4
CONFLICTO	278	310	321	320	539	737	4
DE	323	310	333	320	539	737	4
INTERESES	335	310	375	320	539	737	4
El	278	333	284	342	539	737	4
autor	286	333	304	342	539	737	4
declara	306	333	331	342	539	737	4
no	333	333	342	342	539	737	4
presentar	343	333	376	342	539	737	4
conflictos	378	333	412	342	539	737	4
de	413	333	422	342	539	737	4
intereses	423	333	454	342	539	737	4
en	456	333	465	342	539	737	4
rela-	466	333	482	342	539	737	4
ción	278	343	292	352	539	737	4
con	294	343	306	352	539	737	4
la	308	343	314	352	539	737	4
preparación	316	343	357	352	539	737	4
y	359	343	363	352	539	737	4
publicación	364	343	404	352	539	737	4
de	406	343	415	352	539	737	4
este	416	343	431	352	539	737	4
artículo.	433	343	461	352	539	737	4
ABREVIATURAS	278	372	336	382	539	737	4
OR:	278	395	290	404	539	737	4
odds	292	395	308	404	539	737	4
ratio	310	395	326	404	539	737	4
	328	396	333	404	539	737	4
Re:	335	395	346	404	539	737	4
riesgo	348	395	369	404	539	737	4
en	371	395	379	404	539	737	4
los	381	395	391	404	539	737	4
expuestos	393	395	429	404	539	737	4
	431	396	435	404	539	737	4
Ro:	437	395	448	404	539	737	4
riesgo	450	395	471	404	539	737	4
en	473	395	482	404	539	737	4
no	278	405	287	414	539	737	4
expuestos	288	405	324	414	539	737	4
	326	406	330	414	539	737	4
RR:	332	405	343	414	539	737	4
riesgo	345	405	366	414	539	737	4
relativo.	368	405	395	414	539	737	4
Figura	60	480	82	490	539	737	4
4.	84	480	91	490	539	737	4
Resultados	95	480	134	490	539	737	4
de	136	480	144	490	539	737	4
un	146	480	156	490	539	737	4
estudio	157	480	184	490	539	737	4
de	186	480	195	490	539	737	4
cohortes	197	480	228	490	539	737	4
que	229	480	243	490	539	737	4
analiza	245	480	270	490	539	737	4
el	272	480	279	490	539	737	4
efecto	280	480	303	490	539	737	4
de	305	480	313	490	539	737	4
la	315	480	322	490	539	737	4
información	323	480	367	490	539	737	4
de	369	480	378	490	539	737	4
salud	379	480	399	490	539	737	4
sobre	401	480	420	490	539	737	4
la	422	480	428	490	539	737	4
compra	430	480	457	490	539	737	4
de	60	490	69	500	539	737	4
bebidas	70	490	98	500	539	737	4
edulcoradas.	100	490	145	500	539	737	4
Los	147	490	158	500	539	737	4
datos	160	490	180	500	539	737	4
del	182	490	193	500	539	737	4
estudio	195	490	221	500	539	737	4
son	223	490	236	500	539	737	4
imaginarios	238	490	280	500	539	737	4
Compran	197	510	230	520	539	737	4
bebida	232	510	258	520	539	737	4
846	221	522	233	532	539	737	4
393	221	534	233	544	539	737	4
1239	219	546	236	556	539	737	4
No	102	522	111	532	539	737	4
informado	113	522	147	532	539	737	4
Informado	102	534	136	544	539	737	4
Total	102	546	118	556	539	737	4
RR	165	576	173	586	539	737	4
=	175	576	179	586	539	737	4
OR:	63	602	73	610	539	737	4
odds	74	602	86	610	539	737	4
ratio	88	602	100	610	539	737	4
RR:	101	602	110	610	539	737	4
riesgo	112	602	128	610	539	737	4
relativo.	129	602	150	610	539	737	4
278	35	696	52	707	539	737	4
Rev	62	696	74	704	539	737	4
Pediatr	76	696	97	704	539	737	4
Aten	99	696	113	704	539	737	4
Primaria.	115	696	141	704	539	737	4
2014;16:275-9	143	696	189	704	539	737	4
ISSN:	62	705	78	713	539	737	4
1139-7632	80	705	114	713	539	737	4
•	118	705	122	713	539	737	4
www.pap.es	123	705	161	713	539	737	4
846/891	193	571	222	581	539	737	4
393/605	193	581	222	591	539	737	4
=	235	576	239	586	539	737	4
1,46	241	576	255	586	539	737	4
No	276	510	287	520	539	737	4
compran	289	510	321	520	539	737	4
bebida	323	510	348	520	539	737	4
45	308	522	316	532	539	737	4
212	306	534	318	544	539	737	4
257	306	546	318	556	539	737	4
OR	280	576	289	586	539	737	4
=	291	576	295	586	539	737	4
846/212	309	571	337	581	539	737	4
393/45	311	581	335	591	539	737	4
Total	388	510	406	520	539	737	4
891	391	522	404	532	539	737	4
605	391	534	404	544	539	737	4
1496	389	546	406	556	539	737	4
=	351	576	355	586	539	737	4
10,14	356	576	375	586	539	737	4
Molina	361	18	378	28	539	737	5
Arias	379	18	391	28	539	737	5
M.	393	18	399	28	539	737	5
La	401	18	407	28	539	737	5
odds	408	18	420	28	539	737	5
ratio	421	18	432	28	539	737	5
puede	434	18	449	28	539	737	5
ser	450	18	457	28	539	737	5
engañosa	459	18	482	28	539	737	5
BIBLIOGRAFÍA	57	55	123	68	539	737	5
1.	57	86	63	96	539	737	5
Molina	71	86	97	96	539	737	5
M.	99	86	108	96	539	737	5
Cálculo	110	86	137	96	539	737	5
de	139	86	148	96	539	737	5
la	150	86	157	96	539	737	5
reducción	158	86	194	96	539	737	5
del	196	86	208	96	539	737	5
riesgo	210	86	232	96	539	737	5
y	234	86	238	96	539	737	5
el	240	86	246	96	539	737	5
nú-	248	86	261	96	539	737	5
mero	71	99	90	108	539	737	5
necesario	94	99	129	108	539	737	5
de	133	99	142	108	539	737	5
pacientes	145	99	181	108	539	737	5
a	185	99	189	108	539	737	5
tratar.	193	99	215	108	539	737	5
Rev	218	99	231	108	539	737	5
Pediatr	235	99	261	108	539	737	5
Aten	71	111	88	121	539	737	5
Primaria.	90	111	123	121	539	737	5
2012;14:369-72.	125	111	186	121	539	737	5
2.	57	126	63	136	539	737	5
Molina	71	127	97	136	539	737	5
M,	99	127	108	136	539	737	5
Ochoa	110	127	133	136	539	737	5
C.	135	127	142	136	539	737	5
Estudios	144	127	175	136	539	737	5
observacionales	177	127	235	136	539	737	5
(II).	237	127	248	136	539	737	5
Es-	250	127	261	136	539	737	5
tudios	71	139	94	149	539	737	5
de	96	139	105	149	539	737	5
cohortes.	107	139	141	149	539	737	5
Evid	142	139	157	149	539	737	5
Pediatr.	159	139	186	149	539	737	5
2014;10:14.	188	139	232	149	539	737	5
3.	278	55	284	65	539	737	5
Molina	292	56	318	65	539	737	5
M,	321	56	331	65	539	737	5
Ochoa	334	56	358	65	539	737	5
C.	361	56	368	65	539	737	5
Estudios	371	56	402	65	539	737	5
observacionales	405	56	465	65	539	737	5
(III).	468	56	482	65	539	737	5
Estudios	292	68	324	78	539	737	5
de	327	68	336	78	539	737	5
casos	340	68	360	78	539	737	5
y	364	68	368	78	539	737	5
controles.	371	68	407	78	539	737	5
Evid	411	68	426	78	539	737	5
Pediatr.	430	68	457	78	539	737	5
2014;	461	68	482	78	539	737	5
10:33.	292	81	315	90	539	737	5
4.	278	96	284	105	539	737	5
Schiattino	292	96	329	106	539	737	5
A,	331	96	338	106	539	737	5
Rodríguez	340	96	377	106	539	737	5
M,	379	96	388	106	539	737	5
Pasarín	390	96	417	106	539	737	5
MI,	419	96	430	106	539	737	5
Regidor	432	96	460	106	539	737	5
E,	462	96	468	106	539	737	5
Bo-	470	96	482	106	539	737	5
rrell	292	108	306	118	539	737	5
C,	308	108	315	118	539	737	5
Fernández	316	108	354	118	539	737	5
E.	356	108	362	118	539	737	5
¿Odds	364	108	386	118	539	737	5
ratio	387	108	404	118	539	737	5
o	406	108	410	118	539	737	5
razón	412	108	432	118	539	737	5
de	434	108	443	118	539	737	5
proporcio-	444	108	482	118	539	737	5
nes?	292	121	309	131	539	737	5
Su	312	121	321	131	539	737	5
utilización	324	121	363	131	539	737	5
en	366	121	376	131	539	737	5
estudios	379	121	410	131	539	737	5
transversales.	414	121	464	131	539	737	5
Gac	468	121	482	131	539	737	5
Sanit.	292	133	313	143	539	737	5
2003;17:70-4.	315	133	366	143	539	737	5
Rev	349	696	360	704	539	737	5
Pediatr	362	696	383	704	539	737	5
Aten	385	696	399	704	539	737	5
Primaria.	401	696	428	704	539	737	5
2014;16:275-9	430	696	475	704	539	737	5
ISSN:	377	705	393	713	539	737	5
1139-7632	395	705	429	713	539	737	5
•	433	705	436	713	539	737	5
www.pap.es	438	705	475	713	539	737	5
279	486	696	502	707	539	737	5
