Propósitos	85	73	121	80	595	842	1
y	123	73	127	80	595	842	1
Representaciones	129	73	189	80	595	842	1
ISSN	85	82	102	89	595	842	1
2307-7999	104	82	139	89	595	842	1
e-ISSN	85	91	109	98	595	842	1
2310-4635	111	91	145	98	595	842	1
Ene.-	368	73	386	80	595	842	1
Abr.	388	73	402	80	595	842	1
2019,	404	73	422	80	595	842	1
Vol.	424	73	438	80	595	842	1
7,	440	73	446	80	595	842	1
N°	448	73	457	80	595	842	1
1:	459	73	465	80	595	842	1
pp.	467	73	477	80	595	842	1
249	479	73	491	80	595	842	1
-	493	73	496	80	595	842	1
280	498	73	510	80	595	842	1
Monográfico:	302	82	346	89	595	842	1
Avances	348	82	375	89	595	842	1
en	377	82	385	89	595	842	1
investigación	387	82	429	89	595	842	1
cualitativa	431	82	465	89	595	842	1
en	467	82	474	89	595	842	1
educación	476	82	509	89	595	842	1
http://dx.doi.org/10.20511/pyr2019.v7n1.302	365	91	510	98	595	842	1
A	389	114	397	124	595	842	1
RTÍCULO	397	115	439	123	595	842	1
D	441	114	449	124	595	842	1
E	449	115	455	123	595	842	1
R	457	114	465	124	595	842	1
EVISIÓN	465	115	503	123	595	842	1
La	107	140	127	155	595	842	1
indagación	131	140	211	155	595	842	1
empírica	215	140	279	155	595	842	1
en	283	140	300	155	595	842	1
torno	305	140	344	155	595	842	1
a	348	140	357	155	595	842	1
la	361	140	375	155	595	842	1
violencia	379	140	443	155	595	842	1
en	447	140	464	155	595	842	1
las	469	140	488	155	595	842	1
escuelas	91	162	150	178	595	842	1
mexicanas	154	162	229	178	595	842	1
desde	234	162	274	178	595	842	1
las	279	162	298	178	595	842	1
voces	303	162	341	178	595	842	1
del	346	162	367	178	595	842	1
alumnado:	372	162	450	178	595	842	1
Puntos	454	162	504	178	595	842	1
críticos	271	185	324	200	595	842	1
The	88	223	113	236	595	842	1
Empirical	116	223	180	236	595	842	1
Research	184	223	243	236	595	842	1
on	247	223	263	236	595	842	1
Violence	267	223	322	236	595	842	1
in	325	223	338	236	595	842	1
Mexican	342	223	397	236	595	842	1
Schools	400	223	449	236	595	842	1
from	452	223	484	236	595	842	1
the	488	223	508	236	595	842	1
Voices	188	240	230	253	595	842	1
of	234	240	246	253	595	842	1
Students:	250	240	311	253	595	842	1
Critical	314	240	363	253	595	842	1
Points	367	240	407	253	595	842	1
Ursula	246	283	276	293	595	842	1
Zurita	278	283	305	293	595	842	1
Rivera	308	283	337	293	595	842	1
Facultad	131	296	169	306	595	842	1
Latinoamericana	172	296	245	306	595	842	1
de	248	296	259	306	595	842	1
Ciencias	261	296	299	306	595	842	1
Sociales,	302	296	342	306	595	842	1
Ciudad	344	296	376	306	595	842	1
de	379	296	389	306	595	842	1
México,	392	296	428	306	595	842	1
México	431	296	464	306	595	842	1
ORCID:	191	308	229	318	595	842	1
https://orcid.org/0000-0002-7381-3550	231	308	404	318	595	842	1
Recibido	112	612	154	622	595	842	1
07-01-19	157	612	197	622	595	842	1
Revisado	205	612	248	622	595	842	1
11-01-19	251	612	291	622	595	842	1
Correspondencia	85	650	154	659	595	842	1
Email:	85	673	107	680	595	842	1
uzurita@flacso.edu.mx	109	673	184	680	595	842	1
Aprobado	302	612	350	622	595	842	1
13-03-19	353	612	393	622	595	842	1
En	401	612	415	622	595	842	1
línea	417	612	440	622	595	842	1
14-03-19	443	612	483	622	595	842	1
Citar	309	650	331	659	595	842	1
como:	333	650	358	659	595	842	1
Zurita,	310	664	332	671	595	842	1
U.	334	664	342	671	595	842	1
(2019).	344	664	367	671	595	842	1
La	370	664	378	671	595	842	1
indagación	380	664	415	671	595	842	1
empírica	417	664	445	671	595	842	1
en	448	664	455	671	595	842	1
torno	457	664	474	671	595	842	1
a	476	664	480	671	595	842	1
la	482	664	488	671	595	842	1
violencia	310	675	339	682	595	842	1
en	342	675	349	682	595	842	1
las	351	675	360	682	595	842	1
escuelas	362	675	389	682	595	842	1
mexicanas	391	675	425	682	595	842	1
desde	427	675	445	682	595	842	1
las	447	675	456	682	595	842	1
voces	458	675	476	682	595	842	1
del	478	675	488	682	595	842	1
alumnado:	310	685	344	693	595	842	1
Puntos	359	685	380	693	595	842	1
críticos.	395	685	421	693	595	842	1
Propósitos	435	685	470	693	595	842	1
y	485	685	488	693	595	842	1
Representaciones,	310	696	369	703	595	842	1
7(1),	389	696	404	703	595	842	1
249-280.	425	696	454	703	595	842	1
Doi:	474	696	488	703	595	842	1
http://dx.doi.org/10.20511/pyr2019.v7n1.302	310	706	455	714	595	842	1
©	88	735	94	742	595	842	1
Universidad	96	735	135	742	595	842	1
San	137	735	149	742	595	842	1
Ignacio	151	735	175	742	595	842	1
de	177	735	184	742	595	842	1
Loyola,	186	735	211	742	595	842	1
Vicerrectorado	213	735	261	742	595	842	1
de	263	735	271	742	595	842	1
Investigación,	273	735	318	742	595	842	1
2019.	320	735	338	742	595	842	1
Este	136	760	148	766	595	842	1
artículo	150	760	172	766	595	842	1
se	174	760	180	766	595	842	1
distribuye	182	760	212	766	595	842	1
bajo	213	760	226	766	595	842	1
licencia	228	760	251	766	595	842	1
CC	253	760	262	766	595	842	1
BY-NC-ND	263	760	298	766	595	842	1
4.0	300	760	309	766	595	842	1
Internacional.	310	760	350	766	595	842	1
http://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/).	351	760	501	766	595	842	1
La	85	35	95	43	595	842	2
indagación	97	35	145	43	595	842	2
empírica	147	35	183	43	595	842	2
en	185	35	195	43	595	842	2
torno	197	35	224	43	595	842	2
a	226	35	231	43	595	842	2
la	233	35	243	43	595	842	2
violencia	245	35	285	43	595	842	2
en	287	35	297	43	595	842	2
las	299	35	314	43	595	842	2
escuelas	315	35	355	43	595	842	2
mexicanas	357	35	401	43	595	842	2
desde	403	35	428	43	595	842	2
las	430	35	445	43	595	842	2
voces	447	35	473	43	595	842	2
del	475	35	490	43	595	842	2
alumnado:	85	44	130	51	595	842	2
Puntos	132	44	164	51	595	842	2
críticos	166	44	202	51	595	842	2
Resumen	85	74	132	85	595	842	2
Palabras	85	328	127	338	595	842	2
clave:	131	328	158	338	595	842	2
Indagación	161	328	210	338	595	842	2
empírica;	214	328	256	338	595	842	2
voces	259	328	285	338	595	842	2
de	288	328	299	338	595	842	2
niñas,	303	328	329	338	595	842	2
niños	332	328	356	338	595	842	2
y	360	328	366	338	595	842	2
adolescentes;	369	328	428	338	595	842	2
violencia	432	328	472	338	595	842	2
escolar;	476	328	511	338	595	842	2
México.	85	340	122	350	595	842	2
Summary	85	366	136	377	595	842	2
Keywords:	85	607	136	617	595	842	2
Empirical	139	607	183	617	595	842	2
Research;	185	607	229	617	595	842	2
Voices	231	607	262	617	595	842	2
of	265	607	274	617	595	842	2
Children	276	607	315	617	595	842	2
and	318	607	333	617	595	842	2
Adolescents;	336	607	393	617	595	842	2
School	396	607	426	617	595	842	2
Violence,	429	607	471	617	595	842	2
Mexico.	474	607	510	617	595	842	2
Introducción	85	633	152	644	595	842	2
La	85	659	97	669	595	842	2
creciente	102	659	142	669	595	842	2
visibilidad	147	659	194	669	595	842	2
del	199	659	213	669	595	842	2
complejo	218	659	259	669	595	842	2
y	264	659	270	669	595	842	2
multidimensional	275	659	352	669	595	842	2
fenómeno	358	659	402	669	595	842	2
de	407	659	418	669	595	842	2
la	423	659	431	669	595	842	2
violencia	436	659	477	669	595	842	2
en	482	659	493	669	595	842	2
las	498	659	510	669	595	842	2
escuelas,	85	672	125	681	595	842	2
ha	129	672	139	681	595	842	2
propiciado	143	672	190	681	595	842	2
múltiples	194	672	235	681	595	842	2
demandas	239	672	283	681	595	842	2
para	287	672	306	681	595	842	2
conocer	309	672	344	681	595	842	2
su	348	672	358	681	595	842	2
situación	362	672	402	681	595	842	2
en	406	672	416	681	595	842	2
nuestras	420	672	456	681	595	842	2
sociedades.	460	672	510	681	595	842	2
Ante	85	684	107	694	595	842	2
estas	115	684	137	694	595	842	2
exigencias,	145	684	195	694	595	842	2
son	203	684	218	694	595	842	2
evidentes	227	684	269	694	595	842	2
los	277	684	290	694	595	842	2
numerosos	299	684	347	694	595	842	2
retos	355	684	377	694	595	842	2
conceptuales,	386	684	445	694	595	842	2
analíticos	454	684	496	694	595	842	2
y	505	684	511	694	595	842	2
metodológicos	85	697	150	707	595	842	2
por	153	697	167	707	595	842	2
todos	170	697	194	707	595	842	2
aquellos	197	697	233	707	595	842	2
interesados	236	697	285	707	595	842	2
en	288	697	298	707	595	842	2
su	301	697	311	707	595	842	2
indagación	314	697	362	707	595	842	2
empírica	365	697	403	707	595	842	2
(Brown	406	697	439	707	595	842	2
&	442	697	451	707	595	842	2
Munn,	453	697	482	707	595	842	2
2008;	485	697	510	707	595	842	2
Henry	85	710	113	719	595	842	2
&	116	710	125	719	595	842	2
Bracy,	129	710	158	719	595	842	2
2012;	162	710	187	719	595	842	2
Gómez	191	710	223	719	595	842	2
&	226	710	235	719	595	842	2
Zurita,	239	710	269	719	595	842	2
2013;	272	710	297	719	595	842	2
Green,	301	710	331	719	595	842	2
Felix,	335	710	360	719	595	842	2
Sharkey,	364	710	403	719	595	842	2
Furlong	406	710	441	719	595	842	2
&	445	710	454	719	595	842	2
Kras,	458	710	481	719	595	842	2
2013;	485	710	510	719	595	842	2
Hymel	85	722	115	732	595	842	2
&	119	722	128	732	595	842	2
Swearer,	132	722	171	732	595	842	2
2015;	175	722	200	732	595	842	2
Zych,	204	722	229	732	595	842	2
Ortega-Ruiz,	233	722	290	732	595	842	2
Del	294	722	310	732	595	842	2
Rey,	314	722	335	732	595	842	2
2015;	339	722	364	732	595	842	2
Scheithauera,	368	722	428	732	595	842	2
Smith	432	722	458	732	595	842	2
&	462	722	471	732	595	842	2
Samara,	475	722	510	732	595	842	2
2016).	85	735	114	745	595	842	2
Sin	118	735	133	745	595	842	2
embargo,	137	735	178	745	595	842	2
poco	183	735	204	745	595	842	2
se	209	735	218	745	595	842	2
reflexiona	222	735	267	745	595	842	2
en	271	735	282	745	595	842	2
este	286	735	303	745	595	842	2
contexto	308	735	346	745	595	842	2
sobre	350	735	374	745	595	842	2
el	378	735	386	745	595	842	2
papel	391	735	415	745	595	842	2
que	419	735	435	745	595	842	2
tienen	439	735	466	745	595	842	2
las	471	735	483	745	595	842	2
y	487	735	493	745	595	842	2
los	497	735	510	745	595	842	2
alumnos	85	747	122	757	595	842	2
en	125	747	136	757	595	842	2
dicho	139	747	163	757	595	842	2
esfuerzo	166	747	203	757	595	842	2
colectivo.	206	747	249	757	595	842	2
Por	252	747	267	757	595	842	2
tal	270	747	281	757	595	842	2
razón,	284	747	312	757	595	842	2
en	314	747	325	757	595	842	2
este	328	747	345	757	595	842	2
documento	348	747	397	757	595	842	2
se	400	747	409	757	595	842	2
analizan	412	747	448	757	595	842	2
los	451	747	464	757	595	842	2
avances	467	747	502	757	595	842	2
y	505	747	510	757	595	842	2
desafíos	85	760	121	770	595	842	2
alcanzados	125	760	173	770	595	842	2
recientemente	176	760	238	770	595	842	2
en	241	760	252	770	595	842	2
México	255	760	288	770	595	842	2
respecto	292	760	329	770	595	842	2
a	332	760	337	770	595	842	2
la	340	760	348	770	595	842	2
indagación	352	760	400	770	595	842	2
empírica	403	760	442	770	595	842	2
de	445	760	455	770	595	842	2
la	459	760	467	770	595	842	2
violencia	470	760	510	770	595	842	2
250	85	819	97	827	595	842	2
Propósitos	398	802	434	809	595	842	2
y	435	802	440	809	595	842	2
Representaciones	442	802	501	809	595	842	2
Ene.-	360	811	377	818	595	842	2
Abr.	379	811	393	818	595	842	2
2019,	395	811	413	818	595	842	2
Vol.	415	811	429	818	595	842	2
7,	431	811	437	818	595	842	2
N°	439	811	448	818	595	842	2
1:	450	811	456	818	595	842	2
pp.	458	811	468	818	595	842	2
249	470	811	482	818	595	842	2
-	484	811	487	818	595	842	2
280	489	811	501	818	595	842	2
http://dx.doi.org/10.20511/pyr2019.v7n1.302	356	820	501	827	595	842	2
Zurita,	461	35	490	43	595	842	3
U.	492	35	501	43	595	842	3
escolar,	85	73	119	83	595	842	3
pero	122	73	141	83	595	842	3
desde	144	73	169	83	595	842	3
las	171	73	184	83	595	842	3
voces	186	73	211	83	595	842	3
de	214	73	224	83	595	842	3
niñas,	227	73	253	83	595	842	3
niños	256	73	279	83	595	842	3
y	282	73	288	83	595	842	3
adolescentes	290	73	346	83	595	842	3
(NNyA).	348	73	388	83	595	842	3
Al	390	73	401	83	595	842	3
emprender	404	73	451	83	595	842	3
este	454	73	471	83	595	842	3
examen,	473	73	510	83	595	842	3
se	85	86	94	96	595	842	3
advierte	99	86	135	96	595	842	3
que,	139	86	158	96	595	842	3
si	163	86	170	96	595	842	3
bien	175	86	194	96	595	842	3
se	199	86	208	96	595	842	3
han	213	86	229	96	595	842	3
ampliado	234	86	275	96	595	842	3
y	279	86	285	96	595	842	3
en	290	86	300	96	595	842	3
cierto	305	86	330	96	595	842	3
modo,	335	86	363	96	595	842	3
generalizado	368	86	424	96	595	842	3
las	429	86	441	96	595	842	3
iniciativas	446	86	491	96	595	842	3
por	496	86	510	96	595	842	3
considerar	85	99	131	109	595	842	3
a	135	99	140	109	595	842	3
estos	144	99	166	109	595	842	3
integrantes	170	99	218	109	595	842	3
de	222	99	232	109	595	842	3
las	236	99	248	109	595	842	3
comunidades	252	99	310	109	595	842	3
escolares,	314	99	358	109	595	842	3
como	361	99	386	109	595	842	3
sujetos	390	99	420	109	595	842	3
capaces	424	99	458	109	595	842	3
de	462	99	473	109	595	842	3
proveer	477	99	510	109	595	842	3
información	85	112	139	121	595	842	3
en	141	112	152	121	595	842	3
la	154	112	162	121	595	842	3
materia,	164	112	200	121	595	842	3
todavía	202	112	234	121	595	842	3
persiste	237	112	270	121	595	842	3
la	272	112	280	121	595	842	3
idea	283	112	301	121	595	842	3
de	303	112	314	121	595	842	3
asumirlos	316	112	359	121	595	842	3
únicamente	361	112	411	121	595	842	3
como	414	112	438	121	595	842	3
fuentes	440	112	472	121	595	842	3
de	474	112	485	121	595	842	3
datos	487	112	510	121	595	842	3
y	85	124	91	134	595	842	3
como	93	124	117	134	595	842	3
destinatarios	120	124	176	134	595	842	3
pasivos	178	124	211	134	595	842	3
de	214	124	224	134	595	842	3
las	227	124	239	134	595	842	3
decisiones	241	124	287	134	595	842	3
y	290	124	295	134	595	842	3
acciones	298	124	336	134	595	842	3
que	338	124	354	134	595	842	3
una	356	124	372	134	595	842	3
amplia	375	124	405	134	595	842	3
gama	407	124	431	134	595	842	3
de	433	124	444	134	595	842	3
actores,	446	124	481	134	595	842	3
toman	483	124	511	134	595	842	3
por	85	137	100	147	595	842	3
ellos.	105	137	128	147	595	842	3
Entre	133	137	156	147	595	842	3
esos	161	137	180	147	595	842	3
actores,	185	137	219	147	595	842	3
además	223	137	256	147	595	842	3
de	261	137	271	147	595	842	3
los	276	137	289	147	595	842	3
docentes	293	137	332	147	595	842	3
y	336	137	342	147	595	842	3
directores,	347	137	393	147	595	842	3
se	397	137	407	147	595	842	3
hallan	411	137	438	147	595	842	3
las	443	137	455	147	595	842	3
autoridades	460	137	510	147	595	842	3
educativas	85	149	132	159	595	842	3
y	135	149	140	159	595	842	3
de	144	149	154	159	595	842	3
otras	157	149	179	159	595	842	3
áreas	182	149	205	159	595	842	3
gubernamentales	208	149	282	159	595	842	3
(como	286	149	314	159	595	842	3
salud,	317	149	343	159	595	842	3
desarrollo	346	149	390	159	595	842	3
social,	394	149	422	159	595	842	3
derechos	425	149	464	159	595	842	3
humanos,	468	149	510	159	595	842	3
por	85	162	100	172	595	842	3
ejemplo),	103	162	145	172	595	842	3
los	149	162	161	172	595	842	3
especialistas,	165	162	223	172	595	842	3
los	226	162	239	172	595	842	3
expertos	242	162	280	172	595	842	3
de	283	162	293	172	595	842	3
las	297	162	309	172	595	842	3
organizaciones	313	162	379	172	595	842	3
civiles	382	162	411	172	595	842	3
de	414	162	425	172	595	842	3
distinta	428	162	461	172	595	842	3
escala	464	162	491	172	595	842	3
que	494	162	510	172	595	842	3
intervienen	85	175	135	185	595	842	3
en	137	175	147	185	595	842	3
las	150	175	162	185	595	842	3
decisiones	164	175	210	185	595	842	3
y	213	175	218	185	595	842	3
acciones	220	175	258	185	595	842	3
para	261	175	280	185	595	842	3
prevenir,	282	175	321	185	595	842	3
atender	324	175	356	185	595	842	3
y	359	175	364	185	595	842	3
eliminar	366	175	403	185	595	842	3
la	406	175	413	185	595	842	3
violencia	416	175	456	185	595	842	3
escolar.	459	175	493	185	595	842	3
Por	495	175	510	185	595	842	3
el	85	187	93	197	595	842	3
contenido	98	187	142	197	595	842	3
de	147	187	158	197	595	842	3
este	163	187	180	197	595	842	3
documento,	185	187	237	197	595	842	3
este	242	187	259	197	595	842	3
texto	265	187	287	197	595	842	3
busca	292	187	317	197	595	842	3
establecer	322	187	366	197	595	842	3
un	372	187	383	197	595	842	3
diálogo	388	187	421	197	595	842	3
con	426	187	442	197	595	842	3
quienes	448	187	481	197	595	842	3
en	486	187	497	197	595	842	3
la	502	187	510	197	595	842	3
academia,	85	200	129	210	595	842	3
el	133	200	141	210	595	842	3
gobierno	144	200	183	210	595	842	3
y	186	200	192	210	595	842	3
los	195	200	208	210	595	842	3
organismos	211	200	262	210	595	842	3
civiles	265	200	294	210	595	842	3
están,	298	200	323	210	595	842	3
por	326	200	341	210	595	842	3
un	344	200	355	210	595	842	3
lado,	358	200	380	210	595	842	3
a	384	200	388	210	595	842	3
favor	392	200	415	210	595	842	3
de	418	200	429	210	595	842	3
considerar	432	200	478	210	595	842	3
a	481	200	486	210	595	842	3
las	489	200	501	210	595	842	3
y	505	200	510	210	595	842	3
los	85	213	98	223	595	842	3
estudiantes	101	213	150	223	595	842	3
como	152	213	177	223	595	842	3
interlocutores	179	213	240	223	595	842	3
en	242	213	253	223	595	842	3
la	255	213	263	223	595	842	3
indagación	266	213	314	223	595	842	3
empírica	317	213	355	223	595	842	3
de	358	213	369	223	595	842	3
la	371	213	379	223	595	842	3
violencia	382	213	422	223	595	842	3
escolar;	425	213	459	223	595	842	3
y,	461	213	470	223	595	842	3
por	472	213	487	223	595	842	3
otro,	490	213	510	223	595	842	3
a	85	225	90	235	595	842	3
defender	92	225	131	235	595	842	3
el	133	225	141	235	595	842	3
derecho	143	225	178	235	595	842	3
a	180	225	185	235	595	842	3
la	187	225	195	235	595	842	3
participación	197	225	255	235	595	842	3
de	257	225	267	235	595	842	3
NNyA	270	225	299	235	595	842	3
y	301	225	307	235	595	842	3
de	309	225	319	235	595	842	3
su	321	225	331	235	595	842	3
ejercicio	333	225	371	235	595	842	3
pleno	374	225	398	235	595	842	3
en	400	225	411	235	595	842	3
los	413	225	426	235	595	842	3
espacios	428	225	465	235	595	842	3
escolares.	467	225	511	235	595	842	3
Así,	120	251	139	261	595	842	3
este	141	251	159	261	595	842	3
trabajo	161	251	192	261	595	842	3
busca	195	251	220	261	595	842	3
abrir	223	251	243	261	595	842	3
una	246	251	262	261	595	842	3
ruta	265	251	282	261	595	842	3
hasta	285	251	308	261	595	842	3
ahora	310	251	335	261	595	842	3
poco	338	251	359	261	595	842	3
transitada	362	251	405	261	595	842	3
para	408	251	427	261	595	842	3
examinar	429	251	470	261	595	842	3
los	473	251	486	261	595	842	3
retos	489	251	510	261	595	842	3
que	85	263	101	273	595	842	3
acompañan	107	263	157	273	595	842	3
a	163	263	168	273	595	842	3
esta	174	263	191	273	595	842	3
indagación	197	263	245	273	595	842	3
empírica.	251	263	293	273	595	842	3
Sin	299	263	313	273	595	842	3
duda,	319	263	343	273	595	842	3
hay	349	263	365	273	595	842	3
ciertos	371	263	401	273	595	842	3
avances	407	263	441	273	595	842	3
relativos	447	263	485	273	595	842	3
a	491	263	496	273	595	842	3
la	502	263	510	273	595	842	3
producción	85	276	135	286	595	842	3
de	138	276	148	286	595	842	3
marcos	151	276	182	286	595	842	3
conceptuales,	185	276	245	286	595	842	3
analíticos,	248	276	293	286	595	842	3
metodológicos	295	276	360	286	595	842	3
y	363	276	369	286	595	842	3
técnicos	371	276	408	286	595	842	3
para	410	276	429	286	595	842	3
recabar	432	276	464	286	595	842	3
y	467	276	473	286	595	842	3
analizar	476	276	510	286	595	842	3
las	85	289	97	298	595	842	3
experiencias,	101	289	159	298	595	842	3
opiniones	163	289	206	298	595	842	3
y	209	289	215	298	595	842	3
valoraciones	219	289	274	298	595	842	3
que	278	289	294	298	595	842	3
tienen	298	289	325	298	595	842	3
las	329	289	341	298	595	842	3
y	345	289	350	298	595	842	3
los	354	289	367	298	595	842	3
alumnos	371	289	408	298	595	842	3
acerca	412	289	440	298	595	842	3
de	444	289	454	298	595	842	3
la	458	289	466	298	595	842	3
violencia	470	289	510	298	595	842	3
escolar,	85	301	119	311	595	842	3
pero	122	301	141	311	595	842	3
todavía	144	301	176	311	595	842	3
es	179	301	188	311	595	842	3
poco	191	301	212	311	595	842	3
común	215	301	245	311	595	842	3
que	247	301	263	311	595	842	3
estos	266	301	288	311	595	842	3
miembros	291	301	335	311	595	842	3
de	338	301	348	311	595	842	3
las	351	301	363	311	595	842	3
comunidades	366	301	424	311	595	842	3
escolares	426	301	467	311	595	842	3
tomen	469	301	497	311	595	842	3
un	499	301	510	311	595	842	3
papel	85	314	109	324	595	842	3
más	111	314	129	324	595	842	3
activo	132	314	158	324	595	842	3
y	161	314	166	324	595	842	3
propositivo,	169	314	221	324	595	842	3
en	224	314	234	324	595	842	3
sintonía	237	314	272	324	595	842	3
con	274	314	290	324	595	842	3
los	292	314	305	324	595	842	3
instrumentos	308	314	365	324	595	842	3
legales	367	314	398	324	595	842	3
existentes	400	314	443	324	595	842	3
en	446	314	456	324	595	842	3
México	458	314	492	324	595	842	3
que	495	314	510	324	595	842	3
establece	85	327	125	337	595	842	3
el	128	327	136	337	595	842	3
derecho	138	327	173	337	595	842	3
a	175	327	180	337	595	842	3
la	182	327	190	337	595	842	3
participación	192	327	250	337	595	842	3
según	252	327	278	337	595	842	3
se	280	327	289	337	595	842	3
establece	291	327	331	337	595	842	3
en	334	327	344	337	595	842	3
la	346	327	354	337	595	842	3
Ley	357	327	374	337	595	842	3
General	376	327	411	337	595	842	3
de	413	327	423	337	595	842	3
Derechos	426	327	467	337	595	842	3
de	469	327	480	337	595	842	3
Niñas,	482	327	510	337	595	842	3
Niños	85	339	111	349	595	842	3
y	115	339	120	349	595	842	3
Adolescentes	123	339	182	349	595	842	3
(Fielding,	185	339	228	349	595	842	3
2007,	231	339	256	349	595	842	3
2011;	260	339	285	349	595	842	3
Mitra	288	339	312	349	595	842	3
&	315	339	324	349	595	842	3
Serriere,	327	339	365	349	595	842	3
2012;	368	339	393	349	595	842	3
Mockler	396	339	434	349	595	842	3
&	437	339	445	349	595	842	3
Groundwater-	449	339	511	349	595	842	3
Smith,	85	352	114	362	595	842	3
2015;	117	352	142	362	595	842	3
Zurita,	145	352	175	362	595	842	3
2016).	178	352	206	362	595	842	3
De	209	352	222	362	595	842	3
hecho,	225	352	254	362	595	842	3
si	257	352	264	362	595	842	3
bien	267	352	286	362	595	842	3
en	289	352	299	362	595	842	3
los	302	352	315	362	595	842	3
últimos	318	352	351	362	595	842	3
años,	354	352	377	362	595	842	3
se	380	352	389	362	595	842	3
ha	392	352	402	362	595	842	3
configurado	405	352	458	362	595	842	3
un	461	352	472	362	595	842	3
proceso	476	352	511	362	595	842	3
de	85	365	96	374	595	842	3
legitimación	98	365	153	374	595	842	3
de	156	365	167	374	595	842	3
las	170	365	182	374	595	842	3
voces	185	365	210	374	595	842	3
del	212	365	226	374	595	842	3
alumnado	229	365	273	374	595	842	3
en	276	365	286	374	595	842	3
la	289	365	297	374	595	842	3
gran	300	365	319	374	595	842	3
mayoría	322	365	358	374	595	842	3
de	361	365	371	374	595	842	3
los	374	365	387	374	595	842	3
procesos	390	365	428	374	595	842	3
concernientes	431	365	492	374	595	842	3
a	495	365	500	374	595	842	3
la	502	365	510	374	595	842	3
indagación	85	377	133	387	595	842	3
empírica	139	377	177	387	595	842	3
de	182	377	193	387	595	842	3
la	198	377	206	387	595	842	3
violencia	211	377	252	387	595	842	3
escolar;	257	377	291	387	595	842	3
esto	296	377	314	387	595	842	3
no	319	377	330	387	595	842	3
implica	335	377	368	387	595	842	3
que	374	377	390	387	595	842	3
NNyA	395	377	424	387	595	842	3
intervengan	430	377	481	387	595	842	3
en	487	377	497	387	595	842	3
la	502	377	510	387	595	842	3
formulación	85	390	139	400	595	842	3
de	142	390	152	400	595	842	3
iniciativas	156	390	201	400	595	842	3
escolares	204	390	244	400	595	842	3
y	248	390	253	400	595	842	3
educativas	256	390	303	400	595	842	3
para	306	390	325	400	595	842	3
su	328	390	338	400	595	842	3
atención,	341	390	381	400	595	842	3
prevención	384	390	433	400	595	842	3
y	436	390	442	400	595	842	3
eliminación	445	390	497	400	595	842	3
de	500	390	510	400	595	842	3
las	85	402	97	412	595	842	3
escuelas	100	402	137	412	595	842	3
mexicanas	140	402	186	412	595	842	3
(Zurita,	189	402	222	412	595	842	3
2013a;	225	402	255	412	595	842	3
2013b;	257	402	288	412	595	842	3
2018).	291	402	319	412	595	842	3
Por	120	428	136	438	595	842	3
estas	139	428	160	438	595	842	3
razones,	163	428	199	438	595	842	3
aquí	202	428	221	438	595	842	3
interesa	224	428	258	438	595	842	3
analizar	261	428	296	438	595	842	3
cuáles	299	428	326	438	595	842	3
son	329	428	344	438	595	842	3
esos	347	428	366	438	595	842	3
avances	369	428	404	438	595	842	3
y	407	428	412	438	595	842	3
cuáles	415	428	442	438	595	842	3
los	445	428	458	438	595	842	3
desafíos	461	428	497	438	595	842	3
de	500	428	511	438	595	842	3
la	85	440	93	450	595	842	3
indagación	96	440	145	450	595	842	3
empírica	148	440	187	450	595	842	3
en	190	440	200	450	595	842	3
términos	203	440	242	450	595	842	3
de	245	440	256	450	595	842	3
la	259	440	267	450	595	842	3
participación	270	440	328	450	595	842	3
de	331	440	341	450	595	842	3
NNyA	345	440	374	450	595	842	3
en	377	440	388	450	595	842	3
los	391	440	404	450	595	842	3
procesos	407	440	446	450	595	842	3
investigativos	449	440	510	450	595	842	3
sobre	85	453	109	463	595	842	3
la	112	453	120	463	595	842	3
violencia	122	453	163	463	595	842	3
escolar.	165	453	199	463	595	842	3
En	202	453	214	463	595	842	3
atención	217	453	254	463	595	842	3
a	256	453	261	463	595	842	3
este	264	453	281	463	595	842	3
propósito	284	453	325	463	595	842	3
central,	328	453	361	463	595	842	3
el	363	453	371	463	595	842	3
texto	374	453	396	463	595	842	3
está	399	453	416	463	595	842	3
organizado	418	453	467	463	595	842	3
en	470	453	480	463	595	842	3
cuatro	483	453	510	463	595	842	3
partes.	85	466	114	476	595	842	3
La	117	466	129	476	595	842	3
primera	132	466	166	476	595	842	3
hace	170	466	190	476	595	842	3
un	193	466	204	476	595	842	3
recuento	207	466	245	476	595	842	3
breve	248	466	272	476	595	842	3
de	276	466	286	476	595	842	3
algunos	289	466	324	476	595	842	3
de	327	466	337	476	595	842	3
los	341	466	353	476	595	842	3
retos	357	466	378	476	595	842	3
vinculados	381	466	429	476	595	842	3
con	432	466	448	476	595	842	3
la	451	466	459	476	595	842	3
indagación	462	466	510	476	595	842	3
empírica	85	478	124	488	595	842	3
de	126	478	137	488	595	842	3
la	139	478	147	488	595	842	3
violencia	150	478	190	488	595	842	3
escolar.	192	478	226	488	595	842	3
Quienes	229	478	265	488	595	842	3
se	267	478	276	488	595	842	3
han	279	478	295	488	595	842	3
dedicado	298	478	337	488	595	842	3
a	340	478	345	488	595	842	3
esta	347	478	364	488	595	842	3
tarea	367	478	388	488	595	842	3
en	391	478	401	488	595	842	3
la	403	478	411	488	595	842	3
academia,	414	478	458	488	595	842	3
el	461	478	469	488	595	842	3
gobierno	471	478	510	488	595	842	3
o	85	491	91	501	595	842	3
las	94	491	106	501	595	842	3
organizaciones	109	491	175	501	595	842	3
civiles,	178	491	210	501	595	842	3
saben	213	491	238	501	595	842	3
que	241	491	257	501	595	842	3
estos	260	491	282	501	595	842	3
retos	285	491	306	501	595	842	3
no	310	491	320	501	595	842	3
reconocen	324	491	369	501	595	842	3
fronteras	372	491	411	501	595	842	3
de	414	491	424	501	595	842	3
ningún	428	491	458	501	595	842	3
tipo	461	491	478	501	595	842	3
puesto	482	491	510	501	595	842	3
que	85	504	101	514	595	842	3
son	105	504	120	514	595	842	3
inherentes	124	504	169	514	595	842	3
al	173	504	181	514	595	842	3
objeto	184	504	212	514	595	842	3
de	215	504	226	514	595	842	3
nuestro	230	504	262	514	595	842	3
interés	265	504	295	514	595	842	3
(Brown	298	504	332	514	595	842	3
&	336	504	344	514	595	842	3
Munn,	348	504	377	514	595	842	3
2008,	381	504	406	514	595	842	3
Henry	409	504	437	514	595	842	3
&	440	504	449	514	595	842	3
Bracy,	452	504	481	514	595	842	3
2012;	485	504	510	514	595	842	3
Hymel,	85	516	118	526	595	842	3
McClure,	123	516	165	526	595	842	3
Miller,	171	516	201	526	595	842	3
Shumka	206	516	242	526	595	842	3
&	247	516	256	526	595	842	3
Trach,	261	516	290	526	595	842	3
2015;	295	516	320	526	595	842	3
Ortega-Ruiz,	326	516	383	526	595	842	3
Del	389	516	405	526	595	842	3
Rey,	410	516	430	526	595	842	3
2015;	436	516	461	526	595	842	3
Hymel	466	516	496	526	595	842	3
&	502	516	510	526	595	842	3
Swearer,	85	529	124	539	595	842	3
2015;	127	529	152	539	595	842	3
Scheithauera,	155	529	215	539	595	842	3
Smith	218	529	244	539	595	842	3
&	247	529	256	539	595	842	3
Samara,	259	529	295	539	595	842	3
2016).	298	529	326	539	595	842	3
En	329	529	341	539	595	842	3
la	344	529	352	539	595	842	3
siguiente	355	529	395	539	595	842	3
parte	398	529	420	539	595	842	3
se	423	529	433	539	595	842	3
exponen	436	529	473	539	595	842	3
algunos	476	529	510	539	595	842	3
planteamientos	85	542	152	552	595	842	3
de	154	542	165	552	595	842	3
las	167	542	180	552	595	842	3
Voces	182	542	208	552	595	842	3
de	211	542	222	552	595	842	3
las	224	542	237	552	595	842	3
y	240	542	244	552	595	842	3
los	247	542	260	552	595	842	3
estudiantes	263	542	312	552	595	842	3
concernientes	315	542	375	552	595	842	3
al	378	542	386	552	595	842	3
modelo	388	542	421	552	595	842	3
de	424	542	434	552	595	842	3
interacción	437	542	486	552	595	842	3
entre	488	542	510	552	595	842	3
NNyA	85	554	114	564	595	842	3
y	117	554	123	564	595	842	3
los	126	554	139	564	595	842	3
docentes,	142	554	183	564	595	842	3
directores	187	554	230	564	595	842	3
y	233	554	239	564	595	842	3
otros	242	554	264	564	595	842	3
adultos	267	554	299	564	595	842	3
en	302	554	312	564	595	842	3
el	315	554	323	564	595	842	3
marco	326	554	354	564	595	842	3
de	357	554	367	564	595	842	3
la	370	554	378	564	595	842	3
producción	381	554	431	564	595	842	3
de	434	554	444	564	595	842	3
conocimiento,	447	554	510	564	595	842	3
propuesto	85	567	129	577	595	842	3
por	131	567	145	577	595	842	3
Michel	148	567	179	577	595	842	3
Fielding	181	567	218	577	595	842	3
(2011).	220	567	252	577	595	842	3
Estos	254	567	278	577	595	842	3
planteamientos	280	567	347	577	595	842	3
servirán	349	567	384	577	595	842	3
para	386	567	405	577	595	842	3
identificar,	408	567	456	577	595	842	3
en	458	567	468	577	595	842	3
la	470	567	478	577	595	842	3
tercera	481	567	510	577	595	842	3
parte,	85	580	110	590	595	842	3
lo	113	580	122	590	595	842	3
que	125	580	141	590	595	842	3
se	145	580	154	590	595	842	3
ha	157	580	168	590	595	842	3
avanzado	171	580	213	590	595	842	3
y	216	580	222	590	595	842	3
también	225	580	260	590	595	842	3
para	264	580	283	590	595	842	3
reflexionar	286	580	334	590	595	842	3
acerca	338	580	366	590	595	842	3
de	370	580	380	590	595	842	3
lo	383	580	392	590	595	842	3
que	395	580	411	590	595	842	3
falta	415	580	434	590	595	842	3
por	438	580	452	590	595	842	3
hacerse.	456	580	491	590	595	842	3
Por	495	580	510	590	595	842	3
último,	85	592	117	602	595	842	3
se	119	592	128	602	595	842	3
presentan	131	592	173	602	595	842	3
algunos	176	592	210	602	595	842	3
comentarios	213	592	267	602	595	842	3
finales	270	592	299	602	595	842	3
para	302	592	321	602	595	842	3
continuar	323	592	365	602	595	842	3
este	368	592	385	602	595	842	3
debate.	387	592	419	602	595	842	3
Antes	120	618	146	627	595	842	3
de	150	618	160	627	595	842	3
desarrollar	164	618	211	627	595	842	3
el	214	618	222	627	595	842	3
trabajo,	226	618	259	627	595	842	3
conviene	263	618	302	627	595	842	3
señalar	306	618	337	627	595	842	3
que	341	618	357	627	595	842	3
la	360	618	368	627	595	842	3
elaboración	372	618	423	627	595	842	3
de	427	618	437	627	595	842	3
este	441	618	458	627	595	842	3
documento	462	618	510	627	595	842	3
está	85	630	102	640	595	842	3
sustentada	106	630	152	640	595	842	3
en	156	630	166	640	595	842	3
la	170	630	178	640	595	842	3
revisión	182	630	217	640	595	842	3
y	221	630	227	640	595	842	3
uso,	231	630	249	640	595	842	3
por	253	630	267	640	595	842	3
una	271	630	287	640	595	842	3
parte,	291	630	316	640	595	842	3
de	320	630	330	640	595	842	3
la	334	630	342	640	595	842	3
literatura	346	630	386	640	595	842	3
especializada	389	630	448	640	595	842	3
en	452	630	462	640	595	842	3
torno	466	630	490	640	595	842	3
a	493	630	498	640	595	842	3
la	502	630	510	640	595	842	3
violencia	85	643	125	653	595	842	3
escolar	129	643	160	653	595	842	3
(Brown	163	643	196	653	595	842	3
&	199	643	208	653	595	842	3
Munn,	211	643	240	653	595	842	3
2008,	243	643	268	653	595	842	3
Henry	271	643	299	653	595	842	3
&	302	643	310	653	595	842	3
Bracy,	313	643	342	653	595	842	3
2012;	345	643	370	653	595	842	3
Gómez	373	643	405	653	595	842	3
y	408	643	414	653	595	842	3
Zurita,	417	643	446	653	595	842	3
2013;	449	643	474	653	595	842	3
Hymel,	478	643	510	653	595	842	3
McClure,	85	655	127	665	595	842	3
Miller,	130	655	160	665	595	842	3
Shumka	163	655	198	665	595	842	3
&	201	655	210	665	595	842	3
Trach,	212	655	241	665	595	842	3
2015;	243	655	269	665	595	842	3
Ortega-Ruiz,	271	655	328	665	595	842	3
Del	331	655	347	665	595	842	3
Rey,	349	655	370	665	595	842	3
2015;	372	655	398	665	595	842	3
Hymel	400	655	430	665	595	842	3
&	433	655	441	665	595	842	3
Swearer,	444	655	483	665	595	842	3
2015;	485	655	510	665	595	842	3
Scheithauera,	85	668	145	678	595	842	3
Smith	147	668	173	678	595	842	3
&	176	668	184	678	595	842	3
Samara,	187	668	222	678	595	842	3
2016;	225	668	250	678	595	842	3
Zurita,	252	668	282	678	595	842	3
2013,	284	668	309	678	595	842	3
2016);	311	668	340	678	595	842	3
y,	342	668	350	678	595	842	3
por	353	668	367	678	595	842	3
otra,	370	668	390	678	595	842	3
de	392	668	402	678	595	842	3
la	404	668	412	678	595	842	3
literatura	415	668	454	678	595	842	3
de	457	668	467	678	595	842	3
las	470	668	482	678	595	842	3
Voces	484	668	511	678	595	842	3
del	85	681	99	691	595	842	3
alumnado	101	681	145	691	595	842	3
(Tisdall,	148	681	184	691	595	842	3
Kay	187	681	205	691	595	842	3
&	208	681	216	691	595	842	3
Davis,	219	681	247	691	595	842	3
2004;	249	681	274	691	595	842	3
Noyes,	277	681	308	691	595	842	3
2005;	310	681	335	691	595	842	3
MackBeth,	338	681	386	691	595	842	3
2006;	389	681	414	691	595	842	3
Fielding,	416	681	456	691	595	842	3
2007,	458	681	483	691	595	842	3
2011;	485	681	510	691	595	842	3
Lundy,	85	693	117	703	595	842	3
2007;	119	693	144	703	595	842	3
Mitra	146	693	171	703	595	842	3
&	173	693	182	703	595	842	3
Serriere,	184	693	221	703	595	842	3
2012;	224	693	249	703	595	842	3
Mockler	251	693	288	703	595	842	3
&	291	693	299	703	595	842	3
Groundwater-Smith,	301	693	392	703	595	842	3
2015).	394	693	423	703	595	842	3
Es	425	693	436	703	595	842	3
importante	439	693	486	703	595	842	3
decir	489	693	510	703	595	842	3
que	85	706	101	716	595	842	3
ambos	105	706	134	716	595	842	3
acervos	138	706	171	716	595	842	3
han	175	706	191	716	595	842	3
sido	195	706	214	716	595	842	3
utilizados	218	706	261	716	595	842	3
en	265	706	275	716	595	842	3
diversas	279	706	315	716	595	842	3
investigaciones	319	706	387	716	595	842	3
empíricas	391	706	434	716	595	842	3
y	438	706	443	716	595	842	3
documentales,	447	706	510	716	595	842	3
individuales	85	719	139	729	595	842	3
y	142	719	147	729	595	842	3
colectivas,	150	719	197	729	595	842	3
institucionales	200	719	263	729	595	842	3
e	266	719	271	729	595	842	3
interinstitucionales,	274	719	360	729	595	842	3
realizadas	363	719	407	729	595	842	3
desde	410	719	435	729	595	842	3
hace	438	719	458	729	595	842	3
más	461	719	478	729	595	842	3
de	481	719	492	729	595	842	3
una	495	719	510	729	595	842	3
década	85	731	116	741	595	842	3
de	119	731	130	741	595	842	3
la	133	731	141	741	595	842	3
participación	145	731	202	741	595	842	3
social	206	731	231	741	595	842	3
y	235	731	241	741	595	842	3
la	244	731	252	741	595	842	3
violencia	256	731	296	741	595	842	3
en	299	731	310	741	595	842	3
las	313	731	326	741	595	842	3
escuelas	329	731	366	741	595	842	3
de	369	731	380	741	595	842	3
educación	383	731	428	741	595	842	3
básica	432	731	459	741	595	842	3
en	462	731	473	741	595	842	3
México	476	731	510	741	595	842	3
(Gómez	85	744	120	754	595	842	3
&	123	744	132	754	595	842	3
Zurita,	135	744	164	754	595	842	3
2013;	167	744	192	754	595	842	3
Zurita,	195	744	224	754	595	842	3
2010;	227	744	252	754	595	842	3
2013a;	255	744	285	754	595	842	3
2013b;	288	744	318	754	595	842	3
2016;	321	744	346	754	595	842	3
2018).	349	744	377	754	595	842	3
Propósitos	93	805	129	812	595	842	3
y	131	805	135	812	595	842	3
Representaciones	137	805	197	812	595	842	3
Ene.-	93	814	110	821	595	842	3
Abr.	112	814	127	821	595	842	3
2019,	129	814	147	821	595	842	3
Vol.	149	814	163	821	595	842	3
7,	165	814	171	821	595	842	3
N°	173	814	182	821	595	842	3
1:	184	814	190	821	595	842	3
pp.	192	814	202	821	595	842	3
249	204	814	216	821	595	842	3
-	218	814	221	821	595	842	3
280	223	814	235	821	595	842	3
http://dx.doi.org/10.20511/pyr2019.v7n1.302	93	823	238	830	595	842	3
251	498	819	510	827	595	842	3
La	85	35	95	43	595	842	4
indagación	97	35	145	43	595	842	4
empírica	147	35	183	43	595	842	4
en	185	35	195	43	595	842	4
torno	197	35	224	43	595	842	4
a	226	35	231	43	595	842	4
la	233	35	243	43	595	842	4
violencia	245	35	285	43	595	842	4
en	287	35	297	43	595	842	4
las	299	35	314	43	595	842	4
escuelas	315	35	355	43	595	842	4
mexicanas	357	35	401	43	595	842	4
desde	403	35	428	43	595	842	4
las	430	35	445	43	595	842	4
voces	447	35	473	43	595	842	4
del	475	35	490	43	595	842	4
alumnado:	85	44	130	51	595	842	4
Puntos	132	44	164	51	595	842	4
críticos	166	44	202	51	595	842	4
La	121	73	134	83	595	842	4
indagación	137	73	188	83	595	842	4
empírica	191	73	232	83	595	842	4
sobre	235	73	261	83	595	842	4
la	264	73	272	83	595	842	4
violencia	275	73	317	83	595	842	4
escolar	319	73	352	83	595	842	4
en	355	73	366	83	595	842	4
México.	369	73	406	83	595	842	4
La	85	99	97	109	595	842	4
información	99	99	153	109	595	842	4
disponible	155	99	201	109	595	842	4
sobre	203	99	227	109	595	842	4
la	229	99	238	109	595	842	4
violencia	240	99	280	109	595	842	4
en	282	99	293	109	595	842	4
las	295	99	307	109	595	842	4
escuelas	310	99	346	109	595	842	4
mexicanas	349	99	395	109	595	842	4
muestra	398	99	432	109	595	842	4
varios	435	99	461	109	595	842	4
rasgos	464	99	492	109	595	842	4
que	494	99	510	109	595	842	4
se	85	112	94	121	595	842	4
han	99	112	115	121	595	842	4
identificado	119	112	171	121	595	842	4
en	176	112	186	121	595	842	4
otros	190	112	212	121	595	842	4
países	217	112	244	121	595	842	4
respecto	248	112	285	121	595	842	4
a	289	112	294	121	595	842	4
la	298	112	306	121	595	842	4
emergencia	310	112	361	121	595	842	4
y	365	112	371	121	595	842	4
agudización	375	112	428	121	595	842	4
de	432	112	443	121	595	842	4
este	447	112	464	121	595	842	4
problema	469	112	510	121	595	842	4
(Brown	85	124	119	134	595	842	4
&	123	124	132	134	595	842	4
Munn,	136	124	165	134	595	842	4
2008;	170	124	195	134	595	842	4
Monks,	199	124	233	134	595	842	4
Smith,	237	124	266	134	595	842	4
Naylor,	271	124	304	134	595	842	4
Barter,	309	124	339	134	595	842	4
Ireland	343	124	374	134	595	842	4
&	379	124	387	134	595	842	4
Coyne,	392	124	423	134	595	842	4
2009;	428	124	453	134	595	842	4
Maunder	458	124	497	134	595	842	4
&	502	124	510	134	595	842	4
Crafter,	85	137	119	147	595	842	4
2018);	122	137	151	147	595	842	4
el	154	137	162	147	595	842	4
cual	165	137	183	147	595	842	4
si	186	137	193	147	595	842	4
bien	196	137	215	147	595	842	4
no	218	137	229	147	595	842	4
es	232	137	242	147	595	842	4
nuevo,	245	137	274	147	595	842	4
si	277	137	284	147	595	842	4
asumió	288	137	319	147	595	842	4
rasgos	322	137	350	147	595	842	4
inéditos	353	137	388	147	595	842	4
a	391	137	396	147	595	842	4
partir	399	137	423	147	595	842	4
delos	426	137	449	147	595	842	4
años	452	137	472	147	595	842	4
noventa	475	137	510	147	595	842	4
(Gómez	85	149	120	159	595	842	4
&	123	149	131	159	595	842	4
Zurita,	133	149	163	159	595	842	4
2013;	165	149	190	159	595	842	4
Hymel	192	149	222	159	595	842	4
&	224	149	233	159	595	842	4
Swearer,	235	149	274	159	595	842	4
2015).	276	149	305	159	595	842	4
Se	307	149	318	159	595	842	4
sabe	320	149	339	159	595	842	4
que	341	149	357	159	595	842	4
es	359	149	369	159	595	842	4
un	371	149	382	159	595	842	4
fenómeno	384	149	428	159	595	842	4
con	430	149	446	159	595	842	4
características	448	149	510	159	595	842	4
que	85	162	101	172	595	842	4
lo	105	162	113	172	595	842	4
asemejan	117	162	158	172	595	842	4
a	162	162	167	172	595	842	4
otros	171	162	193	172	595	842	4
tipos	196	162	218	172	595	842	4
de	222	162	232	172	595	842	4
expresiones	236	162	288	172	595	842	4
violentas	291	162	331	172	595	842	4
-como	335	162	363	172	595	842	4
la	367	162	375	172	595	842	4
diferencia	379	162	423	172	595	842	4
en	426	162	437	172	595	842	4
cuanto	441	162	470	172	595	842	4
al	474	162	482	172	595	842	4
poder	485	162	510	172	595	842	4
entre	85	175	107	185	595	842	4
los	110	175	123	185	595	842	4
individuos	125	175	172	185	595	842	4
involucrados,	174	175	234	185	595	842	4
el	237	175	245	185	595	842	4
propósito	248	175	289	185	595	842	4
de	292	175	302	185	595	842	4
cometer	305	175	340	185	595	842	4
algún	343	175	367	185	595	842	4
tipo	370	175	387	185	595	842	4
de	390	175	400	185	595	842	4
daño,	403	175	427	185	595	842	4
la	430	175	438	185	595	842	4
combinación	440	175	497	185	595	842	4
de	500	175	510	185	595	842	4
factores	85	187	120	197	595	842	4
individuales,	124	187	181	197	595	842	4
escolares	185	187	226	197	595	842	4
y	230	187	235	197	595	842	4
sociales	240	187	275	197	595	842	4
que	279	187	295	197	595	842	4
propician	299	187	341	197	595	842	4
su	345	187	355	197	595	842	4
producción	359	187	409	197	595	842	4
y	413	187	419	197	595	842	4
reproducción,	423	187	484	197	595	842	4
entre	488	187	510	197	595	842	4
otros-	85	200	111	210	595	842	4
pero	115	200	135	210	595	842	4
en	140	200	150	210	595	842	4
el	155	200	163	210	595	842	4
espacio	168	200	201	210	595	842	4
escolar	205	200	237	210	595	842	4
la	241	200	249	210	595	842	4
violencia	254	200	294	210	595	842	4
asume	299	200	327	210	595	842	4
cualidades,	332	200	381	210	595	842	4
configuraciones,	386	200	459	210	595	842	4
alcances	463	200	501	210	595	842	4
e	505	200	510	210	595	842	4
implicaciones	85	213	146	223	595	842	4
únicas	149	213	177	223	595	842	4
(Hymel	180	213	213	223	595	842	4
&	216	213	225	223	595	842	4
Seawer,	227	213	263	223	595	842	4
2015;	265	213	290	223	595	842	4
Smith,	293	213	322	223	595	842	4
2016;	325	213	350	223	595	842	4
Zurita,	353	213	382	223	595	842	4
2016).	385	213	414	223	595	842	4
En	416	213	429	223	595	842	4
este	431	213	448	223	595	842	4
panorama,	451	213	497	223	595	842	4
ha	500	213	510	223	595	842	4
habido	85	225	115	235	595	842	4
notorios	119	225	155	235	595	842	4
esfuerzos	158	225	200	235	595	842	4
por	203	225	218	235	595	842	4
establecer	222	225	266	235	595	842	4
teorías,	269	225	302	235	595	842	4
marcos	305	225	337	235	595	842	4
analíticos	340	225	383	235	595	842	4
y	386	225	392	235	595	842	4
propuestas	395	225	442	235	595	842	4
metodológicas	446	225	510	235	595	842	4
para	85	238	104	248	595	842	4
su	107	238	117	248	595	842	4
estudio	120	238	152	248	595	842	4
(Brown	155	238	189	248	595	842	4
&	192	238	201	248	595	842	4
Munn,	204	238	233	248	595	842	4
2008;	236	238	261	248	595	842	4
Gómez	264	238	296	248	595	842	4
&	299	238	308	248	595	842	4
Zurita,	311	238	341	248	595	842	4
2013;	344	238	369	248	595	842	4
Green,	372	238	402	248	595	842	4
Felix,	405	238	430	248	595	842	4
Sharkey,	433	238	472	248	595	842	4
Furlong	475	238	510	248	595	842	4
&	85	251	94	261	595	842	4
Kras,	97	251	121	261	595	842	4
2013;	124	251	149	261	595	842	4
Hymel,	153	251	186	261	595	842	4
McClure,	189	251	231	261	595	842	4
Miller,	235	251	265	261	595	842	4
Shumka	268	251	304	261	595	842	4
&	308	251	317	261	595	842	4
Trach,	320	251	349	261	595	842	4
2015;	352	251	377	261	595	842	4
Zych,	381	251	406	261	595	842	4
Ortega-Ruiz,	410	251	467	261	595	842	4
Del	471	251	486	261	595	842	4
Rey,	490	251	511	261	595	842	4
2015;	85	263	110	273	595	842	4
Scheithauera,	113	263	173	273	595	842	4
Smith	175	263	201	273	595	842	4
&	204	263	213	273	595	842	4
Samara,	215	263	251	273	595	842	4
2016;	254	263	279	273	595	842	4
Smith,	281	263	311	273	595	842	4
2016).	313	263	342	273	595	842	4
A	344	263	352	273	595	842	4
la	355	263	363	273	595	842	4
vez,	365	263	383	273	595	842	4
es	386	263	395	273	595	842	4
inobjetable	398	263	447	273	595	842	4
que	450	263	466	273	595	842	4
conforme	468	263	510	273	595	842	4
transcurre	85	276	129	286	595	842	4
el	132	276	139	286	595	842	4
tiempo	142	276	172	286	595	842	4
no	175	276	186	286	595	842	4
sólo	188	276	206	286	595	842	4
es	209	276	218	286	595	842	4
mayor	220	276	248	286	595	842	4
el	251	276	259	286	595	842	4
número	261	276	295	286	595	842	4
de	297	276	308	286	595	842	4
disciplinas	310	276	357	286	595	842	4
que	359	276	375	286	595	842	4
se	378	276	387	286	595	842	4
involucran	389	276	436	286	595	842	4
en	439	276	449	286	595	842	4
esta	451	276	468	286	595	842	4
empresa,	471	276	510	286	595	842	4
sino	85	289	104	298	595	842	4
que	106	289	122	298	595	842	4
se	125	289	134	298	595	842	4
prevé	136	289	161	298	595	842	4
que	163	289	179	298	595	842	4
esta	182	289	199	298	595	842	4
tendencia	201	289	244	298	595	842	4
se	246	289	255	298	595	842	4
agudice	258	289	292	298	595	842	4
en	295	289	305	298	595	842	4
el	308	289	316	298	595	842	4
futuro	318	289	345	298	595	842	4
tal	348	289	359	298	595	842	4
como	361	289	386	298	595	842	4
argumentan	388	289	440	298	595	842	4
Henry	443	289	470	298	595	842	4
&	473	289	481	298	595	842	4
Bracy	484	289	510	298	595	842	4
(2012).	85	301	117	311	595	842	4
Esta	120	301	139	311	595	842	4
tendencia	141	301	184	311	595	842	4
es	186	301	195	311	595	842	4
una	198	301	214	311	595	842	4
expresión	216	301	259	311	595	842	4
de	262	301	272	311	595	842	4
la	275	301	283	311	595	842	4
complejidad	285	301	340	311	595	842	4
de	342	301	353	311	595	842	4
la	355	301	363	311	595	842	4
violencia	366	301	406	311	595	842	4
escolar	409	301	440	311	595	842	4
puesto	442	301	471	311	595	842	4
que	474	301	490	311	595	842	4
solo	492	301	510	311	595	842	4
desde	85	314	110	324	595	842	4
diferentes	113	314	156	324	595	842	4
aproximaciones	159	314	228	324	595	842	4
de	231	314	241	324	595	842	4
conocimiento,	244	314	306	324	595	842	4
se	309	314	318	324	595	842	4
puede	321	314	347	324	595	842	4
adoptar	349	314	382	324	595	842	4
un	385	314	396	324	595	842	4
examen	398	314	432	324	595	842	4
comprehensivo	435	314	502	324	595	842	4
y	505	314	510	324	595	842	4
holístico,	85	327	126	337	595	842	4
que	130	327	146	337	595	842	4
haga	150	327	171	337	595	842	4
aprehensible	175	327	230	337	595	842	4
este	234	327	252	337	595	842	4
fenómeno	256	327	300	337	595	842	4
desde	304	327	329	337	595	842	4
todas	333	327	356	337	595	842	4
las	360	327	372	337	595	842	4
ópticas	376	327	407	337	595	842	4
psicológicas,	412	327	469	337	595	842	4
sociales,	473	327	510	337	595	842	4
culturales	85	339	128	349	595	842	4
políticas,	133	339	173	349	595	842	4
legales,	177	339	211	349	595	842	4
educativas	215	339	262	349	595	842	4
y	267	339	272	349	595	842	4
económicas	277	339	329	349	595	842	4
que	333	339	349	349	595	842	4
lo	354	339	363	349	595	842	4
configuran	367	339	415	349	595	842	4
(Hymel	420	339	453	349	595	842	4
&	458	339	467	349	595	842	4
Swearer,	472	339	510	349	595	842	4
2016).	85	352	114	362	595	842	4
En	120	377	133	387	595	842	4
los	136	377	149	387	595	842	4
tiempos	152	377	187	387	595	842	4
actuales	190	377	226	387	595	842	4
se	229	377	238	387	595	842	4
dispone	241	377	275	387	595	842	4
de	279	377	289	387	595	842	4
una	292	377	308	387	595	842	4
cantidad	311	377	349	387	595	842	4
extraordinaria	352	377	414	387	595	842	4
de	417	377	427	387	595	842	4
estudios	430	377	466	387	595	842	4
en	470	377	480	387	595	842	4
donde	483	377	510	387	595	842	4
colaboran	85	390	129	400	595	842	4
expertos	131	390	168	400	595	842	4
de	171	390	181	400	595	842	4
diferentes	184	390	227	400	595	842	4
disciplinas	230	390	277	400	595	842	4
quienes	279	390	313	400	595	842	4
emplean	315	390	352	400	595	842	4
múltiples	355	390	396	400	595	842	4
técnicas	398	390	434	400	595	842	4
de	436	390	447	400	595	842	4
investigación.	449	390	511	400	595	842	4
De	85	402	98	412	595	842	4
hecho,	101	402	130	412	595	842	4
algunas	132	402	166	412	595	842	4
de	169	402	179	412	595	842	4
ellas	182	402	202	412	595	842	4
son	204	402	220	412	595	842	4
muy	222	402	242	412	595	842	4
innovadoras	244	402	298	412	595	842	4
porque	301	402	331	412	595	842	4
recuperan	334	402	378	412	595	842	4
el	380	402	388	412	595	842	4
uso	391	402	406	412	595	842	4
de	409	402	419	412	595	842	4
las	422	402	434	412	595	842	4
tecnologías	437	402	487	412	595	842	4
de	489	402	500	412	595	842	4
la	502	402	510	412	595	842	4
información	85	415	139	425	595	842	4
y	142	415	147	425	595	842	4
de	150	415	161	425	595	842	4
las	164	415	176	425	595	842	4
redes	179	415	202	425	595	842	4
sociales	205	415	240	425	595	842	4
como	243	415	267	425	595	842	4
espacios	270	415	308	425	595	842	4
donde	311	415	337	425	595	842	4
se	340	415	349	425	595	842	4
ha	352	415	363	425	595	842	4
extendido	366	415	409	425	595	842	4
la	412	415	420	425	595	842	4
convivencia	423	415	476	425	595	842	4
escolar	479	415	510	425	595	842	4
y,	85	428	93	438	595	842	4
también,	99	428	137	438	595	842	4
donde	142	428	169	438	595	842	4
se	175	428	184	438	595	842	4
han	189	428	205	438	595	842	4
generado	210	428	251	438	595	842	4
manifestaciones	256	428	327	438	595	842	4
inéditas	332	428	367	438	595	842	4
de	372	428	382	438	595	842	4
violencia	388	428	428	438	595	842	4
escolar,	433	428	467	438	595	842	4
como	473	428	497	438	595	842	4
el	502	428	510	438	595	842	4
ciberacoso.	85	440	135	450	595	842	4
Sin	138	440	153	450	595	842	4
embargo,	155	440	197	450	595	842	4
nadie	200	440	224	450	595	842	4
dudaría	226	440	259	450	595	842	4
en	262	440	273	450	595	842	4
aseverar	276	440	312	450	595	842	4
que	315	440	331	450	595	842	4
todavía	334	440	367	450	595	842	4
no	370	440	381	450	595	842	4
se	383	440	393	450	595	842	4
conocen	396	440	432	450	595	842	4
con	435	440	451	450	595	842	4
suficiencia	454	440	502	450	595	842	4
y	505	440	510	450	595	842	4
profundidad	85	453	139	463	595	842	4
sus	142	453	156	463	595	842	4
dinámicas	159	453	204	463	595	842	4
y	207	453	212	463	595	842	4
procesos	215	453	254	463	595	842	4
distintivos	257	453	303	463	595	842	4
en	306	453	317	463	595	842	4
las	320	453	332	463	595	842	4
escuelas	335	453	372	463	595	842	4
(Brown	375	453	408	463	595	842	4
y	412	453	417	463	595	842	4
Munn,	420	453	449	463	595	842	4
2008;	452	453	477	463	595	842	4
Green,	481	453	510	463	595	842	4
Felix,	85	466	111	476	595	842	4
Sharkey,	116	466	155	476	595	842	4
Furlong	160	466	195	476	595	842	4
&	200	466	209	476	595	842	4
Kras,	214	466	238	476	595	842	4
2013;	243	466	268	476	595	842	4
Scheithauera.	273	466	333	476	595	842	4
Smith	338	466	365	476	595	842	4
&	370	466	378	476	595	842	4
Samara,	384	466	419	476	595	842	4
2016).	425	466	453	476	595	842	4
Preguntarse	459	466	510	476	595	842	4
entonces	85	478	124	488	595	842	4
¿qué	127	478	148	488	595	842	4
tipo	151	478	168	488	595	842	4
de	171	478	182	488	595	842	4
información	185	478	239	488	595	842	4
se	242	478	251	488	595	842	4
necesita	254	478	290	488	595	842	4
para	293	478	312	488	595	842	4
tomar	315	478	341	488	595	842	4
mejores	344	478	379	488	595	842	4
decisiones?,	382	478	436	488	595	842	4
¿cómo	439	478	468	488	595	842	4
se	471	478	480	488	595	842	4
puede	484	478	510	488	595	842	4
recabar?,	85	491	125	501	595	842	4
¿a	129	491	138	501	595	842	4
quién	142	491	166	501	595	842	4
se	170	491	179	501	595	842	4
debe	183	491	203	501	595	842	4
considerar	207	491	253	501	595	842	4
como	256	491	280	501	595	842	4
informante?,	284	491	340	501	595	842	4
¿qué	343	491	364	501	595	842	4
tipo	368	491	385	501	595	842	4
de	388	491	399	501	595	842	4
temas	402	491	428	501	595	842	4
se	431	491	440	501	595	842	4
deben	444	491	470	501	595	842	4
incluir?,	474	491	510	501	595	842	4
¿es	85	504	99	514	595	842	4
pertinente	104	504	148	514	595	842	4
utilizar	153	504	184	514	595	842	4
los	189	504	202	514	595	842	4
instrumentos	207	504	264	514	595	842	4
estandarizados	269	504	333	514	595	842	4
en	338	504	349	514	595	842	4
contextos	354	504	396	514	595	842	4
geográficos	401	504	452	514	595	842	4
y	457	504	462	514	595	842	4
culturales	467	504	510	514	595	842	4
diferentes?,	85	516	136	526	595	842	4
entre	140	516	162	526	595	842	4
muchas	166	516	200	526	595	842	4
otras	204	516	225	526	595	842	4
cuestiones,	229	516	278	526	595	842	4
implica	282	516	315	526	595	842	4
inevitablemente	319	516	389	526	595	842	4
realizar	394	516	426	526	595	842	4
un	431	516	442	526	595	842	4
balance	446	516	479	526	595	842	4
de	483	516	494	526	595	842	4
las	498	516	510	526	595	842	4
tendencias	85	529	132	539	595	842	4
recientes	135	529	174	539	595	842	4
alrededor	177	529	219	539	595	842	4
de	222	529	233	539	595	842	4
los	236	529	249	539	595	842	4
marcos	252	529	284	539	595	842	4
conceptuales,	287	529	347	539	595	842	4
teóricos,	350	529	388	539	595	842	4
analíticos	391	529	434	539	595	842	4
y	437	529	442	539	595	842	4
metodológicos	446	529	510	539	595	842	4
utilizados	85	542	128	552	595	842	4
en	130	542	141	552	595	842	4
la	143	542	151	552	595	842	4
investigación	153	542	212	552	595	842	4
de	215	542	225	552	595	842	4
la	227	542	235	552	595	842	4
violencia	238	542	278	552	595	842	4
escolar	280	542	312	552	595	842	4
(Hymel	314	542	347	552	595	842	4
&	350	542	359	552	595	842	4
Swearer,	361	542	400	552	595	842	4
2015;	402	542	427	552	595	842	4
Smith,	430	542	459	552	595	842	4
2016).	461	542	490	552	595	842	4
Una	492	542	510	552	595	842	4
parte	85	554	107	564	595	842	4
de	111	554	122	564	595	842	4
este	126	554	143	564	595	842	4
balance	147	554	180	564	595	842	4
conviene	184	554	224	564	595	842	4
ubicarla	228	554	263	564	595	842	4
en	267	554	278	564	595	842	4
el	282	554	290	564	595	842	4
estudio	294	554	325	564	595	842	4
del	329	554	343	564	595	842	4
papel	347	554	371	564	595	842	4
que	375	554	390	564	595	842	4
distintos	394	554	432	564	595	842	4
miembros	436	554	480	564	595	842	4
de	484	554	494	564	595	842	4
las	498	554	510	564	595	842	4
comunidades	85	567	143	577	595	842	4
escolares	148	567	189	577	595	842	4
tienen	194	567	221	577	595	842	4
en	226	567	236	577	595	842	4
la	241	567	249	577	595	842	4
indagación	254	567	303	577	595	842	4
empírica	308	567	346	577	595	842	4
de	351	567	362	577	595	842	4
este	367	567	384	577	595	842	4
fenómeno,	389	567	436	577	595	842	4
en	441	567	451	577	595	842	4
especial	456	567	492	577	595	842	4
del	497	567	510	577	595	842	4
alumnado	85	580	129	590	595	842	4
debido	132	580	162	590	595	842	4
a	165	580	170	590	595	842	4
que	173	580	189	590	595	842	4
es	192	580	201	590	595	842	4
un	204	580	215	590	595	842	4
grupo	219	580	244	590	595	842	4
invisibilizado	247	580	307	590	595	842	4
y	311	580	316	590	595	842	4
excluido	319	580	357	590	595	842	4
históricamente	360	580	425	590	595	842	4
de	428	580	438	590	595	842	4
la	442	580	450	590	595	842	4
participación	453	580	510	590	595	842	4
en	85	592	96	602	595	842	4
asuntos	98	592	131	602	595	842	4
relevantes	134	592	179	602	595	842	4
de	181	592	192	602	595	842	4
la	194	592	202	602	595	842	4
escuela	205	592	238	602	595	842	4
y	240	592	246	602	595	842	4
el	248	592	256	602	595	842	4
sistema	259	592	292	602	595	842	4
educativo.	295	592	340	602	595	842	4
Para	120	618	140	627	595	842	4
emprender	142	618	189	627	595	842	4
el	191	618	199	627	595	842	4
análisis	201	618	234	627	595	842	4
del	237	618	250	627	595	842	4
papel	252	618	276	627	595	842	4
del	278	618	291	627	595	842	4
estudiantado	293	618	349	627	595	842	4
mexicano	351	618	394	627	595	842	4
respecto	396	618	433	627	595	842	4
a	435	618	440	627	595	842	4
la	442	618	450	627	595	842	4
investigación	452	618	511	627	595	842	4
empírica	85	630	124	640	595	842	4
sobre	128	630	152	640	595	842	4
la	157	630	165	640	595	842	4
violencia	170	630	210	640	595	842	4
en	215	630	225	640	595	842	4
las	230	630	242	640	595	842	4
escuelas,	247	630	286	640	595	842	4
es	291	630	300	640	595	842	4
necesario	305	630	346	640	595	842	4
exponer	351	630	387	640	595	842	4
varios	391	630	418	640	595	842	4
planteamientos	423	630	490	640	595	842	4
que	494	630	510	640	595	842	4
constituyen	85	643	136	653	595	842	4
puntos	139	643	168	653	595	842	4
de	171	643	181	653	595	842	4
partida	184	643	214	653	595	842	4
en	217	643	227	653	595	842	4
este	230	643	247	653	595	842	4
documento.	250	643	302	653	595	842	4
En	304	643	316	653	595	842	4
años	319	643	339	653	595	842	4
recientes,	342	643	384	653	595	842	4
la	386	643	394	653	595	842	4
indagación	397	643	445	653	595	842	4
empírica	448	643	486	653	595	842	4
de	489	643	500	653	595	842	4
la	502	643	510	653	595	842	4
violencia	85	655	125	665	595	842	4
escolar	128	655	159	665	595	842	4
ha	162	655	172	665	595	842	4
transitado	175	655	218	665	595	842	4
por	221	655	235	665	595	842	4
distintas	238	655	275	665	595	842	4
rutas	277	655	299	665	595	842	4
(Brown	301	655	335	665	595	842	4
&	337	655	346	665	595	842	4
Munn,	348	655	377	665	595	842	4
2008;	380	655	405	665	595	842	4
Gómez	408	655	439	665	595	842	4
&	442	655	450	665	595	842	4
Zurita,	453	655	483	665	595	842	4
2013;	485	655	510	665	595	842	4
Green,	85	668	115	678	595	842	4
Felix,	118	668	143	678	595	842	4
Sharkey,	146	668	184	678	595	842	4
Furlong	187	668	222	678	595	842	4
&	225	668	234	678	595	842	4
Kras,	236	668	260	678	595	842	4
2013;	263	668	288	678	595	842	4
Hymel,	291	668	323	678	595	842	4
McClure,	326	668	368	678	595	842	4
Miller,	371	668	401	678	595	842	4
Shumka	404	668	440	678	595	842	4
&	443	668	451	678	595	842	4
Trach,	454	668	482	678	595	842	4
2015;	485	668	510	678	595	842	4
Hymel	85	681	115	691	595	842	4
&	119	681	128	691	595	842	4
Swearer,	132	681	171	691	595	842	4
2015;	175	681	200	691	595	842	4
Zych,	204	681	229	691	595	842	4
Ortega-Ruiz,	233	681	290	691	595	842	4
Del	294	681	310	691	595	842	4
Rey,	314	681	335	691	595	842	4
2015;	339	681	364	691	595	842	4
Scheithauera,	368	681	428	691	595	842	4
Smith	432	681	458	691	595	842	4
&	462	681	471	691	595	842	4
Samara,	475	681	510	691	595	842	4
2016;	85	693	110	703	595	842	4
Smith,	116	693	145	703	595	842	4
2016).	151	693	179	703	595	842	4
En	185	693	197	703	595	842	4
la	202	693	210	703	595	842	4
década	216	693	247	703	595	842	4
de	252	693	263	703	595	842	4
los	268	693	281	703	595	842	4
años	287	693	307	703	595	842	4
noventa	313	693	347	703	595	842	4
cuando	353	693	385	703	595	842	4
comenzaron	390	693	444	703	595	842	4
a	450	693	455	703	595	842	4
examinarse	460	693	510	703	595	842	4
cuestiones	85	706	131	716	595	842	4
acerca	134	706	162	716	595	842	4
de	164	706	175	716	595	842	4
las	177	706	189	716	595	842	4
nuevas	192	706	222	716	595	842	4
dinámicas	225	706	270	716	595	842	4
que	272	706	288	716	595	842	4
empezaban	291	706	340	716	595	842	4
a	343	706	347	716	595	842	4
manifestarse	350	706	406	716	595	842	4
en	408	706	419	716	595	842	4
torno	421	706	444	716	595	842	4
a	447	706	452	716	595	842	4
la	454	706	462	716	595	842	4
disciplina,	465	706	510	716	595	842	4
indisciplina	85	719	137	729	595	842	4
y	140	719	146	729	595	842	4
violencia,	149	719	192	729	595	842	4
prevaleció	196	719	242	729	595	842	4
el	245	719	253	729	595	842	4
uso	257	719	272	729	595	842	4
de	276	719	286	729	595	842	4
técnicas	290	719	325	729	595	842	4
cualitativas	328	719	378	729	595	842	4
concebidas	382	719	431	729	595	842	4
como	434	719	459	729	595	842	4
las	463	719	475	729	595	842	4
fuentes	479	719	510	729	595	842	4
más	85	731	103	741	595	842	4
pertinentes	110	731	159	741	595	842	4
para	166	731	185	741	595	842	4
obtener	192	731	225	741	595	842	4
la	233	731	241	741	595	842	4
información	248	731	302	741	595	842	4
deseada	309	731	344	741	595	842	4
entre	351	731	373	741	595	842	4
ciertos	381	731	410	741	595	842	4
tipos	417	731	439	741	595	842	4
de	446	731	457	741	595	842	4
población,	464	731	510	741	595	842	4
particularmente	85	744	154	754	595	842	4
de	160	744	170	754	595	842	4
los	175	744	188	754	595	842	4
integrantes	194	744	242	754	595	842	4
de	247	744	258	754	595	842	4
las	263	744	275	754	595	842	4
comunidades	280	744	338	754	595	842	4
de	344	744	354	754	595	842	4
centros	360	744	391	754	595	842	4
educativos,	397	744	447	754	595	842	4
a	452	744	457	754	595	842	4
quienes	462	744	496	754	595	842	4
se	501	744	510	754	595	842	4
contactaba	85	757	132	767	595	842	4
para	135	757	154	767	595	842	4
realizar	157	757	190	767	595	842	4
entrevistas,	192	757	242	767	595	842	4
grupos	245	757	275	767	595	842	4
focales,	278	757	312	767	595	842	4
observaciones	314	757	377	767	595	842	4
en	380	757	390	767	595	842	4
aula	393	757	411	767	595	842	4
y	414	757	419	767	595	842	4
escuelas,	422	757	462	767	595	842	4
entre	464	757	486	767	595	842	4
otras	489	757	510	767	595	842	4
252	85	819	97	827	595	842	4
Propósitos	398	802	434	809	595	842	4
y	435	802	440	809	595	842	4
Representaciones	442	802	501	809	595	842	4
Ene.-	360	811	377	818	595	842	4
Abr.	379	811	393	818	595	842	4
2019,	395	811	413	818	595	842	4
Vol.	415	811	429	818	595	842	4
7,	431	811	437	818	595	842	4
N°	439	811	448	818	595	842	4
1:	450	811	456	818	595	842	4
pp.	458	811	468	818	595	842	4
249	470	811	482	818	595	842	4
-	484	811	487	818	595	842	4
280	489	811	501	818	595	842	4
http://dx.doi.org/10.20511/pyr2019.v7n1.302	356	820	501	827	595	842	4
Zurita,	461	35	490	43	595	842	5
U.	492	35	501	43	595	842	5
técnicas	85	73	121	83	595	842	5
(Gómez	124	73	160	83	595	842	5
&	164	73	172	83	595	842	5
Zurita,	176	73	206	83	595	842	5
2013).	209	73	238	83	595	842	5
En	242	73	254	83	595	842	5
estas	258	73	279	83	595	842	5
iniciativas	283	73	328	83	595	842	5
se	332	73	341	83	595	842	5
pretendía	345	73	386	83	595	842	5
describir	390	73	428	83	595	842	5
y	432	73	437	83	595	842	5
comprender	441	73	494	83	595	842	5
los	497	73	510	83	595	842	5
fenómenos	85	86	133	96	595	842	5
asociados	136	86	179	96	595	842	5
a	181	86	186	96	595	842	5
la	188	86	196	96	595	842	5
disciplina	198	86	241	96	595	842	5
y	244	86	249	96	595	842	5
la	251	86	259	96	595	842	5
violencia	262	86	302	96	595	842	5
escolar.	304	86	338	96	595	842	5
Por	340	86	356	96	595	842	5
ello,	358	86	377	96	595	842	5
las	380	86	392	96	595	842	5
poblaciones,	394	86	449	96	595	842	5
contextos	452	86	494	96	595	842	5
y/o	496	86	510	96	595	842	5
casos	85	99	109	109	595	842	5
considerados	111	99	169	109	595	842	5
en	171	99	182	109	595	842	5
este	184	99	201	109	595	842	5
tipo	204	99	221	109	595	842	5
de	223	99	234	109	595	842	5
estudios	236	99	272	109	595	842	5
solían	275	99	301	109	595	842	5
ser	303	99	316	109	595	842	5
más	319	99	336	109	595	842	5
reducidos	339	99	381	109	595	842	5
en	384	99	394	109	595	842	5
cantidad;	397	99	437	109	595	842	5
ya	439	99	450	109	595	842	5
que	452	99	468	109	595	842	5
el	470	99	478	109	595	842	5
interés	481	99	510	109	595	842	5
se	85	112	94	121	595	842	5
orientaba	100	112	141	121	595	842	5
a	147	112	152	121	595	842	5
profundizar	158	112	209	121	595	842	5
en	215	112	225	121	595	842	5
los	231	112	244	121	595	842	5
por	250	112	265	121	595	842	5
qué	271	112	287	121	595	842	5
y	292	112	297	121	595	842	5
los	303	112	316	121	595	842	5
cómo.	322	112	348	121	595	842	5
No	354	112	368	121	595	842	5
obstante,	374	112	413	121	595	842	5
conforme	419	112	461	121	595	842	5
se	467	112	476	121	595	842	5
fueron	482	112	510	121	595	842	5
diversificándose	85	124	157	134	595	842	5
las	164	124	176	134	595	842	5
expresiones	183	124	235	134	595	842	5
violentas	242	124	281	134	595	842	5
y	288	124	294	134	595	842	5
adquiriendo	300	124	353	134	595	842	5
mayor	360	124	388	134	595	842	5
complejidad	395	124	449	134	595	842	5
en	456	124	466	134	595	842	5
distintos	473	124	510	134	595	842	5
ambientes	85	137	130	147	595	842	5
educativos	135	137	182	147	595	842	5
y	187	137	192	147	595	842	5
entre	197	137	219	147	595	842	5
poblaciones	224	137	276	147	595	842	5
numerosas,	281	137	331	147	595	842	5
se	336	137	345	147	595	842	5
aplicaron	350	137	391	147	595	842	5
técnicas	396	137	431	147	595	842	5
de	436	137	447	147	595	842	5
investigación	451	137	510	147	595	842	5
cuantitativas,	85	149	144	159	595	842	5
fundamentalmente	151	149	233	159	595	842	5
encuestas,	240	149	285	159	595	842	5
que	292	149	308	159	595	842	5
tuvieron	315	149	352	159	595	842	5
la	359	149	367	159	595	842	5
finalidad	375	149	414	159	595	842	5
de	421	149	431	159	595	842	5
documentar	439	149	491	159	595	842	5
las	498	149	510	159	595	842	5
tendencias	85	162	132	172	595	842	5
de	137	162	147	172	595	842	5
la	153	162	161	172	595	842	5
violencia	166	162	206	172	595	842	5
a	212	162	217	172	595	842	5
nivel	222	162	244	172	595	842	5
estatal,	249	162	280	172	595	842	5
regional,	286	162	324	172	595	842	5
nacional	330	162	367	172	595	842	5
y	372	162	378	172	595	842	5
según	383	162	409	172	595	842	5
determinados	414	162	474	172	595	842	5
niveles	479	162	511	172	595	842	5
educativos	85	175	132	185	595	842	5
para	135	175	154	185	595	842	5
responder	157	175	200	185	595	842	5
los	203	175	216	185	595	842	5
múltiples	219	175	260	185	595	842	5
qué	263	175	279	185	595	842	5
de	281	175	292	185	595	842	5
este	295	175	312	185	595	842	5
problema.	315	175	359	185	595	842	5
En	362	175	374	185	595	842	5
estos	377	175	399	185	595	842	5
esfuerzos,	402	175	446	185	595	842	5
los	449	175	462	185	595	842	5
propósitos	465	175	510	185	595	842	5
giraban	85	187	118	197	595	842	5
en	124	187	134	197	595	842	5
torno	140	187	163	197	595	842	5
a	169	187	174	197	595	842	5
conocer	179	187	214	197	595	842	5
la	220	187	228	197	595	842	5
evolución,	233	187	279	197	595	842	5
hacer	285	187	309	197	595	842	5
comparaciones	315	187	381	197	595	842	5
en	386	187	397	197	595	842	5
tiempo	402	187	433	197	595	842	5
y	438	187	444	197	595	842	5
espacio	450	187	483	197	595	842	5
entre	488	187	510	197	595	842	5
poblaciones	85	200	138	210	595	842	5
similares	140	200	180	210	595	842	5
o	182	200	188	210	595	842	5
distintas,	190	200	229	210	595	842	5
evaluar	232	200	264	210	595	842	5
los	266	200	279	210	595	842	5
resultados	281	200	326	210	595	842	5
y	328	200	334	210	595	842	5
el	336	200	344	210	595	842	5
impacto	346	200	382	210	595	842	5
de	384	200	394	210	595	842	5
las	397	200	409	210	595	842	5
acciones	411	200	449	210	595	842	5
emprendidas,	451	200	510	210	595	842	5
por	85	213	100	223	595	842	5
ejemplo	103	213	138	223	595	842	5
(Gómez	141	213	176	223	595	842	5
&	179	213	187	223	595	842	5
Zurita,	190	213	220	223	595	842	5
2013;	223	213	248	223	595	842	5
Zurita,	250	213	280	223	595	842	5
2013;	283	213	308	223	595	842	5
Hymel	311	213	340	223	595	842	5
&	343	213	352	223	595	842	5
Swearer,	354	213	393	223	595	842	5
2015;	396	213	421	223	595	842	5
Smith,	424	213	453	223	595	842	5
2016).	456	213	484	223	595	842	5
Con	120	238	139	248	595	842	5
el	141	238	149	248	595	842	5
transcurrir	151	238	197	248	595	842	5
del	199	238	213	248	595	842	5
tiempo,	215	238	248	248	595	842	5
se	250	238	259	248	595	842	5
fue	262	238	276	248	595	842	5
constatando	278	238	330	248	595	842	5
en	333	238	343	248	595	842	5
México	345	238	379	248	595	842	5
y	381	238	386	248	595	842	5
otros	389	238	411	248	595	842	5
países	413	238	440	248	595	842	5
que	442	238	458	248	595	842	5
la	460	238	468	248	595	842	5
violencia	470	238	510	248	595	842	5
estaba	85	251	113	261	595	842	5
configurándose	117	251	185	261	595	842	5
como	189	251	213	261	595	842	5
un	218	251	229	261	595	842	5
problema	233	251	274	261	595	842	5
complejo	279	251	320	261	595	842	5
en	324	251	334	261	595	842	5
nuestras	339	251	375	261	595	842	5
sociedades	379	251	426	261	595	842	5
(Brown	431	251	464	261	595	842	5
&	469	251	477	261	595	842	5
Munn,	481	251	510	261	595	842	5
2008),	85	263	114	273	595	842	5
que	117	263	133	273	595	842	5
no	136	263	147	273	595	842	5
se	150	263	159	273	595	842	5
restringía	162	263	204	273	595	842	5
a	207	263	212	273	595	842	5
ningún	215	263	246	273	595	842	5
tipo	249	263	266	273	595	842	5
de	269	263	280	273	595	842	5
escuela,	283	263	318	273	595	842	5
de	321	263	332	273	595	842	5
sistema	335	263	368	273	595	842	5
educativo,	371	263	417	273	595	842	5
de	420	263	430	273	595	842	5
cultura	433	263	464	273	595	842	5
ni	467	263	476	273	595	842	5
de	479	263	489	273	595	842	5
país	493	263	510	273	595	842	5
(Gómez	85	276	120	286	595	842	5
&	123	276	132	286	595	842	5
Zurita,	135	276	165	286	595	842	5
2013;	168	276	193	286	595	842	5
Hymel	196	276	226	286	595	842	5
&	229	276	238	286	595	842	5
Swearer,	241	276	280	286	595	842	5
2015;	283	276	308	286	595	842	5
Scheithauera.	311	276	370	286	595	842	5
Smith	374	276	400	286	595	842	5
&	403	276	411	286	595	842	5
Samara,	415	276	450	286	595	842	5
2016,	453	276	478	286	595	842	5
Smith,	481	276	510	286	595	842	5
2016).	85	289	114	298	595	842	5
Este	117	289	136	298	595	842	5
consenso	139	289	179	298	595	842	5
se	182	289	191	298	595	842	5
extendió	194	289	232	298	595	842	5
rápidamente	235	289	290	298	595	842	5
entre	293	289	315	298	595	842	5
las	318	289	330	298	595	842	5
comunidades	333	289	391	298	595	842	5
de	394	289	404	298	595	842	5
académicos,	407	289	461	298	595	842	5
estudiosos	465	289	510	298	595	842	5
y	85	299	91	311	595	842	5
autoridades	98	299	149	311	595	842	5
ocupadas	157	299	197	311	595	842	5
en	205	299	215	311	595	842	5
su	223	299	233	311	595	842	5
atención	240	299	278	311	595	842	5
y	285	299	291	311	595	842	5
prevención.	298	299	350	311	595	842	5
Las	357	299	373	311	595	842	5
“confrontaciones”	381	299	461	311	595	842	5
entre	468	299	490	311	595	842	5
las	498	299	510	311	595	842	5
investigaciones	85	314	153	324	595	842	5
de	157	314	167	324	595	842	5
corte	171	314	193	324	595	842	5
cualitativo	197	314	243	324	595	842	5
y	247	314	253	324	595	842	5
las	257	314	269	324	595	842	5
de	273	314	283	324	595	842	5
corte	287	314	309	324	595	842	5
cuantitativo	313	314	365	324	595	842	5
también	369	314	404	324	595	842	5
se	408	314	417	324	595	842	5
desvanecieron	421	314	484	324	595	842	5
en	488	314	498	324	595	842	5
la	502	314	510	324	595	842	5
medida	85	327	117	337	595	842	5
en	123	327	134	337	595	842	5
que	139	327	155	337	595	842	5
fue	161	327	175	337	595	842	5
reconocido,	180	327	232	337	595	842	5
por	237	327	252	337	595	842	5
una	258	327	274	337	595	842	5
parte,	279	327	304	337	595	842	5
que	310	327	325	337	595	842	5
ambos	331	327	360	337	595	842	5
tipos	365	327	387	337	595	842	5
proporcionan	392	327	451	337	595	842	5
información	457	327	510	337	595	842	5
pertinente,	85	339	132	349	595	842	5
relevante	135	339	176	349	595	842	5
y	179	339	184	349	595	842	5
útil;	188	339	205	349	595	842	5
y,	209	339	217	349	595	842	5
por	220	339	235	349	595	842	5
otra,	238	339	258	349	595	842	5
que	261	339	277	349	595	842	5
su	281	339	290	349	595	842	5
combinación	294	339	351	349	595	842	5
sustentada	354	339	400	349	595	842	5
en	403	339	413	349	595	842	5
criterios	417	339	453	349	595	842	5
académicos,	456	339	510	349	595	842	5
aumentaba	85	352	133	362	595	842	5
notoriamente	139	352	197	362	595	842	5
las	204	352	216	362	595	842	5
posibilidades	223	352	281	362	595	842	5
de	287	352	298	362	595	842	5
descripción,	304	352	358	362	595	842	5
explicación	364	352	415	362	595	842	5
y	421	352	427	362	595	842	5
comprensión	433	352	490	362	595	842	5
del	497	352	511	362	595	842	5
problema	85	365	127	374	595	842	5
en	129	365	140	374	595	842	5
cuestión.	142	365	182	374	595	842	5
Fue	184	365	201	374	595	842	5
entonces	203	365	241	374	595	842	5
cuando	244	365	276	374	595	842	5
el	278	365	286	374	595	842	5
debate	289	365	317	374	595	842	5
se	320	365	329	374	595	842	5
trasladó	331	365	366	374	595	842	5
hacia	369	365	392	374	595	842	5
otros	395	365	416	374	595	842	5
derroteros	419	365	464	374	595	842	5
como,	466	365	493	374	595	842	5
por	496	365	510	374	595	842	5
ejemplo,	85	377	123	387	595	842	5
las	127	377	139	387	595	842	5
propuestas	142	377	189	387	595	842	5
de	193	377	203	387	595	842	5
nuevas	207	377	237	387	595	842	5
y	241	377	246	387	595	842	5
renovadas	250	377	294	387	595	842	5
técnicas	297	377	333	387	595	842	5
de	336	377	347	387	595	842	5
investigación	350	377	409	387	595	842	5
para	412	377	431	387	595	842	5
dar	435	377	449	387	595	842	5
cuenta	452	377	481	387	595	842	5
de	484	377	494	387	595	842	5
las	498	377	510	387	595	842	5
implicaciones	85	390	146	400	595	842	5
de	149	390	159	400	595	842	5
la	161	390	169	400	595	842	5
tecnología	171	390	217	400	595	842	5
en	219	390	230	400	595	842	5
las	232	390	244	400	595	842	5
dinámicas	247	390	291	400	595	842	5
y	294	390	299	400	595	842	5
procesos	301	390	340	400	595	842	5
de	342	390	353	400	595	842	5
la	355	390	363	400	595	842	5
convivencia	365	390	418	400	595	842	5
escolar;	420	390	455	400	595	842	5
la	457	390	465	400	595	842	5
necesidad	467	390	511	400	595	842	5
de	85	402	96	412	595	842	5
construir	98	402	137	412	595	842	5
o	140	402	145	412	595	842	5
de	147	402	158	412	595	842	5
adecuar	160	402	194	412	595	842	5
instrumentos	197	402	254	412	595	842	5
que	256	402	272	412	595	842	5
pudiesen	274	402	314	412	595	842	5
recolectar	316	402	359	412	595	842	5
información	362	402	416	412	595	842	5
de	418	402	428	412	595	842	5
las	431	402	443	412	595	842	5
expresiones	445	402	497	412	595	842	5
de	500	402	510	412	595	842	5
la	85	415	93	425	595	842	5
violencia	101	415	141	425	595	842	5
escolar	149	415	180	425	595	842	5
particulares	188	415	239	425	595	842	5
a	246	415	251	425	595	842	5
ciertos	259	415	288	425	595	842	5
contextos	296	415	338	425	595	842	5
y	346	415	351	425	595	842	5
expresiones	359	415	411	425	595	842	5
comunes	419	415	458	425	595	842	5
en	465	415	476	425	595	842	5
países	483	415	510	425	595	842	5
culturalmente	85	428	146	438	595	842	5
diferentes	151	428	194	438	595	842	5
(Monks,	199	428	236	438	595	842	5
Smith,	241	428	271	438	595	842	5
Naylor,	276	428	309	438	595	842	5
Barter,	314	428	345	438	595	842	5
Ireland	350	428	381	438	595	842	5
&	386	428	395	438	595	842	5
Coyne,	400	428	431	438	595	842	5
2009;	436	428	461	438	595	842	5
Hymel	467	428	496	438	595	842	5
&	502	428	510	438	595	842	5
Swearer,	85	440	124	450	595	842	5
2015;	127	440	152	450	595	842	5
Smith,	156	440	185	450	595	842	5
2016).	188	440	217	450	595	842	5
En	220	440	233	450	595	842	5
conclusión,	236	440	287	450	595	842	5
la	290	440	298	450	595	842	5
evolución	302	440	345	450	595	842	5
del	349	440	362	450	595	842	5
fenómeno	365	440	409	450	595	842	5
relativo	413	440	447	450	595	842	5
a	450	440	455	450	595	842	5
la	458	440	466	450	595	842	5
violencia	470	440	510	450	595	842	5
escolar	85	453	116	463	595	842	5
y	120	453	125	463	595	842	5
el	129	453	137	463	595	842	5
desarrollo	140	453	184	463	595	842	5
de	187	453	198	463	595	842	5
la	201	453	209	463	595	842	5
indagación	213	453	261	463	595	842	5
empírica,	264	453	306	463	595	842	5
demandaron	309	453	363	463	595	842	5
reflexión	367	453	407	463	595	842	5
e	410	453	415	463	595	842	5
innovación	418	453	467	463	595	842	5
sobre	471	453	495	463	595	842	5
las	498	453	510	463	595	842	5
teorías,	85	466	117	476	595	842	5
las	120	466	132	476	595	842	5
metodologías	135	466	194	476	595	842	5
y	197	466	203	476	595	842	5
las	205	466	217	476	595	842	5
técnicas	220	466	256	476	595	842	5
empleadas	258	466	305	476	595	842	5
para	308	466	326	476	595	842	5
su	329	466	339	476	595	842	5
estudio.	342	466	376	476	595	842	5
El	120	491	130	501	595	842	5
segundo	134	491	171	501	595	842	5
planteamiento	174	491	237	501	595	842	5
tiene	240	491	262	501	595	842	5
que	265	491	281	501	595	842	5
ver	285	491	299	501	595	842	5
con	303	491	319	501	595	842	5
el	322	491	330	501	595	842	5
visible	334	491	363	501	595	842	5
aumento	367	491	405	501	595	842	5
en	409	491	419	501	595	842	5
los	423	491	436	501	595	842	5
últimos	439	491	472	501	595	842	5
años	476	491	496	501	595	842	5
de	500	491	510	501	595	842	5
investigaciones	85	504	153	514	595	842	5
empíricas	158	504	200	514	595	842	5
acerca	205	504	233	514	595	842	5
de	238	504	248	514	595	842	5
la	253	504	261	514	595	842	5
violencia	266	504	306	514	595	842	5
escolar	311	504	342	514	595	842	5
en	346	504	357	514	595	842	5
México,	361	504	398	514	595	842	5
característica	403	504	461	514	595	842	5
que	465	504	481	514	595	842	5
se	486	504	495	514	595	842	5
ha	500	504	510	514	595	842	5
presentado	85	516	133	526	595	842	5
en	135	516	146	526	595	842	5
otros	148	516	170	526	595	842	5
países	173	516	200	526	595	842	5
(Green,	202	516	236	526	595	842	5
Felix,	238	516	264	526	595	842	5
Sharkey,	266	516	305	526	595	842	5
Furlong	307	516	342	526	595	842	5
&	345	516	353	526	595	842	5
Kras,	356	516	379	526	595	842	5
2013;	382	516	407	526	595	842	5
Monks,	410	516	443	526	595	842	5
Smith,	445	516	474	526	595	842	5
Naylor,	477	516	510	526	595	842	5
Barter,	85	529	115	539	595	842	5
Ireland	118	529	149	539	595	842	5
&	152	529	161	539	595	842	5
Coyne,	164	529	195	539	595	842	5
2009;	198	529	223	539	595	842	5
Hymel	226	529	256	539	595	842	5
&	259	529	268	539	595	842	5
Swearer,	270	529	309	539	595	842	5
2015).	312	529	341	539	595	842	5
Ese	344	529	359	539	595	842	5
incremento	362	529	412	539	595	842	5
podría	415	529	443	539	595	842	5
llevar	446	529	471	539	595	842	5
a	474	529	479	539	595	842	5
pensar	482	529	510	539	595	842	5
que	85	542	101	552	595	842	5
cada	103	542	124	552	595	842	5
vez	126	542	141	552	595	842	5
hay	144	542	159	552	595	842	5
más	162	542	179	552	595	842	5
información	182	542	236	552	595	842	5
de	238	542	248	552	595	842	5
la	251	542	259	552	595	842	5
violencia	261	542	301	552	595	842	5
en	304	542	314	552	595	842	5
los	316	542	329	552	595	842	5
centros	332	542	363	552	595	842	5
educativos.	366	542	416	552	595	842	5
Sin	418	542	433	552	595	842	5
embargo,	435	542	476	552	595	842	5
cuando	479	542	510	552	595	842	5
se	85	554	94	564	595	842	5
revisan	99	554	131	564	595	842	5
a	136	554	141	564	595	842	5
detalle	146	554	175	564	595	842	5
las	180	554	192	564	595	842	5
encuestas	197	554	240	564	595	842	5
nacionales	244	554	291	564	595	842	5
y	296	554	301	564	595	842	5
regionales	306	554	351	564	595	842	5
o	356	554	362	564	595	842	5
las	367	554	379	564	595	842	5
encuestas	384	554	426	564	595	842	5
por	431	554	446	564	595	842	5
tipo	451	554	468	564	595	842	5
de	473	554	483	564	595	842	5
nivel	488	554	510	564	595	842	5
educativo,	85	567	131	577	595	842	5
quedan	133	567	165	577	595	842	5
al	168	567	176	577	595	842	5
descubierto	178	567	229	577	595	842	5
varias	232	567	258	577	595	842	5
de	261	567	271	577	595	842	5
sus	274	567	288	577	595	842	5
limitaciones.	290	567	347	577	595	842	5
Por	349	567	365	577	595	842	5
ejemplo,	367	567	405	577	595	842	5
a	408	567	413	577	595	842	5
pesar	416	567	439	577	595	842	5
de	441	567	452	577	595	842	5
la	455	567	463	577	595	842	5
aplicación	465	567	510	577	595	842	5
de	85	580	96	590	595	842	5
diversas	99	580	135	590	595	842	5
encuestas	138	580	180	590	595	842	5
para	183	580	202	590	595	842	5
conocer	205	580	240	590	595	842	5
la	243	580	251	590	595	842	5
violencia	255	580	295	590	595	842	5
en	298	580	308	590	595	842	5
las	312	580	324	590	595	842	5
escuelas	327	580	364	590	595	842	5
mexicanas,	367	580	416	590	595	842	5
todavía	420	580	452	590	595	842	5
no	455	580	466	590	595	842	5
se	469	580	479	590	595	842	5
cuenta	482	580	510	590	595	842	5
con	85	592	101	602	595	842	5
información	104	592	158	602	595	842	5
que	161	592	177	602	595	842	5
permita	180	592	214	602	595	842	5
la	217	592	225	602	595	842	5
observación,	228	592	284	602	595	842	5
el	288	592	295	602	595	842	5
seguimiento	299	592	352	602	595	842	5
y	356	592	361	602	595	842	5
la	364	592	372	602	595	842	5
comparación	376	592	433	602	595	842	5
del	436	592	449	602	595	842	5
fenómeno	452	592	496	602	595	842	5
en	500	592	510	602	595	842	5
amplios	85	605	120	615	595	842	5
horizontes	124	605	170	615	595	842	5
temporales	174	605	222	615	595	842	5
y	226	605	232	615	595	842	5
espaciales.	236	605	283	615	595	842	5
Sin	287	605	302	615	595	842	5
duda,	306	605	330	615	595	842	5
ello	334	605	351	615	595	842	5
se	355	605	364	615	595	842	5
debe	368	605	389	615	595	842	5
en	393	605	403	615	595	842	5
primer	407	605	436	615	595	842	5
lugar	441	605	463	615	595	842	5
a	467	605	472	615	595	842	5
que	476	605	492	615	595	842	5
sus	496	605	510	615	595	842	5
poblaciones	85	618	138	627	595	842	5
objetivo	141	618	177	627	595	842	5
son	180	618	195	627	595	842	5
diferentes;	198	618	245	627	595	842	5
y,	248	618	256	627	595	842	5
además,	259	618	295	627	595	842	5
a	298	618	303	627	595	842	5
que	306	618	322	627	595	842	5
no	325	618	336	627	595	842	5
todas	339	618	363	627	595	842	5
las	366	618	378	627	595	842	5
encuestas	381	618	423	627	595	842	5
se	426	618	435	627	595	842	5
aproximan	439	618	486	627	595	842	5
de	489	618	499	627	595	842	5
la	502	618	510	627	595	842	5
misma	85	630	114	640	595	842	5
manera	118	630	150	640	595	842	5
a	154	630	158	640	595	842	5
la	162	630	170	640	595	842	5
recolección	173	630	224	640	595	842	5
de	227	630	238	640	595	842	5
información	241	630	295	640	595	842	5
del	298	630	312	640	595	842	5
tema	315	630	336	640	595	842	5
que	339	630	355	640	595	842	5
aquí	359	630	378	640	595	842	5
interesa.	381	630	418	640	595	842	5
De	422	630	434	640	595	842	5
hecho,	438	630	467	640	595	842	5
existe	470	630	496	640	595	842	5
un	499	630	510	640	595	842	5
tipo	85	643	102	653	595	842	5
de	106	643	117	653	595	842	5
encuestas,	121	643	166	653	595	842	5
que	170	643	186	653	595	842	5
se	190	643	199	653	595	842	5
distinguen	203	643	249	653	595	842	5
de	254	643	264	653	595	842	5
otras	268	643	289	653	595	842	5
porque	294	643	324	653	595	842	5
únicamente	329	643	379	653	595	842	5
abordan	383	643	419	653	595	842	5
temas	423	643	449	653	595	842	5
de	453	643	463	653	595	842	5
violencia,	468	643	510	653	595	842	5
indisciplina,	85	655	139	665	595	842	5
agresión,	142	655	182	665	595	842	5
entre	185	655	208	665	595	842	5
otros	211	655	233	665	595	842	5
tópicos,	236	655	270	665	595	842	5
como	273	655	298	665	595	842	5
son:	301	655	319	665	595	842	5
la	322	655	330	665	595	842	5
Encuesta	334	655	374	665	595	842	5
sobre	377	655	402	665	595	842	5
Ambientes	405	655	450	665	595	842	5
Escolares	454	655	497	665	595	842	5
en	500	655	510	665	595	842	5
Primarias	85	668	130	678	595	842	5
y	134	668	138	678	595	842	5
Secundarias	142	668	196	678	595	842	5
Públicas	200	668	239	678	595	842	5
del	242	668	256	678	595	842	5
Distrito	260	668	294	678	595	842	5
Federal,	297	668	335	678	595	842	5
2015	339	668	361	678	595	842	5
o,	365	668	373	678	595	842	5
bien,	377	668	398	678	595	842	5
la	402	668	410	678	595	842	5
1ª	414	668	422	678	595	842	5
Encuesta	426	668	466	678	595	842	5
Nacional	470	668	510	678	595	842	5
sobre	85	681	110	691	595	842	5
Bullying	114	681	151	691	595	842	5
Homofóbico,	155	681	212	691	595	842	5
2012.	216	681	241	691	595	842	5
También	244	681	284	691	595	842	5
se	287	681	297	691	595	842	5
encuentran	300	681	349	691	595	842	5
aquí	353	681	372	691	595	842	5
las	375	681	388	691	595	842	5
que	392	681	407	691	595	842	5
tienen	411	681	438	691	595	842	5
dentro	442	681	470	691	595	842	5
de	474	681	484	691	595	842	5
otros	488	681	510	691	595	842	5
temas	85	693	111	703	595	842	5
centrales,	113	693	155	703	595	842	5
cuestiones	158	693	204	703	595	842	5
vinculadas	206	693	253	703	595	842	5
con	256	693	272	703	595	842	5
la	275	693	283	703	595	842	5
violencia,	285	693	328	703	595	842	5
disciplina,	331	693	376	703	595	842	5
indisciplina	379	693	430	703	595	842	5
o	433	693	439	703	595	842	5
agresión.	441	693	481	703	595	842	5
Tal	484	693	498	703	595	842	5
es	501	693	510	703	595	842	5
el	85	706	93	716	595	842	5
caso	95	706	115	716	595	842	5
de	117	706	127	716	595	842	5
la	129	706	137	716	595	842	5
encuesta	139	706	177	716	595	842	5
Disciplina,	179	706	228	716	595	842	5
violencia	230	706	270	716	595	842	5
y	272	706	277	716	595	842	5
consumo	279	706	318	716	595	842	5
de	320	706	331	716	595	842	5
sustancias	333	706	379	716	595	842	5
nocivas	381	706	414	716	595	842	5
a	416	706	422	716	595	842	5
la	424	706	433	716	595	842	5
salud	435	706	458	716	595	842	5
en	460	706	471	716	595	842	5
escuelas	473	706	510	716	595	842	5
primarias	85	719	129	729	595	842	5
y	133	719	138	729	595	842	5
secundarias	143	719	196	729	595	842	5
de	201	719	211	729	595	842	5
México,	216	719	251	729	595	842	5
2007;	256	719	282	729	595	842	5
o,	287	719	295	729	595	842	5
por	300	719	314	729	595	842	5
ejemplo,	319	719	357	729	595	842	5
las	362	719	374	729	595	842	5
Primera,	379	719	418	729	595	842	5
Segunda	423	719	461	729	595	842	5
y	466	719	471	729	595	842	5
Tercera	476	719	510	729	595	842	5
Encuesta	85	731	126	741	595	842	5
Nacional	128	731	168	741	595	842	5
sobre	170	731	194	741	595	842	5
Exclusión,	196	731	242	741	595	842	5
Intolerancia	245	731	299	741	595	842	5
y	301	731	306	741	595	842	5
Violencia	308	731	350	741	595	842	5
en	352	731	363	741	595	842	5
las	364	731	377	741	595	842	5
Escuelas	379	731	419	741	595	842	5
de	421	731	431	741	595	842	5
Educación	433	731	480	741	595	842	5
Media	482	731	510	741	595	842	5
Superior	85	744	124	754	595	842	5
en	126	744	137	754	595	842	5
México	139	744	172	754	595	842	5
2007,	174	744	199	754	595	842	5
2009	202	744	224	754	595	842	5
y	226	744	231	754	595	842	5
2013.	234	744	258	754	595	842	5
Finalmente,	261	744	313	754	595	842	5
el	316	744	324	754	595	842	5
tipo	326	744	344	754	595	842	5
de	346	744	357	754	595	842	5
encuestas	359	744	401	754	595	842	5
más	404	744	422	754	595	842	5
común	424	744	454	754	595	842	5
corresponde	457	744	511	754	595	842	5
a	85	757	90	767	595	842	5
las	96	757	108	767	595	842	5
que	114	757	129	767	595	842	5
tienen	135	757	162	767	595	842	5
algunas	168	757	201	767	595	842	5
preguntas	207	757	250	767	595	842	5
alrededor	255	757	297	767	595	842	5
de	303	757	313	767	595	842	5
la	318	757	326	767	595	842	5
violencia	332	757	372	767	595	842	5
escolar,	378	757	412	767	595	842	5
acoso	418	757	443	767	595	842	5
entre	448	757	470	767	595	842	5
pares	476	757	499	767	595	842	5
o	505	757	510	767	595	842	5
Propósitos	93	805	129	812	595	842	5
y	131	805	135	812	595	842	5
Representaciones	137	805	197	812	595	842	5
Ene.-	93	814	110	821	595	842	5
Abr.	112	814	127	821	595	842	5
2019,	129	814	147	821	595	842	5
Vol.	149	814	163	821	595	842	5
7,	165	814	171	821	595	842	5
N°	173	814	182	821	595	842	5
1:	184	814	190	821	595	842	5
pp.	192	814	202	821	595	842	5
249	204	814	216	821	595	842	5
-	218	814	221	821	595	842	5
280	223	814	235	821	595	842	5
http://dx.doi.org/10.20511/pyr2019.v7n1.302	93	823	238	830	595	842	5
253	498	819	510	827	595	842	5
La	85	35	95	43	595	842	6
indagación	97	35	145	43	595	842	6
empírica	147	35	183	43	595	842	6
en	185	35	195	43	595	842	6
torno	197	35	224	43	595	842	6
a	226	35	231	43	595	842	6
la	233	35	243	43	595	842	6
violencia	245	35	285	43	595	842	6
en	287	35	297	43	595	842	6
las	299	35	314	43	595	842	6
escuelas	315	35	355	43	595	842	6
mexicanas	357	35	401	43	595	842	6
desde	403	35	428	43	595	842	6
las	430	35	445	43	595	842	6
voces	447	35	473	43	595	842	6
del	475	35	490	43	595	842	6
alumnado:	85	44	130	51	595	842	6
Puntos	132	44	164	51	595	842	6
críticos	166	44	202	51	595	842	6
ciberacoso.	85	73	135	83	595	842	6
Aquí	138	73	160	83	595	842	6
se	164	73	173	83	595	842	6
puede	176	73	202	83	595	842	6
mencionar	205	73	252	83	595	842	6
a	255	73	260	83	595	842	6
la	263	73	271	83	595	842	6
Encuesta	275	73	315	83	595	842	6
Nacional	319	73	359	83	595	842	6
sobre	362	73	386	83	595	842	6
Discriminación	390	73	458	83	595	842	6
en	462	73	472	83	595	842	6
México,	475	73	510	83	595	842	6
2010	85	86	107	96	595	842	6
o	113	86	119	96	595	842	6
las	124	86	137	96	595	842	6
distintas	143	86	179	96	595	842	6
Evaluaciones	185	86	244	96	595	842	6
sobre	250	86	275	96	595	842	6
las	281	86	293	96	595	842	6
Condiciones	299	86	354	96	595	842	6
de	360	86	371	96	595	842	6
Enseñanza	377	86	424	96	595	842	6
y	430	86	435	96	595	842	6
Aprendizaje	441	86	494	96	595	842	6
en	500	86	510	96	595	842	6
Preescolar,	85	99	136	109	595	842	6
Primarias,	139	99	187	109	595	842	6
Secundarias	190	99	244	109	595	842	6
y	247	99	252	109	595	842	6
Educación	255	99	303	109	595	842	6
Media	306	99	334	109	595	842	6
Superior	337	99	375	109	595	842	6
que	379	99	395	109	595	842	6
el	398	99	406	109	595	842	6
Instituto	409	99	446	109	595	842	6
Nacional	449	99	488	109	595	842	6
para	491	99	510	109	595	842	6
la	85	112	93	121	595	842	6
Evaluación	96	112	145	121	595	842	6
de	148	112	158	121	595	842	6
la	161	112	169	121	595	842	6
Educación	172	112	218	121	595	842	6
(INEE)	221	112	253	121	595	842	6
hizo	256	112	275	121	595	842	6
entre	278	112	300	121	595	842	6
2014	303	112	325	121	595	842	6
y	327	112	333	121	595	842	6
2018.	335	112	360	121	595	842	6
Sin	120	137	135	147	595	842	6
embargo,	138	137	179	147	595	842	6
conviene	181	137	221	147	595	842	6
resaltar	224	137	256	147	595	842	6
que	259	137	274	147	595	842	6
la	277	137	285	147	595	842	6
gran	287	137	307	147	595	842	6
mayoría	309	137	345	147	595	842	6
de	348	137	358	147	595	842	6
las	361	137	373	147	595	842	6
encuestas	376	137	418	147	595	842	6
existentes,	420	137	466	147	595	842	6
surgieron	469	137	510	147	595	842	6
con	85	149	101	159	595	842	6
otros	105	149	127	159	595	842	6
propósitos,	131	149	179	159	595	842	6
diferentes	183	149	226	159	595	842	6
a	230	149	235	159	595	842	6
los	238	149	251	159	595	842	6
que	255	149	271	159	595	842	6
se	275	149	284	159	595	842	6
han	288	149	303	159	595	842	6
planteado	307	149	350	159	595	842	6
en	354	149	364	159	595	842	6
la	368	149	376	159	595	842	6
investigación	379	149	438	159	595	842	6
exclusivamente	442	149	510	159	595	842	6
dirigida	85	162	119	172	595	842	6
a	124	162	129	172	595	842	6
la	134	162	142	172	595	842	6
violencia,	147	162	190	172	595	842	6
acoso	195	162	220	172	595	842	6
y	225	162	231	172	595	842	6
convivencia	236	162	289	172	595	842	6
escolar.	294	162	328	172	595	842	6
Al	333	162	344	172	595	842	6
hacer	349	162	373	172	595	842	6
una	378	162	394	172	595	842	6
lectura	399	162	429	172	595	842	6
cuidadosa	434	162	478	172	595	842	6
de	483	162	493	172	595	842	6
las	498	162	510	172	595	842	6
definiciones,	85	175	142	185	595	842	6
las	144	175	156	185	595	842	6
categorías,	158	175	206	185	595	842	6
las	208	175	220	185	595	842	6
metodologías	222	175	282	185	595	842	6
empleadas	284	175	330	185	595	842	6
y	333	175	338	185	595	842	6
las	340	175	353	185	595	842	6
preguntas	355	175	398	185	595	842	6
utilizadas,	400	175	445	185	595	842	6
se	447	175	456	185	595	842	6
observa	458	175	492	185	595	842	6
que	495	175	510	185	595	842	6
la	85	187	93	197	595	842	6
información	97	187	151	197	595	842	6
proveniente	155	187	207	197	595	842	6
de	211	187	221	197	595	842	6
las	225	187	237	197	595	842	6
encuestas	241	187	284	197	595	842	6
que	288	187	303	197	595	842	6
se	307	187	317	197	595	842	6
han	321	187	337	197	595	842	6
generalizado	341	187	397	197	595	842	6
en	401	187	411	197	595	842	6
años	415	187	435	197	595	842	6
recientes,	439	187	481	197	595	842	6
posee	485	187	510	197	595	842	6
debilidades	85	200	135	210	595	842	6
y	138	200	144	210	595	842	6
problemas	146	200	192	210	595	842	6
respecto	195	200	231	210	595	842	6
a	234	200	239	210	595	842	6
la	242	200	250	210	595	842	6
sistematicidad,	252	200	318	210	595	842	6
comparabilidad,	321	200	392	210	595	842	6
validez,	395	200	429	210	595	842	6
representatividad,	432	200	510	210	595	842	6
relevancia	85	213	130	223	595	842	6
y	134	213	139	223	595	842	6
hasta	143	213	165	223	595	842	6
de	169	213	179	223	595	842	6
la	182	213	190	223	595	842	6
propia	194	213	222	223	595	842	6
conceptualización	225	213	305	223	595	842	6
de	308	213	318	223	595	842	6
la	322	213	329	223	595	842	6
violencia	333	213	373	223	595	842	6
en	377	213	387	223	595	842	6
las	390	213	403	223	595	842	6
escuelas.	406	213	445	223	595	842	6
Así,	449	213	467	223	595	842	6
aunque	470	213	502	223	595	842	6
a	505	213	510	223	595	842	6
primera	85	225	119	235	595	842	6
vista	122	225	143	235	595	842	6
parece	146	225	174	235	595	842	6
que	177	225	193	235	595	842	6
hay	196	225	212	235	595	842	6
datos,	235	225	261	235	595	842	6
una	264	225	280	235	595	842	6
parte	283	225	305	235	595	842	6
importante	307	225	355	235	595	842	6
de	358	225	368	235	595	842	6
ellos	371	225	392	235	595	842	6
no	395	225	406	235	595	842	6
constituye	409	225	453	235	595	842	6
información	456	225	510	235	595	842	6
confiable	85	238	126	248	595	842	6
que	129	238	144	248	595	842	6
permita	147	238	181	248	595	842	6
indicar	183	238	214	248	595	842	6
el	216	238	224	248	595	842	6
estado	227	238	255	248	595	842	6
que	257	238	273	248	595	842	6
guarda	276	238	306	248	595	842	6
este	308	238	325	248	595	842	6
problema	328	238	369	248	595	842	6
social	372	238	397	248	595	842	6
a	400	238	405	248	595	842	6
nivel	407	238	429	248	595	842	6
nacional	432	238	469	248	595	842	6
o	472	238	477	248	595	842	6
estatal,	480	238	510	248	595	842	6
según	85	251	111	261	595	842	6
el	115	251	123	261	595	842	6
nivel	127	251	149	261	595	842	6
educativo,	154	251	199	261	595	842	6
el	204	251	212	261	595	842	6
tipo	216	251	233	261	595	842	6
de	237	251	248	261	595	842	6
sostenimiento	252	251	313	261	595	842	6
de	317	251	328	261	595	842	6
la	332	251	340	261	595	842	6
escuela,	345	251	380	261	595	842	6
el	384	251	392	261	595	842	6
turno	396	251	419	261	595	842	6
o	424	251	429	261	595	842	6
la	434	251	442	261	595	842	6
modalidad	446	251	492	261	595	842	6
del	497	251	510	261	595	842	6
servicio	85	263	120	273	595	842	6
educativo,	123	263	169	273	595	842	6
entre	172	263	194	273	595	842	6
otras	197	263	218	273	595	842	6
variables	222	263	261	273	595	842	6
(Gómez	264	263	300	273	595	842	6
&	303	263	312	273	595	842	6
Zurita,	315	263	344	273	595	842	6
2013;	348	263	373	273	595	842	6
Zurita,	376	263	405	273	595	842	6
2013b).	409	263	443	273	595	842	6
Los	446	263	462	273	595	842	6
resultados	466	263	510	273	595	842	6
son,	85	276	103	286	595	842	6
como	106	276	130	286	595	842	6
se	133	276	142	286	595	842	6
podrá	145	276	170	286	595	842	6
imaginar,	173	276	215	286	595	842	6
la	218	276	226	286	595	842	6
confusión	229	276	272	286	595	842	6
e	275	276	280	286	595	842	6
ignoracia	283	276	324	286	595	842	6
de	326	276	337	286	595	842	6
la	340	276	347	286	595	842	6
violencia	350	276	391	286	595	842	6
escolar	393	276	425	286	595	842	6
dado	427	276	449	286	595	842	6
que	452	276	468	286	595	842	6
se	470	276	480	286	595	842	6
suelen	482	276	510	286	595	842	6
extrapolar	85	289	130	298	595	842	6
datos	133	289	156	298	595	842	6
a	160	289	164	298	595	842	6
escalas	168	289	199	298	595	842	6
mayores	202	289	239	298	595	842	6
que	243	289	259	298	595	842	6
corresponden	262	289	321	298	595	842	6
a	324	289	329	298	595	842	6
casos	333	289	357	298	595	842	6
específicos,	360	289	411	298	595	842	6
que	415	289	431	298	595	842	6
se	434	289	443	298	595	842	6
estigmatizan	446	289	502	298	595	842	6
a	505	289	510	298	595	842	6
los	85	301	98	311	595	842	6
individuos	101	301	147	311	595	842	6
involucrados	150	301	207	311	595	842	6
(acosador-víctima),	210	301	296	311	595	842	6
las	299	301	311	311	595	842	6
escuelas,	314	301	353	311	595	842	6
las	356	301	369	311	595	842	6
culturas	372	301	406	311	595	842	6
y	409	301	415	311	595	842	6
las	418	301	430	311	595	842	6
sociedades	433	301	480	311	595	842	6
donde	483	301	510	311	595	842	6
ocurren	85	314	119	324	595	842	6
(Hymel	121	314	155	324	595	842	6
&Swearer,	157	314	205	324	595	842	6
2015;	207	314	232	324	595	842	6
Smith,	235	314	264	324	595	842	6
2016;	266	314	291	324	595	842	6
Zurita,	294	314	323	324	595	842	6
2016).	326	314	354	324	595	842	6
Este	357	314	376	324	595	842	6
entorno	378	314	412	324	595	842	6
se	414	314	423	324	595	842	6
vuelve	426	314	455	324	595	842	6
todavía	458	314	490	324	595	842	6
más	493	314	510	324	595	842	6
complejo	85	327	126	337	595	842	6
porque,	129	327	162	337	595	842	6
hoy	164	327	181	337	595	842	6
por	183	327	198	337	595	842	6
hoy,	200	327	219	337	595	842	6
la	222	327	230	337	595	842	6
violencia	233	327	273	337	595	842	6
escolar	275	327	306	337	595	842	6
se	309	327	318	337	595	842	6
ha	320	327	331	337	595	842	6
convertido,	333	327	383	337	595	842	6
por	386	327	400	337	595	842	6
la	403	327	411	337	595	842	6
difusión	413	327	449	337	595	842	6
y	452	327	457	337	595	842	6
abordaje	459	327	497	337	595	842	6
de	500	327	510	337	595	842	6
los	85	339	98	349	595	842	6
medios	101	339	133	349	595	842	6
de	135	339	146	349	595	842	6
comunicación,	149	339	213	349	595	842	6
en	216	339	226	349	595	842	6
un	229	339	240	349	595	842	6
tema	243	339	264	349	595	842	6
superficial	267	339	314	349	595	842	6
y	317	339	322	349	595	842	6
trivial	325	339	351	349	595	842	6
que	354	339	370	349	595	842	6
ha	373	339	383	349	595	842	6
motivado	386	339	428	349	595	842	6
la	430	339	438	349	595	842	6
creación	441	339	479	349	595	842	6
de	481	339	492	349	595	842	6
una	495	339	510	349	595	842	6
industria	85	352	124	362	595	842	6
de	127	352	138	362	595	842	6
dudosa	141	352	172	362	595	842	6
calidad	176	352	208	362	595	842	6
orientada	211	352	252	362	595	842	6
supuestamente	255	352	320	362	595	842	6
a	324	352	329	362	595	842	6
su	332	352	342	362	595	842	6
prevención	345	352	394	362	595	842	6
y	398	352	403	362	595	842	6
erradicación	406	352	461	362	595	842	6
(Brown	464	352	498	362	595	842	6
&	502	352	510	362	595	842	6
Munn,	85	365	114	374	595	842	6
2008;	117	365	142	374	595	842	6
IIDH,	144	365	170	374	595	842	6
2012;	172	365	197	374	595	842	6
Gómez	199	365	231	374	595	842	6
&	233	365	242	374	595	842	6
Zurita,	244	365	274	374	595	842	6
2013;	276	365	301	374	595	842	6
Zurita,	304	365	333	374	595	842	6
2013b;	335	365	366	374	595	842	6
2016;	368	365	393	374	595	842	6
CEPAL,	396	365	433	374	595	842	6
2018).	436	365	464	374	595	842	6
De	466	365	479	374	595	842	6
hecho,	481	365	510	374	595	842	6
esta	85	377	102	387	595	842	6
situación,	105	377	147	387	595	842	6
sumada	150	377	183	387	595	842	6
al	185	377	193	387	595	842	6
empleo	196	377	228	387	595	842	6
desafortunado	230	377	293	387	595	842	6
de	295	377	306	387	595	842	6
dicho	308	377	333	387	595	842	6
conocimiento,	335	377	398	387	595	842	6
pueden	400	377	432	387	595	842	6
ser	434	377	447	387	595	842	6
algunas	449	377	483	387	595	842	6
de	485	377	496	387	595	842	6
las	498	377	510	387	595	842	6
principales	85	390	133	400	595	842	6
razones	136	390	169	400	595	842	6
que	172	390	188	400	595	842	6
explican	190	390	228	400	595	842	6
las	230	390	242	400	595	842	6
debilidades	245	390	295	400	595	842	6
de	297	390	308	400	595	842	6
numerosas	310	390	357	400	595	842	6
acciones	360	390	398	400	595	842	6
dirigidas	400	390	438	400	595	842	6
a	441	390	446	400	595	842	6
la	448	390	456	400	595	842	6
prevención,	459	390	510	400	595	842	6
atención	85	402	123	412	595	842	6
y	126	402	131	412	595	842	6
erradicación	135	402	189	412	595	842	6
de	192	402	203	412	595	842	6
esa	206	402	220	412	595	842	6
violencia	224	402	264	412	595	842	6
tanto	267	402	289	412	595	842	6
en	293	402	303	412	595	842	6
México	306	402	340	412	595	842	6
como	343	402	368	412	595	842	6
en	371	402	382	412	595	842	6
otros	385	402	407	412	595	842	6
países	411	402	437	412	595	842	6
(Monks,	441	402	478	412	595	842	6
Smith,	481	402	510	412	595	842	6
Naylor,	85	415	118	425	595	842	6
Barter,	124	415	154	425	595	842	6
Ireland	160	415	191	425	595	842	6
&	197	415	205	425	595	842	6
Coyne,	211	415	242	425	595	842	6
2009;	248	415	273	425	595	842	6
Smith,	278	415	307	425	595	842	6
2016;	313	415	338	425	595	842	6
Zurita,	344	415	373	425	595	842	6
2013b;	379	415	409	425	595	842	6
2016).	415	415	443	425	595	842	6
Para	449	415	468	425	595	842	6
resumir,	474	415	510	425	595	842	6
parecería	85	428	125	438	595	842	6
que	129	428	145	438	595	842	6
hay	149	428	165	438	595	842	6
más	169	428	186	438	595	842	6
información	190	428	244	438	595	842	6
disponible	248	428	293	438	595	842	6
por	297	428	312	438	595	842	6
la	316	428	323	438	595	842	6
proliferación	327	428	384	438	595	842	6
de	388	428	398	438	595	842	6
encuestas,	402	428	447	438	595	842	6
evaluaciones,	451	428	510	438	595	842	6
sondeos,	85	440	123	450	595	842	6
estudios	126	440	162	450	595	842	6
que	166	440	181	450	595	842	6
incluyen	184	440	222	450	595	842	6
preguntas	225	440	268	450	595	842	6
sobre	271	440	295	450	595	842	6
ese	298	440	312	450	595	842	6
fenómeno,	315	440	362	450	595	842	6
pero	365	440	384	450	595	842	6
en	387	440	398	450	595	842	6
realidad	401	440	436	450	595	842	6
es	439	440	448	450	595	842	6
mayor	451	440	480	450	595	842	6
lo	483	440	492	450	595	842	6
que	495	440	511	450	595	842	6
se	85	453	94	463	595	842	6
desconoce	97	453	143	463	595	842	6
hoy	146	453	162	463	595	842	6
de	165	453	175	463	595	842	6
la	178	453	186	463	595	842	6
violencia	189	453	229	463	595	842	6
escolar.	232	453	266	463	595	842	6
El	120	478	130	488	595	842	6
tercer	132	478	158	488	595	842	6
planteamiento	160	478	222	488	595	842	6
está	224	478	241	488	595	842	6
relacionado	243	478	295	488	595	842	6
la	297	478	304	488	595	842	6
pertinencia	307	478	355	488	595	842	6
actual	358	478	384	488	595	842	6
y,	386	478	394	488	595	842	6
en	396	478	407	488	595	842	6
cierto	409	478	434	488	595	842	6
sentido,	436	478	470	488	595	842	6
urgencia	472	478	510	488	595	842	6
de	85	491	96	501	595	842	6
la	99	491	107	501	595	842	6
reflexión	111	491	150	501	595	842	6
de	154	491	164	501	595	842	6
la	168	491	176	501	595	842	6
indagación	180	491	228	501	595	842	6
empírica	232	491	270	501	595	842	6
de	274	491	284	501	595	842	6
la	288	491	296	501	595	842	6
violencia	299	491	340	501	595	842	6
escolar.	343	491	377	501	595	842	6
Está	381	491	400	501	595	842	6
ampliamente	403	491	460	501	595	842	6
sustentado	464	491	510	501	595	842	6
que	85	504	101	514	595	842	6
la	105	504	113	514	595	842	6
investigación	117	504	176	514	595	842	6
académica	180	504	227	514	595	842	6
acerca	231	504	259	514	595	842	6
de	263	504	274	514	595	842	6
este	278	504	295	514	595	842	6
fenómeno	299	504	343	514	595	842	6
un	348	504	359	514	595	842	6
campo	363	504	392	514	595	842	6
de	397	504	407	514	595	842	6
estudio	411	504	443	514	595	842	6
nutrido	447	504	479	514	595	842	6
por	483	504	498	514	595	842	6
la	502	504	510	514	595	842	6
participación	85	516	143	526	595	842	6
de	147	516	157	526	595	842	6
numerosas	161	516	208	526	595	842	6
disciplinas	213	516	260	526	595	842	6
(Henry	264	516	295	526	595	842	6
&	299	516	308	526	595	842	6
Bracy,	312	516	341	526	595	842	6
2012)	345	516	371	526	595	842	6
que,	375	516	394	526	595	842	6
como	398	516	422	526	595	842	6
en	427	516	437	526	595	842	6
otras	441	516	463	526	595	842	6
tareas	467	516	493	526	595	842	6
del	497	516	510	526	595	842	6
quehacer	85	529	125	539	595	842	6
académico,	129	529	179	539	595	842	6
se	183	529	192	539	595	842	6
abocan	196	529	227	539	595	842	6
a	231	529	236	539	595	842	6
la	240	529	248	539	595	842	6
producción	252	529	302	539	595	842	6
de	306	529	317	539	595	842	6
conocimiento	321	529	380	539	595	842	6
conforme	385	529	427	539	595	842	6
ciertos	431	529	460	539	595	842	6
estándares	464	529	510	539	595	842	6
científicos	85	542	131	552	595	842	6
(Brown	134	542	168	552	595	842	6
&	172	542	180	552	595	842	6
Munn,	184	542	213	552	595	842	6
2008,	216	542	241	552	595	842	6
Gómez	245	542	276	552	595	842	6
&	280	542	288	552	595	842	6
Zurita,	292	542	322	552	595	842	6
2013).	325	542	354	552	595	842	6
Por	357	542	373	552	595	842	6
una	376	542	392	552	595	842	6
parte,	396	542	420	552	595	842	6
hay	424	542	440	552	595	842	6
un	443	542	454	552	595	842	6
conjunto	458	542	496	552	595	842	6
de	500	542	510	552	595	842	6
datos	85	554	108	564	595	842	6
derivados	111	554	154	564	595	842	6
del	157	554	170	564	595	842	6
control	173	554	204	564	595	842	6
de	207	554	217	564	595	842	6
la	220	554	228	564	595	842	6
disciplina	231	554	274	564	595	842	6
y	277	554	282	564	595	842	6
conducta	285	554	325	564	595	842	6
del	328	554	341	564	595	842	6
alumnado	344	554	387	564	595	842	6
que	390	554	406	564	595	842	6
son	409	554	424	564	595	842	6
construidos	427	554	478	564	595	842	6
por	481	554	495	564	595	842	6
las	498	554	510	564	595	842	6
escuelas	85	567	122	577	595	842	6
y	126	567	132	577	595	842	6
los	136	567	149	577	595	842	6
sistemas	154	567	191	577	595	842	6
educativos	196	567	243	577	595	842	6
como	247	567	272	577	595	842	6
estadísticas	276	567	326	577	595	842	6
institucionales	331	567	394	577	595	842	6
de	399	567	410	577	595	842	6
actos	414	567	437	577	595	842	6
de	441	567	452	577	595	842	6
indisciplina,	456	567	510	577	595	842	6
agresión,	85	580	125	590	595	842	6
acoso	129	580	155	590	595	842	6
y	159	580	164	590	595	842	6
violencia.	169	580	212	590	595	842	6
Por	216	580	231	590	595	842	6
otra	236	580	253	590	595	842	6
parte,	257	580	282	590	595	842	6
hay	286	580	302	590	595	842	6
una	306	580	322	590	595	842	6
gama	326	580	350	590	595	842	6
amplia	354	580	385	590	595	842	6
de	389	580	399	590	595	842	6
actores	403	580	435	590	595	842	6
de	439	580	449	590	595	842	6
la	454	580	462	590	595	842	6
academia,	466	580	510	590	595	842	6
agencias	85	592	123	602	595	842	6
gubernamentales,	127	592	204	602	595	842	6
organismos	208	592	259	602	595	842	6
civiles	263	592	292	602	595	842	6
y	296	592	302	602	595	842	6
organizaciones	306	592	372	602	595	842	6
internacionales	376	592	442	602	595	842	6
que	446	592	462	602	595	842	6
recaban	466	592	501	602	595	842	6
y	505	592	510	602	595	842	6
construyen	85	605	133	615	595	842	6
información	137	605	190	615	595	842	6
numerosa	194	605	236	615	595	842	6
en	240	605	250	615	595	842	6
cantidad	253	605	290	615	595	842	6
y	294	605	299	615	595	842	6
heterogénea	303	605	356	615	595	842	6
en	359	605	369	615	595	842	6
calidad,	373	605	407	615	595	842	6
mediante	410	605	451	615	595	842	6
la	454	605	462	615	595	842	6
aplicación	465	605	510	615	595	842	6
de	85	618	96	627	595	842	6
numerosas	101	618	148	627	595	842	6
técnicas	153	618	189	627	595	842	6
de	194	618	204	627	595	842	6
investigación	210	618	268	627	595	842	6
cuya	274	618	294	627	595	842	6
variación,	300	618	344	627	595	842	6
como	349	618	373	627	595	842	6
se	379	618	388	627	595	842	6
sabe,	393	618	415	627	595	842	6
depende	421	618	457	627	595	842	6
de	463	618	473	627	595	842	6
marcos	478	618	510	627	595	842	6
conceptuales,	85	630	145	640	595	842	6
los	148	630	161	640	595	842	6
diseños	164	630	197	640	595	842	6
metodológicos,	200	630	268	640	595	842	6
las	271	630	283	640	595	842	6
técnicas	286	630	322	640	595	842	6
empleadas	325	630	371	640	595	842	6
en	374	630	385	640	595	842	6
los	388	630	401	640	595	842	6
estudios,	404	630	443	640	595	842	6
así	446	630	458	640	595	842	6
como	461	630	485	640	595	842	6
de	489	630	499	640	595	842	6
la	502	630	510	640	595	842	6
disponibilidad	85	643	148	653	595	842	6
de	152	643	163	653	595	842	6
los	167	643	179	653	595	842	6
recursos	183	643	220	653	595	842	6
necesarios	224	643	270	653	595	842	6
para	274	643	293	653	595	842	6
la	297	643	305	653	595	842	6
consecución	309	643	363	653	595	842	6
de	367	643	378	653	595	842	6
los	382	643	395	653	595	842	6
objetivos	399	643	439	653	595	842	6
planteados.	443	643	493	653	595	842	6
No	497	643	510	653	595	842	6
obstante,	85	655	125	665	595	842	6
lo	129	655	138	665	595	842	6
que	143	655	159	665	595	842	6
hoy	164	655	180	665	595	842	6
requiere	185	655	221	665	595	842	6
someterse	226	655	270	665	595	842	6
a	274	655	279	665	595	842	6
debate	284	655	313	665	595	842	6
es	318	655	327	665	595	842	6
la	332	655	340	665	595	842	6
confiabilidad	344	655	402	665	595	842	6
y	407	655	413	665	595	842	6
validez	418	655	449	665	595	842	6
de	454	655	464	665	595	842	6
los	469	655	482	665	595	842	6
datos	487	655	510	665	595	842	6
existentes,	85	668	131	678	595	842	6
de	134	668	144	678	595	842	6
quién	147	668	171	678	595	842	6
da	174	668	185	678	595	842	6
esa	187	668	201	678	595	842	6
información	204	668	258	678	595	842	6
y	260	668	266	678	595	842	6
de	268	668	279	678	595	842	6
los	281	668	294	678	595	842	6
referentes	297	668	340	678	595	842	6
teóricos	343	668	378	678	595	842	6
y	380	668	386	678	595	842	6
analíticos	388	668	431	678	595	842	6
utilizados	433	668	476	678	595	842	6
para	479	668	498	678	595	842	6
su	501	668	511	678	595	842	6
recolección	85	681	136	691	595	842	6
y	140	681	145	691	595	842	6
examen	149	681	183	691	595	842	6
(Gómez	187	681	223	691	595	842	6
&	226	681	235	691	595	842	6
Zurita,	239	681	269	691	595	842	6
2013,	273	681	297	691	595	842	6
Green,	301	681	331	691	595	842	6
Felix,	335	681	360	691	595	842	6
Sharkey,	364	681	403	691	595	842	6
Furlong	407	681	442	691	595	842	6
&	446	681	454	691	595	842	6
Kras,	458	681	482	691	595	842	6
2013,	486	681	510	691	595	842	6
Scheithauera.	85	693	145	703	595	842	6
Smith	148	693	174	703	595	842	6
&	178	693	187	703	595	842	6
Samara,	190	693	225	703	595	842	6
2016;	229	693	254	703	595	842	6
Smith	258	693	284	703	595	842	6
2007,	287	693	312	703	595	842	6
Zurita,	315	693	345	703	595	842	6
2016).	348	693	377	703	595	842	6
Es	380	693	391	703	595	842	6
aquí	395	693	414	703	595	842	6
donde	417	693	444	703	595	842	6
se	447	693	456	703	595	842	6
enfrenta	460	693	496	703	595	842	6
un	499	693	510	703	595	842	6
cúmulo	85	706	118	716	595	842	6
de	120	706	131	716	595	842	6
desafíos	133	706	169	716	595	842	6
que	172	706	188	716	595	842	6
afectan	190	706	222	716	595	842	6
tanto	224	706	246	716	595	842	6
los	248	706	261	716	595	842	6
cursos	264	706	292	716	595	842	6
estratégicos	294	706	346	716	595	842	6
de	348	706	359	716	595	842	6
acción	361	706	390	716	595	842	6
derivados	392	706	435	716	595	842	6
de	437	706	448	716	595	842	6
las	450	706	462	716	595	842	6
decisiones	465	706	510	716	595	842	6
tomadas	85	719	122	729	595	842	6
en	125	719	135	729	595	842	6
materia	138	719	171	729	595	842	6
de	174	719	185	729	595	842	6
políticas	188	719	225	729	595	842	6
públicas,	228	719	268	729	595	842	6
legislación,	271	719	321	729	595	842	6
programas	324	719	371	729	595	842	6
de	374	719	384	729	595	842	6
prevención	387	719	436	729	595	842	6
hasta	439	719	462	729	595	842	6
de	465	719	475	729	595	842	6
los	478	719	491	729	595	842	6
que	494	719	510	729	595	842	6
investigan	85	731	130	741	595	842	6
la	134	731	142	741	595	842	6
violencia	146	731	186	741	595	842	6
escolar	190	731	221	741	595	842	6
y,	225	731	233	741	595	842	6
sin	237	731	250	741	595	842	6
duda,	254	731	278	741	595	842	6
de	282	731	292	741	595	842	6
quienes	296	731	329	741	595	842	6
la	333	731	341	741	595	842	6
enfrentan	345	731	386	741	595	842	6
y	390	731	396	741	595	842	6
atienden	399	731	437	741	595	842	6
día	441	731	454	741	595	842	6
a	458	731	463	741	595	842	6
día	466	731	480	741	595	842	6
en	484	731	494	741	595	842	6
las	498	731	510	741	595	842	6
escuelas.	85	744	125	754	595	842	6
De	127	744	140	754	595	842	6
este	142	744	159	754	595	842	6
modo,	162	744	189	754	595	842	6
la	192	744	200	754	595	842	6
evolución	202	744	246	754	595	842	6
del	248	744	262	754	595	842	6
conocimiento	264	744	324	754	595	842	6
producido,	326	744	374	754	595	842	6
requiere	376	744	412	754	595	842	6
una	414	744	430	754	595	842	6
revisión	433	744	468	754	595	842	6
detallada	471	744	510	754	595	842	6
y	85	757	91	767	595	842	6
cuidadosa	93	757	137	767	595	842	6
de	140	757	151	767	595	842	6
la	153	757	161	767	595	842	6
pertinencia	164	757	213	767	595	842	6
de	215	757	226	767	595	842	6
su	229	757	238	767	595	842	6
utilización	241	757	288	767	595	842	6
en	290	757	301	767	595	842	6
la	303	757	311	767	595	842	6
toma	314	757	336	767	595	842	6
de	339	757	349	767	595	842	6
decisiones	352	757	398	767	595	842	6
correspondientes.	401	757	478	767	595	842	6
254	85	819	97	827	595	842	6
Propósitos	398	802	434	809	595	842	6
y	435	802	440	809	595	842	6
Representaciones	442	802	501	809	595	842	6
Ene.-	360	811	377	818	595	842	6
Abr.	379	811	393	818	595	842	6
2019,	395	811	413	818	595	842	6
Vol.	415	811	429	818	595	842	6
7,	431	811	437	818	595	842	6
N°	439	811	448	818	595	842	6
1:	450	811	456	818	595	842	6
pp.	458	811	468	818	595	842	6
249	470	811	482	818	595	842	6
-	484	811	487	818	595	842	6
280	489	811	501	818	595	842	6
http://dx.doi.org/10.20511/pyr2019.v7n1.302	356	820	501	827	595	842	6
Zurita,	461	35	490	43	595	842	7
U.	492	35	501	43	595	842	7
Estos	120	86	144	96	595	842	7
planteamientos	147	86	213	96	595	842	7
brevemente	216	86	267	96	595	842	7
expuestos	270	86	313	96	595	842	7
arriba,	316	86	344	96	595	842	7
ayudan	346	86	378	96	595	842	7
a	381	86	386	96	595	842	7
delinear	388	86	424	96	595	842	7
un	426	86	437	96	595	842	7
escenario	439	86	481	96	595	842	7
donde	483	86	510	96	595	842	7
se	85	99	94	109	595	842	7
ha	97	99	108	109	595	842	7
configurado	111	99	164	109	595	842	7
un	167	99	178	109	595	842	7
efecto	181	99	208	109	595	842	7
que	211	99	227	109	595	842	7
sin	230	99	242	109	595	842	7
ser	245	99	258	109	595	842	7
intencional	261	99	310	109	595	842	7
puede	313	99	339	109	595	842	7
ser,	342	99	358	109	595	842	7
en	361	99	371	109	595	842	7
principio,	374	99	416	109	595	842	7
alentador	419	99	460	109	595	842	7
en	463	99	474	109	595	842	7
México	477	99	510	109	595	842	7
como	85	112	109	121	595	842	7
en	115	112	125	121	595	842	7
otros	130	112	152	121	595	842	7
países	157	112	184	121	595	842	7
que	189	112	205	121	595	842	7
históricamente	210	112	275	121	595	842	7
se	280	112	289	121	595	842	7
han	294	112	310	121	595	842	7
distinguido	315	112	365	121	595	842	7
por	370	112	384	121	595	842	7
sus	389	112	403	121	595	842	7
deficientes	408	112	456	121	595	842	7
o	461	112	467	121	595	842	7
mínimos	472	112	510	121	595	842	7
esquemas	85	124	128	134	595	842	7
de	131	124	142	134	595	842	7
participación	145	124	202	134	595	842	7
de	205	124	216	134	595	842	7
las	219	124	231	134	595	842	7
y	235	124	240	134	595	842	7
los	243	124	256	134	595	842	7
alumnos	260	124	297	134	595	842	7
de	300	124	311	134	595	842	7
distintos	314	124	351	134	595	842	7
niveles	354	124	386	134	595	842	7
educativos	389	124	436	134	595	842	7
(Fielding,	439	124	482	134	595	842	7
2007,	486	124	511	134	595	842	7
2011;	85	137	110	147	595	842	7
Lundy,	113	137	144	147	595	842	7
2007;	146	137	171	147	595	842	7
Mitra	174	137	198	147	595	842	7
&	201	137	209	147	595	842	7
Serriere,	211	137	249	147	595	842	7
2012;	251	137	277	147	595	842	7
Mockler	279	137	316	147	595	842	7
&	318	137	327	147	595	842	7
Groundwater-Smith,	329	137	420	147	595	842	7
2015;	423	137	448	147	595	842	7
Zurita,	450	137	480	147	595	842	7
2016).	482	137	510	147	595	842	7
Se	85	149	96	159	595	842	7
trata	99	149	118	159	595	842	7
del	121	149	134	159	595	842	7
proceso	137	149	172	159	595	842	7
de	175	149	185	159	595	842	7
legitimación	188	149	243	159	595	842	7
de	245	149	256	159	595	842	7
las	258	149	271	159	595	842	7
voces	274	149	298	159	595	842	7
del	301	149	314	159	595	842	7
estudiatado	317	149	368	159	595	842	7
que	371	149	387	159	595	842	7
ha	390	149	400	159	595	842	7
provocado	403	149	449	159	595	842	7
la	452	149	460	159	595	842	7
indagación	462	149	510	159	595	842	7
empírica	85	162	124	172	595	842	7
de	126	162	137	172	595	842	7
la	139	162	147	172	595	842	7
violencia	150	162	190	172	595	842	7
escolar,	193	162	227	172	595	842	7
el	229	162	237	172	595	842	7
cual	240	162	258	172	595	842	7
parecería	261	162	301	172	595	842	7
indicar	304	162	335	172	595	842	7
un	337	162	348	172	595	842	7
primer	351	162	380	172	595	842	7
paso	383	162	403	172	595	842	7
hacia	406	162	429	172	595	842	7
el	431	162	439	172	595	842	7
reconocimiento	442	162	510	172	595	842	7
de	85	175	96	185	595	842	7
su	99	175	108	185	595	842	7
intervención	111	175	167	185	595	842	7
en	170	175	180	185	595	842	7
asuntos	183	175	216	185	595	842	7
que	219	175	235	185	595	842	7
les	238	175	250	185	595	842	7
afectan	253	175	285	185	595	842	7
día	288	175	302	185	595	842	7
a	305	175	309	185	595	842	7
día.	313	175	329	185	595	842	7
Este	332	175	351	185	595	842	7
fenómeno	354	175	398	185	595	842	7
conviene	401	175	441	185	595	842	7
estudiarlo	444	175	487	185	595	842	7
pues	490	175	510	185	595	842	7
cada	85	187	105	197	595	842	7
vez	108	187	123	197	595	842	7
es	125	187	134	197	595	842	7
más	137	187	155	197	595	842	7
paradójico	157	187	203	197	595	842	7
que,	206	187	224	197	595	842	7
aunque	227	187	259	197	595	842	7
las	261	187	273	197	595	842	7
y	276	187	281	197	595	842	7
los	283	187	296	197	595	842	7
estudiantes	299	187	347	197	595	842	7
han	350	187	366	197	595	842	7
sido	368	187	386	197	595	842	7
los	389	187	402	197	595	842	7
destinatarios	404	187	460	197	595	842	7
principales	462	187	510	197	595	842	7
de	85	200	96	210	595	842	7
la	98	200	106	210	595	842	7
gran	109	200	128	210	595	842	7
mayoría	131	200	167	210	595	842	7
de	170	200	180	210	595	842	7
las	183	200	195	210	595	842	7
acciones	198	200	235	210	595	842	7
de	238	200	248	210	595	842	7
política	251	200	284	210	595	842	7
educativa,	287	200	331	210	595	842	7
a	334	200	339	210	595	842	7
lo	342	200	350	210	595	842	7
largo	353	200	375	210	595	842	7
de	378	200	388	210	595	842	7
la	391	200	399	210	595	842	7
historia	402	200	435	210	595	842	7
han	437	200	453	210	595	842	7
sido	456	200	474	210	595	842	7
quienes	477	200	510	210	595	842	7
menos	85	213	114	223	595	842	7
oportunidades	116	213	179	223	595	842	7
han	181	213	197	223	595	842	7
tenido	200	213	227	223	595	842	7
para	230	213	249	223	595	842	7
expresar	251	213	288	223	595	842	7
sus	291	213	305	223	595	842	7
voces	308	213	333	223	595	842	7
y	335	213	341	223	595	842	7
todavía	343	213	375	223	595	842	7
menos	378	213	407	223	595	842	7
las	409	213	422	223	595	842	7
posibilidades	424	213	482	223	595	842	7
reales	485	213	510	223	595	842	7
para	85	225	104	235	595	842	7
que	108	225	124	235	595	842	7
fuesen	128	225	157	235	595	842	7
tomadas	161	225	198	235	595	842	7
en	202	225	213	235	595	842	7
cuenta	217	225	246	235	595	842	7
en	250	225	260	235	595	842	7
la	264	225	272	235	595	842	7
formulación	277	225	330	235	595	842	7
de	334	225	345	235	595	842	7
políticas	349	225	386	235	595	842	7
educativas	391	225	437	235	595	842	7
e,	442	225	449	235	595	842	7
inclusive,	453	225	496	235	595	842	7
en	500	225	510	235	595	842	7
cuestiones	85	238	131	248	595	842	7
que	133	238	149	248	595	842	7
enfrentan	151	238	193	248	595	842	7
a	195	238	200	248	595	842	7
diario	202	238	228	248	595	842	7
en	230	238	241	248	595	842	7
las	243	238	255	248	595	842	7
aulas	257	238	280	248	595	842	7
y	282	238	288	248	595	842	7
escuelas	290	238	327	248	595	842	7
(Zurita,	329	238	362	248	595	842	7
2016).	364	238	393	248	595	842	7
La	395	238	406	248	595	842	7
participación	409	238	466	248	595	842	7
de	468	238	479	248	595	842	7
NNyA	481	238	510	248	595	842	7
en	85	251	96	261	595	842	7
los	98	251	111	261	595	842	7
procesos	113	251	151	261	595	842	7
investigativos	154	251	215	261	595	842	7
emprendidos	217	251	274	261	595	842	7
para	276	251	295	261	595	842	7
generar	297	251	330	261	595	842	7
propuestas,	333	251	382	261	595	842	7
tomar	385	251	410	261	595	842	7
decisiones,	413	251	461	261	595	842	7
emprender	463	251	510	261	595	842	7
las	85	263	97	273	595	842	7
acciones	103	263	141	273	595	842	7
en	146	263	156	273	595	842	7
asuntos	162	263	195	273	595	842	7
de	200	263	210	273	595	842	7
vital	216	263	235	273	595	842	7
relevancia	240	263	286	273	595	842	7
-como	291	263	319	273	595	842	7
la	325	263	333	273	595	842	7
violencia	338	263	378	273	595	842	7
escolar-	384	263	418	273	595	842	7
y	424	263	429	273	595	842	7
para	434	263	453	273	595	842	7
practicar	459	263	497	273	595	842	7
la	503	263	510	273	595	842	7
educación	85	276	130	286	595	842	7
para	133	276	152	286	595	842	7
la	156	276	164	286	595	842	7
vida	167	276	186	286	595	842	7
democrática	190	276	243	286	595	842	7
en	247	276	258	286	595	842	7
las	261	276	273	286	595	842	7
escuelas,	277	276	316	286	595	842	7
ha	320	276	330	286	595	842	7
motivado	334	276	375	286	595	842	7
a	379	276	384	286	595	842	7
especialistas	387	276	442	286	595	842	7
en	446	276	456	286	595	842	7
el	460	276	468	286	595	842	7
mundo	471	276	502	286	595	842	7
a	505	276	510	286	595	842	7
discutir	85	289	118	298	595	842	7
este	122	289	139	298	595	842	7
fenómeno	144	289	188	298	595	842	7
desde	192	289	217	298	595	842	7
la	221	289	229	298	595	842	7
propuesta	233	289	276	298	595	842	7
Voces	280	289	306	298	595	842	7
del	311	289	324	298	595	842	7
alumnado.	328	289	375	298	595	842	7
A	379	289	387	298	595	842	7
continuación,	391	289	451	298	595	842	7
se	455	289	464	298	595	842	7
presentan	468	289	510	298	595	842	7
algunos	85	301	119	311	595	842	7
planteamientos	122	301	189	311	595	842	7
de	192	301	202	311	595	842	7
esta	205	301	222	311	595	842	7
propuesta	225	301	267	311	595	842	7
que	270	301	286	311	595	842	7
permitirán	289	301	334	311	595	842	7
analizar	337	301	372	311	595	842	7
sobre	375	301	399	311	595	842	7
el	401	301	409	311	595	842	7
papel	412	301	436	311	595	842	7
del	439	301	452	311	595	842	7
estudiantado	455	301	510	311	595	842	7
en	85	314	96	324	595	842	7
la	98	314	106	324	595	842	7
indagación	109	314	157	324	595	842	7
empírica	160	314	198	324	595	842	7
de	201	314	212	324	595	842	7
la	214	314	222	324	595	842	7
violencia	225	314	265	324	595	842	7
en	268	314	278	324	595	842	7
las	281	314	293	324	595	842	7
escuelas	296	314	333	324	595	842	7
mexicanas.	336	314	385	324	595	842	7
Las	121	339	138	349	595	842	7
voces	141	339	166	349	595	842	7
de	169	339	180	349	595	842	7
las	183	339	195	349	595	842	7
y	198	339	204	349	595	842	7
los	206	339	219	349	595	842	7
alumnos.	222	339	265	349	595	842	7
Las	85	365	101	374	595	842	7
Voces	104	365	130	374	595	842	7
de	133	365	144	374	595	842	7
las	147	365	160	374	595	842	7
y	163	365	168	374	595	842	7
los	171	365	184	374	595	842	7
alumnos	187	365	224	374	595	842	7
es	227	365	236	374	595	842	7
un	239	365	250	374	595	842	7
movimiento	253	365	306	374	595	842	7
y	309	365	315	374	595	842	7
una	318	365	334	374	595	842	7
corriente	337	365	376	374	595	842	7
que	379	365	395	374	595	842	7
estudia	398	365	429	374	595	842	7
las	432	365	444	374	595	842	7
formas	448	365	478	374	595	842	7
en	481	365	492	374	595	842	7
que	495	365	510	374	595	842	7
NNyA	85	377	114	387	595	842	7
participan	119	377	163	387	595	842	7
fundamentalmente	168	377	250	387	595	842	7
en	254	377	265	387	595	842	7
los	269	377	282	387	595	842	7
espacios	287	377	324	387	595	842	7
escolares	329	377	369	387	595	842	7
(Tisdall,	374	377	411	387	595	842	7
Kay	416	377	434	387	595	842	7
&	439	377	447	387	595	842	7
Davis,	452	377	480	387	595	842	7
2004;	485	377	510	387	595	842	7
Noyes,	85	390	116	400	595	842	7
2005;	120	390	146	400	595	842	7
MackBeth,	150	390	199	400	595	842	7
2006;	203	390	228	400	595	842	7
Fielding,	233	390	272	400	595	842	7
2007,	277	390	301	400	595	842	7
2011;	306	390	331	400	595	842	7
Lundy,	336	390	367	400	595	842	7
2007;	372	390	397	400	595	842	7
Mitra	401	390	425	400	595	842	7
&	430	390	439	400	595	842	7
Serriere,	443	390	481	400	595	842	7
2012;	485	390	510	400	595	842	7
Mockler	85	402	122	412	595	842	7
&	125	402	134	412	595	842	7
Groundwater-Smith,	136	402	227	412	595	842	7
2015).	229	402	258	412	595	842	7
Como	260	402	287	412	595	842	7
se	290	402	299	412	595	842	7
puede	301	402	328	412	595	842	7
suponer,	330	402	368	412	595	842	7
la	370	402	378	412	595	842	7
presencia	381	402	422	412	595	842	7
de	425	402	435	412	595	842	7
este	438	402	455	412	595	842	7
movimiento	457	402	510	412	595	842	7
ha	85	415	96	425	595	842	7
sido	98	415	116	425	595	842	7
mayor	119	415	146	425	595	842	7
a	149	415	154	425	595	842	7
partir	156	415	180	425	595	842	7
de	182	415	193	425	595	842	7
la	195	415	203	425	595	842	7
Convención	205	415	259	425	595	842	7
de	261	415	271	425	595	842	7
los	274	415	286	425	595	842	7
Derechos	289	415	330	425	595	842	7
del	333	415	346	425	595	842	7
Niño	348	415	370	425	595	842	7
de	373	415	383	425	595	842	7
1989;	385	415	410	425	595	842	7
pero	413	415	432	425	595	842	7
tiene	435	415	456	425	595	842	7
importantes	458	415	510	425	595	842	7
antecedentes	85	428	141	438	595	842	7
en	145	428	155	438	595	842	7
la	159	428	167	438	595	842	7
obra	170	428	190	438	595	842	7
de	194	428	204	438	595	842	7
diversos	208	428	244	438	595	842	7
pensadores	248	428	297	438	595	842	7
clásicos,	300	428	338	438	595	842	7
John	341	428	362	438	595	842	7
Dewy,	366	428	395	438	595	842	7
Paulo	398	428	424	438	595	842	7
Freire,	427	428	456	438	595	842	7
entre	460	428	482	438	595	842	7
otros.	486	428	510	438	595	842	7
Las	85	440	101	450	595	842	7
Voces	107	440	134	450	595	842	7
está	140	440	157	450	595	842	7
vinculada	163	440	206	450	595	842	7
estrechamente	213	440	276	450	595	842	7
con	282	440	298	450	595	842	7
modelos	304	440	341	450	595	842	7
de	348	440	358	450	595	842	7
democracia	364	440	415	450	595	842	7
participativa	421	440	476	450	595	842	7
y	483	440	488	450	595	842	7
con	494	440	510	450	595	842	7
movimientos	85	453	143	463	595	842	7
a	147	453	152	463	595	842	7
favor	156	453	179	463	595	842	7
de	183	453	194	463	595	842	7
los	198	453	210	463	595	842	7
derechos	215	453	254	463	595	842	7
de	258	453	268	463	595	842	7
NNyA.	273	453	304	463	595	842	7
La	309	453	320	463	595	842	7
atención	324	453	362	463	595	842	7
prioritaria	366	453	410	463	595	842	7
de	414	453	424	463	595	842	7
esta	429	453	446	463	595	842	7
corriente	450	453	489	463	595	842	7
está	493	453	510	463	595	842	7
puesta	85	466	113	476	595	842	7
en	118	466	128	476	595	842	7
la	133	466	141	476	595	842	7
escuela	145	466	177	476	595	842	7
porque	182	466	212	476	595	842	7
esta	217	466	234	476	595	842	7
institución	239	466	285	476	595	842	7
tiene	289	466	311	476	595	842	7
la	315	466	323	476	595	842	7
encomienda	328	466	381	476	595	842	7
histórica	385	466	423	476	595	842	7
de	428	466	438	476	595	842	7
la	443	466	450	476	595	842	7
enseñanza	455	466	500	476	595	842	7
y	505	466	510	476	595	842	7
ejercicio	85	478	123	488	595	842	7
cotidiano	130	478	171	488	595	842	7
de	178	478	189	488	595	842	7
los	195	478	208	488	595	842	7
principios	215	478	259	488	595	842	7
democráticos	266	478	325	488	595	842	7
en	332	478	343	488	595	842	7
los	350	478	362	488	595	842	7
primeros	370	478	409	488	595	842	7
años	416	478	436	488	595	842	7
de	443	478	453	488	595	842	7
vida,	460	478	482	488	595	842	7
cuyo	489	478	510	488	595	842	7
comportamiento	85	491	157	501	595	842	7
cívico	160	491	187	501	595	842	7
y	189	491	195	501	595	842	7
la	197	491	205	501	595	842	7
conformación	208	491	269	501	595	842	7
una	271	491	287	501	595	842	7
identidad	290	491	331	501	595	842	7
política	333	491	366	501	595	842	7
se	369	491	378	501	595	842	7
desplegará	381	491	428	501	595	842	7
en	430	491	440	501	595	842	7
la	443	491	451	501	595	842	7
sociedad	453	491	492	501	595	842	7
una	494	491	510	501	595	842	7
vez	85	504	100	514	595	842	7
que	106	504	122	514	595	842	7
sean	129	504	148	514	595	842	7
reconocidos	154	504	208	514	595	842	7
como	214	504	238	514	595	842	7
ciudadados	244	504	294	514	595	842	7
(Tisdall,	300	504	337	514	595	842	7
Kay	343	504	361	514	595	842	7
&	368	504	376	514	595	842	7
Davis,	382	504	411	514	595	842	7
2004;	417	504	442	514	595	842	7
Noyes,	448	504	479	514	595	842	7
2005;	485	504	510	514	595	842	7
MackBeth,	85	516	134	526	595	842	7
2006;	139	516	164	526	595	842	7
Fielding,	170	516	209	526	595	842	7
2007,	214	516	239	526	595	842	7
2011;	245	516	270	526	595	842	7
Lundy,	275	516	306	526	595	842	7
2007;	312	516	337	526	595	842	7
Mitra	342	516	367	526	595	842	7
&	372	516	380	526	595	842	7
Serriere,	386	516	423	526	595	842	7
2012;	429	516	454	526	595	842	7
Mockler	459	516	496	526	595	842	7
&	502	516	510	526	595	842	7
Groundwater-Smith,	85	529	176	539	595	842	7
2015).	179	529	207	539	595	842	7
Como	120	554	147	564	595	842	7
en	150	554	160	564	595	842	7
otros	162	554	184	564	595	842	7
desarrollos	187	554	235	564	595	842	7
teóricos,	237	554	275	564	595	842	7
la	277	554	285	564	595	842	7
discusión	287	554	329	564	595	842	7
acerca	331	554	359	564	595	842	7
de	361	554	372	564	595	842	7
esta	374	554	391	564	595	842	7
perspectiva	394	554	444	564	595	842	7
ha	446	554	456	564	595	842	7
sido	459	554	477	564	595	842	7
intensa	479	554	510	564	595	842	7
y	85	567	91	577	595	842	7
ha	94	567	104	577	595	842	7
abarcado	107	567	147	577	595	842	7
desde	150	567	175	577	595	842	7
la	178	567	186	577	595	842	7
pertinencia	189	567	238	577	595	842	7
del	241	567	255	577	595	842	7
uso	258	567	273	577	595	842	7
del	276	567	290	577	595	842	7
término	293	567	327	577	595	842	7
Voces	330	567	357	577	595	842	7
hasta	360	567	382	577	595	842	7
la	385	567	394	577	595	842	7
multiplicidad	397	567	455	577	595	842	7
de	458	567	469	577	595	842	7
procesos	472	567	510	577	595	842	7
participativos	85	580	145	590	595	842	7
que	149	580	165	590	595	842	7
la	169	580	177	590	595	842	7
incluyen.	181	580	221	590	595	842	7
A	225	580	233	590	595	842	7
continuación,	237	580	297	590	595	842	7
se	301	580	310	590	595	842	7
expondrán	314	580	360	590	595	842	7
algunos	364	580	398	590	595	842	7
de	402	580	413	590	595	842	7
los	417	580	429	590	595	842	7
aspectos	433	580	471	590	595	842	7
que	475	580	490	590	595	842	7
han	494	580	510	590	595	842	7
generado	85	592	125	602	595	842	7
cierta	133	592	157	602	595	842	7
controversia.	164	592	221	602	595	842	7
En	228	592	241	602	595	842	7
primer	248	592	277	602	595	842	7
lugar,	284	592	309	602	595	842	7
para	316	592	335	602	595	842	7
algunos	342	592	376	602	595	842	7
críticos,	384	592	419	602	595	842	7
la	426	592	434	602	595	842	7
persistencia	441	592	493	602	595	842	7
de	500	592	510	602	595	842	7
concepciones	85	605	144	615	595	842	7
y	149	605	155	615	595	842	7
discursos	159	605	200	615	595	842	7
donde	204	605	231	615	595	842	7
el	236	605	244	615	595	842	7
alumnado	248	605	292	615	595	842	7
es	296	605	306	615	595	842	7
concebido	310	605	355	615	595	842	7
de	360	605	370	615	595	842	7
manera	375	605	407	615	595	842	7
pasiva,	412	605	443	615	595	842	7
subordinada	447	605	501	615	595	842	7
e	505	605	510	615	595	842	7
incompetente	85	618	144	627	595	842	7
puede	148	618	174	627	595	842	7
ser,	177	618	193	627	595	842	7
de	196	618	206	627	595	842	7
algún	210	618	234	627	595	842	7
modo,	237	618	265	627	595	842	7
reafirmada	268	618	316	627	595	842	7
con	319	618	335	627	595	842	7
el	338	618	346	627	595	842	7
término	350	618	384	627	595	842	7
Voces	387	618	414	627	595	842	7
pues	417	618	437	627	595	842	7
la	440	618	448	627	595	842	7
gran	451	618	471	627	595	842	7
mayoría	474	618	510	627	595	842	7
de	85	630	96	640	595	842	7
las	99	630	111	640	595	842	7
indagaciones	114	630	172	640	595	842	7
empíricas	175	630	217	640	595	842	7
las	221	630	233	640	595	842	7
toman	236	630	263	640	595	842	7
en	267	630	277	640	595	842	7
cuenta	280	630	309	640	595	842	7
como	312	630	336	640	595	842	7
una	340	630	356	640	595	842	7
fuente	359	630	386	640	595	842	7
de	389	630	400	640	595	842	7
información	403	630	457	640	595	842	7
de	460	630	470	640	595	842	7
diversos	473	630	510	640	595	842	7
tópicos	85	643	117	653	595	842	7
escolares	122	643	162	653	595	842	7
y/o	166	643	180	653	595	842	7
educativos.	185	643	235	653	595	842	7
Sin	239	643	254	653	595	842	7
embargo,	259	643	300	653	595	842	7
los	305	643	317	653	595	842	7
miembros	322	643	366	653	595	842	7
de	370	643	381	653	595	842	7
las	385	643	398	653	595	842	7
Voces	403	643	429	653	595	842	7
destacan	433	643	471	653	595	842	7
que	476	643	492	653	595	842	7
esa	496	643	510	653	595	842	7
utilización	85	655	132	665	595	842	7
obedece	135	655	171	665	595	842	7
a	175	655	180	665	595	842	7
la	183	655	191	665	595	842	7
búsqueda	194	655	236	665	595	842	7
de	240	655	250	665	595	842	7
legitimación	253	655	308	665	595	842	7
de	312	655	322	665	595	842	7
las	326	655	338	665	595	842	7
propuestas	341	655	388	665	595	842	7
formuladas	392	655	441	665	595	842	7
y	445	655	450	665	595	842	7
emprendidas	454	655	510	665	595	842	7
por	85	668	100	678	595	842	7
los	102	668	115	678	595	842	7
docentes,	118	668	159	678	595	842	7
directivos	162	668	205	678	595	842	7
y	208	668	214	678	595	842	7
otras	216	668	238	678	595	842	7
autoridades.	241	668	294	678	595	842	7
Al	297	668	308	678	595	842	7
hacerlo,	310	668	345	678	595	842	7
señalan	348	668	381	678	595	842	7
que	384	668	400	678	595	842	7
la	402	668	411	678	595	842	7
aplicación	413	668	458	678	595	842	7
de	461	668	472	678	595	842	7
diversas	474	668	511	678	595	842	7
técnicas	85	681	121	691	595	842	7
para	124	681	143	691	595	842	7
recabar	147	681	179	691	595	842	7
la	183	681	191	691	595	842	7
información	195	681	249	691	595	842	7
entre	252	681	274	691	595	842	7
el	278	681	286	691	595	842	7
estudiantado	290	681	346	691	595	842	7
-tales	350	681	373	691	595	842	7
como	377	681	402	691	595	842	7
entrevistas,	405	681	455	691	595	842	7
historias	459	681	496	691	595	842	7
de	500	681	510	691	595	842	7
vida,	85	693	107	703	595	842	7
grupos	111	693	140	703	595	842	7
focales,	144	693	178	703	595	842	7
sondeos,	182	693	220	703	595	842	7
encuestas	224	693	266	703	595	842	7
e,	270	693	277	703	595	842	7
incluso,	281	693	316	703	595	842	7
consultas	319	693	360	703	595	842	7
con	364	693	380	703	595	842	7
estos	384	693	406	703	595	842	7
grupos	409	693	439	703	595	842	7
poblacionales-;	443	693	510	703	595	842	7
por	85	706	100	716	595	842	7
sí	107	706	114	716	595	842	7
mismas	121	706	155	716	595	842	7
no	162	706	173	716	595	842	7
constituyen	180	706	231	716	595	842	7
ningún	238	706	269	716	595	842	7
acto	276	706	294	716	595	842	7
facultativo	301	706	348	716	595	842	7
de	355	706	366	716	595	842	7
NNyA	373	706	402	716	595	842	7
como	409	706	434	716	595	842	7
productores	441	706	493	716	595	842	7
de	500	706	510	716	595	842	7
conocimiento	85	719	145	729	595	842	7
ni	148	719	157	729	595	842	7
tampoco	160	719	197	729	595	842	7
los	200	719	213	729	595	842	7
configura	216	719	258	729	595	842	7
como	262	719	286	729	595	842	7
actores	289	719	320	729	595	842	7
autónomos	323	719	371	729	595	842	7
y	374	719	380	729	595	842	7
con	383	719	399	729	595	842	7
agencia	402	719	435	729	595	842	7
en	438	719	448	729	595	842	7
concordancia	451	719	510	729	595	842	7
con	85	731	101	741	595	842	7
los	104	731	117	741	595	842	7
principios	119	731	163	741	595	842	7
de	166	731	176	741	595	842	7
una	179	731	195	741	595	842	7
democracia	198	731	249	741	595	842	7
participativa.	251	731	309	741	595	842	7
Propósitos	93	805	129	812	595	842	7
y	131	805	135	812	595	842	7
Representaciones	137	805	197	812	595	842	7
Ene.-	93	814	110	821	595	842	7
Abr.	112	814	127	821	595	842	7
2019,	129	814	147	821	595	842	7
Vol.	149	814	163	821	595	842	7
7,	165	814	171	821	595	842	7
N°	173	814	182	821	595	842	7
1:	184	814	190	821	595	842	7
pp.	192	814	202	821	595	842	7
249	204	814	216	821	595	842	7
-	218	814	221	821	595	842	7
280	223	814	235	821	595	842	7
http://dx.doi.org/10.20511/pyr2019.v7n1.302	93	823	238	830	595	842	7
255	498	819	510	827	595	842	7
La	85	35	95	43	595	842	8
indagación	97	35	145	43	595	842	8
empírica	147	35	183	43	595	842	8
en	185	35	195	43	595	842	8
torno	197	35	224	43	595	842	8
a	226	35	231	43	595	842	8
la	233	35	243	43	595	842	8
violencia	245	35	285	43	595	842	8
en	287	35	297	43	595	842	8
las	299	35	314	43	595	842	8
escuelas	315	35	355	43	595	842	8
mexicanas	357	35	401	43	595	842	8
desde	403	35	428	43	595	842	8
las	430	35	445	43	595	842	8
voces	447	35	473	43	595	842	8
del	475	35	490	43	595	842	8
alumnado:	85	44	130	51	595	842	8
Puntos	132	44	164	51	595	842	8
críticos	166	44	202	51	595	842	8
Adicionalmente,	120	73	194	83	595	842	8
algunos	197	73	231	83	595	842	8
críticos	235	73	267	83	595	842	8
de	271	73	281	83	595	842	8
este	285	73	302	83	595	842	8
movimiento	306	73	359	83	595	842	8
sostienen	362	73	403	83	595	842	8
que	407	73	423	83	595	842	8
la	427	73	435	83	595	842	8
fuerza	438	73	466	83	595	842	8
inherente	469	73	510	83	595	842	8
que	85	86	101	96	595	842	8
parece	106	86	134	96	595	842	8
acompañar	139	86	187	96	595	842	8
a	192	86	197	96	595	842	8
la	201	86	209	96	595	842	8
noción	214	86	244	96	595	842	8
Voces,	249	86	278	96	595	842	8
se	282	86	292	96	595	842	8
desvanece	296	86	341	96	595	842	8
inmediatamente	346	86	416	96	595	842	8
si	421	86	428	96	595	842	8
no	433	86	444	96	595	842	8
hay	448	86	464	96	595	842	8
quién	469	86	494	96	595	842	8
las	498	86	510	96	595	842	8
escuche	85	99	120	109	595	842	8
y	123	99	129	109	595	842	8
si	131	99	139	109	595	842	8
no	142	99	153	109	595	842	8
se	156	99	165	109	595	842	8
precisa	168	99	199	109	595	842	8
puntualmente	202	99	262	109	595	842	8
cuándo,	265	99	299	109	595	842	8
cómo,	302	99	329	109	595	842	8
en	332	99	343	109	595	842	8
dónde,	346	99	375	109	595	842	8
por	378	99	393	109	595	842	8
qué	396	99	412	109	595	842	8
y	415	99	420	109	595	842	8
para	423	99	442	109	595	842	8
qué	445	99	461	109	595	842	8
habrían	464	99	497	109	595	842	8
de	500	99	510	109	595	842	8
ser	85	112	98	121	595	842	8
oídas.	101	112	127	121	595	842	8
Según	130	112	158	121	595	842	8
sus	161	112	175	121	595	842	8
críticos,	178	112	213	121	595	842	8
si	217	112	224	121	595	842	8
no	227	112	238	121	595	842	8
se	242	112	251	121	595	842	8
toman	254	112	281	121	595	842	8
en	285	112	295	121	595	842	8
cuenta	298	112	327	121	595	842	8
esos	330	112	349	121	595	842	8
elementos,	352	112	400	121	595	842	8
las	403	112	415	121	595	842	8
Voces	419	112	445	121	595	842	8
se	448	112	457	121	595	842	8
erige	461	112	483	121	595	842	8
como	486	112	510	121	595	842	8
un	85	124	96	134	595	842	8
movimiento	100	124	153	134	595	842	8
ingenuo	156	124	192	134	595	842	8
que	195	124	211	134	595	842	8
no	215	124	226	134	595	842	8
aborda	229	124	259	134	595	842	8
las	263	124	275	134	595	842	8
relaciones	279	124	323	134	595	842	8
de	327	124	337	134	595	842	8
poder	341	124	366	134	595	842	8
que	369	124	385	134	595	842	8
estructuran	389	124	438	134	595	842	8
los	441	124	454	134	595	842	8
procesos	458	124	496	134	595	842	8
de	500	124	510	134	595	842	8
enseñanza	85	137	130	147	595	842	8
y	133	137	139	147	595	842	8
aprendizaje	142	137	193	147	595	842	8
en	196	137	206	147	595	842	8
el	209	137	217	147	595	842	8
ámbito	220	137	251	147	595	842	8
escolar.	254	137	288	147	595	842	8
No	291	137	304	147	595	842	8
obstante,	307	137	347	147	595	842	8
sus	350	137	364	147	595	842	8
promotores	367	137	417	147	595	842	8
coinciden	420	137	463	147	595	842	8
en	466	137	476	147	595	842	8
señalar	479	137	510	147	595	842	8
que	85	149	101	159	595	842	8
el	104	149	112	159	595	842	8
análisis	115	149	148	159	595	842	8
de	151	149	161	159	595	842	8
esos	164	149	183	159	595	842	8
aspectos	186	149	223	159	595	842	8
en	226	149	236	159	595	842	8
los	239	149	252	159	595	842	8
instrumentos	255	149	312	159	595	842	8
que	314	149	330	159	595	842	8
rigen	333	149	356	159	595	842	8
la	359	149	367	159	595	842	8
gestión	369	149	401	159	595	842	8
y	404	149	410	159	595	842	8
la	412	149	420	159	595	842	8
convivencia	423	149	476	159	595	842	8
escolar	479	149	510	159	595	842	8
reflejan	85	162	119	172	595	842	8
a	122	162	127	172	595	842	8
cabalidad	131	162	173	172	595	842	8
las	176	162	188	172	595	842	8
tareas	192	162	217	172	595	842	8
que	221	162	237	172	595	842	8
están	240	162	263	172	595	842	8
todavía	266	162	299	172	595	842	8
pendientes	302	162	349	172	595	842	8
en	353	162	363	172	595	842	8
lo	366	162	375	172	595	842	8
concerniente	378	162	435	172	595	842	8
al	438	162	446	172	595	842	8
impulso	449	162	485	172	595	842	8
de	488	162	499	172	595	842	8
la	502	162	510	172	595	842	8
participación	85	175	143	185	595	842	8
de	149	175	160	185	595	842	8
NNyA.	167	175	199	185	595	842	8
Además,	205	175	244	185	595	842	8
la	251	175	259	185	595	842	8
participación	266	175	323	185	595	842	8
debe	330	175	351	185	595	842	8
estar	358	175	378	185	595	842	8
en	385	175	396	185	595	842	8
sintonía	402	175	437	185	595	842	8
con	444	175	460	185	595	842	8
el	467	175	475	185	595	842	8
diseño	481	175	510	185	595	842	8
institucional,	85	187	142	197	595	842	8
organizacional	146	187	210	197	595	842	8
y	214	187	219	197	595	842	8
normativo	222	187	268	197	595	842	8
de	271	187	281	197	595	842	8
las	285	187	297	197	595	842	8
escuelas	300	187	337	197	595	842	8
como	340	187	365	197	595	842	8
en	368	187	379	197	595	842	8
la	382	187	390	197	595	842	8
formulación	393	187	447	197	595	842	8
de	450	187	461	197	595	842	8
políticas	464	187	501	197	595	842	8
y	505	187	510	197	595	842	8
programas	85	200	131	210	595	842	8
orientados	134	200	180	210	595	842	8
a	183	200	188	210	595	842	8
estas	191	200	212	210	595	842	8
poblaciones	215	200	267	210	595	842	8
(Zurita,	270	200	303	210	595	842	8
2013b,	306	200	336	210	595	842	8
2016).	339	200	367	210	595	842	8
Otro	120	225	141	235	595	842	8
asunto	146	225	175	235	595	842	8
que	181	225	197	235	595	842	8
ha	202	225	213	235	595	842	8
provocado	218	225	265	235	595	842	8
cuestionamientos	271	225	347	235	595	842	8
adicionales	353	225	402	235	595	842	8
al	408	225	416	235	595	842	8
término	421	225	455	235	595	842	8
Voces	462	225	488	235	595	842	8
está	493	225	511	235	595	842	8
relacionado	85	238	137	248	595	842	8
con	142	238	158	248	595	842	8
el	164	238	172	248	595	842	8
desdibujamiento	178	238	251	248	595	842	8
de	257	238	267	248	595	842	8
la	273	238	281	248	595	842	8
desigualdad,	287	238	342	248	595	842	8
inequidad	348	238	391	248	595	842	8
y	397	238	403	248	595	842	8
exclusión	408	238	451	248	595	842	8
que	456	238	472	248	595	842	8
pueden	478	238	510	248	595	842	8
experimentar	85	251	143	261	595	842	8
NNyA	147	251	176	261	595	842	8
de	179	251	190	261	595	842	8
múltiples	193	251	234	261	595	842	8
formas	237	251	268	261	595	842	8
en	271	251	282	261	595	842	8
las	285	251	297	261	595	842	8
escuelas	301	251	337	261	595	842	8
como	341	251	365	261	595	842	8
en	369	251	379	261	595	842	8
otros	382	251	405	261	595	842	8
espacios.	408	251	448	261	595	842	8
La	451	251	463	261	595	842	8
noción	466	251	496	261	595	842	8
de	500	251	510	261	595	842	8
Voces	85	263	111	273	595	842	8
parecería	114	263	155	273	595	842	8
que	157	263	173	273	595	842	8
no	176	263	187	273	595	842	8
reconoce	190	263	230	273	595	842	8
diferencias	232	263	281	273	595	842	8
relevantes	283	263	328	273	595	842	8
entre	331	263	353	273	595	842	8
las	356	263	368	273	595	842	8
y	371	263	376	273	595	842	8
los	379	263	392	273	595	842	8
alumnos	395	263	432	273	595	842	8
que	435	263	451	273	595	842	8
las	453	263	466	273	595	842	8
expresan.	468	263	510	273	595	842	8
Pero,	85	276	108	286	595	842	8
los	110	276	123	286	595	842	8
especialista	125	276	176	286	595	842	8
de	178	276	188	286	595	842	8
este	191	276	208	286	595	842	8
movimiento	210	276	263	286	595	842	8
han	265	276	281	286	595	842	8
señalado	283	276	322	286	595	842	8
que	324	276	340	286	595	842	8
la	342	276	350	286	595	842	8
investigación	352	276	411	286	595	842	8
de	413	276	423	286	595	842	8
las	425	276	438	286	595	842	8
Voces	440	276	466	286	595	842	8
considera	468	276	511	286	595	842	8
variables	85	289	125	298	595	842	8
tales	128	289	148	298	595	842	8
como	152	289	176	298	595	842	8
sexo,	180	289	203	298	595	842	8
edad,	206	289	230	298	595	842	8
religión,	233	289	270	298	595	842	8
nivel	273	289	295	298	595	842	8
socioeconómico,	299	289	373	298	595	842	8
lugar	376	289	399	298	595	842	8
de	403	289	413	298	595	842	8
residencia,	416	289	464	298	595	842	8
condición	467	289	510	298	595	842	8
migratoria,	85	301	134	311	595	842	8
pertenencia	138	301	189	311	595	842	8
a	193	301	198	311	595	842	8
grupos	202	301	232	311	595	842	8
étnicos,	236	301	270	311	595	842	8
trayectoria	274	301	321	311	595	842	8
escolar,	325	301	359	311	595	842	8
nivel	363	301	385	311	595	842	8
educativo,	390	301	435	311	595	842	8
tipo	439	301	456	311	595	842	8
de	460	301	471	311	595	842	8
escuela,	475	301	510	311	595	842	8
entre	85	314	107	324	595	842	8
otras.	111	314	136	324	595	842	8
De	140	314	153	324	595	842	8
hecho,	157	314	186	324	595	842	8
si	190	314	197	324	595	842	8
no	202	314	213	324	595	842	8
se	217	314	226	324	595	842	8
tomasen	230	314	267	324	595	842	8
en	271	314	282	324	595	842	8
cuenta	286	314	315	324	595	842	8
variables	319	314	359	324	595	842	8
como	363	314	387	324	595	842	8
ésas,	391	314	413	324	595	842	8
la	417	314	425	324	595	842	8
aplicación	429	314	474	324	595	842	8
de	478	314	489	324	595	842	8
esta	493	314	510	324	595	842	8
propuesta	85	327	128	337	595	842	8
no	134	327	145	337	595	842	8
podría	150	327	178	337	595	842	8
ir	184	327	191	337	595	842	8
más	196	327	214	337	595	842	8
allá	219	327	235	337	595	842	8
de	241	327	251	337	595	842	8
la	257	327	265	337	595	842	8
descripción	270	327	321	337	595	842	8
del	327	327	340	337	595	842	8
fenómeno	346	327	390	337	595	842	8
empírico	395	327	434	337	595	842	8
en	440	327	450	337	595	842	8
un	456	327	467	337	595	842	8
contexto	472	327	510	337	595	842	8
determinado	85	339	140	349	595	842	8
(Mitra	143	339	171	349	595	842	8
&	174	339	183	349	595	842	8
Serriere,	186	339	223	349	595	842	8
2012;	226	339	251	349	595	842	8
Mockler	254	339	292	349	595	842	8
&	295	339	303	349	595	842	8
Groundwater-Smith,	306	339	397	349	595	842	8
2015).	400	339	429	349	595	842	8
En	432	339	444	349	595	842	8
otras	447	339	468	349	595	842	8
palabras,	471	339	510	349	595	842	8
la	85	352	93	362	595	842	8
perspectiva	96	352	146	362	595	842	8
de	149	352	160	362	595	842	8
las	162	352	175	362	595	842	8
Voces	178	352	204	362	595	842	8
abre	207	352	226	362	595	842	8
grandes	229	352	263	362	595	842	8
posibilidades	266	352	324	362	595	842	8
para	327	352	346	362	595	842	8
comprender	349	352	401	362	595	842	8
y	404	352	410	362	595	842	8
explicar	413	352	448	362	595	842	8
los	451	352	464	362	595	842	8
avances	467	352	502	362	595	842	8
y	505	352	510	362	595	842	8
desafíos	85	365	121	374	595	842	8
de	124	365	135	374	595	842	8
la	138	365	146	374	595	842	8
participación	149	365	206	374	595	842	8
de	209	365	220	374	595	842	8
NNyA	223	365	252	374	595	842	8
en	255	365	265	374	595	842	8
las	269	365	281	374	595	842	8
escuelas	284	365	321	374	595	842	8
de	324	365	334	374	595	842	8
nuestros	337	365	374	374	595	842	8
tiempos	377	365	412	374	595	842	8
mostrando	415	365	461	374	595	842	8
las	464	365	477	374	595	842	8
deudas	480	365	510	374	595	842	8
pendientes	85	377	132	387	595	842	8
respecto	135	377	172	387	595	842	8
a	174	377	179	387	595	842	8
la	182	377	190	387	595	842	8
inclusión,	193	377	236	387	595	842	8
equidad,	239	377	276	387	595	842	8
respeto	279	377	311	387	595	842	8
y	313	377	319	387	595	842	8
ejercicio	322	377	359	387	595	842	8
de	362	377	372	387	595	842	8
los	375	377	388	387	595	842	8
derechos	391	377	430	387	595	842	8
humanos	433	377	472	387	595	842	8
de	475	377	485	387	595	842	8
estos	488	377	510	387	595	842	8
grupos.	85	390	118	400	595	842	8
Una	120	415	139	425	595	842	8
última	142	415	170	425	595	842	8
cuestión	173	415	210	425	595	842	8
que	212	415	228	425	595	842	8
subyace	231	415	267	425	595	842	8
a	270	415	275	425	595	842	8
esta	277	415	295	425	595	842	8
propuesta,	298	415	343	425	595	842	8
es	346	415	355	425	595	842	8
la	358	415	366	425	595	842	8
crítica	369	415	397	425	595	842	8
que	400	415	416	425	595	842	8
hacen	419	415	444	425	595	842	8
respecto	447	415	484	425	595	842	8
a	487	415	492	425	595	842	8
que	495	415	510	425	595	842	8
quienes	85	428	119	438	595	842	8
participan,	121	428	168	438	595	842	8
en	171	428	181	438	595	842	8
este	184	428	201	438	595	842	8
caso	204	428	223	438	595	842	8
NNyA,	226	428	258	438	595	842	8
deben	260	428	287	438	595	842	8
tener	289	428	311	438	595	842	8
tanto	314	428	336	438	595	842	8
la	339	428	347	438	595	842	8
autonomía	349	428	396	438	595	842	8
como	398	428	423	438	595	842	8
la	425	428	433	438	595	842	8
identidad	436	428	477	438	595	842	8
que	480	428	495	438	595	842	8
les	498	428	510	438	595	842	8
permita	85	440	119	450	595	842	8
reconocerse	123	440	175	450	595	842	8
como	179	440	204	450	595	842	8
titulares	208	440	243	450	595	842	8
de	247	440	258	450	595	842	8
derechos	262	440	301	450	595	842	8
y	305	440	311	450	595	842	8
ser	315	440	327	450	595	842	8
reconocidos	332	440	385	450	595	842	8
por	389	440	403	450	595	842	8
los	408	440	420	450	595	842	8
otros	424	440	446	450	595	842	8
como	450	440	475	450	595	842	8
actores	479	440	510	450	595	842	8
sociales	85	453	120	463	595	842	8
con	125	453	141	463	595	842	8
agencia	145	453	179	463	595	842	8
(MacBeth,	184	453	230	463	595	842	8
2006;	235	453	260	463	595	842	8
Fielding,	265	453	304	463	595	842	8
2007,	309	453	334	463	595	842	8
2011;	339	453	364	463	595	842	8
Lundy,	368	453	400	463	595	842	8
2007).	405	453	433	463	595	842	8
Ahora	438	453	465	463	595	842	8
bien,	470	453	492	463	595	842	8
esa	496	453	510	463	595	842	8
autonomía	85	466	132	476	595	842	8
e	134	466	139	476	595	842	8
identidad	141	466	182	476	595	842	8
no	185	466	196	476	595	842	8
sólo	198	466	217	476	595	842	8
requiere	219	466	255	476	595	842	8
ser	257	466	270	476	595	842	8
garantizada	273	466	323	476	595	842	8
mediante	326	466	366	476	595	842	8
diversos	369	466	405	476	595	842	8
instrumentos	408	466	465	476	595	842	8
legales	467	466	497	476	595	842	8
de	500	466	510	476	595	842	8
diferente	85	478	124	488	595	842	8
status	128	478	153	488	595	842	8
jurídico,	156	478	193	488	595	842	8
o,	197	478	205	488	595	842	8
bien,	209	478	231	488	595	842	8
con	234	478	250	488	595	842	8
la	254	478	261	488	595	842	8
existencia	265	478	309	488	595	842	8
de	313	478	323	488	595	842	8
esquemas	326	478	369	488	595	842	8
formales	373	478	411	488	595	842	8
o	415	478	420	488	595	842	8
institucionales	424	478	487	488	595	842	8
para	491	478	510	488	595	842	8
participar	85	491	127	501	595	842	8
(Zurita,	130	491	163	501	595	842	8
2016;	165	491	190	501	595	842	8
2018).	192	491	221	501	595	842	8
Se	223	491	234	501	595	842	8
requiere	236	491	272	501	595	842	8
que	275	491	291	501	595	842	8
en	293	491	303	501	595	842	8
todos	306	491	329	501	595	842	8
los	332	491	345	501	595	842	8
ámbitos	347	491	382	501	595	842	8
donde	384	491	411	501	595	842	8
se	413	491	422	501	595	842	8
desenvuelve	425	491	479	501	595	842	8
la	481	491	489	501	595	842	8
vida	491	491	510	501	595	842	8
cotidiana	85	504	125	514	595	842	8
de	128	504	139	514	595	842	8
estas	142	504	163	514	595	842	8
poblaciones,	166	504	221	514	595	842	8
disfruten	224	504	263	514	595	842	8
del	266	504	279	514	595	842	8
reconocimiento	282	504	350	514	595	842	8
de	353	504	364	514	595	842	8
sus	367	504	381	514	595	842	8
derechos	383	504	423	514	595	842	8
e	425	504	430	514	595	842	8
identidades	433	504	483	514	595	842	8
y	486	504	492	514	595	842	8
que	494	504	510	514	595	842	8
dispongan	85	516	130	526	595	842	8
de	133	516	143	526	595	842	8
espacios	146	516	184	526	595	842	8
propicios	186	516	227	526	595	842	8
para	230	516	249	526	595	842	8
el	252	516	260	526	595	842	8
ejercicio	262	516	300	526	595	842	8
efectivo	303	516	338	526	595	842	8
de	341	516	351	526	595	842	8
su	354	516	364	526	595	842	8
derecho	367	516	402	526	595	842	8
a	404	516	409	526	595	842	8
la	412	516	420	526	595	842	8
participación.	423	516	483	526	595	842	8
En	85	529	97	539	595	842	8
congruencia	102	529	156	539	595	842	8
con	161	529	177	539	595	842	8
el	181	529	189	539	595	842	8
objetivo	194	529	230	539	595	842	8
principal	235	529	274	539	595	842	8
de	279	529	289	539	595	842	8
este	294	529	311	539	595	842	8
documento,	316	529	367	539	595	842	8
conviene	372	529	412	539	595	842	8
subraya	416	529	451	539	595	842	8
que	455	529	471	539	595	842	8
algunos	476	529	510	539	595	842	8
especialistas	85	542	140	552	595	842	8
de	143	542	153	552	595	842	8
las	156	542	168	552	595	842	8
Voces,	171	542	200	552	595	842	8
como	203	542	227	552	595	842	8
Michael	230	542	266	552	595	842	8
Fielding	268	542	305	552	595	842	8
(2007,	308	542	336	552	595	842	8
2011)	339	542	365	552	595	842	8
se	367	542	376	552	595	842	8
han	379	542	395	552	595	842	8
enfocado	398	542	438	552	595	842	8
en	441	542	451	552	595	842	8
el	454	542	462	552	595	842	8
análisis	464	542	497	552	595	842	8
de	500	542	510	552	595	842	8
las	85	554	97	564	595	842	8
interacciones	101	554	159	564	595	842	8
que	163	554	179	564	595	842	8
se	183	554	193	564	595	842	8
configuran	197	554	244	564	595	842	8
a	248	554	253	564	595	842	8
propósito	257	554	299	564	595	842	8
del	303	554	316	564	595	842	8
aprendizaje	320	554	371	564	595	842	8
y	375	554	380	564	595	842	8
la	384	554	392	564	595	842	8
enseñanza	396	554	442	564	595	842	8
entre	445	554	467	564	595	842	8
NNyA	472	554	501	564	595	842	8
y	505	554	510	564	595	842	8
aquellos	85	567	122	577	595	842	8
adultos	125	567	157	577	595	842	8
que	160	567	176	577	595	842	8
constituyen	180	567	230	577	595	842	8
el	234	567	242	577	595	842	8
equipo	245	567	275	577	595	842	8
docente	278	567	312	577	595	842	8
y	316	567	321	577	595	842	8
directivo	324	567	364	577	595	842	8
de	367	567	377	577	595	842	8
las	381	567	393	577	595	842	8
escuelas.	396	567	436	577	595	842	8
Esta	439	567	458	577	595	842	8
interacción	461	567	510	577	595	842	8
comprende	85	580	134	590	595	842	8
desde	137	580	162	590	595	842	8
aquellos	165	580	201	590	595	842	8
contactos	204	580	245	590	595	842	8
más	248	580	266	590	595	842	8
básicos	269	580	301	590	595	842	8
para	304	580	322	590	595	842	8
la	325	580	333	590	595	842	8
obtención	336	580	379	590	595	842	8
de	382	580	392	590	595	842	8
información	395	580	449	590	595	842	8
donde	451	580	478	590	595	842	8
NNyA	481	580	510	590	595	842	8
tienen	85	592	112	602	595	842	8
una	115	592	131	602	595	842	8
participación	133	592	191	602	595	842	8
pasiva	194	592	222	602	595	842	8
y	225	592	230	602	595	842	8
subordinada	233	592	287	602	595	842	8
porque	289	592	320	602	595	842	8
responden	323	592	368	602	595	842	8
a	371	592	376	602	595	842	8
lo	378	592	387	602	595	842	8
que	390	592	406	602	595	842	8
los	408	592	421	602	595	842	8
otros	424	592	446	602	595	842	8
quieren	449	592	482	602	595	842	8
saber,	484	592	510	602	595	842	8
cómo	85	605	109	615	595	842	8
lo	112	605	121	615	595	842	8
quieren	123	605	156	615	595	842	8
conocer	159	605	194	615	595	842	8
y	196	605	202	615	595	842	8
cuándo	204	605	236	615	595	842	8
lo	238	605	247	615	595	842	8
quieren	249	605	282	615	595	842	8
indagar;	285	605	321	615	595	842	8
hasta	323	605	346	615	595	842	8
aquellos	349	605	385	615	595	842	8
donde	388	605	415	615	595	842	8
quienes	417	605	451	615	595	842	8
proponen	453	605	495	615	595	842	8
los	497	605	510	615	595	842	8
temas,	85	618	114	627	595	842	8
construyen	116	618	165	627	595	842	8
las	167	618	180	627	595	842	8
propuestas	182	618	229	627	595	842	8
para	232	618	251	627	595	842	8
recolectar	254	618	297	627	595	842	8
información,	300	618	356	627	595	842	8
toman	359	618	387	627	595	842	8
las	389	618	402	627	595	842	8
decisiones	404	618	450	627	595	842	8
y	453	618	459	627	595	842	8
emprenden	461	618	511	627	595	842	8
las	85	630	97	640	595	842	8
acciones	102	630	140	640	595	842	8
que	145	630	161	640	595	842	8
de	166	630	177	640	595	842	8
ellas	182	630	202	640	595	842	8
se	207	630	216	640	595	842	8
desprendan,	221	630	274	640	595	842	8
son	279	630	294	640	595	842	8
NNyA,	300	630	331	640	595	842	8
además	336	630	369	640	595	842	8
de	374	630	385	640	595	842	8
los	390	630	403	640	595	842	8
adultos,	408	630	442	640	595	842	8
puesto	447	630	476	640	595	842	8
que	481	630	497	640	595	842	8
la	502	630	510	640	595	842	8
participación	85	643	143	653	595	842	8
no	145	643	156	653	595	842	8
está	159	643	176	653	595	842	8
limitada	179	643	215	653	595	842	8
a	218	643	223	653	595	842	8
la	226	643	234	653	595	842	8
edad	236	643	257	653	595	842	8
o	260	643	265	653	595	842	8
a	268	643	273	653	595	842	8
la	276	643	284	653	595	842	8
función	287	643	320	653	595	842	8
que	323	643	339	653	595	842	8
cumplen	342	643	380	653	595	842	8
en	382	643	393	653	595	842	8
la	396	643	404	653	595	842	8
escuela.	406	643	441	653	595	842	8
Esto	444	643	464	653	595	842	8
es	467	643	476	653	595	842	8
posible	479	643	510	653	595	842	8
en	85	655	96	665	595	842	8
entornos	98	655	136	665	595	842	8
donde,	139	655	168	665	595	842	8
en	171	655	182	665	595	842	8
principio,	184	655	227	665	595	842	8
este	229	655	247	665	595	842	8
último	249	655	278	665	595	842	8
tipo	280	655	298	665	595	842	8
de	300	655	311	665	595	842	8
intervención	313	655	369	665	595	842	8
es	371	655	380	665	595	842	8
legal,	383	655	407	665	595	842	8
legítima	410	655	446	665	595	842	8
y	449	655	454	665	595	842	8
se	457	655	466	665	595	842	8
despliega	469	655	510	665	595	842	8
dentro	85	668	113	678	595	842	8
del	116	668	130	678	595	842	8
modelo	133	668	166	678	595	842	8
de	169	668	179	678	595	842	8
democracia	182	668	233	678	595	842	8
participativa	236	668	291	678	595	842	8
en	294	668	304	678	595	842	8
la	307	668	315	678	595	842	8
escuela.	318	668	353	678	595	842	8
Con	356	668	374	678	595	842	8
esta	377	668	395	678	595	842	8
propuesta,	398	668	443	678	595	842	8
Fielding	446	668	483	678	595	842	8
llama	486	668	510	678	595	842	8
la	85	681	93	691	595	842	8
atención	97	681	135	691	595	842	8
hacia	139	681	162	691	595	842	8
la	166	681	174	691	595	842	8
posibilidad	178	681	227	691	595	842	8
de	231	681	241	691	595	842	8
construir	246	681	285	691	595	842	8
en	289	681	299	691	595	842	8
las	303	681	316	691	595	842	8
sociedades	320	681	367	691	595	842	8
contemporáneas,	372	681	446	691	595	842	8
procesos	450	681	488	691	595	842	8
más	493	681	510	691	595	842	8
dinámicos	85	693	130	703	595	842	8
y	133	693	138	703	595	842	8
complejos	140	693	186	703	595	842	8
de	188	693	198	703	595	842	8
esa	201	693	215	703	595	842	8
interacción	217	693	266	703	595	842	8
que	268	693	284	703	595	842	8
conduzcan	286	693	333	703	595	842	8
a	335	693	340	703	595	842	8
transformar	342	693	394	703	595	842	8
los	396	693	409	703	595	842	8
modos	411	693	440	703	595	842	8
convencionales	443	693	510	703	595	842	8
en	85	706	96	716	595	842	8
que	98	706	114	716	595	842	8
históricamente	117	706	182	716	595	842	8
han	184	706	200	716	595	842	8
sido	203	706	221	716	595	842	8
pensados	224	706	264	716	595	842	8
NNyA	267	706	296	716	595	842	8
en	299	706	310	716	595	842	8
las	312	706	325	716	595	842	8
instituciones	327	706	383	716	595	842	8
escolares.	386	706	429	716	595	842	8
Ahora	120	731	148	741	595	842	8
bien,	150	731	172	741	595	842	8
para	175	731	194	741	595	842	8
profundizar	196	731	247	741	595	842	8
en	250	731	260	741	595	842	8
el	263	731	271	741	595	842	8
análisis,	273	731	309	741	595	842	8
Fielding	311	731	348	741	595	842	8
construyó	350	731	393	741	595	842	8
un	396	731	407	741	595	842	8
modelo	409	731	442	741	595	842	8
de	445	731	455	741	595	842	8
los	458	731	471	741	595	842	8
patrones	473	731	510	741	595	842	8
de	85	744	96	754	595	842	8
asociación	99	744	146	754	595	842	8
(Patterns	150	744	191	754	595	842	8
of	194	744	203	754	595	842	8
partnership)	207	744	262	754	595	842	8
que	266	744	281	754	595	842	8
contiene	285	744	323	754	595	842	8
seis	326	744	343	754	595	842	8
tipos	347	744	368	754	595	842	8
de	372	744	382	754	595	842	8
interacción	386	744	435	754	595	842	8
alrededor	439	744	480	754	595	842	8
de	484	744	494	754	595	842	8
las	498	744	510	754	595	842	8
cuales	85	757	113	767	595	842	8
se	116	757	125	767	595	842	8
advierten	128	757	169	767	595	842	8
diferentes	172	757	215	767	595	842	8
concepciones	218	757	278	767	595	842	8
del	281	757	294	767	595	842	8
alumnado	297	757	341	767	595	842	8
como:	344	757	371	767	595	842	8
a)	374	757	383	767	595	842	8
fuentes	386	757	418	767	595	842	8
de	421	757	431	767	595	842	8
información	434	757	488	767	595	842	8
para	491	757	510	767	595	842	8
256	85	819	97	827	595	842	8
Propósitos	398	802	434	809	595	842	8
y	435	802	440	809	595	842	8
Representaciones	442	802	501	809	595	842	8
Ene.-	360	811	377	818	595	842	8
Abr.	379	811	393	818	595	842	8
2019,	395	811	413	818	595	842	8
Vol.	415	811	429	818	595	842	8
7,	431	811	437	818	595	842	8
N°	439	811	448	818	595	842	8
1:	450	811	456	818	595	842	8
pp.	458	811	468	818	595	842	8
249	470	811	482	818	595	842	8
-	484	811	487	818	595	842	8
280	489	811	501	818	595	842	8
http://dx.doi.org/10.20511/pyr2019.v7n1.302	356	820	501	827	595	842	8
Zurita,	461	35	490	43	595	842	9
U.	492	35	501	43	595	842	9
conocer	85	73	120	83	595	842	9
su	125	73	135	83	595	842	9
bienestar	139	73	179	83	595	842	9
y	184	73	189	83	595	842	9
progreso;	194	73	236	83	595	842	9
b)	241	73	250	83	595	842	9
participantes	255	73	311	83	595	842	9
activos	316	73	347	83	595	842	9
en	352	73	362	83	595	842	9
el	367	73	375	83	595	842	9
diálogo	380	73	412	83	595	842	9
y	417	73	423	83	595	842	9
discusión	428	73	469	83	595	842	9
que	474	73	490	83	595	842	9
son	495	73	510	83	595	842	9
actividades	85	86	135	96	595	842	9
propuestas	138	86	185	96	595	842	9
y	188	86	193	96	595	842	9
coordinadas	196	86	249	96	595	842	9
por	252	86	267	96	595	842	9
los	270	86	283	96	595	842	9
adultos	285	86	317	96	595	842	9
(docentes,	320	86	365	96	595	842	9
directores,	368	86	414	96	595	842	9
entre	417	86	439	96	595	842	9
otras	442	86	463	96	595	842	9
figuras	466	86	497	96	595	842	9
de	500	86	510	96	595	842	9
las	85	99	97	109	595	842	9
comunidades	100	99	158	109	595	842	9
escolares);	162	99	208	109	595	842	9
c)	212	99	220	109	595	842	9
co-investigadores	223	99	301	109	595	842	9
bajo	304	99	323	109	595	842	9
la	326	99	334	109	595	842	9
tutela	337	99	361	109	595	842	9
del	364	99	378	109	595	842	9
equipo	381	99	411	109	595	842	9
escolar	414	99	445	109	595	842	9
con	448	99	464	109	595	842	9
alto	467	99	483	109	595	842	9
perfil	486	99	510	109	595	842	9
y	85	112	91	121	595	842	9
apoyo	94	112	120	121	595	842	9
activo	124	112	150	121	595	842	9
estudiantil;	154	112	202	121	595	842	9
d)	205	112	215	121	595	842	9
creadores	218	112	260	121	595	842	9
de	263	112	273	121	595	842	9
conocimiento	276	112	336	121	595	842	9
en	339	112	350	121	595	842	9
donde	353	112	380	121	595	842	9
las	383	112	395	121	595	842	9
y	398	112	404	121	595	842	9
los	406	112	419	121	595	842	9
alumnos	422	112	460	121	595	842	9
asumen	463	112	496	121	595	842	9
un	499	112	510	121	595	842	9
papel	85	124	109	134	595	842	9
más	112	124	130	134	595	842	9
relevante	133	124	173	134	595	842	9
en	176	124	187	134	595	842	9
la	190	124	198	134	595	842	9
conducción	201	124	252	134	595	842	9
pero	255	124	275	134	595	842	9
cuentan	278	124	312	134	595	842	9
con	315	124	331	134	595	842	9
el	334	124	342	134	595	842	9
apoyo	345	124	372	134	595	842	9
del	375	124	389	134	595	842	9
equipo	392	124	422	134	595	842	9
docente	425	124	459	134	595	842	9
y	462	124	468	134	595	842	9
directivo	471	124	510	134	595	842	9
escolar;	85	137	119	147	595	842	9
e)	122	137	131	147	595	842	9
autores	133	137	165	147	595	842	9
en	168	137	178	147	595	842	9
el	181	137	189	147	595	842	9
mismo	191	137	221	147	595	842	9
nivel	224	137	246	147	595	842	9
los	248	137	261	147	595	842	9
docentes	264	137	302	147	595	842	9
y	305	137	310	147	595	842	9
directivos	313	137	356	147	595	842	9
de	359	137	369	147	595	842	9
las	372	137	384	147	595	842	9
escuelas	387	137	424	147	595	842	9
pero	426	137	446	147	595	842	9
sin	448	137	461	147	595	842	9
autonomía	464	137	510	147	595	842	9
total	85	149	105	159	595	842	9
ni	108	149	116	159	595	842	9
plena	119	149	143	159	595	842	9
autoridad	145	149	187	159	595	842	9
para	190	149	208	159	595	842	9
plantear	211	149	247	159	595	842	9
temas,	249	149	278	159	595	842	9
hacer	281	149	304	159	595	842	9
propuestas,	307	149	357	159	595	842	9
tomar	359	149	385	159	595	842	9
decisiones;	388	149	437	159	595	842	9
y,	439	149	447	159	595	842	9
finalmente,	450	149	500	159	595	842	9
f)	503	149	510	159	595	842	9
figuras	85	162	116	172	595	842	9
centrales	120	162	159	172	595	842	9
de	163	162	174	172	595	842	9
procesos	178	162	216	172	595	842	9
de	220	162	231	172	595	842	9
aprendizaje	235	162	286	172	595	842	9
intergeneracional	290	162	366	172	595	842	9
correspondientes	370	162	445	172	595	842	9
a	449	162	454	172	595	842	9
modelos	458	162	495	172	595	842	9
de	500	162	510	172	595	842	9
democracia	85	175	136	185	595	842	9
participativa,	139	175	197	185	595	842	9
donde	200	175	227	185	595	842	9
la	230	175	238	185	595	842	9
responsabilidad	241	175	311	185	595	842	9
y	314	175	319	185	595	842	9
el	323	175	331	185	595	842	9
compromiso	334	175	389	185	595	842	9
son	392	175	407	185	595	842	9
compartidos	411	175	465	185	595	842	9
por	469	175	483	185	595	842	9
todos	487	175	511	185	595	842	9
los	85	187	98	197	595	842	9
que	101	187	117	197	595	842	9
colaboran	119	187	163	197	595	842	9
y	166	187	171	197	595	842	9
entre	174	187	196	197	595	842	9
los	198	187	211	197	595	842	9
cuales	214	187	242	197	595	842	9
no	244	187	255	197	595	842	9
hay	258	187	274	197	595	842	9
ningún	277	187	307	197	595	842	9
tipo	310	187	327	197	595	842	9
de	330	187	340	197	595	842	9
diferencia	343	187	387	197	595	842	9
o	390	187	395	197	595	842	9
jerarquía	398	187	437	197	595	842	9
(Fielding,	440	187	483	197	595	842	9
2011,	486	187	510	197	595	842	9
p.	85	200	93	210	595	842	9
67).	96	200	114	210	595	842	9
Aunado	120	225	155	235	595	842	9
a	158	225	163	235	595	842	9
ello,	166	225	186	235	595	842	9
habría	189	225	216	235	595	842	9
que	219	225	235	235	595	842	9
añadir	238	225	266	235	595	842	9
que	269	225	285	235	595	842	9
la	288	225	296	235	595	842	9
singularidad	299	225	353	235	595	842	9
de	356	225	366	235	595	842	9
la	369	225	377	235	595	842	9
propuesta	381	225	423	235	595	842	9
de	426	225	437	235	595	842	9
Fielding	440	225	476	235	595	842	9
es	479	225	489	235	595	842	9
que,	492	225	510	235	595	842	9
en	85	238	96	248	595	842	9
esta	98	238	115	248	595	842	9
interacción,	118	238	169	248	595	842	9
NNyA	172	238	201	248	595	842	9
son	204	238	219	248	595	842	9
concebidos	222	238	271	248	595	842	9
de	274	238	284	248	595	842	9
diferentes	287	238	330	248	595	842	9
maneras	333	238	369	248	595	842	9
de	372	238	382	248	595	842	9
acuerdo	385	238	420	248	595	842	9
con	422	238	438	248	595	842	9
su	441	238	450	248	595	842	9
participación	453	238	510	248	595	842	9
en	85	251	96	261	595	842	9
la	100	251	108	261	595	842	9
producción	113	251	163	261	595	842	9
de	168	251	178	261	595	842	9
conocimiento	183	251	243	261	595	842	9
y	248	251	253	261	595	842	9
según	258	251	284	261	595	842	9
los	289	251	302	261	595	842	9
principios	307	251	351	261	595	842	9
de	355	251	366	261	595	842	9
legalidad	371	251	411	261	595	842	9
y	416	251	422	261	595	842	9
legitimidad	426	251	476	261	595	842	9
que	481	251	497	261	595	842	9
la	502	251	510	261	595	842	9
respalden.	85	263	130	273	595	842	9
Sin	134	263	149	273	595	842	9
embargo,	153	263	194	273	595	842	9
este	198	263	215	273	595	842	9
abanico	219	263	253	273	595	842	9
de	257	263	267	273	595	842	9
opciones	271	263	310	273	595	842	9
no	314	263	325	273	595	842	9
representa	329	263	374	273	595	842	9
un	378	263	389	273	595	842	9
modelo	393	263	426	273	595	842	9
evolutivo	430	263	471	273	595	842	9
ni	475	263	484	273	595	842	9
en	488	263	498	273	595	842	9
el	502	263	510	273	595	842	9
tiempo	85	276	116	286	595	842	9
ni	118	276	127	286	595	842	9
en	129	276	140	286	595	842	9
los	143	276	155	286	595	842	9
tópicos	158	276	190	286	595	842	9
en	192	276	203	286	595	842	9
torno	205	276	229	286	595	842	9
de	231	276	242	286	595	842	9
los	244	276	257	286	595	842	9
cuales	260	276	287	286	595	842	9
se	290	276	299	286	595	842	9
construye	302	276	344	286	595	842	9
conocimiento.	347	276	410	286	595	842	9
Por	412	276	427	286	595	842	9
eso,	430	276	448	286	595	842	9
la	450	276	458	286	595	842	9
utilidad	461	276	494	286	595	842	9
del	497	276	510	286	595	842	9
modelo	85	289	118	298	595	842	9
de	120	289	131	298	595	842	9
Fielding	133	289	170	298	595	842	9
es	172	289	181	298	595	842	9
inobjetable	183	289	232	298	595	842	9
ya	234	289	244	298	595	842	9
que,	246	289	265	298	595	842	9
por	267	289	282	298	595	842	9
ejemplo,	284	289	322	298	595	842	9
se	324	289	333	298	595	842	9
podría	336	289	364	298	595	842	9
analizar	366	289	401	298	595	842	9
de	403	289	413	298	595	842	9
qué	415	289	431	298	595	842	9
forma	433	289	459	298	595	842	9
interactúan	461	289	510	298	595	842	9
el	85	301	93	311	595	842	9
estudiantado	96	301	151	311	595	842	9
y	154	301	159	311	595	842	9
el	161	301	169	311	595	842	9
equipo	172	301	202	311	595	842	9
docente	204	301	238	311	595	842	9
y	241	301	246	311	595	842	9
directivo,	249	301	291	311	595	842	9
a	293	301	298	311	595	842	9
lo	300	301	309	311	595	842	9
largo	311	301	334	311	595	842	9
de	336	301	347	311	595	842	9
un	349	301	360	311	595	842	9
período,	363	301	399	311	595	842	9
en	401	301	412	311	595	842	9
un	414	301	425	311	595	842	9
espacio	428	301	461	311	595	842	9
delimitado	464	301	511	311	595	842	9
y	85	314	91	324	595	842	9
por	93	314	108	324	595	842	9
un	110	314	121	324	595	842	9
tema	123	314	145	324	595	842	9
concreto.	147	314	188	324	595	842	9
Como	190	314	217	324	595	842	9
también	220	314	255	324	595	842	9
se	258	314	267	324	595	842	9
podría	269	314	297	324	595	842	9
conocer	300	314	335	324	595	842	9
cómo	337	314	361	324	595	842	9
son	364	314	379	324	595	842	9
las	382	314	394	324	595	842	9
interacciones	396	314	454	324	595	842	9
entre	457	314	479	324	595	842	9
NNyA	481	314	510	324	595	842	9
y	85	327	91	337	595	842	9
los	96	327	109	337	595	842	9
adultos	114	327	146	337	595	842	9
en	151	327	162	337	595	842	9
un	167	327	178	337	595	842	9
momento	183	327	225	337	595	842	9
y	230	327	236	337	595	842	9
entorno,	241	327	277	337	595	842	9
pero	283	327	302	337	595	842	9
en	308	327	318	337	595	842	9
función	323	327	357	337	595	842	9
de	362	327	373	337	595	842	9
distintos	378	327	415	337	595	842	9
asuntos	421	327	454	337	595	842	9
escolares	459	327	499	337	595	842	9
y	505	327	510	337	595	842	9
educativos.	85	339	135	349	595	842	9
Reconociendo	120	365	183	374	595	842	9
entonces	187	365	226	374	595	842	9
la	230	365	238	374	595	842	9
pertinencia	242	365	291	374	595	842	9
del	295	365	308	374	595	842	9
modelo	312	365	345	374	595	842	9
de	349	365	360	374	595	842	9
Fielding,	363	365	403	374	595	842	9
la	407	365	415	374	595	842	9
configuración	419	365	480	374	595	842	9
de	484	365	494	374	595	842	9
las	498	365	510	374	595	842	9
NNyA	85	377	114	387	595	842	9
como	118	377	142	387	595	842	9
productores	146	377	198	387	595	842	9
de	201	377	212	387	595	842	9
conocimiento	215	377	275	387	595	842	9
respecto	279	377	315	387	595	842	9
a	319	377	324	387	595	842	9
la	327	377	335	387	595	842	9
violencia	339	377	379	387	595	842	9
escolar,	383	377	417	387	595	842	9
cobra	420	377	444	387	595	842	9
características	448	377	510	387	595	842	9
distintivas	85	388	130	400	595	842	9
porque	135	388	166	400	595	842	9
el	170	388	178	400	595	842	9
discurso	183	388	220	400	595	842	9
hegemónico	225	388	278	400	595	842	9
está	283	388	300	400	595	842	9
basado	305	388	335	400	595	842	9
en	340	388	351	400	595	842	9
su	356	388	365	400	595	842	9
conceptualización	370	388	449	400	595	842	9
“estrecha”	454	388	500	400	595	842	9
y	505	388	510	400	595	842	9
“superficial”	85	400	141	412	595	842	9
que	144	400	160	412	595	842	9
identifica	162	400	203	412	595	842	9
a	206	400	211	412	595	842	9
las	213	400	225	412	595	842	9
y	228	402	233	412	595	842	9
los	236	402	249	412	595	842	9
alumnos	251	402	288	412	595	842	9
como	290	402	315	412	595	842	9
sus	317	402	331	412	595	842	9
principales	334	402	382	412	595	842	9
protagonistas,	384	402	446	412	595	842	9
especialmente	448	402	510	412	595	842	9
en	85	415	96	425	595	842	9
lo	98	415	107	425	595	842	9
concerniente	109	415	165	425	595	842	9
al	168	415	175	425	595	842	9
acoso	178	415	203	425	595	842	9
entre	205	415	227	425	595	842	9
pares	230	415	253	425	595	842	9
y	255	415	261	425	595	842	9
al	263	415	271	425	595	842	9
ciberacoso	274	415	321	425	595	842	9
(Gómez	323	415	358	425	595	842	9
y	361	415	366	425	595	842	9
Zurita,	369	415	398	425	595	842	9
2013;	401	415	426	425	595	842	9
Hymel	428	415	458	425	595	842	9
&	460	415	469	425	595	842	9
Swearer,	471	415	510	425	595	842	9
2015;	85	428	110	438	595	842	9
Smith,	113	428	142	438	595	842	9
2916;	145	428	170	438	595	842	9
Zurita,	174	428	203	438	595	842	9
2016).	206	428	235	438	595	842	9
Si	238	428	247	438	595	842	9
NNyA	250	428	279	438	595	842	9
tienen	282	428	309	438	595	842	9
un	312	428	324	438	595	842	9
papel	326	428	350	438	595	842	9
relevante	353	428	394	438	595	842	9
en	397	428	407	438	595	842	9
la	410	428	418	438	595	842	9
emergencia	421	428	472	438	595	842	9
y,	475	428	483	438	595	842	9
sobre	486	428	510	438	595	842	9
todo,	85	440	108	450	595	842	9
la	111	440	119	450	595	842	9
acentuación	123	440	175	450	595	842	9
de	179	440	189	450	595	842	9
la	193	440	201	450	595	842	9
violencia	204	440	245	450	595	842	9
escolar,	248	440	282	450	595	842	9
se	286	440	295	450	595	842	9
podría	299	440	327	450	595	842	9
preguntar	331	440	373	450	595	842	9
cuáles	376	440	404	450	595	842	9
son	408	440	423	450	595	842	9
las	427	440	439	450	595	842	9
razones	442	440	476	450	595	842	9
por	480	440	494	450	595	842	9
las	498	440	510	450	595	842	9
cuales	85	453	113	463	595	842	9
el	115	453	123	463	595	842	9
estudiantado	126	453	181	463	595	842	9
no	184	453	195	463	595	842	9
asume	197	453	225	463	595	842	9
y	228	453	234	463	595	842	9
no	236	453	247	463	595	842	9
se	249	453	259	463	595	842	9
le	261	453	269	463	595	842	9
acepta	272	453	300	463	595	842	9
un	302	453	313	463	595	842	9
papel	316	453	340	463	595	842	9
más	342	453	360	463	595	842	9
protagónico	363	453	415	463	595	842	9
en	418	453	428	463	595	842	9
la	431	453	439	463	595	842	9
construcción	441	453	497	463	595	842	9
de	500	453	510	463	595	842	9
conocimiento	85	466	145	476	595	842	9
que	149	466	165	476	595	842	9
pueda	168	466	195	476	595	842	9
ser	198	466	211	476	595	842	9
utilizado	215	466	253	476	595	842	9
para	257	466	276	476	595	842	9
la	279	466	288	476	595	842	9
toma	291	466	313	476	595	842	9
de	317	466	327	476	595	842	9
decisiones	331	466	377	476	595	842	9
conducentes	381	466	435	476	595	842	9
a	439	466	444	476	595	842	9
la	447	466	455	476	595	842	9
prevención,	459	466	510	476	595	842	9
atención	85	478	123	488	595	842	9
y	125	478	131	488	595	842	9
eventualmente	133	478	197	488	595	842	9
reducción	200	478	244	488	595	842	9
de	246	478	257	488	595	842	9
este	259	478	276	488	595	842	9
problema.	279	478	323	488	595	842	9
Se	326	478	337	488	595	842	9
trata,	340	478	362	488	595	842	9
según	365	478	390	488	595	842	9
Fielding,	393	478	432	488	595	842	9
de	435	478	446	488	595	842	9
transitar	448	478	484	488	595	842	9
hacia	487	478	510	488	595	842	9
concepciones	85	491	144	501	595	842	9
más	148	491	165	501	595	842	9
activas,	169	491	202	501	595	842	9
propositivas	205	491	259	501	595	842	9
donde	263	491	290	501	595	842	9
el	293	491	301	501	595	842	9
alumnado	304	491	348	501	595	842	9
desarrolle	351	491	394	501	595	842	9
todas	398	491	421	501	595	842	9
sus	424	491	438	501	595	842	9
potencialidades	442	491	510	501	595	842	9
que	85	504	101	514	595	842	9
no	104	504	115	514	595	842	9
es	118	504	127	514	595	842	9
sino	131	504	149	514	595	842	9
reconocerse	152	504	204	514	595	842	9
y	207	504	213	514	595	842	9
ser	216	504	229	514	595	842	9
reconocidos	232	504	285	514	595	842	9
como	288	504	313	514	595	842	9
actores	316	504	347	514	595	842	9
sociales	350	504	385	514	595	842	9
con	388	504	404	514	595	842	9
agencia	407	504	441	514	595	842	9
y	444	504	449	514	595	842	9
como	452	504	477	514	595	842	9
sujetos	480	504	510	514	595	842	9
productores	85	516	137	526	595	842	9
de	143	516	153	526	595	842	9
conocimiento.	159	516	222	526	595	842	9
Estos	228	516	251	526	595	842	9
cambios	257	516	294	526	595	842	9
son	300	516	315	526	595	842	9
apremiantes,	321	516	377	526	595	842	9
ya	383	516	393	526	595	842	9
que	399	516	415	526	595	842	9
para	421	516	440	526	595	842	9
las	445	516	458	526	595	842	9
Voces,	464	516	493	526	595	842	9
las	498	516	511	526	595	842	9
opiniones,	85	529	131	539	595	842	9
propuestas	135	529	182	539	595	842	9
y	187	529	192	539	595	842	9
acciones	196	529	234	539	595	842	9
de	239	529	249	539	595	842	9
NNyA	254	529	283	539	595	842	9
son	287	529	303	539	595	842	9
útiles,	307	529	334	539	595	842	9
pertinentes	338	529	386	539	595	842	9
y	391	529	396	539	595	842	9
relevantes	401	529	445	539	595	842	9
para	450	529	469	539	595	842	9
disfrutar	473	529	510	539	595	842	9
mejores	85	542	120	552	595	842	9
ambientes	126	542	170	552	595	842	9
para	176	542	195	552	595	842	9
la	201	542	209	552	595	842	9
enseñanza,	215	542	263	552	595	842	9
el	268	542	276	552	595	842	9
aprendizaje,	282	542	335	552	595	842	9
la	341	542	349	552	595	842	9
convivencia	355	542	408	552	595	842	9
y,	414	542	422	552	595	842	9
en	428	542	438	552	595	842	9
tanto	444	542	466	552	595	842	9
procesos	472	542	510	552	595	842	9
participativos,	85	554	148	564	595	842	9
son	150	554	165	564	595	842	9
una	168	554	184	564	595	842	9
vía	186	554	199	564	595	842	9
para	202	554	221	564	595	842	9
ejercitar	223	554	259	564	595	842	9
la	261	554	269	564	595	842	9
educación	271	554	316	564	595	842	9
democrática	318	554	372	564	595	842	9
en	374	554	385	564	595	842	9
las	387	554	399	564	595	842	9
escuelas	401	554	438	564	595	842	9
(Fielding,	440	554	483	564	595	842	9
2007,	486	554	510	564	595	842	9
2011;	85	567	110	577	595	842	9
Lundy,	114	567	146	577	595	842	9
2007;	149	567	174	577	595	842	9
Mitra	178	567	203	577	595	842	9
&	207	567	215	577	595	842	9
Serriere,	219	567	257	577	595	842	9
2012;	261	567	286	577	595	842	9
Mockler	289	567	327	577	595	842	9
&	330	567	339	577	595	842	9
Groundwater-Smith,	343	567	434	577	595	842	9
2015).	438	567	466	577	595	842	9
Por	470	567	485	577	595	842	9
estas	489	567	511	577	595	842	9
razones,	85	580	122	590	595	842	9
las	127	580	140	590	595	842	9
Voces	145	580	171	590	595	842	9
y,	176	580	185	590	595	842	9
en	190	580	200	590	595	842	9
particular,	206	580	251	590	595	842	9
el	256	580	264	590	595	842	9
modelo	269	580	302	590	595	842	9
de	307	580	318	590	595	842	9
Fielding	323	580	360	590	595	842	9
(2011),	365	580	397	590	595	842	9
resulta	402	580	431	590	595	842	9
una	437	580	452	590	595	842	9
herramienta	458	580	510	590	595	842	9
pertinente	85	592	129	602	595	842	9
y	133	592	139	602	595	842	9
relevante	143	592	183	602	595	842	9
para	187	592	206	602	595	842	9
examinar	210	592	251	602	595	842	9
el	255	592	263	602	595	842	9
proceso	268	592	302	602	595	842	9
de	306	592	317	602	595	842	9
legitimación	321	592	376	602	595	842	9
de	380	592	390	602	595	842	9
las	394	592	407	602	595	842	9
voces	411	592	436	602	595	842	9
del	440	592	453	602	595	842	9
alumnado	457	592	501	602	595	842	9
a	506	592	511	602	595	842	9
propósito	85	605	127	615	595	842	9
de	130	605	140	615	595	842	9
la	144	605	152	615	595	842	9
indagación	155	605	203	615	595	842	9
empírica	206	605	245	615	595	842	9
de	248	605	258	615	595	842	9
la	262	605	270	615	595	842	9
violencia	273	605	313	615	595	842	9
en	316	605	327	615	595	842	9
las	330	605	342	615	595	842	9
escuelas	345	605	382	615	595	842	9
mexicanas.	385	605	435	615	595	842	9
Precisamente	438	605	496	615	595	842	9
en	500	605	510	615	595	842	9
el	85	618	93	627	595	842	9
siguiente	96	618	136	627	595	842	9
apartado	138	618	176	627	595	842	9
se	179	618	188	627	595	842	9
presenta	191	618	227	627	595	842	9
este	230	618	247	627	595	842	9
análisis.	250	618	286	627	595	842	9
La	121	643	134	653	595	842	9
recuperación	139	643	201	653	595	842	9
de	205	643	216	653	595	842	9
las	221	643	234	653	595	842	9
voces	239	643	264	653	595	842	9
del	269	643	283	653	595	842	9
alumnado	288	643	335	653	595	842	9
en	339	643	351	653	595	842	9
la	355	643	364	653	595	842	9
indagación	369	643	420	653	595	842	9
empírica	425	643	466	653	595	842	9
sobre	471	643	497	653	595	842	9
la	502	643	510	653	595	842	9
violencia	121	655	163	665	595	842	9
escolar	165	655	198	665	595	842	9
en	201	655	212	665	595	842	9
México.	215	655	252	665	595	842	9
Al	85	681	96	691	595	842	9
echar	99	681	123	691	595	842	9
un	126	681	137	691	595	842	9
rápido	140	681	168	691	595	842	9
vistazo	171	681	202	691	595	842	9
a	205	681	210	691	595	842	9
las	212	681	225	691	595	842	9
investigaciones	228	681	295	691	595	842	9
sobre	298	681	322	691	595	842	9
la	325	681	333	691	595	842	9
violencia	336	681	376	691	595	842	9
escolar,	379	681	413	691	595	842	9
se	416	681	425	691	595	842	9
puede	428	681	454	691	595	842	9
advertir	457	681	491	691	595	842	9
que	494	681	510	691	595	842	9
la	85	693	93	703	595	842	9
indagación	96	693	144	703	595	842	9
empírica	147	693	185	703	595	842	9
ha	188	693	198	703	595	842	9
producido	201	693	245	703	595	842	9
diversas	248	693	284	703	595	842	9
consecuencias.	287	693	352	703	595	842	9
Algunas	355	693	392	703	595	842	9
de	394	693	405	703	595	842	9
ellas	407	693	427	703	595	842	9
tienen	430	693	457	703	595	842	9
que	459	693	475	703	595	842	9
ver	478	693	492	703	595	842	9
con	495	693	510	703	595	842	9
las	85	706	97	716	595	842	9
formas	101	706	131	716	595	842	9
en	135	706	145	716	595	842	9
que	149	706	165	716	595	842	9
NNyA	169	706	198	716	595	842	9
convencionalmente	201	706	287	716	595	842	9
han	291	706	306	716	595	842	9
sido	310	706	328	716	595	842	9
tomados	332	706	369	716	595	842	9
en	373	706	383	716	595	842	9
cuenta	387	706	416	716	595	842	9
en	419	706	429	716	595	842	9
los	433	706	446	716	595	842	9
análisis	449	706	482	716	595	842	9
como	486	706	510	716	595	842	9
población	85	719	129	729	595	842	9
objetivo	133	719	169	729	595	842	9
en	174	719	184	729	595	842	9
el	189	719	197	729	595	842	9
diseño	201	719	230	729	595	842	9
y	234	719	240	729	595	842	9
aplicación	244	719	290	729	595	842	9
de	294	719	305	729	595	842	9
técnicas	309	719	345	729	595	842	9
cualitativas,	349	719	402	729	595	842	9
tales	407	719	427	729	595	842	9
como	431	719	456	729	595	842	9
entrevistas,	460	719	510	729	595	842	9
observación	85	731	138	741	595	842	9
participante,	141	731	196	741	595	842	9
historias	198	731	235	741	595	842	9
de	238	731	248	741	595	842	9
vida	251	731	270	741	595	842	9
como	272	731	297	741	595	842	9
parte	299	731	322	741	595	842	9
de	324	731	334	741	595	842	9
estudios	337	731	373	741	595	842	9
micro;	376	731	404	741	595	842	9
o	407	731	412	741	595	842	9
a	415	731	420	741	595	842	9
partir	422	731	446	741	595	842	9
de	449	731	459	741	595	842	9
la	462	731	470	741	595	842	9
mitad	472	731	497	741	595	842	9
de	500	731	510	741	595	842	9
los	85	744	98	754	595	842	9
años	101	744	121	754	595	842	9
2000,	124	744	149	754	595	842	9
como	152	744	176	754	595	842	9
población	179	744	223	754	595	842	9
entrevistada	226	744	279	754	595	842	9
cuando	282	744	314	754	595	842	9
comenzó	317	744	356	754	595	842	9
el	359	744	367	754	595	842	9
boom	370	744	395	754	595	842	9
de	398	744	408	754	595	842	9
encuestas	411	744	453	754	595	842	9
para	456	744	475	754	595	842	9
recabar	478	744	510	754	595	842	9
información	85	757	139	767	595	842	9
de	142	757	153	767	595	842	9
las	156	757	168	767	595	842	9
experiencias,	171	757	229	767	595	842	9
opiniones	232	757	275	767	595	842	9
y	278	757	284	767	595	842	9
valoraciones	287	757	342	767	595	842	9
en	346	757	356	767	595	842	9
torno	359	757	382	767	595	842	9
de	386	757	396	767	595	842	9
la	399	757	407	767	595	842	9
violencia	410	757	451	767	595	842	9
escolar	454	757	485	767	595	842	9
y,	488	757	496	767	595	842	9
en	500	757	510	767	595	842	9
Propósitos	93	805	129	812	595	842	9
y	131	805	135	812	595	842	9
Representaciones	137	805	197	812	595	842	9
Ene.-	93	814	110	821	595	842	9
Abr.	112	814	127	821	595	842	9
2019,	129	814	147	821	595	842	9
Vol.	149	814	163	821	595	842	9
7,	165	814	171	821	595	842	9
N°	173	814	182	821	595	842	9
1:	184	814	190	821	595	842	9
pp.	192	814	202	821	595	842	9
249	204	814	216	821	595	842	9
-	218	814	221	821	595	842	9
280	223	814	235	821	595	842	9
http://dx.doi.org/10.20511/pyr2019.v7n1.302	93	823	238	830	595	842	9
257	498	819	510	827	595	842	9
La	85	35	95	43	595	842	10
indagación	97	35	145	43	595	842	10
empírica	147	35	183	43	595	842	10
en	185	35	195	43	595	842	10
torno	197	35	224	43	595	842	10
a	226	35	231	43	595	842	10
la	233	35	243	43	595	842	10
violencia	245	35	285	43	595	842	10
en	287	35	297	43	595	842	10
las	299	35	314	43	595	842	10
escuelas	315	35	355	43	595	842	10
mexicanas	357	35	401	43	595	842	10
desde	403	35	428	43	595	842	10
las	430	35	445	43	595	842	10
voces	447	35	473	43	595	842	10
del	475	35	490	43	595	842	10
alumnado:	85	44	130	51	595	842	10
Puntos	132	44	164	51	595	842	10
críticos	166	44	202	51	595	842	10
especial,	85	73	123	83	595	842	10
del	126	73	140	83	595	842	10
acoso	143	73	168	83	595	842	10
escolar	171	73	202	83	595	842	10
entre	205	73	227	83	595	842	10
pares.	230	73	256	83	595	842	10
En	259	73	271	83	595	842	10
tiempos	274	73	309	83	595	842	10
más	312	73	330	83	595	842	10
recientes,	333	73	375	83	595	842	10
el	378	73	386	83	595	842	10
alumnado	389	73	432	83	595	842	10
continuó	435	73	474	83	595	842	10
estando	477	73	510	83	595	842	10
presente	85	86	122	96	595	842	10
como	125	86	149	96	595	842	10
población	152	86	196	96	595	842	10
objetivo	199	86	235	96	595	842	10
cuando	238	86	270	96	595	842	10
se	273	86	282	96	595	842	10
propagaron	285	86	335	96	595	842	10
estudios	338	86	374	96	595	842	10
basados	378	86	412	96	595	842	10
en	415	86	426	96	595	842	10
la	429	86	437	96	595	842	10
combinación	440	86	497	96	595	842	10
de	500	86	510	96	595	842	10
técnicas	85	99	121	109	595	842	10
cualitativas	126	99	176	109	595	842	10
y	181	99	186	109	595	842	10
cuantitativas	191	99	247	109	595	842	10
para	252	99	271	109	595	842	10
analizar	276	99	310	109	595	842	10
estos	315	99	337	109	595	842	10
fenómenos	342	99	391	109	595	842	10
violentos	396	99	436	109	595	842	10
en	441	99	451	109	595	842	10
las	456	99	469	109	595	842	10
escuelas	474	99	510	109	595	842	10
(Gómez	85	112	120	121	595	842	10
&	123	112	132	121	595	842	10
Zurita,	135	112	164	121	595	842	10
2013;	167	112	192	121	595	842	10
Hymel	195	112	225	121	595	842	10
&	227	112	236	121	595	842	10
Swearer,	239	112	278	121	595	842	10
2015;	280	112	305	121	595	842	10
Smith,	308	112	337	121	595	842	10
2016).	340	112	368	121	595	842	10
Las	120	137	136	147	595	842	10
preguntas	139	137	182	147	595	842	10
que	184	137	200	147	595	842	10
hoy	202	137	218	147	595	842	10
llaman	221	137	251	147	595	842	10
la	253	137	261	147	595	842	10
atención	263	137	300	147	595	842	10
de	303	137	313	147	595	842	10
los	315	137	328	147	595	842	10
interesados	330	137	380	147	595	842	10
en	382	137	392	147	595	842	10
la	395	137	403	147	595	842	10
violencia	405	137	445	147	595	842	10
escolar,	447	137	481	147	595	842	10
tienen	483	137	510	147	595	842	10
que	85	149	101	159	595	842	10
ver	104	149	118	159	595	842	10
con	122	149	138	159	595	842	10
cuáles	141	149	168	159	595	842	10
son	172	149	187	159	595	842	10
los	190	149	203	159	595	842	10
métodos	206	149	243	159	595	842	10
y	247	149	252	159	595	842	10
las	256	149	268	159	595	842	10
técnicas	271	149	307	159	595	842	10
más	310	149	327	159	595	842	10
eficientes	331	149	373	159	595	842	10
para	376	149	395	159	595	842	10
recolectar	398	149	442	159	595	842	10
la	445	149	453	159	595	842	10
información	456	149	510	159	595	842	10
deseada,	85	162	123	172	595	842	10
las	128	162	141	172	595	842	10
más	146	162	164	172	595	842	10
robustas	170	162	207	172	595	842	10
de	212	162	223	172	595	842	10
acuerdo	228	162	263	172	595	842	10
con	269	162	285	172	595	842	10
los	291	162	303	172	595	842	10
estándares	309	162	355	172	595	842	10
científicos	361	162	406	172	595	842	10
establecidos,	412	162	469	172	595	842	10
las	475	162	487	172	595	842	10
más	493	162	510	172	595	842	10
pertinentes	85	175	133	185	595	842	10
para	139	175	158	185	595	842	10
prevenir	163	175	199	185	595	842	10
los	205	175	217	185	595	842	10
actos	223	175	245	185	595	842	10
no	250	175	261	185	595	842	10
deseados,	267	175	309	185	595	842	10
las	314	175	326	185	595	842	10
más	332	175	349	185	595	842	10
económicas	354	175	406	185	595	842	10
para	412	175	431	185	595	842	10
la	436	175	444	185	595	842	10
diversidad	449	175	495	185	595	842	10
de	500	175	510	185	595	842	10
instancias	85	187	129	197	595	842	10
gubernamentales	131	187	205	197	595	842	10
y	208	187	213	197	595	842	10
no	215	187	227	197	595	842	10
gubernamentales	229	187	303	197	595	842	10
involucradas	306	187	362	197	595	842	10
en	364	187	375	197	595	842	10
las	377	187	389	197	595	842	10
iniciativas	392	187	437	197	595	842	10
así	439	187	451	197	595	842	10
como	454	187	478	197	595	842	10
por	481	187	495	197	595	842	10
los	497	187	510	197	595	842	10
cuantiosos	85	200	132	210	595	842	10
recursos	138	200	174	210	595	842	10
necesarios	181	200	226	210	595	842	10
para	232	200	251	210	595	842	10
su	257	200	267	210	595	842	10
inversión	273	200	314	210	595	842	10
en	320	200	331	210	595	842	10
las	337	200	349	210	595	842	10
tareas	355	200	381	210	595	842	10
de	387	200	398	210	595	842	10
prevención,	404	200	455	210	595	842	10
atención	461	200	499	210	595	842	10
y	505	200	510	210	595	842	10
eliminación	85	213	137	223	595	842	10
de	140	213	150	223	595	842	10
este	153	213	170	223	595	842	10
problema	173	213	215	223	595	842	10
social	218	213	243	223	595	842	10
(Brown	246	213	280	223	595	842	10
&	283	213	292	223	595	842	10
Munn,	294	213	323	223	595	842	10
2008).	326	213	355	223	595	842	10
De	358	213	371	223	595	842	10
forma	373	213	400	223	595	842	10
inexplicable,	403	213	459	223	595	842	10
el	462	213	470	223	595	842	10
papel	473	213	497	223	595	842	10
de	500	213	510	223	595	842	10
NNyA	85	225	114	235	595	842	10
estudiantes	119	225	168	235	595	842	10
en	173	225	184	235	595	842	10
el	189	225	197	235	595	842	10
marco	202	225	229	235	595	842	10
de	234	225	245	235	595	842	10
las	250	225	262	235	595	842	10
investigaciones	267	225	335	235	595	842	10
no	340	225	351	235	595	842	10
ha	356	225	366	235	595	842	10
sido	371	225	389	235	595	842	10
sometido	394	225	435	235	595	842	10
a	440	225	445	235	595	842	10
una	450	225	466	235	595	842	10
reflexión	470	225	510	235	595	842	10
profunda	85	238	125	248	595	842	10
a	128	238	133	248	595	842	10
pesar	137	238	160	248	595	842	10
de	163	238	173	248	595	842	10
que	177	238	193	248	595	842	10
con	196	238	212	248	595	842	10
el	215	238	223	248	595	842	10
paso	227	238	247	248	595	842	10
del	250	238	263	248	595	842	10
tiempo	267	238	298	248	595	842	10
se	301	238	310	248	595	842	10
ha	313	238	324	248	595	842	10
confirmado	327	238	378	248	595	842	10
su	381	238	391	248	595	842	10
consideración	394	238	455	248	595	842	10
obligada	459	238	497	248	595	842	10
en	500	238	510	248	595	842	10
cualquier	85	251	126	261	595	842	10
indagación	129	251	177	261	595	842	10
empírica	179	251	218	261	595	842	10
en	221	251	231	261	595	842	10
la	233	251	241	261	595	842	10
materia	244	251	277	261	595	842	10
(Hymel	280	251	313	261	595	842	10
&	316	251	324	261	595	842	10
Swearer,	327	251	366	261	595	842	10
2015;	368	251	393	261	595	842	10
Smith,	396	251	425	261	595	842	10
2016);	427	251	456	261	595	842	10
a	459	251	464	261	595	842	10
la	466	251	474	261	595	842	10
vez	477	251	492	261	595	842	10
que	494	251	510	261	595	842	10
persiste	85	263	119	273	595	842	10
el	122	263	129	273	595	842	10
rechazo	132	263	166	273	595	842	10
de	169	263	179	273	595	842	10
la	182	263	190	273	595	842	10
concepción	193	263	243	273	595	842	10
de	246	263	256	273	595	842	10
NNyA	259	263	288	273	595	842	10
como	291	263	315	273	595	842	10
constructores	318	263	377	273	595	842	10
de	380	263	390	273	595	842	10
conocimiento.	393	263	455	273	595	842	10
La	120	289	132	298	595	842	10
investigación	135	289	194	298	595	842	10
realizada	197	289	236	298	595	842	10
en	239	289	250	298	595	842	10
otros	253	289	275	298	595	842	10
países	278	289	305	298	595	842	10
ha	308	289	318	298	595	842	10
identificado	321	289	373	298	595	842	10
los	376	289	389	298	595	842	10
altos	392	289	413	298	595	842	10
costos	416	289	443	298	595	842	10
negativos	446	289	488	298	595	842	10
para	491	289	510	298	595	842	10
los	85	301	98	311	595	842	10
sistemas	102	301	139	311	595	842	10
educativos	143	301	190	311	595	842	10
contemporáneos	194	301	266	311	595	842	10
que	271	301	286	311	595	842	10
implica	290	301	323	311	595	842	10
que	327	301	343	311	595	842	10
NNyA	347	301	376	311	595	842	10
continúen	380	301	424	311	595	842	10
siendo	428	301	457	311	595	842	10
concebidos	461	301	510	311	595	842	10
como	85	314	109	324	595	842	10
integrantes	113	314	162	324	595	842	10
pasivos,	165	314	201	324	595	842	10
sumisos	205	314	240	324	595	842	10
y	244	314	250	324	595	842	10
subordinados	253	314	312	324	595	842	10
a	316	314	321	324	595	842	10
las	325	314	337	324	595	842	10
decisiones	341	314	387	324	595	842	10
tomadas	390	314	427	324	595	842	10
por	431	314	445	324	595	842	10
otros	449	314	471	324	595	842	10
(Lundy,	475	314	510	324	595	842	10
2007;	85	327	110	337	595	842	10
Tisdall,	113	327	146	337	595	842	10
Kay	149	327	167	337	595	842	10
&	170	327	179	337	595	842	10
Davis,	181	327	210	337	595	842	10
2004;	213	327	238	337	595	842	10
Noyes,	241	327	271	337	595	842	10
2005;	274	327	299	337	595	842	10
MackBeth,	302	327	351	337	595	842	10
2006;	353	327	378	337	595	842	10
Fielding,	381	327	421	337	595	842	10
2007,	423	327	448	337	595	842	10
2011;	451	327	476	337	595	842	10
Lundy,	479	327	510	337	595	842	10
2007;	85	339	110	349	595	842	10
Mitra	114	339	138	349	595	842	10
&	142	339	150	349	595	842	10
Serriere,	154	339	191	349	595	842	10
2012;	195	339	220	349	595	842	10
Mockler	223	339	260	349	595	842	10
&	264	339	273	349	595	842	10
Groundwater-Smith,	276	339	367	349	595	842	10
2015).	370	339	399	349	595	842	10
Este	402	339	421	349	595	842	10
hallazgo	425	339	462	349	595	842	10
conduce	465	339	502	349	595	842	10
a	506	339	510	349	595	842	10
pensar	85	352	114	362	595	842	10
que	119	352	134	362	595	842	10
ahí	139	352	153	362	595	842	10
se	157	352	166	362	595	842	10
encuentra	171	352	214	362	595	842	10
un	218	352	229	362	595	842	10
factor	234	352	260	362	595	842	10
explicativo	264	352	313	362	595	842	10
de	318	352	328	362	595	842	10
los	333	352	346	362	595	842	10
escasos	350	352	384	362	595	842	10
resultados	388	352	433	362	595	842	10
de	437	352	448	362	595	842	10
las	452	352	465	362	595	842	10
múltiples	469	352	511	362	595	842	10
acciones	85	365	123	374	595	842	10
emprendidas	126	365	182	374	595	842	10
para	186	365	205	374	595	842	10
prevenir	208	365	245	374	595	842	10
la	248	365	256	374	595	842	10
violencia	259	365	300	374	595	842	10
en	303	365	313	374	595	842	10
las	316	365	329	374	595	842	10
escuelas	332	365	369	374	595	842	10
(Gómez	372	365	407	374	595	842	10
y	411	365	416	374	595	842	10
Zurita,	419	365	449	374	595	842	10
2013;	452	365	477	374	595	842	10
Zurita,	481	365	510	374	595	842	10
2013b,	85	377	115	387	595	842	10
2016).	118	377	146	387	595	842	10
Entonces	148	377	189	387	595	842	10
la	191	377	199	387	595	842	10
cuestión	201	377	238	387	595	842	10
central	240	377	270	387	595	842	10
es	272	377	281	387	595	842	10
qué	283	377	299	387	595	842	10
hacer	301	377	325	387	595	842	10
para	327	377	346	387	595	842	10
impulsar	348	377	387	387	595	842	10
los	389	377	402	387	595	842	10
estudios	404	377	440	387	595	842	10
que	442	377	458	387	595	842	10
reconozcan	460	377	510	387	595	842	10
a	85	390	90	400	595	842	10
NNyA	93	390	122	400	595	842	10
como	125	390	149	400	595	842	10
actores	152	390	183	400	595	842	10
con	186	390	202	400	595	842	10
agencia	204	390	238	400	595	842	10
y	240	390	246	400	595	842	10
productores	248	390	300	400	595	842	10
de	303	390	314	400	595	842	10
conocimiento;	316	390	379	400	595	842	10
el	382	390	390	400	595	842	10
cual	393	390	411	400	595	842	10
podría	414	390	442	400	595	842	10
ser	444	390	457	400	595	842	10
recolectado	460	390	510	400	595	842	10
mediante	85	402	125	412	595	842	10
el	128	402	136	412	595	842	10
diseño	138	402	166	412	595	842	10
y	168	402	174	412	595	842	10
aplicación	176	402	221	412	595	842	10
de	223	402	234	412	595	842	10
instrumentos	236	402	292	412	595	842	10
apropiados,	295	402	345	412	595	842	10
como	348	402	372	412	595	842	10
metodologías	374	402	433	412	595	842	10
de	435	402	446	412	595	842	10
investigación-	448	402	511	412	595	842	10
acción	85	415	114	425	595	842	10
y	117	415	122	425	595	842	10
de	125	415	135	425	595	842	10
técnicas	138	415	173	425	595	842	10
como	176	415	200	425	595	842	10
la	203	415	211	425	595	842	10
voz	214	415	230	425	595	842	10
fotográfica	233	415	281	425	595	842	10
(photo	284	415	313	425	595	842	10
voice)	315	415	342	425	595	842	10
para	345	415	364	425	595	842	10
prevenir	367	415	403	425	595	842	10
la	406	415	414	425	595	842	10
violencia	417	415	457	425	595	842	10
escolar.	460	415	494	425	595	842	10
Impulsar	120	440	160	450	595	842	10
estos	164	440	186	450	595	842	10
cambios	190	440	227	450	595	842	10
conlleva	231	440	269	450	595	842	10
a	273	440	278	450	595	842	10
observar	282	440	320	450	595	842	10
los	324	440	337	450	595	842	10
diferentes	342	440	385	450	595	842	10
fenómenos	389	440	437	450	595	842	10
alrededor	442	440	483	450	595	842	10
de	488	440	498	450	595	842	10
la	502	440	510	450	595	842	10
violencia	85	453	125	463	595	842	10
escolar	128	453	159	463	595	842	10
desde	162	453	187	463	595	842	10
otra	189	453	207	463	595	842	10
posición	209	453	246	463	595	842	10
que	249	453	265	463	595	842	10
los	268	453	280	463	595	842	10
adultos,	283	453	318	463	595	842	10
ya	320	453	330	463	595	842	10
sean	333	453	353	463	595	842	10
los	355	453	368	463	595	842	10
docentes,	371	453	412	463	595	842	10
directores	414	453	458	463	595	842	10
o	460	453	466	463	595	842	10
padres	469	453	497	463	595	842	10
de	500	453	510	463	595	842	10
familia	85	466	116	476	595	842	10
y	120	466	125	476	595	842	10
autoridades	128	466	179	476	595	842	10
educativas,	182	466	231	476	595	842	10
suelen	235	466	263	476	595	842	10
ignorar	266	466	298	476	595	842	10
o	301	466	306	476	595	842	10
despreciar.	310	466	358	476	595	842	10
Valga	361	466	387	476	595	842	10
como	390	466	415	476	595	842	10
ejemplo,	418	466	456	476	595	842	10
la	459	466	467	476	595	842	10
siguiente	471	466	510	476	595	842	10
experiencia	85	478	136	488	595	842	10
que	139	478	155	488	595	842	10
se	158	478	168	488	595	842	10
tuvo	171	478	190	488	595	842	10
en	194	478	204	488	595	842	10
una	207	478	223	488	595	842	10
investigación	227	478	285	488	595	842	10
colectiva	289	478	328	488	595	842	10
e	332	478	337	488	595	842	10
interinstitucional	340	478	414	488	595	842	10
sobre	418	478	442	488	595	842	10
la	445	478	453	488	595	842	10
violencia	456	478	496	488	595	842	10
en	500	478	510	488	595	842	10
las	85	491	97	501	595	842	10
escuelas	100	491	137	501	595	842	10
primarias	139	491	181	501	595	842	10
y	184	491	189	501	595	842	10
secundarias	192	491	243	501	595	842	10
públicas	246	491	282	501	595	842	10
de	285	491	295	501	595	842	10
la	298	491	306	501	595	842	10
Ciudad	309	491	340	501	595	842	10
de	343	491	354	501	595	842	10
México	356	491	390	501	595	842	10
que	393	491	408	501	595	842	10
se	411	491	420	501	595	842	10
realizó	423	491	453	501	595	842	10
entre	455	491	477	501	595	842	10
2013	480	491	502	501	595	842	10
y	505	491	510	501	595	842	10
2016.	85	504	110	514	595	842	10
Este	114	504	133	514	595	842	10
proyecto	138	504	177	514	595	842	10
estuvo	181	504	210	514	595	842	10
a	214	504	219	514	595	842	10
cargo	224	504	248	514	595	842	10
del	253	504	266	514	595	842	10
Seminario	271	504	316	514	595	842	10
de	321	504	331	514	595	842	10
Investigación	335	504	395	514	595	842	10
en	400	504	410	514	595	842	10
Juventud	415	504	454	514	595	842	10
(SIJ),	459	504	483	514	595	842	10
de	488	504	498	514	595	842	10
la	503	504	510	514	595	842	10
Universidad	85	516	139	526	595	842	10
Nacional	142	516	182	526	595	842	10
Autónoma	185	516	231	526	595	842	10
de	234	516	245	526	595	842	10
México	248	516	282	526	595	842	10
(UNAM)	285	516	326	526	595	842	10
y	329	516	334	526	595	842	10
fue	337	516	351	526	595	842	10
coordinada	355	516	404	526	595	842	10
por	407	516	421	526	595	842	10
José	424	516	443	526	595	842	10
Antonio	446	516	483	526	595	842	10
Pérez	486	516	510	526	595	842	10
Islas.	85	529	108	539	595	842	10
El	111	529	121	539	595	842	10
principal	124	529	163	539	595	842	10
propósito	166	529	207	539	595	842	10
fue	210	529	224	539	595	842	10
ahondar	227	529	263	539	595	842	10
en	266	529	276	539	595	842	10
las	279	529	291	539	595	842	10
condiciones,	294	529	350	539	595	842	10
tanto	353	529	375	539	595	842	10
estructurales	378	529	433	539	595	842	10
como	436	529	460	539	595	842	10
subjetivas,	463	529	510	539	595	842	10
que	85	542	101	552	595	842	10
propician	104	542	145	552	595	842	10
y	148	542	153	552	595	842	10
reproducen	156	542	205	552	595	842	10
ese	208	542	222	552	595	842	10
problema	224	542	266	552	595	842	10
social	268	542	294	552	595	842	10
(Brown	297	542	330	552	595	842	10
&	333	542	341	552	595	842	10
Munn,	344	542	373	552	595	842	10
2008).	375	542	404	552	595	842	10
Para	407	542	426	552	595	842	10
ello	429	542	445	552	595	842	10
se	448	542	457	552	595	842	10
diseñaron	459	542	502	552	595	842	10
y	505	542	510	552	595	842	10
aplicaron	85	554	126	564	595	842	10
diversas	129	554	165	564	595	842	10
técnicas	169	554	204	564	595	842	10
cualitativas	207	554	257	564	595	842	10
y	261	554	266	564	595	842	10
cuantitativas	269	554	325	564	595	842	10
(Pérez	328	554	356	564	595	842	10
Islas	359	554	380	564	595	842	10
&	383	554	391	564	595	842	10
Lara,	395	554	417	564	595	842	10
2016;	421	554	446	564	595	842	10
Zurita,	449	554	479	564	595	842	10
2016).	482	554	510	564	595	842	10
En	85	567	97	577	595	842	10
dicha	100	567	123	577	595	842	10
iniciativa,	126	567	169	577	595	842	10
algunos	172	567	206	577	595	842	10
de	208	567	218	577	595	842	10
los	221	567	233	577	595	842	10
expertos	236	567	273	577	595	842	10
participantes	275	567	331	577	595	842	10
utilizaron	334	567	376	577	595	842	10
dentro	378	567	406	577	595	842	10
de	408	567	419	577	595	842	10
su	421	567	431	577	595	842	10
marco	433	567	460	577	595	842	10
conceptual	463	567	510	577	595	842	10
y	85	580	91	590	595	842	10
analítico,	93	580	134	590	595	842	10
planeamientos	136	580	200	590	595	842	10
provenientes	202	580	259	590	595	842	10
de	261	580	272	590	595	842	10
las	274	580	286	590	595	842	10
Voces	289	580	315	590	595	842	10
del	318	580	331	590	595	842	10
alumnado	334	580	378	590	595	842	10
(Zurita,	380	580	414	590	595	842	10
2016).	416	580	445	590	595	842	10
Dentro	447	580	478	590	595	842	10
de	480	580	491	590	595	842	10
esta	493	580	510	590	595	842	10
investigación,	85	592	147	602	595	842	10
se	150	592	159	602	595	842	10
advirtieron	162	592	210	602	595	842	10
algunos	213	592	247	602	595	842	10
aspectos	250	592	287	602	595	842	10
que	290	592	306	602	595	842	10
vale	309	592	328	602	595	842	10
la	331	592	339	602	595	842	10
pena	342	592	363	602	595	842	10
ahora	366	592	390	602	595	842	10
señalarlos	393	592	437	602	595	842	10
para	440	592	459	602	595	842	10
reflexionar	462	592	510	602	595	842	10
los	85	605	98	615	595	842	10
avances	101	605	136	615	595	842	10
y	139	605	144	615	595	842	10
desafíos	147	605	183	615	595	842	10
actuales	186	605	222	615	595	842	10
en	225	605	235	615	595	842	10
esta	238	605	255	615	595	842	10
materia.	258	605	294	615	595	842	10
Entre	297	605	321	615	595	842	10
los	324	605	337	615	595	842	10
aspectos	340	605	377	615	595	842	10
que	380	605	396	615	595	842	10
más	399	605	417	615	595	842	10
llamaron	420	605	459	615	595	842	10
la	462	605	470	615	595	842	10
atención	473	605	510	615	595	842	10
del	85	618	99	627	595	842	10
equipo	103	618	133	627	595	842	10
participante,	137	618	192	627	595	842	10
resalta	197	618	225	627	595	842	10
la	229	618	238	627	595	842	10
enorme	242	618	275	627	595	842	10
distancia	279	618	318	627	595	842	10
que	323	618	339	627	595	842	10
hay	343	618	359	627	595	842	10
entre,	363	618	388	627	595	842	10
por	393	618	407	627	595	842	10
una	412	618	428	627	595	842	10
parte,	432	618	457	627	595	842	10
el	461	618	469	627	595	842	10
discurso	474	618	510	627	595	842	10
predominante	85	630	146	640	595	842	10
en	148	630	159	640	595	842	10
torno	161	630	184	640	595	842	10
a	187	630	192	640	595	842	10
la	194	630	202	640	595	842	10
violencia	205	630	245	640	595	842	10
escolar	248	630	279	640	595	842	10
que,	281	630	300	640	595	842	10
a	303	630	308	640	595	842	10
su	310	630	320	640	595	842	10
vez,	322	630	340	640	595	842	10
se	343	630	352	640	595	842	10
refleja	355	630	383	640	595	842	10
a	386	630	390	640	595	842	10
su	393	630	403	640	595	842	10
vez	405	630	421	640	595	842	10
en	423	630	434	640	595	842	10
las	436	630	448	640	595	842	10
acciones	451	630	489	640	595	842	10
para	491	630	510	640	595	842	10
su	85	643	95	653	595	842	10
prevención,	99	643	151	653	595	842	10
atención	155	643	192	653	595	842	10
y	196	643	202	653	595	842	10
eliminación;	206	643	261	653	595	842	10
y,	265	643	273	653	595	842	10
por	277	643	292	653	595	842	10
otra	296	643	313	653	595	842	10
parte,	317	643	342	653	595	842	10
las	346	643	358	653	595	842	10
experiencias	362	643	417	653	595	842	10
violentas	421	643	461	653	595	842	10
reales	465	643	490	653	595	842	10
que	494	643	510	653	595	842	10
viven	85	655	109	665	595	842	10
NNyA	112	655	142	665	595	842	10
junto	145	655	167	665	595	842	10
con	170	655	186	665	595	842	10
otros	189	655	211	665	595	842	10
miembros	214	655	258	665	595	842	10
de	261	655	271	665	595	842	10
las	274	655	287	665	595	842	10
comunidades	290	655	348	665	595	842	10
escolares.	350	655	394	665	595	842	10
Esto	397	655	416	665	595	842	10
se	419	655	428	665	595	842	10
percató	431	655	463	665	595	842	10
cuando	466	655	498	665	595	842	10
se	501	655	510	665	595	842	10
les	85	668	97	678	595	842	10
solicitó	101	668	134	678	595	842	10
a	137	668	142	678	595	842	10
NNyA	146	668	175	678	595	842	10
que	179	668	195	678	595	842	10
indicaran	198	668	239	678	595	842	10
su	243	668	253	678	595	842	10
noción	256	668	286	678	595	842	10
de	290	668	300	678	595	842	10
violencia	304	668	344	678	595	842	10
escolar.	348	668	382	678	595	842	10
De	386	668	398	678	595	842	10
manera	402	668	434	678	595	842	10
inmediata	438	668	481	678	595	842	10
y	485	668	491	678	595	842	10
con	494	668	510	678	595	842	10
gran	85	681	105	691	595	842	10
facilidad,	108	681	149	691	595	842	10
proporcionaron	152	681	220	691	595	842	10
la	223	681	231	691	595	842	10
definición	234	681	279	691	595	842	10
prácticamente	282	681	344	691	595	842	10
literal	347	681	372	691	595	842	10
que	376	681	391	691	595	842	10
corresponde	394	681	448	691	595	842	10
a	451	681	456	691	595	842	10
la	459	681	467	691	595	842	10
literatura	470	681	510	691	595	842	10
clásica	85	693	115	703	595	842	10
del	118	693	132	703	595	842	10
acoso	135	693	160	703	595	842	10
escolar	163	693	194	703	595	842	10
entre	197	693	219	703	595	842	10
pares,	222	693	248	703	595	842	10
es	252	693	261	703	595	842	10
decir,	264	693	289	703	595	842	10
a	292	693	297	703	595	842	10
la	300	693	308	703	595	842	10
noción	311	693	341	703	595	842	10
propuesta	344	693	387	703	595	842	10
por	390	693	405	703	595	842	10
Olweus	408	693	441	703	595	842	10
a	445	693	449	703	595	842	10
principios	452	693	497	703	595	842	10
de	500	693	510	703	595	842	10
los	85	706	98	716	595	842	10
años	102	706	122	716	595	842	10
setenta.	125	706	159	716	595	842	10
Como	162	706	189	716	595	842	10
se	193	706	202	716	595	842	10
sabe,	206	706	228	716	595	842	10
en	232	706	242	716	595	842	10
términos	246	706	284	716	595	842	10
generales,	288	706	332	716	595	842	10
ésta	336	706	353	716	595	842	10
consiste	356	706	392	716	595	842	10
en	396	706	406	716	595	842	10
una	410	706	426	716	595	842	10
forma	429	706	455	716	595	842	10
de	459	706	469	716	595	842	10
agresión	473	706	510	716	595	842	10
interpersonal	85	719	143	729	595	842	10
deliberada	146	719	192	729	595	842	10
y	195	719	201	729	595	842	10
repetida	204	719	239	729	595	842	10
en	243	719	253	729	595	842	10
el	256	719	264	729	595	842	10
tiempo	268	719	298	729	595	842	10
que	301	719	317	729	595	842	10
se	321	719	330	729	595	842	10
realiza	333	719	362	729	595	842	10
para	366	719	385	729	595	842	10
provocar	388	719	427	729	595	842	10
algún	430	719	455	729	595	842	10
daño	458	719	480	729	595	842	10
físico,	483	719	510	729	595	842	10
mental	85	731	115	741	595	842	10
o	118	731	123	741	595	842	10
social	126	731	152	741	595	842	10
a	154	731	159	741	595	842	10
una	162	731	178	741	595	842	10
o	180	731	186	741	595	842	10
varias	189	731	215	741	595	842	10
personas	218	731	256	741	595	842	10
y	259	731	264	741	595	842	10
cuya	267	731	287	741	595	842	10
relación	290	731	326	741	595	842	10
está	328	731	346	741	595	842	10
caracterizada	348	731	406	741	595	842	10
por	409	731	424	741	595	842	10
un	426	731	437	741	595	842	10
desequilibrio	440	731	497	741	595	842	10
de	500	731	510	741	595	842	10
poder.	85	744	113	754	595	842	10
Sin	116	744	131	754	595	842	10
embargo,	134	744	175	754	595	842	10
en	178	744	189	754	595	842	10
sus	192	744	206	754	595	842	10
narrativas	209	744	253	754	595	842	10
esa	256	744	270	754	595	842	10
concepción	273	744	323	754	595	842	10
no	326	744	337	754	595	842	10
fue	340	744	354	754	595	842	10
asumida	358	744	394	754	595	842	10
ni	397	744	406	754	595	842	10
como	409	744	433	754	595	842	10
un	437	744	448	754	595	842	10
problema	451	744	492	754	595	842	10
por	496	744	510	754	595	842	10
NNyA	85	757	114	767	595	842	10
ni	118	757	127	767	595	842	10
como	131	757	156	767	595	842	10
un	160	757	171	767	595	842	10
fenómeno	175	757	219	767	595	842	10
que	223	757	239	767	595	842	10
afectara	243	757	278	767	595	842	10
su	282	757	291	767	595	842	10
convivencia	295	757	349	767	595	842	10
escolar.	353	757	387	767	595	842	10
Esto	391	757	410	767	595	842	10
condujo	414	757	450	767	595	842	10
al	454	757	462	767	595	842	10
equipo	466	757	496	767	595	842	10
de	500	757	510	767	595	842	10
258	85	819	97	827	595	842	10
Propósitos	398	802	434	809	595	842	10
y	435	802	440	809	595	842	10
Representaciones	442	802	501	809	595	842	10
Ene.-	360	811	377	818	595	842	10
Abr.	379	811	393	818	595	842	10
2019,	395	811	413	818	595	842	10
Vol.	415	811	429	818	595	842	10
7,	431	811	437	818	595	842	10
N°	439	811	448	818	595	842	10
1:	450	811	456	818	595	842	10
pp.	458	811	468	818	595	842	10
249	470	811	482	818	595	842	10
-	484	811	487	818	595	842	10
280	489	811	501	818	595	842	10
http://dx.doi.org/10.20511/pyr2019.v7n1.302	356	820	501	827	595	842	10
Zurita,	461	35	490	43	595	842	11
U.	492	35	501	43	595	842	11
investigación	85	73	144	83	595	842	11
a	148	73	152	83	595	842	11
pedirles	156	73	191	83	595	842	11
que	195	73	211	83	595	842	11
proporcionaran	214	73	282	83	595	842	11
expresiones	285	73	337	83	595	842	11
puntuales	341	73	383	83	595	842	11
de	387	73	397	83	595	842	11
la	401	73	409	83	595	842	11
violencia	413	73	453	83	595	842	11
escolar	457	73	488	83	595	842	11
que,	492	73	510	83	595	842	11
según	85	86	111	96	595	842	11
su	113	86	123	96	595	842	11
experiencia,	126	86	179	96	595	842	11
afectaban	182	86	224	96	595	842	11
negativamente	226	86	290	96	595	842	11
la	293	86	301	96	595	842	11
convivencia	303	86	357	96	595	842	11
en	359	86	370	96	595	842	11
las	372	86	384	96	595	842	11
aulas	387	86	409	96	595	842	11
y	412	86	417	96	595	842	11
escuelas.	420	86	459	96	595	842	11
Al	462	86	473	96	595	842	11
hacerlo,	475	86	510	96	595	842	11
los	85	99	98	109	595	842	11
tópicos	102	99	134	109	595	842	11
más	138	99	155	109	595	842	11
importantes	159	99	211	109	595	842	11
en	215	99	226	109	595	842	11
opinión	229	99	263	109	595	842	11
de	267	99	277	109	595	842	11
NNyA	281	99	310	109	595	842	11
giraban	314	99	347	109	595	842	11
alrededor	351	99	393	109	595	842	11
de	397	99	407	109	595	842	11
su	411	99	421	109	595	842	11
interacción	425	99	474	109	595	842	11
con	478	99	493	109	595	842	11
los	497	99	510	109	595	842	11
adultos	85	112	117	121	595	842	11
(léase:	120	112	148	121	595	842	11
docentes,	151	112	192	121	595	842	11
directores,	195	112	241	121	595	842	11
supervisores	244	112	299	121	595	842	11
y	302	112	307	121	595	842	11
padres	310	112	339	121	595	842	11
de	342	112	352	121	595	842	11
familia)	355	112	389	121	595	842	11
y	392	112	398	121	595	842	11
con	400	112	416	121	595	842	11
las	419	112	432	121	595	842	11
consecuencias	434	112	497	121	595	842	11
de	500	112	510	121	595	842	11
los	85	124	98	134	595	842	11
conflictos	100	124	144	134	595	842	11
gestados	146	124	184	134	595	842	11
entre	186	124	208	134	595	842	11
éstos,	211	124	236	134	595	842	11
en	238	124	248	134	595	842	11
donde	251	124	278	134	595	842	11
el	280	124	288	134	595	842	11
alumnado	290	124	333	134	595	842	11
se	336	124	345	134	595	842	11
ve	347	124	358	134	595	842	11
de	360	124	370	134	595	842	11
algún	373	124	397	134	595	842	11
modo	400	124	425	134	595	842	11
u	427	124	433	134	595	842	11
otro	435	124	453	134	595	842	11
involucrado.	455	124	510	134	595	842	11
En	85	137	97	147	595	842	11
esos	102	137	121	147	595	842	11
conflictos,	125	137	171	147	595	842	11
las	175	137	187	147	595	842	11
habilidades	192	137	242	147	595	842	11
que	246	137	262	147	595	842	11
tienen	266	137	293	147	595	842	11
NNyA	297	137	326	147	595	842	11
para	330	137	349	147	595	842	11
neutralizar,	354	137	403	147	595	842	11
sobrellevar	408	137	456	147	595	842	11
y	461	137	466	147	595	842	11
remontar	470	137	510	147	595	842	11
dichas	85	149	113	159	595	842	11
consecuencias	117	149	180	159	595	842	11
son	183	149	199	159	595	842	11
distintas	202	149	239	159	595	842	11
de	243	149	253	159	595	842	11
las	257	149	269	159	595	842	11
que	273	149	289	159	595	842	11
tienen	292	149	319	159	595	842	11
para	323	149	342	159	595	842	11
solucionar	345	149	391	159	595	842	11
problemas	395	149	441	159	595	842	11
que	444	149	460	159	595	842	11
tienen	464	149	491	159	595	842	11
con	494	149	510	159	595	842	11
otros	85	162	107	172	595	842	11
estudiantes	110	162	159	172	595	842	11
de	162	162	173	172	595	842	11
los	176	162	189	172	595	842	11
mismos	192	162	226	172	595	842	11
grupos	229	162	259	172	595	842	11
a	262	162	267	172	595	842	11
los	270	162	283	172	595	842	11
que	287	162	302	172	595	842	11
pertenecen,	306	162	356	172	595	842	11
de	359	162	370	172	595	842	11
otros	373	162	395	172	595	842	11
salones	398	162	430	172	595	842	11
o	434	162	439	172	595	842	11
de	442	162	452	172	595	842	11
otros	456	162	478	172	595	842	11
grados	481	162	510	172	595	842	11
de	85	175	96	185	595	842	11
la	98	175	106	185	595	842	11
escuela.	109	175	144	185	595	842	11
Sin	120	200	135	210	595	842	11
duda,	138	200	163	210	595	842	11
el	166	200	174	210	595	842	11
tipo	177	200	194	210	595	842	11
de	197	200	208	210	595	842	11
conflictos,	211	200	257	210	595	842	11
los	260	200	273	210	595	842	11
modos	276	200	305	210	595	842	11
en	309	200	319	210	595	842	11
que	322	200	338	210	595	842	11
se	341	200	350	210	595	842	11
conceptualizan,	354	200	422	210	595	842	11
las	425	200	438	210	595	842	11
maneras	441	200	478	210	595	842	11
en	481	200	491	210	595	842	11
que	494	200	510	210	595	842	11
se	85	213	94	223	595	842	11
solucionan,	100	213	151	223	595	842	11
los	156	213	169	223	595	842	11
integrantes	175	213	223	223	595	842	11
de	229	213	239	223	595	842	11
las	245	213	257	223	595	842	11
comunidades	263	213	321	223	595	842	11
escolares	327	213	367	223	595	842	11
que	373	213	389	223	595	842	11
interfieren,	395	213	443	223	595	842	11
las	449	213	461	223	595	842	11
normas	467	213	499	223	595	842	11
e	505	213	510	223	595	842	11
instrumentos	85	225	142	235	595	842	11
legales	145	225	176	235	595	842	11
que	179	225	195	235	595	842	11
se	199	225	208	235	595	842	11
invocan	211	225	246	235	595	842	11
y	250	225	255	235	595	842	11
los	258	225	271	235	595	842	11
que	275	225	291	235	595	842	11
se	294	225	303	235	595	842	11
aplican,	307	225	341	235	595	842	11
entre	345	225	367	235	595	842	11
otras	370	225	391	235	595	842	11
variantes	395	225	434	235	595	842	11
dependen	438	225	480	235	595	842	11
de	483	225	494	235	595	842	11
los	497	225	510	235	595	842	11
dispositivos	85	238	138	248	595	842	11
y	141	238	146	248	595	842	11
culturas	149	238	184	248	595	842	11
escolares	187	238	227	248	595	842	11
predominantes	230	238	295	248	595	842	11
que	298	238	314	248	595	842	11
se	317	238	326	248	595	842	11
conjugan	329	238	369	248	595	842	11
con	372	238	388	248	595	842	11
los	391	238	404	248	595	842	11
elementos	407	238	451	248	595	842	11
formalmente	454	238	510	248	595	842	11
establecidos	85	251	139	261	595	842	11
relativos	142	251	179	261	595	842	11
a	182	251	187	261	595	842	11
la	190	251	198	261	595	842	11
gestión	200	251	232	261	595	842	11
escolar	235	251	266	261	595	842	11
(Zurita,	268	251	302	261	595	842	11
2016).	304	251	333	261	595	842	11
Así,	335	251	354	261	595	842	11
los	356	251	369	261	595	842	11
resultados	372	251	416	261	595	842	11
de	419	251	429	261	595	842	11
esta	432	251	449	261	595	842	11
investigación	451	251	510	261	595	842	11
mostraron	85	263	130	273	595	842	11
caras	132	263	155	273	595	842	11
poco	157	263	178	273	595	842	11
conocidas	181	263	225	273	595	842	11
y	227	263	233	273	595	842	11
documentadas	235	263	298	273	595	842	11
por	300	263	315	273	595	842	11
los	317	263	330	273	595	842	11
estudios	332	263	368	273	595	842	11
recientes	370	263	409	273	595	842	11
que	412	263	428	273	595	842	11
se	430	263	439	273	595	842	11
concentran	441	263	490	273	595	842	11
sólo	492	263	510	273	595	842	11
en	85	276	96	286	595	842	11
el	98	276	106	286	595	842	11
acoso	108	276	133	286	595	842	11
entre	135	276	157	286	595	842	11
pares	159	276	182	286	595	842	11
y	184	276	190	286	595	842	11
dónde	192	276	219	286	595	842	11
las	221	276	233	286	595	842	11
NNyA	235	276	264	286	595	842	11
solo	266	276	285	286	595	842	11
son	287	276	302	286	595	842	11
las	304	276	317	286	595	842	11
fuentes	319	276	350	286	595	842	11
de	352	276	363	286	595	842	11
información	365	276	419	286	595	842	11
de	421	276	431	286	595	842	11
lo	433	276	442	286	595	842	11
que	444	276	460	286	595	842	11
les	462	276	474	286	595	842	11
interesa	476	276	510	286	595	842	11
a	85	289	90	298	595	842	11
los	93	289	106	298	595	842	11
adultos	108	289	140	298	595	842	11
indagar	143	289	176	298	595	842	11
(Pérez	179	289	207	298	595	842	11
Islas	209	289	229	298	595	842	11
&	232	289	241	298	595	842	11
Lara,	244	289	267	298	595	842	11
2016;	269	289	294	298	595	842	11
Zurita,	297	289	327	298	595	842	11
2016).	329	289	358	298	595	842	11
Ahora	120	314	148	324	595	842	11
bien,	151	314	172	324	595	842	11
al	175	314	183	324	595	842	11
recuperar	186	314	227	324	595	842	11
las	230	314	242	324	595	842	11
opiniones	245	314	288	324	595	842	11
de	290	314	301	324	595	842	11
las	303	314	316	324	595	842	11
NNyA	318	314	348	324	595	842	11
se	350	314	360	324	595	842	11
advirtieron	362	314	411	324	595	842	11
que	413	314	429	324	595	842	11
efectivamente	432	314	494	324	595	842	11
sus	496	314	510	324	595	842	11
voces	85	327	110	337	595	842	11
varían	116	327	143	337	595	842	11
de	149	327	159	337	595	842	11
acuerdo	165	327	200	337	595	842	11
con	205	327	221	337	595	842	11
su	227	327	237	337	595	842	11
sexo,	242	327	265	337	595	842	11
edad,	271	327	295	337	595	842	11
experiencia	300	327	351	337	595	842	11
escolar,	357	327	391	337	595	842	11
trayectoria	396	327	443	337	595	842	11
escolar,	449	327	483	337	595	842	11
nivel	488	327	510	337	595	842	11
socioeconómico,	85	339	159	349	595	842	11
tal	163	339	174	349	595	842	11
como	178	339	202	349	595	842	11
Fielding	206	339	243	349	595	842	11
y	247	339	252	349	595	842	11
otros	256	339	278	349	595	842	11
autores	282	339	314	349	595	842	11
de	318	339	328	349	595	842	11
las	332	339	344	349	595	842	11
Voces	348	339	375	349	595	842	11
lo	378	339	387	349	595	842	11
han	391	339	407	349	595	842	11
indicado.	411	339	451	349	595	842	11
Pero	455	339	475	349	595	842	11
ello	479	339	496	349	595	842	11
no	499	339	510	349	595	842	11
impidió	85	352	119	362	595	842	11
dar	123	352	137	362	595	842	11
cuenta	141	352	169	362	595	842	11
que	173	352	189	362	595	842	11
debajo	192	352	222	362	595	842	11
de	225	352	235	362	595	842	11
los	239	352	252	362	595	842	11
discursos	255	352	296	362	595	842	11
que	300	352	316	362	595	842	11
se	319	352	328	362	595	842	11
han	332	352	348	362	595	842	11
vuelto	351	352	379	362	595	842	11
hegemónicos	382	352	440	362	595	842	11
en	444	352	454	362	595	842	11
las	458	352	470	362	595	842	11
escuelas	474	352	510	362	595	842	11
mexicanas	85	365	132	374	595	842	11
en	134	365	144	374	595	842	11
torno	146	365	169	374	595	842	11
a	172	365	177	374	595	842	11
la	179	365	187	374	595	842	11
prevención,	189	365	240	374	595	842	11
atención	242	365	280	374	595	842	11
y	282	365	287	374	595	842	11
eliminación	289	365	341	374	595	842	11
de	343	365	354	374	595	842	11
la	356	365	364	374	595	842	11
violencia,	366	365	409	374	595	842	11
persisten	411	365	450	374	595	842	11
interacciones	452	365	510	374	595	842	11
interpersonales	85	377	152	387	595	842	11
que,	155	377	174	387	595	842	11
alimentadas	177	377	229	387	595	842	11
por	232	377	247	387	595	842	11
los	250	377	263	387	595	842	11
dispositivos	266	377	319	387	595	842	11
institucionales,	322	377	388	387	595	842	11
las	392	377	404	387	595	842	11
culturas	407	377	442	387	595	842	11
escolares	445	377	485	387	595	842	11
y	489	377	494	387	595	842	11
los	497	377	510	387	595	842	11
diseños	85	390	118	400	595	842	11
organizacionales,	121	390	197	400	595	842	11
conforman	200	390	247	400	595	842	11
diversas	250	390	286	400	595	842	11
expresiones	289	390	341	400	595	842	11
violentas	343	390	383	400	595	842	11
en	385	390	396	400	595	842	11
las	398	390	410	400	595	842	11
escuelas;	413	390	453	400	595	842	11
en	455	390	466	400	595	842	11
las	468	390	481	400	595	842	11
cuales	483	390	510	400	595	842	11
NNyA	85	402	114	412	595	842	11
no	117	402	128	412	595	842	11
son	132	402	147	412	595	842	11
los	150	402	163	412	595	842	11
responsables	166	402	222	412	595	842	11
de	225	402	236	412	595	842	11
la	239	402	247	412	595	842	11
propagación	250	402	304	412	595	842	11
de	307	402	317	412	595	842	11
dicho	321	402	345	412	595	842	11
problema	348	402	389	412	595	842	11
social	393	402	418	412	595	842	11
(Pérez	421	402	449	412	595	842	11
Islas	452	402	473	412	595	842	11
&	476	402	484	412	595	842	11
Lara,	487	402	510	412	595	842	11
2016;	85	415	110	425	595	842	11
Zurita,	113	415	143	425	595	842	11
2016).	145	415	174	425	595	842	11
Fue	120	440	137	450	595	842	11
notorio	141	440	173	450	595	842	11
observar	177	440	215	450	595	842	11
que	219	440	235	450	595	842	11
a	239	440	244	450	595	842	11
pesar	248	440	271	450	595	842	11
de	275	440	285	450	595	842	11
que	289	440	305	450	595	842	11
existen	309	440	340	450	595	842	11
múltiples	344	440	385	450	595	842	11
acciones	389	440	427	450	595	842	11
emprendidas	431	440	487	450	595	842	11
para	491	440	510	450	595	842	11
prevenir,	85	453	125	463	595	842	11
atender	127	453	160	463	595	842	11
y	162	453	168	463	595	842	11
eliminar	171	453	207	463	595	842	11
la	210	453	218	463	595	842	11
violencia	221	453	261	463	595	842	11
escolar	264	453	295	463	595	842	11
en	298	453	308	463	595	842	11
años	311	453	331	463	595	842	11
recientes	334	453	373	463	595	842	11
en	376	453	386	463	595	842	11
México	389	453	422	463	595	842	11
impulsadas	425	453	474	463	595	842	11
por	477	453	492	463	595	842	11
una	495	453	510	463	595	842	11
multiplicidad	85	466	144	476	595	842	11
de	149	466	160	476	595	842	11
actores	165	466	196	476	595	842	11
de	202	466	212	476	595	842	11
diferente	218	466	257	476	595	842	11
escala,	262	466	292	476	595	842	11
además	297	466	330	476	595	842	11
de	336	466	346	476	595	842	11
producir	352	466	389	476	595	842	11
iniciativas	395	466	440	476	595	842	11
desarticuladas,	445	466	510	476	595	842	11
discontinuas,	85	478	143	488	595	842	11
fragmentadas	148	478	207	488	595	842	11
y	212	478	218	488	595	842	11
contradictorias,	223	478	291	488	595	842	11
han	296	478	312	488	595	842	11
incrementado	317	478	377	488	595	842	11
el	382	478	390	488	595	842	11
problema	395	478	437	488	595	842	11
e,	442	478	449	488	595	842	11
incluso,	455	478	489	488	595	842	11
han	494	478	510	488	595	842	11
generalizado	85	491	141	501	595	842	11
la	145	491	153	501	595	842	11
creencia	157	491	194	501	595	842	11
de	197	491	208	501	595	842	11
que	211	491	227	501	595	842	11
el	231	491	239	501	595	842	11
acoso	243	491	268	501	595	842	11
entre	272	491	294	501	595	842	11
pares	297	491	321	501	595	842	11
y	324	491	330	501	595	842	11
el	334	491	342	501	595	842	11
ciberacoso	345	491	392	501	595	842	11
son	396	491	411	501	595	842	11
las	415	491	427	501	595	842	11
principales	431	491	479	501	595	842	11
y	483	491	489	501	595	842	11
más	492	491	510	501	595	842	11
graves	85	504	114	514	595	842	11
expresiones	119	504	171	514	595	842	11
violentas;	176	504	219	514	595	842	11
mientras	224	504	262	514	595	842	11
que	267	504	282	514	595	842	11
se	288	504	297	514	595	842	11
encubren	302	504	342	514	595	842	11
y	347	504	353	514	595	842	11
se	358	504	367	514	595	842	11
les	372	504	384	514	595	842	11
da	389	504	399	514	595	842	11
un	405	504	416	514	595	842	11
peso	421	504	441	514	595	842	11
menor	446	504	474	514	595	842	11
a	479	504	484	514	595	842	11
otras	489	504	510	514	595	842	11
manifestaciones	85	516	156	526	595	842	11
violentas	160	516	200	526	595	842	11
creadas	203	516	237	526	595	842	11
por	240	516	255	526	595	842	11
el	259	516	267	526	595	842	11
propio	271	516	300	526	595	842	11
sistema	303	516	336	526	595	842	11
educativo	340	516	383	526	595	842	11
y	387	516	392	526	595	842	11
sus	396	516	410	526	595	842	11
escuelas,	414	516	454	526	595	842	11
donde	458	516	485	526	595	842	11
otros	488	516	510	526	595	842	11
miembros	85	529	129	539	595	842	11
de	132	529	142	539	595	842	11
las	145	529	157	539	595	842	11
comunidades	160	529	218	539	595	842	11
escolares	221	529	261	539	595	842	11
son	264	529	279	539	595	842	11
sus	282	529	296	539	595	842	11
protagonistas	299	529	357	539	595	842	11
(Zurita,	360	529	393	539	595	842	11
2013b;	396	529	427	539	595	842	11
2016).	429	529	458	539	595	842	11
Al	120	554	131	564	595	842	11
hacer	135	554	159	564	595	842	11
un	163	554	174	564	595	842	11
examen	178	554	212	564	595	842	11
de	216	554	227	564	595	842	11
la	231	554	239	564	595	842	11
violencia	243	554	283	564	595	842	11
escolar	287	554	318	564	595	842	11
desde	322	554	347	564	595	842	11
las	351	554	364	564	595	842	11
voces	367	554	392	564	595	842	11
del	396	554	410	564	595	842	11
alumnado,	414	554	460	564	595	842	11
es	464	554	473	564	595	842	11
factible	477	554	510	564	595	842	11
recuperar	85	567	127	577	595	842	11
elementos	131	567	175	577	595	842	11
que	180	567	196	577	595	842	11
permiten	200	567	239	577	595	842	11
entender	243	567	281	577	595	842	11
por	285	567	300	577	595	842	11
qué	304	567	320	577	595	842	11
el	324	567	332	577	595	842	11
proceso	336	567	370	577	595	842	11
de	374	567	385	577	595	842	11
legitimación	389	567	444	577	595	842	11
de	448	567	458	577	595	842	11
esas	463	567	481	577	595	842	11
voces	485	567	510	577	595	842	11
aunque	85	580	117	590	595	842	11
se	120	580	129	590	595	842	11
desplegó,	132	580	174	590	595	842	11
no	176	580	187	590	595	842	11
alcanzó	190	580	224	590	595	842	11
otros	226	580	248	590	595	842	11
niveles	251	580	282	590	595	842	11
de	285	580	295	590	595	842	11
participación	298	580	356	590	595	842	11
en	358	580	369	590	595	842	11
la	372	580	380	590	595	842	11
producción	382	580	432	590	595	842	11
de	435	580	445	590	595	842	11
conocimiento,	448	580	511	590	595	842	11
de	85	592	96	602	595	842	11
acuerdo	100	592	135	602	595	842	11
con	139	592	155	602	595	842	11
el	159	592	167	602	595	842	11
modelo	171	592	204	602	595	842	11
de	209	592	219	602	595	842	11
Fielding	223	592	260	602	595	842	11
(2011).	264	592	296	602	595	842	11
Este	301	592	320	602	595	842	11
fenómeno	324	592	368	602	595	842	11
hasta	372	592	395	602	595	842	11
ahora	399	592	423	602	595	842	11
no	428	592	439	602	595	842	11
ha	443	592	453	602	595	842	11
generado	458	592	498	602	595	842	11
la	502	592	510	602	595	842	11
atención	85	605	123	615	595	842	11
por	127	605	142	615	595	842	11
parte	147	605	169	615	595	842	11
de	174	605	184	615	595	842	11
expertos,	189	605	229	615	595	842	11
líderes	234	605	263	615	595	842	11
sociales	268	605	303	615	595	842	11
y	308	605	314	615	595	842	11
autoridades	318	605	369	615	595	842	11
educativas,	374	605	423	615	595	842	11
aun	428	605	444	615	595	842	11
cuando	449	605	481	615	595	842	11
se	486	605	495	615	595	842	11
ha	500	605	510	615	595	842	11
reproducido	85	618	138	627	595	842	11
de	142	618	152	627	595	842	11
nueva	155	618	181	627	595	842	11
cuenta	185	618	213	627	595	842	11
como	217	618	241	627	595	842	11
un	244	618	255	627	595	842	11
doble	259	618	283	627	595	842	11
discurso	286	618	323	627	595	842	11
que	326	618	342	627	595	842	11
es,	345	618	357	627	595	842	11
paradójicamente,	361	618	436	627	595	842	11
la	439	618	447	627	595	842	11
contradicción	450	618	510	627	595	842	11
de	85	630	96	640	595	842	11
los	99	630	112	640	595	842	11
eternos	115	630	147	640	595	842	11
anhelos	150	630	184	640	595	842	11
democráticos	187	630	246	640	595	842	11
que	249	630	265	640	595	842	11
acompañan	268	630	318	640	595	842	11
los	322	630	335	640	595	842	11
fines	338	630	359	640	595	842	11
de	363	630	373	640	595	842	11
la	376	630	384	640	595	842	11
educación	388	630	432	640	595	842	11
y,	436	630	444	640	595	842	11
por	447	630	462	640	595	842	11
otra	465	630	482	640	595	842	11
parte,	486	630	510	640	595	842	11
los	85	643	98	653	595	842	11
atavismos	101	643	145	653	595	842	11
autoritarios	147	643	197	653	595	842	11
que	200	643	216	653	595	842	11
persisten.	218	643	260	653	595	842	11
Este	263	643	282	653	595	842	11
doble	285	643	309	653	595	842	11
discurso,	312	643	351	653	595	842	11
que	354	643	370	653	595	842	11
ha	372	643	383	653	595	842	11
sido	385	643	404	653	595	842	11
un	406	643	417	653	595	842	11
ingrediente	420	643	469	653	595	842	11
histórico	472	643	510	653	595	842	11
en	85	655	96	665	595	842	11
la	99	655	107	665	595	842	11
deuda	109	655	136	665	595	842	11
en	139	655	149	665	595	842	11
torno	152	655	175	665	595	842	11
a	178	655	183	665	595	842	11
la	186	655	194	665	595	842	11
defensa	197	655	231	665	595	842	11
del	234	655	247	665	595	842	11
derecho	250	655	285	665	595	842	11
a	288	655	293	665	595	842	11
la	296	655	304	665	595	842	11
participación	307	655	364	665	595	842	11
de	367	655	378	665	595	842	11
NNyA	381	655	410	665	595	842	11
y	413	655	418	665	595	842	11
su	421	655	431	665	595	842	11
ejercicio	434	655	472	665	595	842	11
efectivo	475	655	510	665	595	842	11
en	85	668	96	678	595	842	11
las	99	668	111	678	595	842	11
escuelas	114	668	151	678	595	842	11
propician	154	668	196	678	595	842	11
que	199	668	214	678	595	842	11
los	218	668	231	678	595	842	11
principios	234	668	278	678	595	842	11
democráticos	281	668	339	678	595	842	11
y	343	668	348	678	595	842	11
el	351	668	359	678	595	842	11
espíritu	362	668	395	678	595	842	11
de	399	668	409	678	595	842	11
los	412	668	425	678	595	842	11
derechos	428	668	467	678	595	842	11
humanos	470	668	510	678	595	842	11
sean	85	681	105	691	595	842	11
ideales	107	681	138	691	595	842	11
inalcanzables.	141	681	203	691	595	842	11
Hallazgos	120	706	164	716	595	842	11
como	168	706	193	716	595	842	11
ésos,	197	706	219	716	595	842	11
confirman	223	706	268	716	595	842	11
la	272	706	280	716	595	842	11
urgencia	284	706	322	716	595	842	11
de	326	706	336	716	595	842	11
emprender	340	706	387	716	595	842	11
un	391	706	402	716	595	842	11
debate	406	706	435	716	595	842	11
más	439	706	456	716	595	842	11
detallado	460	706	501	716	595	842	11
y	505	706	510	716	595	842	11
profundo	85	719	126	729	595	842	11
sobre	130	719	154	729	595	842	11
los	158	719	171	729	595	842	11
marcos	175	719	207	729	595	842	11
conceptuales,	211	719	270	729	595	842	11
analíticos,	274	719	319	729	595	842	11
metodológicos	324	719	388	729	595	842	11
y	393	719	398	729	595	842	11
técnicos	402	719	438	729	595	842	11
de	442	719	453	729	595	842	11
los	457	719	470	729	595	842	11
estudios	474	719	510	729	595	842	11
abocados	85	731	126	741	595	842	11
a	129	731	134	741	595	842	11
la	137	731	145	741	595	842	11
violencia	149	731	189	741	595	842	11
en	192	731	202	741	595	842	11
las	205	731	218	741	595	842	11
escuelas	221	731	258	741	595	842	11
mexicanas	261	731	307	741	595	842	11
porque	310	731	341	741	595	842	11
sus	344	731	358	741	595	842	11
implicaciones	361	731	422	741	595	842	11
rebasan	426	731	459	741	595	842	11
por	462	731	477	741	595	842	11
mucho	480	731	510	741	595	842	11
la	85	744	93	754	595	842	11
consecución	96	744	150	754	595	842	11
de	153	744	164	754	595	842	11
los	166	744	179	754	595	842	11
objetivos	182	744	222	754	595	842	11
de	225	744	235	754	595	842	11
los	238	744	251	754	595	842	11
estudios,	254	744	293	754	595	842	11
cualesquiera	295	744	351	754	595	842	11
que	353	744	369	754	595	842	11
éstos	372	744	394	754	595	842	11
sean.	397	744	419	754	595	842	11
Como	422	744	449	754	595	842	11
se	451	744	461	754	595	842	11
vio,	463	744	480	754	595	842	11
en	483	744	493	754	595	842	11
esa	496	744	510	754	595	842	11
indagación	85	757	133	767	595	842	11
se	137	757	146	767	595	842	11
juega	149	757	173	767	595	842	11
también	176	757	211	767	595	842	11
el	214	757	222	767	595	842	11
reconocimiento	225	757	294	767	595	842	11
de	297	757	307	767	595	842	11
las	310	757	322	767	595	842	11
NNyA	325	757	355	767	595	842	11
como	358	757	382	767	595	842	11
actores	385	757	417	767	595	842	11
sociales	420	757	454	767	595	842	11
con	458	757	473	767	595	842	11
agencia	476	757	510	767	595	842	11
Propósitos	93	805	129	812	595	842	11
y	131	805	135	812	595	842	11
Representaciones	137	805	197	812	595	842	11
Ene.-	93	814	110	821	595	842	11
Abr.	112	814	127	821	595	842	11
2019,	129	814	147	821	595	842	11
Vol.	149	814	163	821	595	842	11
7,	165	814	171	821	595	842	11
N°	173	814	182	821	595	842	11
1:	184	814	190	821	595	842	11
pp.	192	814	202	821	595	842	11
249	204	814	216	821	595	842	11
-	218	814	221	821	595	842	11
280	223	814	235	821	595	842	11
http://dx.doi.org/10.20511/pyr2019.v7n1.302	93	823	238	830	595	842	11
259	498	819	510	827	595	842	11
La	85	35	95	43	595	842	12
indagación	97	35	145	43	595	842	12
empírica	147	35	183	43	595	842	12
en	185	35	195	43	595	842	12
torno	197	35	224	43	595	842	12
a	226	35	231	43	595	842	12
la	233	35	243	43	595	842	12
violencia	245	35	285	43	595	842	12
en	287	35	297	43	595	842	12
las	299	35	314	43	595	842	12
escuelas	315	35	355	43	595	842	12
mexicanas	357	35	401	43	595	842	12
desde	403	35	428	43	595	842	12
las	430	35	445	43	595	842	12
voces	447	35	473	43	595	842	12
del	475	35	490	43	595	842	12
alumnado:	85	44	130	51	595	842	12
Puntos	132	44	164	51	595	842	12
críticos	166	44	202	51	595	842	12
y	85	73	91	83	595	842	12
como	97	73	121	83	595	842	12
sujetos	127	73	158	83	595	842	12
productores	164	73	216	83	595	842	12
de	222	73	233	83	595	842	12
conocimiento	239	73	299	83	595	842	12
de	305	73	315	83	595	842	12
asuntos	321	73	354	83	595	842	12
que,	360	73	379	83	595	842	12
como	385	73	410	83	595	842	12
la	416	73	424	83	595	842	12
violencia	430	73	470	83	595	842	12
escolar,	476	73	510	83	595	842	12
indudablemente	85	86	155	96	595	842	12
les	158	86	170	96	595	842	12
competen.	173	86	218	96	595	842	12
Si	221	86	230	96	595	842	12
bien	233	86	252	96	595	842	12
se	254	86	263	96	595	842	12
ha	266	86	276	96	595	842	12
legitimado	279	86	326	96	595	842	12
la	328	86	336	96	595	842	12
concepción	339	86	389	96	595	842	12
de	391	86	402	96	595	842	12
los	404	86	417	96	595	842	12
NNyA	420	86	449	96	595	842	12
como	452	86	476	96	595	842	12
fuentes	478	86	510	96	595	842	12
de	85	99	96	109	595	842	12
información	98	99	152	109	595	842	12
en	154	99	164	109	595	842	12
los	167	99	179	109	595	842	12
análisis	182	99	215	109	595	842	12
mexicanos	217	99	264	109	595	842	12
de	266	99	277	109	595	842	12
dicho	279	99	304	109	595	842	12
problema	306	99	347	109	595	842	12
social;	349	99	378	109	595	842	12
la	381	99	389	109	595	842	12
indagación	391	99	439	109	595	842	12
empírica	441	99	480	109	595	842	12
podría	482	99	510	109	595	842	12
incorporar	85	112	131	121	595	842	12
metodologías	134	112	193	121	595	842	12
y	196	112	201	121	595	842	12
técnicas	204	112	240	121	595	842	12
de	242	112	253	121	595	842	12
investigación,	256	112	317	121	595	842	12
especialmente	320	112	382	121	595	842	12
de	385	112	395	121	595	842	12
corte	398	112	420	121	595	842	12
cualitativo,	423	112	472	121	595	842	12
como	475	112	499	121	595	842	12
la	502	112	510	121	595	842	12
investigación-acción,	85	124	179	134	595	842	12
el	181	124	189	134	595	842	12
aprendizaje-servicio	192	124	281	134	595	842	12
o	283	124	289	134	595	842	12
la	291	124	299	134	595	842	12
voz	302	124	318	134	595	842	12
fotográfica,	320	124	371	134	595	842	12
que	374	124	389	134	595	842	12
contribuyan	392	124	444	134	595	842	12
a	447	124	452	134	595	842	12
consolidar	454	124	500	134	595	842	12
la	502	124	510	134	595	842	12
concepción	85	137	135	147	595	842	12
de	139	137	149	147	595	842	12
las	153	137	165	147	595	842	12
NNyA	169	137	198	147	595	842	12
como	202	137	227	147	595	842	12
algo	230	137	249	147	595	842	12
más	253	137	271	147	595	842	12
que	275	137	291	147	595	842	12
fuentes	294	137	326	147	595	842	12
de	330	137	341	147	595	842	12
información	344	137	398	147	595	842	12
cuya	402	137	423	147	595	842	12
utilización	426	137	473	147	595	842	12
permite	477	137	510	147	595	842	12
legitimar	85	149	125	159	595	842	12
las	127	149	140	159	595	842	12
decisiones	142	149	188	159	595	842	12
y	190	149	196	159	595	842	12
las	198	149	211	159	595	842	12
acciones	213	149	251	159	595	842	12
tomadas	254	149	290	159	595	842	12
por	293	149	307	159	595	842	12
otros	310	149	332	159	595	842	12
(Fielding,	334	149	377	159	595	842	12
2007,	380	149	405	159	595	842	12
2011;	407	149	432	159	595	842	12
Mitra	435	149	459	159	595	842	12
&	462	149	470	159	595	842	12
Serriere,	473	149	510	159	595	842	12
2012;	85	162	110	172	595	842	12
Mockler	113	162	150	172	595	842	12
&	153	162	162	172	595	842	12
Groundwater-Smith,	164	162	255	172	595	842	12
2015;	258	162	283	172	595	842	12
Zurita,	286	162	315	172	595	842	12
2013,	318	162	343	172	595	842	12
2016).	345	162	374	172	595	842	12
Como	120	187	147	197	595	842	12
se	152	187	161	197	595	842	12
puede	165	187	191	197	595	842	12
observar,	196	187	236	197	595	842	12
el	240	187	248	197	595	842	12
examen	253	187	287	197	595	842	12
y	291	187	297	197	595	842	12
reflexión	301	187	341	197	595	842	12
emprendidos	345	187	402	197	595	842	12
en	406	187	416	197	595	842	12
este	421	187	438	197	595	842	12
documento	442	187	491	197	595	842	12
son	495	187	510	197	595	842	12
tareas	85	200	111	210	595	842	12
apremiantes	113	200	166	210	595	842	12
cuando	169	200	200	210	595	842	12
la	203	200	210	210	595	842	12
Convención	213	200	266	210	595	842	12
sobre	268	200	292	210	595	842	12
los	294	200	307	210	595	842	12
Derechos	310	200	351	210	595	842	12
del	353	200	367	210	595	842	12
Niño,	369	200	394	210	595	842	12
a	396	200	401	210	595	842	12
la	403	200	411	210	595	842	12
que	414	200	430	210	595	842	12
se	432	200	441	210	595	842	12
adhirió	443	200	475	210	595	842	12
México	477	200	511	210	595	842	12
poco	85	213	107	223	595	842	12
después	110	213	144	223	595	842	12
de	148	213	158	223	595	842	12
su	161	213	171	223	595	842	12
creación,	174	213	214	223	595	842	12
está	217	213	234	223	595	842	12
a	237	213	242	223	595	842	12
punto	245	213	270	223	595	842	12
de	273	213	284	223	595	842	12
celebrar	287	213	322	223	595	842	12
su	325	213	335	223	595	842	12
trigésimo	338	213	379	223	595	842	12
Aniversario	382	213	434	223	595	842	12
(CEPAL,	437	213	479	223	595	842	12
2018).	482	213	510	223	595	842	12
Además,	85	225	124	235	595	842	12
porque	129	225	159	235	595	842	12
en	164	225	174	235	595	842	12
México	179	225	213	235	595	842	12
aunque	217	225	249	235	595	842	12
se	254	225	263	235	595	842	12
cuentan	268	225	302	235	595	842	12
con	307	225	323	235	595	842	12
importantes	327	225	379	235	595	842	12
instrumentos	384	225	441	235	595	842	12
normativos	445	225	495	235	595	842	12
de	500	225	510	235	595	842	12
diferente	85	238	124	248	595	842	12
estatus	127	238	157	248	595	842	12
jurídico	159	238	193	248	595	842	12
que	195	238	211	248	595	842	12
reconocen	214	238	259	248	595	842	12
la	261	238	269	248	595	842	12
participación	271	238	329	248	595	842	12
de	331	238	342	248	595	842	12
NNyA	344	238	373	248	595	842	12
en	376	238	386	248	595	842	12
diferentes	389	238	432	248	595	842	12
ámbitos	434	238	469	248	595	842	12
como	471	238	496	248	595	842	12
las	498	238	510	248	595	842	12
escuelas	85	251	122	261	595	842	12
y	124	251	130	261	595	842	12
la	132	251	140	261	595	842	12
educación,	142	251	189	261	595	842	12
continúan	192	251	235	261	595	842	12
sin	237	251	250	261	595	842	12
tener	252	251	274	261	595	842	12
la	277	251	285	261	595	842	12
legitimidad	287	251	337	261	595	842	12
para	339	251	358	261	595	842	12
hacerlo	360	251	393	261	595	842	12
(Zurita	395	251	426	261	595	842	12
2013,	428	251	453	261	595	842	12
2016,	455	251	480	261	595	842	12
2018).	482	251	510	261	595	842	12
Esta	85	263	104	273	595	842	12
situación	108	263	148	273	595	842	12
es	152	263	161	273	595	842	12
todavía	165	263	198	273	595	842	12
más	202	263	219	273	595	842	12
grave	223	263	248	273	595	842	12
porque	252	263	283	273	595	842	12
este	287	263	304	273	595	842	12
marco	308	263	335	273	595	842	12
jurídico	339	263	374	273	595	842	12
incluye,	378	263	413	273	595	842	12
por	417	263	432	273	595	842	12
ejemplo,	436	263	474	273	595	842	12
más	478	263	496	273	595	842	12
de	500	263	510	273	595	842	12
treinta	85	276	113	286	595	842	12
leyes	116	276	138	286	595	842	12
estatales	141	276	178	286	595	842	12
que	181	276	197	286	595	842	12
desde	199	276	225	286	595	842	12
mediados	227	276	269	286	595	842	12
del	272	276	285	286	595	842	12
2000	288	276	310	286	595	842	12
han	312	276	328	286	595	842	12
sido	331	276	349	286	595	842	12
dirigidas	352	276	390	286	595	842	12
a	393	276	398	286	595	842	12
la	400	276	408	286	595	842	12
prevención,	411	276	463	286	595	842	12
atención	465	276	502	286	595	842	12
y	505	276	510	286	595	842	12
eliminación	85	289	137	298	595	842	12
de	140	289	150	298	595	842	12
la	153	289	161	298	595	842	12
violencia	163	289	204	298	595	842	12
escolar	206	289	237	298	595	842	12
y	240	289	246	298	595	842	12
ahí	248	289	262	298	595	842	12
se	264	289	273	298	595	842	12
estipulan	276	289	316	298	595	842	12
algunas	318	289	352	298	595	842	12
participaciones	354	289	421	298	595	842	12
concretas	424	289	465	298	595	842	12
de	468	289	478	298	595	842	12
NNyA	481	289	510	298	595	842	12
(Zurita,	85	301	118	311	595	842	12
2013b,	121	301	152	311	595	842	12
2016,	155	301	179	311	595	842	12
2018),	182	301	211	311	595	842	12
Adicionalmente,	214	301	287	311	595	842	12
se	290	301	299	311	595	842	12
encuentra	302	301	344	311	595	842	12
la	347	301	355	311	595	842	12
LGDNNA,	358	301	407	311	595	842	12
la	410	301	418	311	595	842	12
cual	421	301	440	311	595	842	12
entre	442	301	465	311	595	842	12
los	468	301	481	311	595	842	12
veinte	484	301	511	311	595	842	12
derechos	85	314	124	324	595	842	12
que	127	314	143	324	595	842	12
establece,	146	314	189	324	595	842	12
se	192	314	201	324	595	842	12
incorporó	204	314	247	324	595	842	12
por	250	314	264	324	595	842	12
primera	267	314	302	324	595	842	12
vez	305	314	320	324	595	842	12
en	323	314	333	324	595	842	12
la	336	314	344	324	595	842	12
historia	347	314	380	324	595	842	12
de	383	314	393	324	595	842	12
los	396	314	409	324	595	842	12
derechos	412	314	451	324	595	842	12
de	454	314	464	324	595	842	12
NNyA,	467	314	499	324	595	842	12
el	502	314	510	324	595	842	12
derecho	85	327	120	337	595	842	12
a	123	327	128	337	595	842	12
la	130	327	138	337	595	842	12
participación	141	327	199	337	595	842	12
(UNICEF,	201	327	247	337	595	842	12
2018).	250	327	279	337	595	842	12
El	281	327	291	337	595	842	12
artículo	294	327	328	337	595	842	12
71	330	327	341	337	595	842	12
establece	344	327	384	337	595	842	12
que	387	327	403	337	595	842	12
NNyA	406	327	435	337	595	842	12
tienen	438	327	465	337	595	842	12
derecho	468	327	503	337	595	842	12
a	505	327	510	337	595	842	12
ser	85	339	98	349	595	842	12
escuchados	101	339	151	349	595	842	12
y	154	339	160	349	595	842	12
tomados	162	339	200	349	595	842	12
en	203	339	213	349	595	842	12
cuenta	216	339	245	349	595	842	12
en	248	339	258	349	595	842	12
los	261	339	274	349	595	842	12
asuntos	277	339	310	349	595	842	12
de	313	339	323	349	595	842	12
su	326	339	336	349	595	842	12
interés,	339	339	371	349	595	842	12
conforme	374	339	416	349	595	842	12
a	419	339	424	349	595	842	12
su	427	339	437	349	595	842	12
edad,	440	339	463	349	595	842	12
desarrollo	466	339	510	349	595	842	12
evolutivo,	85	352	129	362	595	842	12
cognoscitivo	132	352	188	362	595	842	12
y	190	352	196	362	595	842	12
madurez.	198	352	239	362	595	842	12
En	241	352	254	362	595	842	12
el	256	352	264	362	595	842	12
ámbito	266	352	297	362	595	842	12
de	299	352	310	362	595	842	12
sus	312	352	326	362	595	842	12
respectivas	329	352	377	362	595	842	12
competencias,	380	352	443	362	595	842	12
las	445	352	457	362	595	842	12
autoridades	460	352	510	362	595	842	12
de	85	365	96	374	595	842	12
los	99	365	112	374	595	842	12
distintos	115	365	153	374	595	842	12
órdenes	156	365	190	374	595	842	12
de	194	365	204	374	595	842	12
gobierno	208	365	247	374	595	842	12
están	250	365	273	374	595	842	12
obligados	276	365	319	374	595	842	12
a	322	365	327	374	595	842	12
disponer	331	365	369	374	595	842	12
e	372	365	377	374	595	842	12
implementar	380	365	436	374	595	842	12
los	439	365	452	374	595	842	12
mecanismos	456	365	510	374	595	842	12
que	85	377	101	387	595	842	12
garanticen	104	377	150	387	595	842	12
la	153	377	161	387	595	842	12
participación	164	377	221	387	595	842	12
permanente	224	377	275	387	595	842	12
y	278	377	284	387	595	842	12
activa	287	377	313	387	595	842	12
de	316	377	326	387	595	842	12
NNyA	329	377	358	387	595	842	12
en	361	377	372	387	595	842	12
las	375	377	387	387	595	842	12
decisiones	390	377	436	387	595	842	12
que	438	377	454	387	595	842	12
se	457	377	466	387	595	842	12
toman	469	377	497	387	595	842	12
en	500	377	510	387	595	842	12
los	85	390	98	400	595	842	12
ámbitos	101	390	136	400	595	842	12
familiar,	139	390	176	400	595	842	12
escolar,	179	390	213	400	595	842	12
social,	216	390	245	400	595	842	12
comunitario	247	390	301	400	595	842	12
o	304	390	309	400	595	842	12
cualquier	312	390	353	400	595	842	12
otro	356	390	374	400	595	842	12
donde	377	390	403	400	595	842	12
se	406	390	416	400	595	842	12
desenvuelve	419	390	473	400	595	842	12
su	476	390	486	400	595	842	12
vida.	488	390	510	400	595	842	12
Asimismo,	85	402	133	412	595	842	12
NNyA	136	402	166	412	595	842	12
tienen	169	402	196	412	595	842	12
derecho	199	402	234	412	595	842	12
a	237	402	242	412	595	842	12
que	246	402	262	412	595	842	12
las	265	402	277	412	595	842	12
diferentes	280	402	324	412	595	842	12
instancias	327	402	371	412	595	842	12
gubernamentales,	374	402	451	412	595	842	12
les	454	402	467	412	595	842	12
informen	470	402	511	412	595	842	12
cómo	85	415	109	425	595	842	12
su	113	415	122	425	595	842	12
opinión	126	415	159	425	595	842	12
ha	162	415	173	425	595	842	12
sido	176	415	194	425	595	842	12
valorada	197	415	235	425	595	842	12
y	238	415	244	425	595	842	12
tomada	247	415	279	425	595	842	12
en	282	415	293	425	595	842	12
cuenta.	296	415	327	425	595	842	12
Con	330	415	349	425	595	842	12
instrumentos	352	415	409	425	595	842	12
legales	412	415	442	425	595	842	12
como	446	415	470	425	595	842	12
esa	473	415	487	425	595	842	12
Ley,	490	415	510	425	595	842	12
la	85	428	93	438	595	842	12
participación	96	428	154	438	595	842	12
de	157	428	167	438	595	842	12
NNyA	170	428	199	438	595	842	12
en	202	428	213	438	595	842	12
México	216	428	250	438	595	842	12
no	253	428	264	438	595	842	12
puede	267	428	293	438	595	842	12
estar	296	428	317	438	595	842	12
sujeta	320	428	345	438	595	842	12
a	349	428	353	438	595	842	12
la	356	428	364	438	595	842	12
voluntad	367	428	406	438	595	842	12
de	409	428	419	438	595	842	12
docentes,	423	428	464	438	595	842	12
directores	467	428	510	438	595	842	12
o	85	440	91	450	595	842	12
autoridades	93	440	144	450	595	842	12
educativas	146	440	192	450	595	842	12
puesto	195	440	224	450	595	842	12
que	226	440	242	450	595	842	12
es	244	440	253	450	595	842	12
un	256	440	267	450	595	842	12
derecho	269	440	304	450	595	842	12
que	306	440	322	450	595	842	12
debe	324	440	345	450	595	842	12
ser	348	440	360	450	595	842	12
reconocido	363	440	412	450	595	842	12
y	414	440	420	450	595	842	12
ejercido	422	440	457	450	595	842	12
plenamente	460	440	510	450	595	842	12
en	85	453	96	463	595	842	12
las	98	453	110	463	595	842	12
escuelas	113	453	150	463	595	842	12
y	153	453	158	463	595	842	12
en	161	453	171	463	595	842	12
otros	174	453	196	463	595	842	12
espacios	198	453	236	463	595	842	12
donde	238	453	265	463	595	842	12
se	268	453	277	463	595	842	12
desenvuelve	280	453	334	463	595	842	12
su	337	453	346	463	595	842	12
vida.	349	453	371	463	595	842	12
Lamentablemente	373	453	452	463	595	842	12
esta	455	453	472	463	595	842	12
realidad	475	453	510	463	595	842	12
es	85	466	94	476	595	842	12
aún	98	466	114	476	595	842	12
lejana	118	466	144	476	595	842	12
para	148	466	167	476	595	842	12
NNyA	171	466	200	476	595	842	12
mexicanos	204	466	251	476	595	842	12
(Zurita,	255	466	288	476	595	842	12
2010,	292	466	317	476	595	842	12
2013b,	320	466	351	476	595	842	12
2016,	355	466	379	476	595	842	12
2018).	383	466	412	476	595	842	12
De	415	466	428	476	595	842	12
hecho,	432	466	461	476	595	842	12
todavía	465	466	497	476	595	842	12
se	501	466	510	476	595	842	12
observa	85	478	119	488	595	842	12
tanto	122	478	144	488	595	842	12
en	147	478	157	488	595	842	12
la	160	478	168	488	595	842	12
Convención	170	478	224	488	595	842	12
sobre	226	478	250	488	595	842	12
los	253	478	266	488	595	842	12
Derechos	268	478	310	488	595	842	12
del	312	478	326	488	595	842	12
Niño	328	478	350	488	595	842	12
como	353	478	377	488	595	842	12
en	380	478	390	488	595	842	12
la	393	478	401	488	595	842	12
LGDNNyA	404	478	456	488	595	842	12
la	458	478	466	488	595	842	12
presencia	469	478	510	488	595	842	12
de	85	491	96	501	595	842	12
concepciones	99	491	158	501	595	842	12
tuteladas	161	491	200	501	595	842	12
de	203	491	214	501	595	842	12
la	217	491	225	501	595	842	12
participación	228	491	285	501	595	842	12
de	288	491	299	501	595	842	12
NNyA,	302	491	334	501	595	842	12
cuyo	337	491	359	501	595	842	12
ejercicio	362	491	400	501	595	842	12
pleno	403	491	427	501	595	842	12
se	430	491	440	501	595	842	12
condiciona	443	491	491	501	595	842	12
a	494	491	499	501	595	842	12
la	502	491	510	501	595	842	12
edad,	85	504	109	514	595	842	12
madurez	114	504	152	514	595	842	12
y	158	504	164	514	595	842	12
otros	169	504	191	514	595	842	12
aspectos	197	504	234	514	595	842	12
(Lundy,	240	504	275	514	595	842	12
2007,	281	504	306	514	595	842	12
Zurita,	311	504	341	514	595	842	12
2013,	347	504	372	514	595	842	12
2016,	377	504	402	514	595	842	12
2018;	408	504	433	514	595	842	12
CEPAL,	439	504	476	514	595	842	12
2018).	482	504	510	514	595	842	12
Asimismo,	85	516	133	526	595	842	12
en	138	516	148	526	595	842	12
los	153	516	166	526	595	842	12
avances	171	516	206	526	595	842	12
en	211	516	221	526	595	842	12
la	226	516	234	526	595	842	12
creación	239	516	276	526	595	842	12
reciente	281	516	316	526	595	842	12
de	321	516	331	526	595	842	12
instrumentos	336	516	393	526	595	842	12
legales	398	516	428	526	595	842	12
internacionales	433	516	500	526	595	842	12
y	505	516	510	526	595	842	12
nacionales	85	529	132	539	595	842	12
para	136	529	155	539	595	842	12
prevenir	160	529	197	539	595	842	12
la	202	529	210	539	595	842	12
violencia	214	529	255	539	595	842	12
en	260	529	270	539	595	842	12
las	275	529	287	539	595	842	12
escuelas	292	529	328	539	595	842	12
impulsados	333	529	383	539	595	842	12
por	388	529	403	539	595	842	12
actores	408	529	439	539	595	842	12
internacionales	444	529	510	539	595	842	12
poderosos,	85	542	133	552	595	842	12
tal	135	542	146	552	595	842	12
como	148	542	172	552	595	842	12
se	174	542	184	552	595	842	12
refleja	186	542	214	552	595	842	12
en	216	542	226	552	595	842	12
la	228	542	236	552	595	842	12
Resolución	239	542	288	552	595	842	12
aprobada	290	542	330	552	595	842	12
por	333	542	347	552	595	842	12
la	349	542	357	552	595	842	12
Asamblea	360	542	403	552	595	842	12
General	406	542	440	552	595	842	12
de	443	542	453	552	595	842	12
las	455	542	467	552	595	842	12
Naciones	469	542	510	552	595	842	12
Unidas	85	554	116	564	595	842	12
el	119	554	127	564	595	842	12
19	130	554	141	564	595	842	12
de	144	554	154	564	595	842	12
diciembre	157	554	201	564	595	842	12
de	204	554	214	564	595	842	12
2016	217	554	239	564	595	842	12
que	242	554	258	564	595	842	12
aboga	261	554	287	564	595	842	12
por	290	554	304	564	595	842	12
la	307	554	315	564	595	842	12
protección	318	554	364	564	595	842	12
de	367	554	377	564	595	842	12
los	380	554	393	564	595	842	12
niños	396	554	420	564	595	842	12
en	423	554	433	564	595	842	12
contra	436	554	463	564	595	842	12
del	466	554	480	564	595	842	12
acoso,	482	554	510	564	595	842	12
reconocen	85	567	130	577	595	842	12
que	136	567	152	577	595	842	12
todavía	158	567	190	577	595	842	12
no	196	567	207	577	595	842	12
existen	213	567	244	577	595	842	12
las	250	567	262	577	595	842	12
condiciones	268	567	321	577	595	842	12
para	327	567	346	577	595	842	12
el	352	567	359	577	595	842	12
ejercicio	365	567	403	577	595	842	12
real	409	567	425	577	595	842	12
del	431	567	445	577	595	842	12
derecho	451	567	485	577	595	842	12
a	491	567	496	577	595	842	12
la	502	567	510	577	595	842	12
participación	85	580	143	590	595	842	12
de	147	580	158	590	595	842	12
NNyA	162	580	192	590	595	842	12
en	196	580	207	590	595	842	12
tareas	211	580	237	590	595	842	12
relativas	242	580	279	590	595	842	12
a	284	580	288	590	595	842	12
la	293	580	301	590	595	842	12
prevención,	306	580	357	590	595	842	12
atención	362	580	399	590	595	842	12
y	404	580	409	590	595	842	12
eliminación	414	580	466	590	595	842	12
de	471	580	481	590	595	842	12
dicho	486	580	510	590	595	842	12
problema	85	592	127	602	595	842	12
social.	129	592	158	602	595	842	12
Por	120	618	136	627	595	842	12
ello,	139	618	158	627	595	842	12
no	162	618	173	627	595	842	12
es	176	618	185	627	595	842	12
casual	188	618	216	627	595	842	12
que	219	618	235	627	595	842	12
tanto	238	618	260	627	595	842	12
los	263	618	276	627	595	842	12
expertos	279	618	317	627	595	842	12
como	320	618	344	627	595	842	12
los	347	618	360	627	595	842	12
representantes	364	618	427	627	595	842	12
de	430	618	440	627	595	842	12
los	443	618	456	627	595	842	12
organismos	460	618	510	627	595	842	12
civiles	85	630	114	640	595	842	12
nacionales	117	630	163	640	595	842	12
e	166	630	171	640	595	842	12
internacionales	173	630	240	640	595	842	12
ocupados	243	630	284	640	595	842	12
en	287	630	297	640	595	842	12
la	300	630	308	640	595	842	12
defensa	311	630	344	640	595	842	12
de	347	630	357	640	595	842	12
los	360	630	373	640	595	842	12
derechos	376	630	415	640	595	842	12
de	417	630	428	640	595	842	12
NNyA	431	630	460	640	595	842	12
consideran	462	630	510	640	595	842	12
que	85	643	101	653	595	842	12
los	103	643	116	653	595	842	12
mayores	118	643	155	653	595	842	12
desafíos	158	643	194	653	595	842	12
mayores	196	643	233	653	595	842	12
se	236	643	245	653	595	842	12
encuentran	247	643	295	653	595	842	12
en	298	643	308	653	595	842	12
el	310	643	318	653	595	842	12
contenido,	320	643	367	653	595	842	12
instrumentalización	369	643	455	653	595	842	12
y	458	643	463	653	595	842	12
aplicación	465	643	510	653	595	842	12
de	85	655	96	665	595	842	12
los	98	655	111	665	595	842	12
instrumentos	113	655	170	665	595	842	12
legales	172	655	202	665	595	842	12
en	204	655	215	665	595	842	12
ámbitos	217	655	252	665	595	842	12
como	254	655	278	665	595	842	12
las	280	655	292	665	595	842	12
escuelas;	295	655	334	665	595	842	12
ya	336	655	347	665	595	842	12
que	349	655	365	665	595	842	12
persiste	367	655	400	665	595	842	12
la	402	655	411	665	595	842	12
idea	413	655	431	665	595	842	12
de	433	655	443	665	595	842	12
que	445	655	461	665	595	842	12
los	464	655	476	665	595	842	12
adultos	478	655	510	665	595	842	12
-ya	85	668	99	678	595	842	12
sean	103	668	122	678	595	842	12
los	126	668	139	678	595	842	12
docentes,	143	668	184	678	595	842	12
directores	188	668	231	678	595	842	12
y,	235	668	243	678	595	842	12
sin	247	668	260	678	595	842	12
duda,	264	668	288	678	595	842	12
los	291	668	304	678	595	842	12
padres	308	668	337	678	595	842	12
de	341	668	351	678	595	842	12
familia-,	355	668	392	678	595	842	12
son	396	668	412	678	595	842	12
los	415	668	428	678	595	842	12
únicos	432	668	461	678	595	842	12
que	465	668	480	678	595	842	12
deben	484	668	511	678	595	842	12
participar	85	681	127	691	595	842	12
y	130	681	135	691	595	842	12
los	138	681	151	691	595	842	12
únicos	153	681	182	691	595	842	12
que	184	681	200	691	595	842	12
deben	203	681	229	691	595	842	12
tomar	231	681	257	691	595	842	12
las	260	681	272	691	595	842	12
decisiones	274	681	320	691	595	842	12
concernientes	323	681	383	691	595	842	12
a	386	681	390	691	595	842	12
la	393	681	401	691	595	842	12
violencia	403	681	444	691	595	842	12
escolar	446	681	477	691	595	842	12
porque	480	681	510	691	595	842	12
saben	85	693	110	703	595	842	12
lo	114	693	122	703	595	842	12
que	126	693	142	703	595	842	12
es	145	693	154	703	595	842	12
mejor	158	693	184	703	595	842	12
para	187	693	206	703	595	842	12
el	210	693	218	703	595	842	12
bienestar	221	693	261	703	595	842	12
y	264	693	270	703	595	842	12
la	273	693	281	703	595	842	12
protección	285	693	331	703	595	842	12
de	335	693	345	703	595	842	12
NNyA.	349	693	381	703	595	842	12
De	384	693	397	703	595	842	12
este	401	693	418	703	595	842	12
modo,	422	693	449	703	595	842	12
los	453	693	466	703	595	842	12
retos	469	693	491	703	595	842	12
que	494	693	510	703	595	842	12
enfrenta	85	706	121	716	595	842	12
el	123	706	131	716	595	842	12
alumnado	134	706	177	716	595	842	12
mexicano	179	706	222	716	595	842	12
para	224	706	243	716	595	842	12
tener	246	706	268	716	595	842	12
un	270	706	281	716	595	842	12
papel	283	706	307	716	595	842	12
activo	309	706	336	716	595	842	12
y	338	706	344	716	595	842	12
propositivo	346	706	396	716	595	842	12
en	399	706	409	716	595	842	12
la	411	706	419	716	595	842	12
indagación	421	706	470	716	595	842	12
empírica	472	706	510	716	595	842	12
de	85	719	96	729	595	842	12
la	100	719	108	729	595	842	12
violencia	113	719	153	729	595	842	12
escolar,	158	719	192	729	595	842	12
terminan	197	719	236	729	595	842	12
siendo	241	719	270	729	595	842	12
problemas	274	719	320	729	595	842	12
de	325	719	335	729	595	842	12
la	340	719	348	729	595	842	12
participación,	353	719	413	729	595	842	12
tal	418	719	429	729	595	842	12
como	434	719	458	729	595	842	12
lo	463	719	472	729	595	842	12
expresa	476	719	510	729	595	842	12
Fielding	85	731	122	741	595	842	12
y	124	731	130	741	595	842	12
otros	132	731	154	741	595	842	12
representantes	157	731	219	741	595	842	12
de	222	731	232	741	595	842	12
la	235	731	243	741	595	842	12
perspectiva	245	731	295	741	595	842	12
de	297	731	308	741	595	842	12
las	310	731	322	741	595	842	12
Voces.	325	731	354	741	595	842	12
En	356	731	369	741	595	842	12
otras	371	731	392	741	595	842	12
palabras,	395	731	434	741	595	842	12
parecería	437	731	477	741	595	842	12
que	479	731	495	741	595	842	12
ser	498	731	510	741	595	842	12
reconocidos	85	744	138	754	595	842	12
como	141	744	165	754	595	842	12
sujetos	167	744	198	754	595	842	12
productores	200	744	252	754	595	842	12
de	254	744	265	754	595	842	12
conocimiento	267	744	327	754	595	842	12
no	329	744	340	754	595	842	12
puede	342	744	369	754	595	842	12
desligarse	371	744	415	754	595	842	12
de	417	744	428	754	595	842	12
su	430	744	440	754	595	842	12
reconocimiento	442	744	510	754	595	842	12
como	85	757	109	767	595	842	12
actores	114	757	146	767	595	842	12
con	150	757	166	767	595	842	12
agencia.	171	757	207	767	595	842	12
Así,	212	757	230	767	595	842	12
NNyA	235	757	264	767	595	842	12
mexicanos	269	757	316	767	595	842	12
no	321	757	332	767	595	842	12
pueden	336	757	368	767	595	842	12
producir	373	757	410	767	595	842	12
conocimiento	415	757	475	767	595	842	12
porque	480	757	510	767	595	842	12
260	85	819	97	827	595	842	12
Propósitos	398	802	434	809	595	842	12
y	435	802	440	809	595	842	12
Representaciones	442	802	501	809	595	842	12
Ene.-	360	811	377	818	595	842	12
Abr.	379	811	393	818	595	842	12
2019,	395	811	413	818	595	842	12
Vol.	415	811	429	818	595	842	12
7,	431	811	437	818	595	842	12
N°	439	811	448	818	595	842	12
1:	450	811	456	818	595	842	12
pp.	458	811	468	818	595	842	12
249	470	811	482	818	595	842	12
-	484	811	487	818	595	842	12
280	489	811	501	818	595	842	12
http://dx.doi.org/10.20511/pyr2019.v7n1.302	356	820	501	827	595	842	12
Zurita,	461	35	490	43	595	842	13
U.	492	35	501	43	595	842	13
enfrentan	85	73	127	83	595	842	13
diferentes	131	73	174	83	595	842	13
obstáculos	178	73	225	83	595	842	13
jurídicos,	228	73	270	83	595	842	13
institucionales,	274	73	340	83	595	842	13
organizacionales	344	73	418	83	595	842	13
y	422	73	427	83	595	842	13
culturales	431	73	474	83	595	842	13
que	478	73	494	83	595	842	13
les	498	73	510	83	595	842	13
impiden	85	86	121	96	595	842	13
participar.	124	86	169	96	595	842	13
Aunque	172	86	207	96	595	842	13
ya	209	86	220	96	595	842	13
se	223	86	232	96	595	842	13
reconoce	235	86	274	96	595	842	13
el	277	86	285	96	595	842	13
derecho	288	86	323	96	595	842	13
a	326	86	330	96	595	842	13
la	333	86	341	96	595	842	13
participación	344	86	402	96	595	842	13
de	404	86	415	96	595	842	13
NNyA	418	86	447	96	595	842	13
en	450	86	460	96	595	842	13
México,	463	86	499	96	595	842	13
la	502	86	510	96	595	842	13
concepción	85	99	135	109	595	842	13
de	138	99	149	109	595	842	13
la	152	99	160	109	595	842	13
participación	163	99	221	109	595	842	13
es	224	99	233	109	595	842	13
una	236	99	252	109	595	842	13
visión	255	99	282	109	595	842	13
tutelada.	286	99	323	109	595	842	13
En	326	99	338	109	595	842	13
términos	342	99	380	109	595	842	13
del	384	99	397	109	595	842	13
sistema	400	99	433	109	595	842	13
educativo,	436	99	482	109	595	842	13
desde	485	99	510	109	595	842	13
décadas	85	112	120	121	595	842	13
atrás	124	112	145	121	595	842	13
se	149	112	159	121	595	842	13
puede	163	112	189	121	595	842	13
observar	194	112	232	121	595	842	13
en	236	112	246	121	595	842	13
diferentes	251	112	294	121	595	842	13
leyes	298	112	321	121	595	842	13
-como	326	112	354	121	595	842	13
la	358	112	366	121	595	842	13
Ley	370	112	388	121	595	842	13
Orgánica	392	112	432	121	595	842	13
de	437	112	447	121	595	842	13
la	452	112	460	121	595	842	13
Educación	464	112	510	121	595	842	13
Pública	85	124	118	134	595	842	13
de	121	124	132	134	595	842	13
1942,	135	124	159	134	595	842	13
la	162	124	170	134	595	842	13
Ley	174	124	191	134	595	842	13
Federal	194	124	227	134	595	842	13
de	230	124	240	134	595	842	13
Educación	243	124	290	134	595	842	13
de	293	124	303	134	595	842	13
1973	306	124	328	134	595	842	13
o	331	124	337	134	595	842	13
la	340	124	348	134	595	842	13
Ley	351	124	368	134	595	842	13
General	371	124	406	134	595	842	13
de	409	124	419	134	595	842	13
Educación	422	124	469	134	595	842	13
vigente-,	472	124	510	134	595	842	13
que	85	137	101	147	595	842	13
se	105	137	114	147	595	842	13
ha	119	137	129	147	595	842	13
tenido	133	137	161	147	595	842	13
una	165	137	181	147	595	842	13
visión	185	137	212	147	595	842	13
condicionada	216	137	275	147	595	842	13
de	279	137	290	147	595	842	13
la	294	137	302	147	595	842	13
participación	306	137	364	147	595	842	13
del	368	137	381	147	595	842	13
alumnado	386	137	429	147	595	842	13
puesto	433	137	462	147	595	842	13
que	466	137	482	147	595	842	13
se	486	137	495	147	595	842	13
ha	500	137	510	147	595	842	13
reconocido	85	149	134	159	595	842	13
que	139	149	155	159	595	842	13
esta	160	149	177	159	595	842	13
población	182	149	225	159	595	842	13
puede	230	149	256	159	595	842	13
emprender	261	149	308	159	595	842	13
ciertas	313	149	342	159	595	842	13
actividades,	347	149	399	159	595	842	13
pero	404	149	424	159	595	842	13
también	429	149	464	159	595	842	13
se	469	149	478	159	595	842	13
les	483	149	495	159	595	842	13
ha	500	149	510	159	595	842	13
prohibido	85	162	128	172	595	842	13
su	130	162	140	172	595	842	13
intervención	142	162	197	172	595	842	13
en	200	162	210	172	595	842	13
asuntos	212	162	245	172	595	842	13
medulares	248	162	293	172	595	842	13
de	295	162	306	172	595	842	13
las	308	162	320	172	595	842	13
escuelas	322	162	359	172	595	842	13
y	361	162	367	172	595	842	13
el	369	162	377	172	595	842	13
sistema	379	162	412	172	595	842	13
educativo.	415	162	460	172	595	842	13
Asimismo,	462	162	510	172	595	842	13
otra	85	175	102	185	595	842	13
limitación	107	175	151	185	595	842	13
está	156	175	173	185	595	842	13
relacionada	177	175	228	185	595	842	13
con	232	175	248	185	595	842	13
la	253	175	261	185	595	842	13
disponibilidad	265	175	328	185	595	842	13
de	332	175	343	185	595	842	13
una	347	175	363	185	595	842	13
sola	368	175	386	185	595	842	13
modalidad	390	175	436	185	595	842	13
institucional	441	175	495	185	595	842	13
de	500	175	510	185	595	842	13
participación	85	187	143	197	595	842	13
que	146	187	162	197	595	842	13
es	166	187	175	197	595	842	13
la	178	187	186	197	595	842	13
Asociación	190	187	239	197	595	842	13
o	243	187	248	197	595	842	13
Sociedad	252	187	292	197	595	842	13
de	296	187	306	197	595	842	13
Alumnos;	310	187	353	197	595	842	13
y	356	187	362	197	595	842	13
que,	365	187	384	197	595	842	13
además,	388	187	423	197	595	842	13
no	427	187	438	197	595	842	13
está	441	187	459	197	595	842	13
reconocida	462	187	510	197	595	842	13
para	85	200	104	210	595	842	13
todos	107	200	131	210	595	842	13
los	135	200	147	210	595	842	13
niveles	151	200	182	210	595	842	13
del	185	200	199	210	595	842	13
sistema	202	200	235	210	595	842	13
educativo.	238	200	284	210	595	842	13
Pero	287	200	307	210	595	842	13
estos	310	200	332	210	595	842	13
problemas	336	200	381	210	595	842	13
son	385	200	400	210	595	842	13
más	403	200	421	210	595	842	13
paradójicos	424	200	475	210	595	842	13
cuando	478	200	510	210	595	842	13
se	85	213	94	223	595	842	13
piensa	98	213	126	223	595	842	13
que	130	213	146	223	595	842	13
la	150	213	158	223	595	842	13
literatura	162	213	202	223	595	842	13
convencional	206	213	264	223	595	842	13
de	268	213	279	223	595	842	13
la	283	213	290	223	595	842	13
violencia	294	213	335	223	595	842	13
escolar	339	213	370	223	595	842	13
y	374	213	379	223	595	842	13
la	383	213	391	223	595	842	13
opinión	395	213	429	223	595	842	13
difundida	433	213	475	223	595	842	13
por	479	213	493	223	595	842	13
los	497	213	510	223	595	842	13
medios	85	225	117	235	595	842	13
de	121	225	131	235	595	842	13
comunicación,	135	225	200	235	595	842	13
muestran	203	225	244	235	595	842	13
a	248	225	253	235	595	842	13
NNyA	257	225	286	235	595	842	13
como	290	225	314	235	595	842	13
los	318	225	331	235	595	842	13
principales	335	225	383	235	595	842	13
causantes	387	225	429	235	595	842	13
de	433	225	444	235	595	842	13
este	447	225	465	235	595	842	13
problema	469	225	510	235	595	842	13
social,	85	238	114	248	595	842	13
pero	117	238	136	248	595	842	13
simultáneamente	139	238	213	248	595	842	13
se	216	238	225	248	595	842	13
les	228	238	241	248	595	842	13
impide	243	238	274	248	595	842	13
que	277	238	293	248	595	842	13
asuman	296	238	329	248	595	842	13
un	332	238	343	248	595	842	13
papel	346	238	370	248	595	842	13
más	373	238	391	248	595	842	13
activo	393	238	420	248	595	842	13
en	423	238	434	248	595	842	13
la	436	238	444	248	595	842	13
producción	447	238	497	248	595	842	13
de	500	238	510	248	595	842	13
conocimiento	85	251	145	261	595	842	13
que	150	251	166	261	595	842	13
podría	170	251	199	261	595	842	13
ser	203	251	216	261	595	842	13
empleado	221	251	264	261	595	842	13
para	268	251	287	261	595	842	13
evitar	292	251	317	261	595	842	13
dicho	322	251	346	261	595	842	13
fenómeno	351	251	395	261	595	842	13
(Brown	400	251	433	261	595	842	13
&	438	251	447	261	595	842	13
Munn,	451	251	481	261	595	842	13
2008;	485	251	511	261	595	842	13
McCluskey,	85	263	138	273	595	842	13
Brown,	141	263	174	273	595	842	13
Munn,	177	263	206	273	595	842	13
Lloyd,	209	263	238	273	595	842	13
Hamilton,	240	263	285	273	595	842	13
Sharp	287	263	313	273	595	842	13
&	316	263	324	273	595	842	13
Mackleod,	327	263	374	273	595	842	13
2013).	377	263	405	273	595	842	13
Las	85	276	101	286	595	842	13
Voces	106	276	133	286	595	842	13
del	138	276	151	286	595	842	13
alumnado	156	276	200	286	595	842	13
representa	206	276	251	286	595	842	13
una	256	276	272	286	595	842	13
propuesta	277	276	320	286	595	842	13
de	325	276	335	286	595	842	13
inclusión	341	276	381	286	595	842	13
de	386	276	397	286	595	842	13
estos	402	276	424	286	595	842	13
integrantes	429	276	477	286	595	842	13
de	483	276	493	286	595	842	13
las	498	276	510	286	595	842	13
comunidades	85	289	143	298	595	842	13
escolares	147	289	187	298	595	842	13
que	190	289	206	298	595	842	13
históricamente	210	289	275	298	595	842	13
han	278	289	294	298	595	842	13
sido	297	289	316	298	595	842	13
excluidos	319	289	361	298	595	842	13
de	365	289	375	298	595	842	13
cualquier	379	289	419	298	595	842	13
proceso	423	289	457	298	595	842	13
de	461	289	471	298	595	842	13
toma	474	289	496	298	595	842	13
de	500	289	511	298	595	842	13
decisiones	85	301	131	311	595	842	13
escolares	134	301	175	311	595	842	13
y	178	301	184	311	595	842	13
educativas.	187	301	236	311	595	842	13
Cabe	239	301	262	311	595	842	13
agregar	265	301	298	311	595	842	13
esta	302	301	319	311	595	842	13
inclusión	322	301	362	311	595	842	13
entendida	366	301	408	311	595	842	13
como	412	301	436	311	595	842	13
un	440	301	451	311	595	842	13
proceso,	454	301	491	311	595	842	13
que	494	301	510	311	595	842	13
no	85	314	96	324	595	842	13
pretende	100	314	138	324	595	842	13
sobreponer	143	314	191	324	595	842	13
las	196	314	208	324	595	842	13
voces	212	314	237	324	595	842	13
de	241	314	251	324	595	842	13
NNyA	256	314	285	324	595	842	13
a	289	314	294	324	595	842	13
las	298	314	311	324	595	842	13
de	315	314	325	324	595	842	13
los	329	314	342	324	595	842	13
otros	347	314	369	324	595	842	13
miembros	373	314	417	324	595	842	13
de	421	314	431	324	595	842	13
las	436	314	448	324	595	842	13
comunidades	452	314	510	324	595	842	13
escolares.	85	327	128	337	595	842	13
Por	133	327	148	337	595	842	13
el	153	327	160	337	595	842	13
contrario,	165	327	208	337	595	842	13
se	212	327	221	337	595	842	13
trata	226	327	245	337	595	842	13
de	250	327	260	337	595	842	13
establecer	265	327	309	337	595	842	13
las	313	327	325	337	595	842	13
condiciones	330	327	382	337	595	842	13
para	387	327	406	337	595	842	13
que	411	327	427	337	595	842	13
cualquiera	431	327	477	337	595	842	13
de	481	327	492	337	595	842	13
sus	496	327	510	337	595	842	13
integrantes,	85	339	136	349	595	842	13
sin	139	339	152	349	595	842	13
distinción	155	339	198	349	595	842	13
de	201	339	212	349	595	842	13
ningún	215	339	245	349	595	842	13
tipo,	248	339	268	349	595	842	13
pueda	271	339	297	349	595	842	13
expresar	300	339	337	349	595	842	13
su	341	339	350	349	595	842	13
opinión,	353	339	390	349	595	842	13
compartir	393	339	435	349	595	842	13
su	438	339	448	349	595	842	13
experiencia	451	339	502	349	595	842	13
y	505	339	510	349	595	842	13
participar	85	352	127	362	595	842	13
en	131	352	142	362	595	842	13
las	146	352	158	362	595	842	13
acciones	162	352	200	362	595	842	13
que	204	352	220	362	595	842	13
se	223	352	233	362	595	842	13
decida	237	352	265	362	595	842	13
emprender.	269	352	319	362	595	842	13
En	323	352	335	362	595	842	13
consecuencia,	339	352	401	362	595	842	13
tal	404	352	415	362	595	842	13
como	419	352	444	362	595	842	13
lo	448	352	456	362	595	842	13
señalan	460	352	493	362	595	842	13
los	497	352	510	362	595	842	13
especialistas	85	365	140	374	595	842	13
de	144	365	154	374	595	842	13
la	157	365	165	374	595	842	13
perspectiva	169	365	219	374	595	842	13
de	222	365	233	374	595	842	13
las	236	365	248	374	595	842	13
Voces,	252	365	281	374	595	842	13
se	284	365	294	374	595	842	13
apela	297	365	320	374	595	842	13
al	324	365	332	374	595	842	13
diálogo	335	365	368	374	595	842	13
y	371	365	377	374	595	842	13
la	380	365	388	374	595	842	13
reflexión	392	365	432	374	595	842	13
sustentadas	435	365	485	374	595	842	13
en	489	365	499	374	595	842	13
la	502	365	510	374	595	842	13
mutualidad,	85	377	137	387	595	842	13
reciprocidad	141	377	196	387	595	842	13
y	199	377	205	387	595	842	13
respeto	208	377	240	387	595	842	13
entre	243	377	265	387	595	842	13
NNyA,	269	377	301	387	595	842	13
docentes,	304	377	346	387	595	842	13
directores,	349	377	395	387	595	842	13
padres	399	377	427	387	595	842	13
de	431	377	441	387	595	842	13
familia	444	377	476	387	595	842	13
y	479	377	485	387	595	842	13
otros	488	377	510	387	595	842	13
integrantes	85	390	133	400	595	842	13
de	137	390	147	400	595	842	13
las	151	390	163	400	595	842	13
comunidades	166	390	224	400	595	842	13
para	228	390	247	400	595	842	13
conocer,	250	390	287	400	595	842	13
intercambiar	291	390	346	400	595	842	13
y	350	390	355	400	595	842	13
delinear	358	390	394	400	595	842	13
las	397	390	410	400	595	842	13
distintas	413	390	450	400	595	842	13
perspectivas,	453	390	510	400	595	842	13
experiencias	85	402	140	412	595	842	13
y	143	402	149	412	595	842	13
propuestas	152	402	199	412	595	842	13
que	202	402	217	412	595	842	13
tienen	221	402	247	412	595	842	13
acerca	250	402	278	412	595	842	13
de	281	402	292	412	595	842	13
la	295	402	303	412	595	842	13
violencia	306	402	346	412	595	842	13
escolar.	349	402	383	412	595	842	13
Si	386	402	395	412	595	842	13
bien	398	402	417	412	595	842	13
es	420	402	429	412	595	842	13
un	432	402	443	412	595	842	13
modelo	446	402	479	412	595	842	13
que	482	402	498	412	595	842	13
se	501	402	510	412	595	842	13
puede	85	415	111	425	595	842	13
aplicar	115	415	145	425	595	842	13
de	148	415	159	425	595	842	13
manera	162	415	195	425	595	842	13
diacrónica	198	415	244	425	595	842	13
y	248	415	253	425	595	842	13
sincrónica	257	415	302	425	595	842	13
para	305	415	324	425	595	842	13
profundizar	328	415	379	425	595	842	13
en	383	415	393	425	595	842	13
los	397	415	409	425	595	842	13
avances	413	415	448	425	595	842	13
y	451	415	457	425	595	842	13
desafíos	460	415	496	425	595	842	13
en	500	415	510	425	595	842	13
torno	85	428	108	438	595	842	13
a	111	428	116	438	595	842	13
las	119	428	131	438	595	842	13
Voces	134	428	161	438	595	842	13
del	163	428	177	438	595	842	13
alumnado	180	428	224	438	595	842	13
en	227	428	237	438	595	842	13
un	240	428	251	438	595	842	13
contexto	254	428	292	438	595	842	13
y	295	428	300	438	595	842	13
periodo	303	428	337	438	595	842	13
temporal	340	428	379	438	595	842	13
determinados,	382	428	444	438	595	842	13
en	447	428	457	438	595	842	13
este	460	428	477	438	595	842	13
trabajo	480	428	511	438	595	842	13
se	85	440	94	450	595	842	13
ha	96	440	107	450	595	842	13
optado	109	440	139	450	595	842	13
por	141	440	156	450	595	842	13
reflexionar	158	440	206	450	595	842	13
cuál	208	440	227	450	595	842	13
ha	229	440	239	450	595	842	13
sido	242	440	260	450	595	842	13
su	262	440	272	450	595	842	13
papel	274	440	298	450	595	842	13
en	300	440	311	450	595	842	13
la	313	440	321	450	595	842	13
indagación	323	440	371	450	595	842	13
empírica	373	440	412	450	595	842	13
de	414	440	424	450	595	842	13
la	427	440	435	450	595	842	13
violencia	437	440	477	450	595	842	13
escolar	479	440	510	450	595	842	13
para	85	453	104	463	595	842	13
conocer	107	453	141	463	595	842	13
qué	144	453	160	463	595	842	13
tipo	162	453	179	463	595	842	13
de	182	453	192	463	595	842	13
interacción	194	453	243	463	595	842	13
entre	246	453	268	463	595	842	13
NNyA	270	453	299	463	595	842	13
y	302	453	307	463	595	842	13
el	310	453	317	463	595	842	13
equipo	320	453	350	463	595	842	13
escolar	352	453	384	463	595	842	13
se	386	453	395	463	595	842	13
despliega,	398	453	442	463	595	842	13
de	444	453	455	463	595	842	13
acuerdo	457	453	492	463	595	842	13
con	494	453	510	463	595	842	13
el	85	466	93	476	595	842	13
modelo	96	466	129	476	595	842	13
de	132	466	142	476	595	842	13
Fielding	145	466	181	476	595	842	13
(2011).	184	466	216	476	595	842	13
Como	120	491	147	501	595	842	13
lo	151	491	159	501	595	842	13
han	163	491	179	501	595	842	13
sostenido	182	491	224	501	595	842	13
Fielding	227	491	264	501	595	842	13
y	267	491	272	501	595	842	13
otros	276	491	298	501	595	842	13
académicos,	301	491	355	501	595	842	13
las	359	491	371	501	595	842	13
voces	374	491	399	501	595	842	13
del	403	491	416	501	595	842	13
estudiantado	420	491	475	501	595	842	13
pueden	478	491	510	501	595	842	13
ser	85	504	98	514	595	842	13
el	101	504	109	514	595	842	13
corazón	113	504	148	514	595	842	13
de	151	504	161	514	595	842	13
las	165	504	177	514	595	842	13
escuelas,	181	504	220	514	595	842	13
ser	223	504	236	514	595	842	13
expresadas	240	504	288	514	595	842	13
a	291	504	296	514	595	842	13
través	300	504	326	514	595	842	13
de	329	504	340	514	595	842	13
múltiples	343	504	384	514	595	842	13
canales	388	504	420	514	595	842	13
institucionales	423	504	487	514	595	842	13
y	490	504	496	514	595	842	13
no	499	504	510	514	595	842	13
institucionales,	85	516	152	526	595	842	13
desplegarse	156	516	208	526	595	842	13
en	213	516	223	526	595	842	13
torno	228	516	251	526	595	842	13
a	256	516	261	526	595	842	13
cuestiones	266	516	312	526	595	842	13
asuntos	317	516	350	526	595	842	13
centrales	355	516	394	526	595	842	13
como	399	516	424	526	595	842	13
la	429	516	437	526	595	842	13
enseñanza	442	516	487	526	595	842	13
y	492	516	498	526	595	842	13
el	502	516	510	526	595	842	13
aprendizaje,	85	529	139	539	595	842	13
estar	141	529	161	539	595	842	13
reflejadas	164	529	206	539	595	842	13
en	208	529	219	539	595	842	13
el	221	529	229	539	595	842	13
ethos	231	529	254	539	595	842	13
del	256	529	270	539	595	842	13
sistema	272	529	305	539	595	842	13
educativo	307	529	350	539	595	842	13
y	352	529	357	539	595	842	13
las	359	529	372	539	595	842	13
escuelas,	374	529	413	539	595	842	13
ser	415	529	428	539	595	842	13
tomadas	430	529	467	539	595	842	13
en	469	529	479	539	595	842	13
cuenta	482	529	510	539	595	842	13
para	85	542	104	552	595	842	13
todas	108	542	131	552	595	842	13
las	135	542	147	552	595	842	13
acciones	151	542	189	552	595	842	13
donde	192	542	219	552	595	842	13
NNyA	223	542	252	552	595	842	13
estén	256	542	279	552	595	842	13
relacionados.	282	542	341	552	595	842	13
Aquí	345	542	367	552	595	842	13
se	370	542	380	552	595	842	13
ha	383	542	394	552	595	842	13
examinado	397	542	446	552	595	842	13
el	450	542	458	552	595	842	13
proceso	462	542	496	552	595	842	13
de	500	542	511	552	595	842	13
legitimación	85	554	140	564	595	842	13
de	143	554	154	564	595	842	13
las	156	554	169	564	595	842	13
voces	172	554	197	564	595	842	13
del	200	554	213	564	595	842	13
alumnado	216	554	260	564	595	842	13
a	263	554	268	564	595	842	13
propósito	271	554	313	564	595	842	13
de	316	554	326	564	595	842	13
la	329	554	337	564	595	842	13
indagación	340	554	388	564	595	842	13
empírica	391	554	429	564	595	842	13
sobre	432	554	456	564	595	842	13
la	459	554	467	564	595	842	13
violencia	470	554	510	564	595	842	13
escolar.	85	567	119	577	595	842	13
Sin	122	567	137	577	595	842	13
embargo,	140	567	181	577	595	842	13
en	185	567	195	577	595	842	13
la	198	567	206	577	595	842	13
medida	209	567	242	577	595	842	13
en	245	567	255	577	595	842	13
que	258	567	274	577	595	842	13
se	277	567	287	577	595	842	13
identificó	290	567	332	577	595	842	13
que	335	567	351	577	595	842	13
su	354	567	364	577	595	842	13
participación	367	567	425	577	595	842	13
en	428	567	438	577	595	842	13
este	441	567	458	577	595	842	13
proceso	462	567	496	577	595	842	13
no	499	567	510	577	595	842	13
va	85	580	95	590	595	842	13
más	98	580	116	590	595	842	13
allá	119	580	135	590	595	842	13
de	138	580	148	590	595	842	13
una	151	580	167	590	595	842	13
interacción	169	580	218	590	595	842	13
donde	221	580	248	590	595	842	13
ese	251	580	265	590	595	842	13
grupo	268	580	293	590	595	842	13
es	296	580	305	590	595	842	13
considerado	308	580	361	590	595	842	13
como	364	580	388	590	595	842	13
una	391	580	407	590	595	842	13
fuente	410	580	437	590	595	842	13
de	440	580	451	590	595	842	13
información;	453	580	510	590	595	842	13
se	85	592	94	602	595	842	13
mostró	98	592	128	602	595	842	13
también	131	592	167	602	595	842	13
que	170	592	186	602	595	842	13
ello	189	592	206	602	595	842	13
se	209	592	218	602	595	842	13
explica	221	592	253	602	595	842	13
porque,	256	592	289	602	595	842	13
aunque	292	592	324	602	595	842	13
hay	327	592	343	602	595	842	13
nuevos	346	592	378	602	595	842	13
instrumentos	381	592	438	602	595	842	13
legales	441	592	471	602	595	842	13
como	475	592	499	602	595	842	13
la	502	592	510	602	595	842	13
LGDNNA	85	605	131	615	595	842	13
que	135	605	151	615	595	842	13
reconoce	155	605	195	615	595	842	13
en	199	605	209	615	595	842	13
México	213	605	246	615	595	842	13
el	250	605	258	615	595	842	13
derecho	262	605	297	615	595	842	13
a	300	605	305	615	595	842	13
la	309	605	317	615	595	842	13
participación	321	605	378	615	595	842	13
de	382	605	392	615	595	842	13
NNyA	396	605	425	615	595	842	13
lo	429	605	438	615	595	842	13
hace	442	605	462	615	595	842	13
desde	465	605	491	615	595	842	13
una	494	605	510	615	595	842	13
visión	85	618	112	627	595	842	13
tutelada.	116	618	153	627	595	842	13
De	157	618	170	627	595	842	13
modo	174	618	199	627	595	842	13
tal	203	618	214	627	595	842	13
que	218	618	234	627	595	842	13
no	237	618	248	627	595	842	13
hay	252	618	268	627	595	842	13
actualmente	272	618	325	627	595	842	13
condiciones	329	618	381	627	595	842	13
en	385	618	396	627	595	842	13
las	399	618	412	627	595	842	13
escuelas	416	618	452	627	595	842	13
y	456	618	462	627	595	842	13
el	465	618	473	627	595	842	13
sistema	477	618	510	627	595	842	13
educativo	85	630	128	640	595	842	13
para	132	630	151	640	595	842	13
que	155	630	171	640	595	842	13
ese	175	630	189	640	595	842	13
grupo	193	630	218	640	595	842	13
sea	222	630	236	640	595	842	13
considerado	240	630	293	640	595	842	13
como	297	630	322	640	595	842	13
sujeto	326	630	352	640	595	842	13
social	356	630	382	640	595	842	13
con	386	630	401	640	595	842	13
agencia	405	630	439	640	595	842	13
ni	443	630	451	640	595	842	13
como	455	630	480	640	595	842	13
sujeto	484	630	510	640	595	842	13
productor	85	643	128	653	595	842	13
de	131	643	141	653	595	842	13
conocimiento	145	643	204	653	595	842	13
de	207	643	218	653	595	842	13
un	221	643	232	653	595	842	13
tema	235	643	256	653	595	842	13
donde	259	643	286	653	595	842	13
NNyA	290	643	319	653	595	842	13
podrían	322	643	356	653	595	842	13
decir	359	643	381	653	595	842	13
y	384	643	389	653	595	842	13
aportar	392	643	424	653	595	842	13
mucho,	427	643	459	653	595	842	13
como	463	643	487	653	595	842	13
es	490	643	499	653	595	842	13
la	502	643	510	653	595	842	13
violencia	85	655	125	665	595	842	13
escolar.	128	655	162	665	595	842	13
Conclusiones	85	681	153	692	595	842	13
En	85	707	97	717	595	842	13
México	100	707	134	717	595	842	13
existe	136	707	162	717	595	842	13
desde	164	707	189	717	595	842	13
2014,	192	707	216	717	595	842	13
la	219	707	227	717	595	842	13
LGDNNA	230	707	276	717	595	842	13
que,	278	707	297	717	595	842	13
junto	300	707	322	717	595	842	13
con	325	707	341	717	595	842	13
otros	343	707	365	717	595	842	13
instrumentos	368	707	424	717	595	842	13
jurídicos,	427	707	468	717	595	842	13
reconoce	471	707	510	717	595	842	13
el	85	720	93	730	595	842	13
derecho	95	720	130	730	595	842	13
a	132	720	137	730	595	842	13
la	139	720	147	730	595	842	13
participación	149	720	207	730	595	842	13
de	209	720	219	730	595	842	13
NNyA	221	720	250	730	595	842	13
en	253	720	263	730	595	842	13
diferentes	265	720	309	730	595	842	13
ámbitos,	311	720	348	730	595	842	13
como	350	720	375	730	595	842	13
el	377	720	385	730	595	842	13
escolar	387	720	418	730	595	842	13
(Zurita	420	720	451	730	595	842	13
2013b;	453	720	483	730	595	842	13
2016,	486	720	510	730	595	842	13
2018).	85	732	114	742	595	842	13
No	118	732	132	742	595	842	13
obstante,	136	732	176	742	595	842	13
el	180	732	188	742	595	842	13
alumnado	193	732	236	742	595	842	13
encuentra	240	732	283	742	595	842	13
a	288	732	293	742	595	842	13
diario	297	732	323	742	595	842	13
diversos	327	732	364	742	595	842	13
obstáculos	369	732	415	742	595	842	13
formales	420	732	458	742	595	842	13
–como	463	730	493	742	595	842	13
los	497	732	510	742	595	842	13
instrumentos	85	745	142	755	595	842	13
normativos,	145	745	197	755	595	842	13
las	200	745	212	755	595	842	13
modalidades	215	745	271	755	595	842	13
existentes	274	745	317	755	595	842	13
de	320	745	331	755	595	842	13
participación,	334	745	394	755	595	842	13
la	397	745	405	755	595	842	13
organización	408	745	465	755	595	842	13
escolar-	468	745	503	755	595	842	13
e	506	745	510	755	595	842	13
informales	85	758	132	768	595	842	13
–como	136	755	166	768	595	842	13
la	169	758	177	768	595	842	13
cultura	181	758	211	768	595	842	13
escolar,	215	758	249	768	595	842	13
los	252	758	265	768	595	842	13
valores,	268	758	303	768	595	842	13
las	306	758	319	768	595	842	13
identidades,	322	758	375	768	595	842	13
la	378	758	386	768	595	842	13
legitimidad-,	390	758	446	768	595	842	13
cuando	450	758	482	768	595	842	13
busca	485	758	510	768	595	842	13
Propósitos	93	805	129	812	595	842	13
y	131	805	135	812	595	842	13
Representaciones	137	805	197	812	595	842	13
Ene.-	93	814	110	821	595	842	13
Abr.	112	814	127	821	595	842	13
2019,	129	814	147	821	595	842	13
Vol.	149	814	163	821	595	842	13
7,	165	814	171	821	595	842	13
N°	173	814	182	821	595	842	13
1:	184	814	190	821	595	842	13
pp.	192	814	202	821	595	842	13
249	204	814	216	821	595	842	13
-	218	814	221	821	595	842	13
280	223	814	235	821	595	842	13
http://dx.doi.org/10.20511/pyr2019.v7n1.302	93	823	238	830	595	842	13
261	498	819	510	827	595	842	13
La	85	35	95	43	595	842	14
indagación	97	35	145	43	595	842	14
empírica	147	35	183	43	595	842	14
en	185	35	195	43	595	842	14
torno	197	35	224	43	595	842	14
a	226	35	231	43	595	842	14
la	233	35	243	43	595	842	14
violencia	245	35	285	43	595	842	14
en	287	35	297	43	595	842	14
las	299	35	314	43	595	842	14
escuelas	315	35	355	43	595	842	14
mexicanas	357	35	401	43	595	842	14
desde	403	35	428	43	595	842	14
las	430	35	445	43	595	842	14
voces	447	35	473	43	595	842	14
del	475	35	490	43	595	842	14
alumnado:	85	44	130	51	595	842	14
Puntos	132	44	164	51	595	842	14
críticos	166	44	202	51	595	842	14
incidir	85	73	114	83	595	842	14
en	117	73	128	83	595	842	14
cuestiones	131	73	177	83	595	842	14
centrales	181	73	220	83	595	842	14
de	223	73	234	83	595	842	14
la	237	73	245	83	595	842	14
vida	249	73	267	83	595	842	14
de	271	73	281	83	595	842	14
las	285	73	297	83	595	842	14
escuelas,	301	73	340	83	595	842	14
como	343	73	368	83	595	842	14
por	371	73	386	83	595	842	14
ejemplo	390	73	425	83	595	842	14
la	428	73	437	83	595	842	14
construcción	440	73	497	83	595	842	14
de	500	73	510	83	595	842	14
normas	85	86	117	96	595	842	14
para	123	86	142	96	595	842	14
la	147	86	155	96	595	842	14
convivencia	161	86	214	96	595	842	14
escolar	220	86	251	96	595	842	14
(Zurita,	256	86	290	96	595	842	14
2013b,	295	86	325	96	595	842	14
2016,	331	86	356	96	595	842	14
2018).	361	86	390	96	595	842	14
En	395	86	407	96	595	842	14
contraste,	413	86	455	96	595	842	14
docentes	461	86	499	96	595	842	14
y	505	86	510	96	595	842	14
directores	85	99	128	109	595	842	14
aprueban	131	99	171	109	595	842	14
la	174	99	182	109	595	842	14
participación	184	99	242	109	595	842	14
de	244	99	254	109	595	842	14
los	257	99	270	109	595	842	14
NNyA	272	99	301	109	595	842	14
en	304	99	314	109	595	842	14
asuntos	316	99	350	109	595	842	14
que	352	99	368	109	595	842	14
no	370	99	381	109	595	842	14
implican	384	99	422	109	595	842	14
un	425	99	436	109	595	842	14
cuestionamiento	438	99	510	109	595	842	14
de	85	112	96	121	595	842	14
las	99	112	111	121	595	842	14
formas	115	112	145	121	595	842	14
en	149	112	159	121	595	842	14
que	162	112	178	121	595	842	14
históricamente	182	112	246	121	595	842	14
han	250	112	266	121	595	842	14
sido	269	112	287	121	595	842	14
excluidos,	291	112	336	121	595	842	14
subordinados	339	112	398	121	595	842	14
e	401	112	406	121	595	842	14
invisibilizados	410	112	474	121	595	842	14
(Zurita,	477	112	510	121	595	842	14
2018).	85	124	114	134	595	842	14
Si	120	149	130	159	595	842	14
la	133	149	141	159	595	842	14
atención	145	149	182	159	595	842	14
se	186	149	195	159	595	842	14
coloca	198	149	227	159	595	842	14
en	230	149	241	159	595	842	14
el	244	149	252	159	595	842	14
papel	256	149	280	159	595	842	14
de	283	149	294	159	595	842	14
NNyA	297	149	326	159	595	842	14
en	330	149	340	159	595	842	14
la	344	149	352	159	595	842	14
indagación	355	149	404	159	595	842	14
empírica	407	149	446	159	595	842	14
para	449	149	468	159	595	842	14
formular	472	149	510	159	595	842	14
acciones	85	162	123	172	595	842	14
para	126	162	144	172	595	842	14
prevenir,	147	162	186	172	595	842	14
atender	189	162	221	172	595	842	14
y	224	162	229	172	595	842	14
eliminar	232	162	268	172	595	842	14
la	271	162	279	172	595	842	14
violencia	281	162	322	172	595	842	14
escolar,	324	162	358	172	595	842	14
se	360	162	370	172	595	842	14
manifiestan	372	162	423	172	595	842	14
otras	426	162	447	172	595	842	14
paradojas	450	162	492	172	595	842	14
que	494	162	510	172	595	842	14
interfieren	85	175	131	185	595	842	14
y	135	175	141	185	595	842	14
retrasan	145	175	180	185	595	842	14
la	184	175	192	185	595	842	14
posibilidad	196	175	245	185	595	842	14
de	249	175	260	185	595	842	14
que	264	175	280	185	595	842	14
estos	284	175	306	185	595	842	14
grupos	310	175	340	185	595	842	14
sean	345	175	364	185	595	842	14
considerados	368	175	426	185	595	842	14
de	430	175	440	185	595	842	14
manera	444	175	477	185	595	842	14
activa,	481	175	510	185	595	842	14
propositiva	85	187	135	197	595	842	14
en	137	187	147	197	595	842	14
tanto	149	187	171	197	595	842	14
sujetos	174	187	204	197	595	842	14
sociales	206	187	241	197	595	842	14
con	243	187	259	197	595	842	14
agencia	261	187	295	197	595	842	14
y	297	187	303	197	595	842	14
como	305	187	329	197	595	842	14
productores	331	187	383	197	595	842	14
de	386	187	396	197	595	842	14
conocimiento.	398	187	461	197	595	842	14
Entre	463	187	487	197	595	842	14
éstas	489	187	510	197	595	842	14
sobresalen	85	200	132	210	595	842	14
la	138	200	146	210	595	842	14
carencia	152	200	188	210	595	842	14
de	194	200	205	210	595	842	14
auténticos	211	200	256	210	595	842	14
esquemas	262	200	304	210	595	842	14
o	310	200	316	210	595	842	14
modalidades	322	200	378	210	595	842	14
de	384	200	394	210	595	842	14
participación	400	200	458	210	595	842	14
para	464	200	483	210	595	842	14
estas	489	200	511	210	595	842	14
poblaciones	85	213	138	223	595	842	14
en	146	213	157	223	595	842	14
los	165	213	178	223	595	842	14
centros	186	213	218	223	595	842	14
escolares	227	213	267	223	595	842	14
y	275	213	281	223	595	842	14
en	289	213	300	223	595	842	14
los	308	213	321	223	595	842	14
sistemas	329	213	367	223	595	842	14
educativos;	375	213	425	223	595	842	14
la	434	213	442	223	595	842	14
desconfianza,	450	213	510	223	595	842	14
condicionamiento	85	225	164	235	595	842	14
o	168	225	174	235	595	842	14
rechazo	178	225	212	235	595	842	14
en	217	225	227	235	595	842	14
torno	231	225	255	235	595	842	14
a	259	225	264	235	595	842	14
la	268	225	276	235	595	842	14
participación	280	225	338	235	595	842	14
del	342	225	356	235	595	842	14
alumnado,	360	225	406	235	595	842	14
pero	410	225	430	235	595	842	14
estas	434	225	456	235	595	842	14
posturas	460	225	497	235	595	842	14
se	501	225	510	235	595	842	14
acentúan	85	238	124	248	595	842	14
más	129	238	147	248	595	842	14
conforme	151	238	194	248	595	842	14
disminuye	198	238	244	248	595	842	14
la	249	238	257	248	595	842	14
edad	262	238	282	248	595	842	14
y	287	238	293	248	595	842	14
el	297	238	305	248	595	842	14
nivel	310	238	332	248	595	842	14
educativo;	337	238	383	248	595	842	14
el	387	238	395	248	595	842	14
predominio	400	238	451	248	595	842	14
de	456	238	466	248	595	842	14
la	471	238	479	248	595	842	14
lógica	484	238	511	248	595	842	14
adultocéntricas	85	251	152	261	595	842	14
en	154	251	165	261	595	842	14
escuelas	168	251	204	261	595	842	14
que	207	251	223	261	595	842	14
siguen	226	251	254	261	595	842	14
siendo	257	251	286	261	595	842	14
verticales	289	251	331	261	595	842	14
y	333	251	339	261	595	842	14
jerárquicas.	342	251	393	261	595	842	14
En	120	276	133	286	595	842	14
el	136	276	144	286	595	842	14
caso	146	276	166	286	595	842	14
especial	169	276	204	286	595	842	14
del	207	276	221	286	595	842	14
tema	223	276	245	286	595	842	14
que	248	276	264	286	595	842	14
aquí	266	276	285	286	595	842	14
interesa,	288	276	325	286	595	842	14
se	328	276	337	286	595	842	14
observa	340	276	374	286	595	842	14
la	377	276	385	286	595	842	14
solicitud	388	276	426	286	595	842	14
u	431	276	437	286	595	842	14
obligación	440	276	486	286	595	842	14
de	489	276	499	286	595	842	14
la	502	276	510	286	595	842	14
participación	85	289	143	298	595	842	14
del	145	289	159	298	595	842	14
estudiantado	162	289	217	298	595	842	14
para	220	289	239	298	595	842	14
proporcionar	242	289	299	298	595	842	14
información	302	289	355	298	595	842	14
exclusivamente	358	289	427	298	595	842	14
de	430	289	440	298	595	842	14
los	443	289	456	298	595	842	14
asuntos	459	289	492	298	595	842	14
que	495	289	510	298	595	842	14
les	85	301	97	311	595	842	14
interesa	100	301	135	311	595	842	14
a	138	301	143	311	595	842	14
las	146	301	158	311	595	842	14
autoridades	161	301	211	311	595	842	14
escolares	214	301	255	311	595	842	14
y	258	301	263	311	595	842	14
educativas,	266	301	316	311	595	842	14
tales	319	301	339	311	595	842	14
como	342	301	366	311	595	842	14
el	369	301	377	311	595	842	14
acoso	380	301	405	311	595	842	14
escolar	408	301	439	311	595	842	14
entre	442	301	464	311	595	842	14
pares	467	301	491	311	595	842	14
o	494	301	499	311	595	842	14
el	502	301	510	311	595	842	14
ciberacoso;	85	314	135	324	595	842	14
en	138	314	148	324	595	842	14
menoscabo	151	314	200	324	595	842	14
de	203	314	213	324	595	842	14
otras	216	314	237	324	595	842	14
expresiones	240	314	291	324	595	842	14
de	294	314	304	324	595	842	14
violencia	307	314	347	324	595	842	14
como	350	314	374	324	595	842	14
las	377	314	389	324	595	842	14
que	391	314	407	324	595	842	14
existen	410	314	441	324	595	842	14
de	443	314	454	324	595	842	14
los	456	314	469	324	595	842	14
docentes	472	314	510	324	595	842	14
y	85	327	91	337	595	842	14
directores	94	327	138	337	595	842	14
hacia	142	327	165	337	595	842	14
el	169	327	177	337	595	842	14
alumnado,	181	327	227	337	595	842	14
entre	231	327	253	337	595	842	14
el	257	327	265	337	595	842	14
equipo	269	327	299	337	595	842	14
docente	303	327	337	337	595	842	14
y	341	327	347	337	595	842	14
directivo,	351	327	393	337	595	842	14
entre	397	327	419	337	595	842	14
padres	423	327	451	337	595	842	14
de	455	327	466	337	595	842	14
familia	470	327	501	337	595	842	14
y	505	327	510	337	595	842	14
equipo	85	339	115	349	595	842	14
docente,	118	339	155	349	595	842	14
por	158	339	172	349	595	842	14
ejemplo	175	339	210	349	595	842	14
(Gómez	213	339	248	349	595	842	14
y	251	339	257	349	595	842	14
Zurita,	259	339	289	349	595	842	14
2013;	292	339	317	349	595	842	14
Zurita,	320	339	349	349	595	842	14
2013b,	352	339	382	349	595	842	14
2016,	385	339	410	349	595	842	14
2018).	412	339	441	349	595	842	14
Esa	443	339	459	349	595	842	14
indagación	462	339	510	349	595	842	14
empírica	85	352	124	362	595	842	14
está,	127	352	147	362	595	842	14
además,	150	352	186	362	595	842	14
sustentada	190	352	236	362	595	842	14
en	239	352	249	362	595	842	14
la	253	352	261	362	595	842	14
aplicación	264	352	310	362	595	842	14
de	313	352	323	362	595	842	14
metodologías	327	352	386	362	595	842	14
y	390	352	395	362	595	842	14
técnicas	399	352	434	362	595	842	14
de	438	352	448	362	595	842	14
investigación	452	352	510	362	595	842	14
que	85	365	101	374	595	842	14
no	104	365	115	374	595	842	14
permiten	118	365	157	374	595	842	14
a	160	365	165	374	595	842	14
NNyA	168	365	197	374	595	842	14
tener	200	365	222	374	595	842	14
un	225	365	236	374	595	842	14
papel	238	365	262	374	595	842	14
más	265	365	283	374	595	842	14
activo,	286	365	315	374	595	842	14
participativo	318	365	374	374	595	842	14
y	377	365	382	374	595	842	14
democrático;	385	365	442	374	595	842	14
a	445	365	450	374	595	842	14
diferencia	453	365	497	374	595	842	14
de	500	365	510	374	595	842	14
otras,	85	377	109	387	595	842	14
señaladas	113	377	155	387	595	842	14
antes,	158	377	183	387	595	842	14
que	187	377	203	387	595	842	14
si	206	377	213	387	595	842	14
posibilitan	217	377	263	387	595	842	14
y	266	377	272	387	595	842	14
propician	275	377	317	387	595	842	14
que	320	377	336	387	595	842	14
esos	339	377	358	387	595	842	14
grupos	361	377	391	387	595	842	14
sean	395	377	414	387	595	842	14
quienes	417	377	451	387	595	842	14
identifiquen,	454	377	510	387	595	842	14
desde	85	390	110	400	595	842	14
sus	113	390	127	400	595	842	14
experiencias,	130	390	188	400	595	842	14
miradas	190	390	225	400	595	842	14
y	228	390	233	400	595	842	14
voces,	236	390	264	400	595	842	14
los	267	390	279	400	595	842	14
temas	282	390	308	400	595	842	14
que	310	390	326	400	595	842	14
vale	329	390	347	400	595	842	14
la	350	390	358	400	595	842	14
pena	361	390	382	400	595	842	14
reflexionar.	384	390	436	400	595	842	14
Un	120	415	134	425	595	842	14
asunto	138	415	167	425	595	842	14
estratégico	171	415	219	425	595	842	14
que	223	415	239	425	595	842	14
tendrá	244	415	271	425	595	842	14
que	276	415	291	425	595	842	14
cambiar	296	415	331	425	595	842	14
además	336	415	368	425	595	842	14
de	373	415	383	425	595	842	14
la	388	415	396	425	595	842	14
eliminación	400	415	452	425	595	842	14
de	456	415	467	425	595	842	14
la	471	415	479	425	595	842	14
visión	483	415	510	425	595	842	14
tutelada	85	428	120	438	595	842	14
del	123	428	136	438	595	842	14
derecho	140	428	174	438	595	842	14
a	177	428	182	438	595	842	14
la	185	428	193	438	595	842	14
participación	196	428	254	438	595	842	14
y	257	428	263	438	595	842	14
su	266	428	275	438	595	842	14
ejercicio	278	428	316	438	595	842	14
en	319	428	330	438	595	842	14
distintos	333	428	370	438	595	842	14
ámbitos	373	428	408	438	595	842	14
como	411	428	436	438	595	842	14
las	439	428	451	438	595	842	14
escuelas	454	428	491	438	595	842	14
y	494	428	499	438	595	842	14
el	502	428	510	438	595	842	14
sistema	85	440	118	450	595	842	14
educativo	121	440	164	450	595	842	14
que	167	440	183	450	595	842	14
derivaría	187	440	226	450	595	842	14
en	229	440	239	450	595	842	14
el	243	440	251	450	595	842	14
diseño	254	440	283	450	595	842	14
e	286	440	291	450	595	842	14
implementación	294	440	365	450	595	842	14
de	368	440	379	450	595	842	14
todas	382	440	405	450	595	842	14
las	409	440	421	450	595	842	14
acciones	424	440	462	450	595	842	14
necesarias	465	440	510	450	595	842	14
para	85	453	104	463	595	842	14
que	107	453	123	463	595	842	14
NNyA	126	453	155	463	595	842	14
sean	158	453	177	463	595	842	14
reconocidos	180	453	233	463	595	842	14
como	236	453	260	463	595	842	14
sujetos	263	453	294	463	595	842	14
sociales	297	453	331	463	595	842	14
con	334	453	350	463	595	842	14
agencia	353	453	387	463	595	842	14
y	389	453	395	463	595	842	14
como	398	453	422	463	595	842	14
sujetos	425	453	455	463	595	842	14
productores	458	453	510	463	595	842	14
de	85	466	96	476	595	842	14
conocimiento.	99	466	162	476	595	842	14
Asimismo,	165	466	213	476	595	842	14
habrá	217	466	241	476	595	842	14
que	245	466	260	476	595	842	14
exigir	264	466	290	476	595	842	14
que	293	466	309	476	595	842	14
las	312	466	325	476	595	842	14
instancias	328	466	372	476	595	842	14
gubernamentales	375	466	449	476	595	842	14
cumplan	453	466	491	476	595	842	14
con	494	466	510	476	595	842	14
las	85	478	97	488	595	842	14
obligaciones	100	478	156	488	595	842	14
adicionales	159	478	208	488	595	842	14
que	211	478	227	488	595	842	14
tienen,	230	478	259	488	595	842	14
según	262	478	288	488	595	842	14
la	291	478	299	488	595	842	14
LGDNNA,	301	478	350	488	595	842	14
relativas	353	478	391	488	595	842	14
al	393	478	401	488	595	842	14
diálogo	404	478	437	488	595	842	14
y	440	478	445	488	595	842	14
devolución	448	478	497	488	595	842	14
de	500	478	510	488	595	842	14
la	85	491	93	501	595	842	14
información	96	491	149	501	595	842	14
con	152	491	168	501	595	842	14
quienes	171	491	204	501	595	842	14
la	207	491	215	501	595	842	14
proporcionaron.	218	491	288	501	595	842	14
Esto	291	491	310	501	595	842	14
supone	313	491	344	501	595	842	14
el	347	491	355	501	595	842	14
diseño	357	491	386	501	595	842	14
y	389	491	394	501	595	842	14
operación	397	491	440	501	595	842	14
de	443	491	453	501	595	842	14
mecanismos	456	491	510	501	595	842	14
de	85	504	96	514	595	842	14
rendición	98	504	140	514	595	842	14
de	143	504	153	514	595	842	14
cuentas	156	504	189	514	595	842	14
y	192	504	197	514	595	842	14
transparencia	200	504	259	514	595	842	14
por	261	504	276	514	595	842	14
parte	279	504	301	514	595	842	14
de	303	504	314	514	595	842	14
las	317	504	329	514	595	842	14
autoridades	332	504	382	514	595	842	14
respecto	385	504	422	514	595	842	14
a	425	504	430	514	595	842	14
cómo	432	504	457	514	595	842	14
se	459	504	469	514	595	842	14
utilizó	471	504	500	514	595	842	14
la	502	504	510	514	595	842	14
información	85	516	139	526	595	842	14
otorgada	142	516	180	526	595	842	14
por	183	516	197	526	595	842	14
las	200	516	212	526	595	842	14
NNyA	215	516	244	526	595	842	14
y	247	516	253	526	595	842	14
qué	255	516	271	526	595	842	14
resultados	274	516	319	526	595	842	14
e	321	516	326	526	595	842	14
impacto	329	516	365	526	595	842	14
tuvo	367	516	387	526	595	842	14
su	390	516	399	526	595	842	14
empleo	402	516	434	526	595	842	14
en	437	516	447	526	595	842	14
las	450	516	462	526	595	842	14
iniciativas	465	516	510	526	595	842	14
desplegadas.	85	529	141	539	595	842	14
El	120	542	130	552	595	842	14
proceso	134	542	168	552	595	842	14
de	171	542	182	552	595	842	14
legitimación	185	542	240	552	595	842	14
de	243	542	254	552	595	842	14
las	257	542	269	552	595	842	14
voces	273	542	297	552	595	842	14
del	301	542	314	552	595	842	14
estudiantado	317	542	374	552	595	842	14
ha	378	542	388	552	595	842	14
ocurrido	391	542	429	552	595	842	14
hasta	432	542	455	552	595	842	14
ahora	458	542	482	552	595	842	14
en	486	542	496	552	595	842	14
un	499	542	510	552	595	842	14
contexto	85	554	123	564	595	842	14
donde	126	554	153	564	595	842	14
se	156	554	165	564	595	842	14
han	168	554	184	564	595	842	14
gestado	187	554	220	564	595	842	14
cambios	223	554	260	564	595	842	14
relevantes	263	554	308	564	595	842	14
en	310	554	321	564	595	842	14
el	324	554	332	564	595	842	14
terreno	335	554	366	564	595	842	14
de	369	554	379	564	595	842	14
la	382	554	390	564	595	842	14
investigación	393	554	452	564	595	842	14
educativa	455	554	497	564	595	842	14
en	500	554	510	564	595	842	14
México	85	567	119	577	595	842	14
y,	122	567	130	577	595	842	14
sin	133	567	146	577	595	842	14
duda	149	567	170	577	595	842	14
alguna,	173	567	205	577	595	842	14
tiene	208	567	229	577	595	842	14
similitudes	232	567	280	577	595	842	14
en	283	567	294	577	595	842	14
otros	296	567	318	577	595	842	14
países.	321	567	351	577	595	842	14
Por	354	567	369	577	595	842	14
ahora,	372	567	399	577	595	842	14
dos	402	567	417	577	595	842	14
de	420	567	431	577	595	842	14
ellos	434	567	454	577	595	842	14
merecen	457	567	494	577	595	842	14
ser	497	567	510	577	595	842	14
mencionados	85	580	143	590	595	842	14
aquí:	146	580	168	590	595	842	14
el	170	580	178	590	595	842	14
primero	181	580	215	590	595	842	14
es	218	580	227	590	595	842	14
la	229	580	238	590	595	842	14
institucionalización	240	580	326	590	595	842	14
de	328	580	339	590	595	842	14
la	341	580	349	590	595	842	14
investigación	352	580	410	590	595	842	14
de	413	580	423	590	595	842	14
la	426	580	434	590	595	842	14
violencia	436	580	477	590	595	842	14
escolar	479	580	510	590	595	842	14
en	85	592	96	602	595	842	14
el	98	592	106	602	595	842	14
ámbito	108	592	139	602	595	842	14
académico;	141	592	191	602	595	842	14
y	194	592	199	602	595	842	14
el	201	592	209	602	595	842	14
segundo	212	592	249	602	595	842	14
es	251	592	260	602	595	842	14
el	263	592	270	602	595	842	14
despliegue	273	592	320	602	595	842	14
de	322	592	333	602	595	842	14
estudios	335	592	371	602	595	842	14
desde	374	592	399	602	595	842	14
las	401	592	413	602	595	842	14
miradas,	416	592	453	602	595	842	14
experiencias	456	592	510	602	595	842	14
y	85	605	91	615	595	842	14
voces	94	605	119	615	595	842	14
por	122	605	137	615	595	842	14
parte	140	605	162	615	595	842	14
de	165	605	175	615	595	842	14
la	178	605	186	615	595	842	14
multiplicidad	190	605	248	615	595	842	14
de	251	605	262	615	595	842	14
actores	265	605	296	615	595	842	14
escolares	299	605	339	615	595	842	14
-entre	343	605	368	615	595	842	14
los	372	605	384	615	595	842	14
cuales	387	605	415	615	595	842	14
destacan	418	605	456	615	595	842	14
NNyA-,	459	605	495	615	595	842	14
así	498	605	510	615	595	842	14
como	85	618	109	627	595	842	14
también	112	618	147	627	595	842	14
de	150	618	160	627	595	842	14
todos	163	618	187	627	595	842	14
aquellos	189	618	226	627	595	842	14
actores	228	618	259	627	595	842	14
de	262	618	272	627	595	842	14
distinta	275	618	307	627	595	842	14
escala	309	618	336	627	595	842	14
que	339	618	355	627	595	842	14
intervienen	357	618	406	627	595	842	14
en	409	618	419	627	595	842	14
el	422	618	430	627	595	842	14
sistema	432	618	465	627	595	842	14
educativo	467	618	510	627	595	842	14
y	85	630	91	640	595	842	14
sus	95	630	109	640	595	842	14
escuelas	113	630	150	640	595	842	14
mediante	154	630	194	640	595	842	14
políticas,	198	630	238	640	595	842	14
programas,	242	630	291	640	595	842	14
legislación	295	630	343	640	595	842	14
y	347	630	353	640	595	842	14
otras	357	630	378	640	595	842	14
iniciativas	382	630	427	640	595	842	14
(Gómez	431	630	467	640	595	842	14
y	471	630	476	640	595	842	14
Zurita,	480	630	510	640	595	842	14
2013;	85	643	110	653	595	842	14
Zurita,	114	643	144	653	595	842	14
2013b,	148	643	178	653	595	842	14
2016).	182	643	211	653	595	842	14
En	215	643	227	653	595	842	14
este	231	643	248	653	595	842	14
panorama,	252	643	298	653	595	842	14
es	302	643	311	653	595	842	14
incuestionable	316	643	379	653	595	842	14
el	383	643	391	653	595	842	14
fin	395	643	407	653	595	842	14
del	411	643	425	653	595	842	14
predominio	429	643	479	653	595	842	14
de	484	643	494	653	595	842	14
las	498	643	510	653	595	842	14
grandes	85	655	119	665	595	842	14
explicaciones	127	655	186	665	595	842	14
hegemónicas	194	655	251	665	595	842	14
sobre	258	655	282	665	595	842	14
la	289	655	297	665	595	842	14
educación	304	655	349	665	595	842	14
sustentadas	356	655	406	665	595	842	14
en	413	655	424	665	595	842	14
visiones	431	655	467	665	595	842	14
lineales,	474	655	510	665	595	842	14
mecánicas,	85	668	134	678	595	842	14
homogéneas	140	668	195	678	595	842	14
y	202	668	207	678	595	842	14
ahistóricas	214	668	261	678	595	842	14
cuyos	268	668	293	678	595	842	14
actores,	300	668	334	678	595	842	14
a	340	668	345	678	595	842	14
pesar	352	668	375	678	595	842	14
de	382	668	392	678	595	842	14
su	399	668	408	678	595	842	14
relevancia,	415	668	463	678	595	842	14
han	470	668	485	678	595	842	14
sido	492	668	510	678	595	842	14
históricamente	85	681	150	691	595	842	14
invisibilizados,	153	681	220	691	595	842	14
subordinados	222	681	281	691	595	842	14
y	284	681	289	691	595	842	14
menospreciados.	292	681	365	691	595	842	14
En	120	706	133	716	595	842	14
conclusión,	136	706	186	716	595	842	14
de	189	706	199	716	595	842	14
acuerdo	202	706	237	716	595	842	14
con	240	706	256	716	595	842	14
el	259	706	267	716	595	842	14
modelo	270	706	303	716	595	842	14
de	306	706	316	716	595	842	14
Fielding	319	706	356	716	595	842	14
(2011),	358	706	391	716	595	842	14
la	393	706	401	716	595	842	14
interacción	404	706	453	716	595	842	14
entre	456	706	478	716	595	842	14
NNyA	481	706	510	716	595	842	14
y	85	719	91	729	595	842	14
adultos	93	719	125	729	595	842	14
que	128	719	143	729	595	842	14
se	146	719	155	729	595	842	14
conforma	158	719	200	729	595	842	14
en	203	719	213	729	595	842	14
el	216	719	224	729	595	842	14
contexto	226	719	264	729	595	842	14
de	267	719	277	729	595	842	14
la	280	719	288	729	595	842	14
indagación	290	719	338	729	595	842	14
empírica	341	719	379	729	595	842	14
acerca	382	719	410	729	595	842	14
de	413	719	423	729	595	842	14
la	426	719	434	729	595	842	14
violencia	436	719	477	729	595	842	14
escolar	479	719	510	729	595	842	14
en	85	731	96	741	595	842	14
México,	98	731	134	741	595	842	14
no	137	731	148	741	595	842	14
llegaría	150	731	183	741	595	842	14
más	186	731	203	741	595	842	14
allá	206	731	222	741	595	842	14
del	224	731	238	741	595	842	14
nivel	240	731	262	741	595	842	14
donde	264	731	291	741	595	842	14
el	294	731	302	741	595	842	14
alumnado	304	731	347	741	595	842	14
sólo	350	731	368	741	595	842	14
es	370	731	380	741	595	842	14
considerado	382	731	435	741	595	842	14
como	438	731	462	741	595	842	14
una	464	731	480	741	595	842	14
fuente	483	731	510	741	595	842	14
de	85	744	96	754	595	842	14
información.	98	744	155	754	595	842	14
De	157	744	170	754	595	842	14
este	172	744	189	754	595	842	14
modo,	192	744	220	754	595	842	14
los	222	744	235	754	595	842	14
discursos	238	744	278	754	595	842	14
esgrimidos	281	744	329	754	595	842	14
por	332	744	346	754	595	842	14
los	349	744	362	754	595	842	14
adultos	364	744	396	754	595	842	14
que	399	744	415	754	595	842	14
ocupan	417	744	449	754	595	842	14
posiciones	451	744	498	754	595	842	14
de	500	744	511	754	595	842	14
autoridad	85	757	127	767	595	842	14
y	132	757	137	767	595	842	14
poseen	142	757	173	767	595	842	14
legitimidad	178	757	228	767	595	842	14
entre	233	757	255	767	595	842	14
la	261	757	269	767	595	842	14
comunidad	274	757	323	767	595	842	14
escolar	328	757	359	767	595	842	14
y	364	757	370	767	595	842	14
el	375	757	383	767	595	842	14
sistema	388	757	421	767	595	842	14
educativo,	426	757	471	767	595	842	14
asumen	476	757	510	767	595	842	14
262	85	819	97	827	595	842	14
Propósitos	398	802	434	809	595	842	14
y	435	802	440	809	595	842	14
Representaciones	442	802	501	809	595	842	14
Ene.-	360	811	377	818	595	842	14
Abr.	379	811	393	818	595	842	14
2019,	395	811	413	818	595	842	14
Vol.	415	811	429	818	595	842	14
7,	431	811	437	818	595	842	14
N°	439	811	448	818	595	842	14
1:	450	811	456	818	595	842	14
pp.	458	811	468	818	595	842	14
249	470	811	482	818	595	842	14
-	484	811	487	818	595	842	14
280	489	811	501	818	595	842	14
http://dx.doi.org/10.20511/pyr2019.v7n1.302	356	820	501	827	595	842	14
Zurita,	461	35	490	43	595	842	15
U.	492	35	501	43	595	842	15
abiertamente	85	73	142	83	595	842	15
un	144	73	155	83	595	842	15
papel	157	73	181	83	595	842	15
de	183	73	193	83	595	842	15
guardianes	196	73	243	83	595	842	15
del	245	73	259	83	595	842	15
bienestar,	261	73	303	83	595	842	15
rechazando	305	73	355	83	595	842	15
e,	358	73	365	83	595	842	15
incluso,	367	73	402	83	595	842	15
descalificando	404	73	467	83	595	842	15
cualquier	469	73	510	83	595	842	15
posibilidad	85	86	134	96	595	842	15
de	137	86	147	96	595	842	15
que	150	86	166	96	595	842	15
NNyA	169	86	198	96	595	842	15
pudiesen	201	86	241	96	595	842	15
asumir	244	86	274	96	595	842	15
un	277	86	288	96	595	842	15
papel	291	86	314	96	595	842	15
activo,	317	86	347	96	595	842	15
propositivo	350	86	400	96	595	842	15
y	403	86	409	96	595	842	15
democrático	411	86	466	96	595	842	15
alrededor	469	86	510	96	595	842	15
de	85	99	96	109	595	842	15
un	98	99	109	109	595	842	15
tema	111	99	132	109	595	842	15
que	135	99	151	109	595	842	15
les	153	99	165	109	595	842	15
concierne	167	99	210	109	595	842	15
directamente	212	99	269	109	595	842	15
como	272	99	296	109	595	842	15
es	298	99	307	109	595	842	15
la	310	99	318	109	595	842	15
violencia	320	99	360	109	595	842	15
que	362	99	378	109	595	842	15
se	381	99	390	109	595	842	15
configura	392	99	434	109	595	842	15
en	437	99	447	109	595	842	15
esos	449	99	468	109	595	842	15
espacios.	470	99	510	109	595	842	15
Sin	85	112	100	121	595	842	15
embargo,	103	112	144	121	595	842	15
la	147	112	155	121	595	842	15
recuperación	157	112	214	121	595	842	15
de	217	112	228	121	595	842	15
las	230	112	243	121	595	842	15
voces	246	112	270	121	595	842	15
del	273	112	286	121	595	842	15
alumnado,	289	112	336	121	595	842	15
tal	339	112	350	121	595	842	15
como	352	112	377	121	595	842	15
se	380	112	389	121	595	842	15
expuso	392	112	423	121	595	842	15
en	426	112	436	121	595	842	15
este	439	112	456	121	595	842	15
documento,	459	112	510	121	595	842	15
apela	85	124	108	134	595	842	15
a	112	124	117	134	595	842	15
una	120	124	136	134	595	842	15
transformación	140	124	206	134	595	842	15
mayor	210	124	238	134	595	842	15
ya	242	124	252	134	595	842	15
que	255	124	271	134	595	842	15
alude	275	124	299	134	595	842	15
no	302	124	314	134	595	842	15
sólo	317	124	335	134	595	842	15
al	339	124	347	134	595	842	15
reconocimiento	350	124	419	134	595	842	15
de	422	124	433	134	595	842	15
la	436	124	444	134	595	842	15
titularidad	448	124	493	134	595	842	15
del	497	124	510	134	595	842	15
derecho	85	137	120	147	595	842	15
a	124	137	129	147	595	842	15
la	133	137	141	147	595	842	15
participación	145	137	203	147	595	842	15
por	207	137	221	147	595	842	15
parte	226	137	248	147	595	842	15
de	252	137	262	147	595	842	15
las	266	137	278	147	595	842	15
NNyA	283	137	312	147	595	842	15
y	316	137	321	147	595	842	15
de	326	137	336	147	595	842	15
su	340	137	350	147	595	842	15
pleno	354	137	379	147	595	842	15
ejercicio	383	137	421	147	595	842	15
en	425	137	435	147	595	842	15
las	439	137	451	147	595	842	15
escuelas.	456	137	495	147	595	842	15
Al	499	137	510	147	595	842	15
demandar	85	149	128	159	595	842	15
su	132	149	142	159	595	842	15
reconocimiento	145	149	214	159	595	842	15
como	217	149	241	159	595	842	15
actores	245	149	276	159	595	842	15
sociales	279	149	314	159	595	842	15
con	317	149	333	159	595	842	15
agencia	337	149	370	159	595	842	15
y	374	149	379	159	595	842	15
como	383	149	407	159	595	842	15
sujetos	410	149	441	159	595	842	15
productores	445	149	497	159	595	842	15
de	500	149	510	159	595	842	15
conocimiento,	85	162	148	172	595	842	15
se	150	162	160	172	595	842	15
exige	162	162	186	172	595	842	15
en	189	162	199	172	595	842	15
consecuencia,	201	162	263	172	595	842	15
su	265	162	275	172	595	842	15
inclusión	278	162	318	172	595	842	15
en	321	162	331	172	595	842	15
la	334	162	342	172	595	842	15
formulación	344	162	398	172	595	842	15
de	401	162	411	172	595	842	15
decisiones	414	162	459	172	595	842	15
escolares	462	162	502	172	595	842	15
y	505	162	510	172	595	842	15
educativas,	85	175	134	185	595	842	15
cuestionándose	137	175	204	185	595	842	15
los	207	175	220	185	595	842	15
principios	222	175	266	185	595	842	15
de	269	175	280	185	595	842	15
poder	282	175	307	185	595	842	15
y	310	175	316	185	595	842	15
autoridad	318	175	360	185	595	842	15
que	362	175	378	185	595	842	15
históricamente	381	175	446	185	595	842	15
han	448	175	464	185	595	842	15
moldeado	467	175	510	185	595	842	15
a	85	187	90	197	595	842	15
las	94	187	106	197	595	842	15
instituciones	110	187	166	197	595	842	15
educativas	169	187	216	197	595	842	15
como	220	187	244	197	595	842	15
instituciones	248	187	304	197	595	842	15
jerárquicas,	307	187	359	197	595	842	15
autoritarias	362	187	412	197	595	842	15
y	416	187	421	197	595	842	15
adultocéntricas.	425	187	494	197	595	842	15
En	498	187	510	197	595	842	15
materia	85	200	118	210	595	842	15
de	122	200	132	210	595	842	15
la	136	200	144	210	595	842	15
violencia	147	200	187	210	595	842	15
escolar,	191	200	225	210	595	842	15
la	228	200	236	210	595	842	15
indagación	240	200	288	210	595	842	15
empírica	292	200	330	210	595	842	15
desde	334	200	359	210	595	842	15
la	362	200	370	210	595	842	15
perspectiva	374	200	424	210	595	842	15
de	427	200	438	210	595	842	15
NNyA	441	200	470	210	595	842	15
requiere	474	200	510	210	595	842	15
experimentar	85	213	143	223	595	842	15
cambios	146	213	183	223	595	842	15
profundos;	185	213	233	223	595	842	15
de	236	213	246	223	595	842	15
modo	249	213	274	223	595	842	15
tal	277	213	288	223	595	842	15
que	291	213	307	223	595	842	15
al	309	213	317	223	595	842	15
colocar	320	213	353	223	595	842	15
especial	355	213	391	223	595	842	15
atención	394	213	431	223	595	842	15
para	434	213	453	223	595	842	15
el	456	213	463	223	595	842	15
desarrollo	466	213	510	223	595	842	15
de	85	225	96	235	595	842	15
las	98	225	111	235	595	842	15
enormes	113	225	151	235	595	842	15
potencialidades	153	225	222	235	595	842	15
que	224	225	240	235	595	842	15
estas	243	225	265	235	595	842	15
poblaciones	267	225	320	235	595	842	15
tienen,	323	225	352	235	595	842	15
disfruten	355	225	394	235	595	842	15
de	397	225	407	235	595	842	15
los	410	225	423	235	595	842	15
derechos	426	225	465	235	595	842	15
que	467	225	483	235	595	842	15
la	486	225	494	235	595	842	15
ley	497	225	510	235	595	842	15
establece	85	238	125	248	595	842	15
no	128	238	139	248	595	842	15
sólo	141	238	159	248	595	842	15
para	161	238	180	248	595	842	15
nombrar	182	238	221	248	595	842	15
asuntos	223	238	256	248	595	842	15
diversos	258	238	295	248	595	842	15
vinculados	297	238	344	248	595	842	15
con	346	238	362	248	595	842	15
ese	364	238	378	248	595	842	15
problema	381	238	422	248	595	842	15
social,	424	238	453	248	595	842	15
sino	455	238	473	248	595	842	15
también	475	238	510	248	595	842	15
para	85	251	104	261	595	842	15
que	107	251	123	261	595	842	15
gocen	126	251	153	261	595	842	15
de	156	251	166	261	595	842	15
la	169	251	177	261	595	842	15
legitimidad	181	251	231	261	595	842	15
para	234	251	253	261	595	842	15
participar	256	251	298	261	595	842	15
en	301	251	312	261	595	842	15
las	315	251	327	261	595	842	15
decisiones	330	251	376	261	595	842	15
y	379	251	385	261	595	842	15
acciones	388	251	426	261	595	842	15
que	429	251	445	261	595	842	15
se	448	251	458	261	595	842	15
tomen	461	251	488	261	595	842	15
para	491	251	510	261	595	842	15
prevenirla	85	263	130	273	595	842	15
y	132	263	138	273	595	842	15
eliminarla.	140	263	187	273	595	842	15
Estos	190	263	213	273	595	842	15
son,	216	263	234	273	595	842	15
en	236	263	246	273	595	842	15
conclusión,	249	263	299	273	595	842	15
algunos	301	263	336	273	595	842	15
de	338	263	348	273	595	842	15
los	351	263	363	273	595	842	15
retos	366	263	387	273	595	842	15
que,	389	263	408	273	595	842	15
sin	410	263	423	273	595	842	15
reconocer	426	263	469	273	595	842	15
fronteras	471	263	510	273	595	842	15
de	85	276	96	286	595	842	15
ningún	98	276	129	286	595	842	15
tipo,	132	276	152	286	595	842	15
acompañan	154	276	204	286	595	842	15
la	207	276	215	286	595	842	15
indagación	218	276	266	286	595	842	15
empírica	269	276	307	286	595	842	15
de	310	276	320	286	595	842	15
la	323	276	331	286	595	842	15
violencia	334	276	374	286	595	842	15
en	377	276	387	286	595	842	15
las	390	276	402	286	595	842	15
escuelas	405	276	442	286	595	842	15
mexicanas.	444	276	493	286	595	842	15
Referencias	85	302	145	312	595	842	15
Brown,	85	328	118	338	595	842	15
J.	121	328	128	338	595	842	15
A.,	131	328	145	338	595	842	15
&	148	328	156	338	595	842	15
P.	160	328	168	338	595	842	15
Munn.	172	328	201	338	595	842	15
(2008).	204	328	236	338	595	842	15
School	239	328	270	338	595	842	15
violence'	273	328	312	338	595	842	15
as	315	328	324	338	595	842	15
a	327	328	332	338	595	842	15
social	336	328	361	338	595	842	15
problem:	364	328	404	338	595	842	15
Charting	407	328	446	338	595	842	15
the	449	328	462	338	595	842	15
rise	465	328	481	338	595	842	15
of	484	328	494	338	595	842	15
the	497	328	510	338	595	842	15
problem	120	340	157	350	595	842	15
and	164	340	180	350	595	842	15
the	187	340	200	350	595	842	15
emerging	207	340	248	350	595	842	15
specialist	255	340	296	350	595	842	15
field.	303	340	326	350	595	842	15
International	333	340	391	350	595	842	15
Studies	398	340	430	350	595	842	15
in	436	340	445	350	595	842	15
Sociology	452	340	495	350	595	842	15
of	502	340	510	350	595	842	15
Education,	120	353	169	363	595	842	15
18(3),	171	353	198	363	595	842	15
219-230.	201	353	240	363	595	842	15
Doi:	243	353	262	363	595	842	15
https://doi.org/10.1080/09620210802492807	265	353	462	363	595	842	15
Comisión	85	366	128	376	595	842	15
Económica	132	366	181	376	595	842	15
para	185	366	204	376	595	842	15
América	207	366	245	376	595	842	15
Latina	249	366	277	376	595	842	15
y	281	366	286	376	595	842	15
el	290	366	298	376	595	842	15
Caribe	301	366	331	376	595	842	15
(CEPAL).	334	366	379	376	595	842	15
(2018).	383	366	415	376	595	842	15
América	419	366	456	376	595	842	15
Latina	460	366	489	376	595	842	15
y	492	366	497	376	595	842	15
El	501	366	510	376	595	842	15
Caribe	120	378	151	388	595	842	15
A	155	378	162	388	595	842	15
30	166	378	177	388	595	842	15
Años	181	378	203	388	595	842	15
de	208	378	218	388	595	842	15
la	222	378	231	388	595	842	15
Aprobación	235	378	287	388	595	842	15
de	291	378	301	388	595	842	15
la	306	378	314	388	595	842	15
Convención	318	378	371	388	595	842	15
Sobre	375	378	401	388	595	842	15
los	405	378	418	388	595	842	15
Derechos	422	378	464	388	595	842	15
del	469	378	482	388	595	842	15
Niño.	486	378	510	388	595	842	15
Santiago	120	391	159	401	595	842	15
Chile:	162	391	189	401	595	842	15
Naciones	192	391	232	401	595	842	15
Unidas.	235	391	269	401	595	842	15
Fielding,	85	401	125	414	595	842	15
M.	128	401	141	414	595	842	15
(2007).	145	401	177	414	595	842	15
Beyond	181	401	215	414	595	842	15
‘‘Voice'':	219	401	263	414	595	842	15
New	267	401	287	414	595	842	15
roles,	291	401	315	414	595	842	15
relations,	319	401	360	414	595	842	15
and	364	401	379	414	595	842	15
contexts	383	401	420	414	595	842	15
in	424	401	432	414	595	842	15
researching	436	401	487	414	595	842	15
with	491	401	510	414	595	842	15
young	120	416	148	426	595	842	15
people.	151	416	184	426	595	842	15
Discourse:	187	416	236	426	595	842	15
studies	239	416	270	426	595	842	15
in	273	416	282	426	595	842	15
the	286	416	299	426	595	842	15
cultural	303	416	337	426	595	842	15
politics	341	416	373	426	595	842	15
of	377	416	386	426	595	842	15
education,	389	416	436	426	595	842	15
28(3),	439	416	466	426	595	842	15
301–310.	469	416	511	426	595	842	15
Doi:	120	429	140	439	595	842	15
https://doi.org/10.1080/01596300701458780	143	429	340	439	595	842	15
Fielding,	85	442	125	452	595	842	15
M.	130	442	143	452	595	842	15
(2011).	149	442	181	452	595	842	15
Patterns	186	442	222	452	595	842	15
of	228	442	237	452	595	842	15
partnership:	243	442	295	452	595	842	15
Student	301	442	334	452	595	842	15
voice,	340	442	367	452	595	842	15
intergenerational	372	442	447	452	595	842	15
learning	453	442	489	452	595	842	15
and	494	442	510	452	595	842	15
democratic	120	454	169	464	595	842	15
fellowship.	174	454	224	464	595	842	15
En:	228	454	243	464	595	842	15
N.	248	454	259	464	595	842	15
Mockler	264	454	301	464	595	842	15
&	306	454	315	464	595	842	15
J.	319	454	327	464	595	842	15
Sachs.	332	454	360	464	595	842	15
Rethinking	365	454	413	464	595	842	15
educational	418	454	469	464	595	842	15
practice	474	454	510	464	595	842	15
through	120	467	155	477	595	842	15
reflexive	159	467	197	477	595	842	15
inquiry:	201	467	236	477	595	842	15
Essays	240	467	270	477	595	842	15
in	273	467	282	477	595	842	15
honour	286	467	317	477	595	842	15
of	321	467	330	477	595	842	15
Susan	333	467	360	477	595	842	15
Groundwater-Smith	363	467	452	477	595	842	15
(pp.	455	467	473	477	595	842	15
61–75).	476	467	510	477	595	842	15
Dordrecht:	120	479	168	489	595	842	15
Springer.	171	479	212	489	595	842	15
Fondo	85	492	113	502	595	842	15
de	116	492	126	502	595	842	15
las	129	492	142	502	595	842	15
Naciones	144	492	185	502	595	842	15
Unidas	188	492	219	502	595	842	15
para	222	492	241	502	595	842	15
la	244	492	252	502	595	842	15
Infancia	254	492	291	502	595	842	15
(UNICEF).	293	492	343	502	595	842	15
(2018).	346	492	378	502	595	842	15
Los	381	492	397	502	595	842	15
derechos	400	492	439	502	595	842	15
de	442	492	453	502	595	842	15
la	455	492	464	502	595	842	15
infancia	467	492	503	502	595	842	15
y	506	492	510	502	595	842	15
la	120	505	129	515	595	842	15
adolescencia	132	505	189	515	595	842	15
en	192	505	202	515	595	842	15
México.	205	505	240	515	595	842	15
México:	243	505	280	515	595	842	15
Fondo	283	505	311	515	595	842	15
de	313	505	324	515	595	842	15
las	327	505	339	515	595	842	15
Naciones	342	505	382	515	595	842	15
Unidas	385	505	416	515	595	842	15
para	419	505	438	515	595	842	15
la	441	505	449	515	595	842	15
Infancia.	451	505	490	515	595	842	15
Gómez,	85	517	120	527	595	842	15
A.,	122	517	136	527	595	842	15
&	138	517	147	527	595	842	15
Zurita	150	517	177	527	595	842	15
Rivera,	179	517	212	527	595	842	15
U.	214	517	225	527	595	842	15
(2013).	228	517	260	527	595	842	15
El	263	517	272	527	595	842	15
estudio	275	517	307	527	595	842	15
de	310	517	320	527	595	842	15
la	323	517	331	527	595	842	15
violencia	333	517	374	527	595	842	15
escolar,	376	517	410	527	595	842	15
orígenes	413	517	450	527	595	842	15
y	453	517	458	527	595	842	15
tendencias.	461	517	510	527	595	842	15
En:	120	530	136	540	595	842	15
A.	139	530	149	540	595	842	15
Furlan	152	530	181	540	595	842	15
y	183	530	189	540	595	842	15
T.	192	530	201	540	595	842	15
C.	204	530	214	540	595	842	15
Spitzer	217	530	248	540	595	842	15
S.	250	530	259	540	595	842	15
(Coord.	262	530	296	540	595	842	15
Gral.)	299	530	324	540	595	842	15
Convivencia,	327	530	385	540	595	842	15
disciplina	388	530	431	540	595	842	15
y	434	530	439	540	595	842	15
violencia	441	530	482	540	595	842	15
en	484	530	495	540	595	842	15
las	498	530	510	540	595	842	15
escuelas	120	543	158	553	595	842	15
2002	161	543	183	553	595	842	15
-	185	543	189	553	595	842	15
2011	192	543	214	553	595	842	15
(pp.	217	543	234	553	595	842	15
183	237	543	253	553	595	842	15
–	256	540	261	553	595	842	15
222).	264	543	287	553	595	842	15
México:	290	543	326	553	595	842	15
COMIE	329	543	365	553	595	842	15
–	367	540	373	553	595	842	15
ANUIES.	376	543	419	553	595	842	15
Green,	85	555	115	565	595	842	15
J.G.,	119	555	140	565	595	842	15
Felix,	144	555	169	565	595	842	15
E.D.,	173	555	196	565	595	842	15
Sharkey,	201	555	239	565	595	842	15
J.D.,	243	555	264	565	595	842	15
Furlong,	268	555	306	565	595	842	15
M.J.,	310	555	332	565	595	842	15
&	337	555	345	565	595	842	15
Kras,	349	555	373	565	595	842	15
J.E.	377	555	394	565	595	842	15
(2013).	398	555	430	565	595	842	15
Identifying	435	555	484	565	595	842	15
bully	488	555	510	565	595	842	15
victims:	120	568	156	578	595	842	15
Definitional	159	568	212	578	595	842	15
versus	215	568	243	578	595	842	15
behavioral	247	568	293	578	595	842	15
approaches.	296	568	349	578	595	842	15
Psychological	352	568	414	578	595	842	15
Assessment,	417	568	470	578	595	842	15
25,	474	568	487	578	595	842	15
651-	490	568	511	578	595	842	15
657.	120	581	140	591	595	842	15
Henry,	85	593	115	603	595	842	15
S.,	117	593	129	603	595	842	15
&	131	593	140	603	595	842	15
Bracy,	142	593	171	603	595	842	15
N.	173	593	184	603	595	842	15
L.	186	593	195	603	595	842	15
(2012).	197	593	229	603	595	842	15
Integrative	231	593	279	603	595	842	15
Theory	281	593	313	603	595	842	15
in	315	593	324	603	595	842	15
Criminology	326	593	382	603	595	842	15
applied	384	593	417	603	595	842	15
to	419	593	427	603	595	842	15
the	429	593	443	603	595	842	15
complex	445	593	483	603	595	842	15
social	485	593	510	603	595	842	15
problem	120	606	157	616	595	842	15
of	159	606	169	616	595	842	15
school	171	606	200	616	595	842	15
violence.	202	606	242	616	595	842	15
A	245	606	253	616	595	842	15
complex	255	606	293	616	595	842	15
problema	295	606	337	616	595	842	15
in	339	606	348	616	595	842	15
need	350	606	371	616	595	842	15
of	373	606	383	616	595	842	15
an	385	606	395	616	595	842	15
interdisciplinary	398	606	470	616	595	842	15
analysis.	472	606	510	616	595	842	15
En:	120	619	136	629	595	842	15
R.	141	619	151	629	595	842	15
Allen,	157	619	184	629	595	842	15
W.	189	619	203	629	595	842	15
H.	208	619	219	629	595	842	15
Newell	224	619	256	629	595	842	15
y	261	619	267	629	595	842	15
R.	272	619	282	629	595	842	15
Szostak	288	619	322	629	595	842	15
(eds).	327	619	352	629	595	842	15
Case	358	619	380	629	595	842	15
Studies	385	619	417	629	595	842	15
in	422	619	431	629	595	842	15
Interdisciplinary	436	619	510	629	595	842	15
Research.	120	631	164	641	595	842	15
(pp.	167	631	184	641	595	842	15
259-282).	187	631	230	641	595	842	15
Thousand	233	631	277	641	595	842	15
Oaks,	279	631	304	641	595	842	15
CA:	307	631	326	641	595	842	15
Sage.	328	631	352	641	595	842	15
Hymel,	85	644	118	654	595	842	15
S.,	120	644	132	654	595	842	15
McClure,	134	644	176	654	595	842	15
R.,	179	644	192	654	595	842	15
Miller,	194	644	224	654	595	842	15
M.,	227	644	242	654	595	842	15
Shumka,	245	644	283	654	595	842	15
E.,	286	644	298	654	595	842	15
&	301	644	309	654	595	842	15
Trach,	312	644	340	654	595	842	15
J.	343	644	350	654	595	842	15
(2015).	352	644	384	654	595	842	15
Addressing	387	644	437	654	595	842	15
school	439	644	468	654	595	842	15
bullying:	471	644	510	654	595	842	15
Insights	120	657	155	667	595	842	15
from	157	657	179	667	595	842	15
theories	181	657	216	667	595	842	15
of	218	657	227	667	595	842	15
group	229	657	255	667	595	842	15
processes.	257	657	302	667	595	842	15
Journal	304	657	338	667	595	842	15
of	341	657	349	667	595	842	15
Applied	351	657	386	667	595	842	15
Developmental	388	657	454	667	595	842	15
Psychology,	456	657	511	667	595	842	15
37,	120	669	134	679	595	842	15
16-24.	137	669	165	679	595	842	15
Doi:	168	669	188	679	595	842	15
https://doi.org/10.1016/j.appdev.2014.11.008	191	669	390	679	595	842	15
Hymel,	85	682	118	692	595	842	15
S.,	123	682	135	692	595	842	15
&	141	682	149	692	595	842	15
Swearer,	155	682	194	692	595	842	15
S.	199	682	208	692	595	842	15
M.	214	682	226	692	595	842	15
(2015).	232	682	264	692	595	842	15
Four	270	682	290	692	595	842	15
Decades	296	682	333	692	595	842	15
of	339	682	348	692	595	842	15
Research	354	682	394	692	595	842	15
on	400	682	411	692	595	842	15
School	416	682	447	692	595	842	15
Bullying	452	682	491	692	595	842	15
An	497	682	510	692	595	842	15
Introduction.	120	695	178	704	595	842	15
American	193	695	236	704	595	842	15
Psychologist	251	695	307	704	595	842	15
Association,	323	695	377	704	595	842	15
70(4),	392	695	419	704	595	842	15
293–299.	434	695	476	704	595	842	15
Doi:	491	695	511	704	595	842	15
http://dx.doi.org/10.1037/a0038928	120	707	277	717	595	842	15
Instituto	85	720	122	730	595	842	15
Interamericano	129	720	195	730	595	842	15
de	202	720	212	730	595	842	15
Derechos	219	720	260	730	595	842	15
Humanos	267	720	309	730	595	842	15
(2011).	316	720	348	730	595	842	15
X	355	720	362	730	595	842	15
Informe	368	720	403	730	595	842	15
Interamericano	410	720	478	730	595	842	15
de	485	720	495	730	595	842	15
la	502	720	510	730	595	842	15
educación	120	732	166	742	595	842	15
en	168	732	179	742	595	842	15
derechos	182	732	221	742	595	842	15
humanos:	224	732	267	742	595	842	15
Desarrollo	270	732	318	742	595	842	15
en	321	732	331	742	595	842	15
las	334	732	347	742	595	842	15
políticas	350	732	388	742	595	842	15
de	390	732	401	742	595	842	15
convivencia	403	732	456	742	595	842	15
y	459	732	464	742	595	842	15
seguridad	466	732	510	742	595	842	15
escolar	120	745	153	755	595	842	15
con	156	745	172	755	595	842	15
enfoque	174	745	209	755	595	842	15
de	212	745	222	755	595	842	15
derechos.	225	745	268	755	595	842	15
San	270	745	287	755	595	842	15
José	289	745	309	755	595	842	15
de	311	745	322	755	595	842	15
Costa	324	745	349	755	595	842	15
Rica:	352	745	375	755	595	842	15
IDDH.	378	745	408	755	595	842	15
Propósitos	93	805	129	812	595	842	15
y	131	805	135	812	595	842	15
Representaciones	137	805	197	812	595	842	15
Ene.-	93	814	110	821	595	842	15
Abr.	112	814	127	821	595	842	15
2019,	129	814	147	821	595	842	15
Vol.	149	814	163	821	595	842	15
7,	165	814	171	821	595	842	15
N°	173	814	182	821	595	842	15
1:	184	814	190	821	595	842	15
pp.	192	814	202	821	595	842	15
249	204	814	216	821	595	842	15
-	218	814	221	821	595	842	15
280	223	814	235	821	595	842	15
http://dx.doi.org/10.20511/pyr2019.v7n1.302	93	823	238	830	595	842	15
263	498	819	510	827	595	842	15
La	85	35	95	43	595	842	16
indagación	97	35	145	43	595	842	16
empírica	147	35	183	43	595	842	16
en	185	35	195	43	595	842	16
torno	197	35	224	43	595	842	16
a	226	35	231	43	595	842	16
la	233	35	243	43	595	842	16
violencia	245	35	285	43	595	842	16
en	287	35	297	43	595	842	16
las	299	35	314	43	595	842	16
escuelas	315	35	355	43	595	842	16
mexicanas	357	35	401	43	595	842	16
desde	403	35	428	43	595	842	16
las	430	35	445	43	595	842	16
voces	447	35	473	43	595	842	16
del	475	35	490	43	595	842	16
alumnado:	85	44	130	51	595	842	16
Puntos	132	44	164	51	595	842	16
críticos	166	44	202	51	595	842	16
Lundy,	85	73	117	83	595	842	16
L.	121	73	131	83	595	842	16
(2007).	135	73	168	83	595	842	16
'Voice'	172	73	202	83	595	842	16
Is	207	73	215	83	595	842	16
Not	219	73	236	83	595	842	16
Enough:	241	73	278	83	595	842	16
Conceptualising	283	73	354	83	595	842	16
Article	359	73	389	83	595	842	16
12	394	73	405	83	595	842	16
of	410	73	419	83	595	842	16
the	423	73	437	83	595	842	16
United	441	73	471	83	595	842	16
Nations	476	73	510	83	595	842	16
Convention	120	86	172	96	595	842	16
on	174	86	185	96	595	842	16
the	187	86	201	96	595	842	16
Rights	203	86	232	96	595	842	16
of	234	86	243	96	595	842	16
the	246	86	259	96	595	842	16
Child.	261	86	288	96	595	842	16
British	291	86	321	96	595	842	16
Educational	323	86	377	96	595	842	16
Research	379	86	420	96	595	842	16
Journal,	422	86	459	96	595	842	16
33(6),	462	86	488	96	595	842	16
927-	490	86	511	96	595	842	16
942.	120	99	140	109	595	842	16
Doi:	143	99	162	109	595	842	16
https://doi.org/10.1080/01411920701657033	165	99	362	109	595	842	16
MacBeth,	85	112	128	121	595	842	16
J.	132	112	140	121	595	842	16
(2006).	144	112	176	121	595	842	16
Finding	180	112	214	121	595	842	16
a	218	112	223	121	595	842	16
voice,	228	112	254	121	595	842	16
finding	258	112	290	121	595	842	16
self.	295	112	313	121	595	842	16
Educational	318	112	371	121	595	842	16
Review,	376	112	410	121	595	842	16
58(2),	415	112	441	121	595	842	16
195–207.	445	112	487	121	595	842	16
Doi:	491	112	510	121	595	842	16
https://doi.org/10.1080/00131910600584140	120	124	318	134	595	842	16
McCluskey,	85	137	138	147	595	842	16
G.,	141	137	154	147	595	842	16
Brown,	157	137	190	147	595	842	16
J.,	192	137	202	147	595	842	16
Munn,	205	137	234	147	595	842	16
P.,	236	137	248	147	595	842	16
Lloyd,	250	137	279	147	595	842	16
G.,	282	137	295	147	595	842	16
Hamilton,	298	137	342	147	595	842	16
L.,	345	137	357	147	595	842	16
Sharp,	360	137	388	147	595	842	16
S.,	391	137	402	147	595	842	16
&	405	137	413	147	595	842	16
Mackleod,	416	137	462	147	595	842	16
G.	465	137	476	147	595	842	16
(2013).	478	137	510	147	595	842	16
Take	120	147	143	159	595	842	16
more	146	147	168	159	595	842	16
time	171	147	191	159	595	842	16
to	194	147	203	159	595	842	16
actually	206	147	241	159	595	842	16
listen':	244	147	274	159	595	842	16
students'	277	147	317	159	595	842	16
reﬂections	320	147	366	159	595	842	16
on	369	147	380	159	595	842	16
participation	383	147	439	159	595	842	16
and	442	147	458	159	595	842	16
negotiation	461	147	510	159	595	842	16
in	120	162	129	172	595	842	16
school.	142	162	173	172	595	842	16
British	186	162	216	172	595	842	16
Educational	228	162	282	172	595	842	16
Research	295	162	336	172	595	842	16
Journal,	348	162	385	172	595	842	16
39(2),	398	162	424	172	595	842	16
287–301.	437	162	478	172	595	842	16
Doi:	491	162	511	172	595	842	16
https://doi.org/10.1080/01411926.2012.659720	120	175	329	185	595	842	16
Maunder,	85	187	128	197	595	842	16
R.	134	187	144	197	595	842	16
E.,	150	187	162	197	595	842	16
&	168	187	177	197	595	842	16
Crafter,	183	187	217	197	595	842	16
S.	223	187	232	197	595	842	16
(2018).	238	187	270	197	595	842	16
School	276	187	307	197	595	842	16
bullying	313	187	350	197	595	842	16
from	356	187	377	197	595	842	16
a	383	187	388	197	595	842	16
sociocultural	394	187	451	197	595	842	16
perspective.	457	187	510	197	595	842	16
Aggression	120	200	170	210	595	842	16
and	201	200	218	210	595	842	16
Violent	249	200	281	210	595	842	16
Behavior,	312	200	355	210	595	842	16
38,	386	200	400	210	595	842	16
13-20.	431	200	460	210	595	842	16
Doi:	491	200	510	210	595	842	16
https://doi.org/10.1016/j.avb.2017.10.010	120	213	304	223	595	842	16
Mitra,	85	225	112	235	595	842	16
D.	115	225	126	235	595	842	16
L.,	129	225	141	235	595	842	16
&.	144	225	155	235	595	842	16
Serriere,	158	225	196	235	595	842	16
S.	199	225	208	235	595	842	16
C.	210	225	220	235	595	842	16
(2012).	223	225	256	235	595	842	16
Student	259	225	292	235	595	842	16
Voice	295	225	321	235	595	842	16
in	324	225	333	235	595	842	16
Elementary	336	225	386	235	595	842	16
School	389	225	420	235	595	842	16
Reform:	423	225	459	235	595	842	16
Examining	462	225	510	235	595	842	16
Youth	120	238	148	248	595	842	16
Development	152	238	211	248	595	842	16
in	215	238	224	248	595	842	16
Fifth	227	238	249	248	595	842	16
Graders.	253	238	290	248	595	842	16
American	294	238	337	248	595	842	16
Educational	341	238	395	248	595	842	16
Research	398	238	439	248	595	842	16
Journal,	443	238	480	248	595	842	16
49(4),	484	238	511	248	595	842	16
743-774.	120	251	160	261	595	842	16
Doi:	163	251	182	261	595	842	16
https://doi.org/10.3102/0002831212443079	185	251	377	261	595	842	16
Mockler,	85	263	125	273	595	842	16
N.,	128	263	141	273	595	842	16
&	144	263	152	273	595	842	16
Groundwater-Smith,	155	263	246	273	595	842	16
S.	249	263	257	273	595	842	16
(eds.).	260	263	288	273	595	842	16
(2015).	290	263	322	273	595	842	16
Engaging	325	263	368	273	595	842	16
with	371	263	390	273	595	842	16
Student	392	263	425	273	595	842	16
Voice	428	263	453	273	595	842	16
in	456	263	464	273	595	842	16
Research,	467	263	510	273	595	842	16
Education	120	276	166	286	595	842	16
and	170	276	186	286	595	842	16
Community	190	276	241	286	595	842	16
Beyond	245	276	278	286	595	842	16
Legitimation	282	276	338	286	595	842	16
and	343	276	359	286	595	842	16
Guardianship.	363	276	427	286	595	842	16
Cham	431	276	458	286	595	842	16
Heidelberg	461	276	510	286	595	842	16
New	120	289	141	298	595	842	16
York	144	289	167	298	595	842	16
Dordrecht	169	289	214	298	595	842	16
London:	217	289	254	298	595	842	16
Springer.	257	289	297	298	595	842	16
Monks,	85	301	118	311	595	842	16
C.	122	301	132	311	595	842	16
P.,	135	301	147	311	595	842	16
Smith,	151	301	180	311	595	842	16
P.	183	301	192	311	595	842	16
K.,	195	301	209	311	595	842	16
Naylor,	212	301	246	311	595	842	16
P.,	249	301	261	311	595	842	16
Barter,	264	301	294	311	595	842	16
Ch,	298	301	313	311	595	842	16
Ireland,	317	301	351	311	595	842	16
J.,	354	301	364	311	595	842	16
&	367	301	376	311	595	842	16
Coyne,	379	301	411	311	595	842	16
I.	414	301	421	311	595	842	16
(2009).	424	301	456	311	595	842	16
Bullying	460	301	499	311	595	842	16
in	502	301	511	311	595	842	16
different	120	314	158	324	595	842	16
contexts:	162	314	202	324	595	842	16
Commonalities,	206	314	276	324	595	842	16
differences	280	314	329	324	595	842	16
and	333	314	349	324	595	842	16
the	353	314	367	324	595	842	16
role	371	314	388	324	595	842	16
of	392	314	401	324	595	842	16
theory.	405	314	436	324	595	842	16
Aggression	440	314	490	324	595	842	16
and	494	314	510	324	595	842	16
Violent	120	327	152	337	595	842	16
Behavior,	155	327	198	337	595	842	16
14(2),	201	327	228	337	595	842	16
146-156.	230	327	270	337	595	842	16
Doi:	272	327	292	337	595	842	16
https://doi.org/10.1016/j.avb.2009.01.004	295	327	478	337	595	842	16
Noyes,	85	339	116	349	595	842	16
A.	120	339	131	349	595	842	16
(2005).	135	339	167	349	595	842	16
Pupil	171	339	194	349	595	842	16
voice:	198	339	225	349	595	842	16
purpose,	229	339	266	349	595	842	16
power	270	339	298	349	595	842	16
and	302	339	317	349	595	842	16
the	321	339	335	349	595	842	16
possibilities	339	339	391	349	595	842	16
for	395	339	408	349	595	842	16
democratic	412	339	461	349	595	842	16
schooling.	465	339	510	349	595	842	16
British	120	352	151	362	595	842	16
Educational	164	352	218	362	595	842	16
Research	231	352	272	362	595	842	16
Journal,	286	352	323	362	595	842	16
31(4),	336	352	363	362	595	842	16
533–540.	376	352	418	362	595	842	16
Recuperado	431	352	484	362	595	842	16
de:	497	352	510	362	595	842	16
https://www.jstor.org/stable/30032582?seq=1#page_scan_tab_contents	120	365	434	374	595	842	16
Pérez	85	377	110	387	595	842	16
Islas,	112	377	135	387	595	842	16
J.	138	377	145	387	595	842	16
A.,	148	377	161	387	595	842	16
&	164	377	173	387	595	842	16
Lira	176	377	194	387	595	842	16
García,	197	377	229	387	595	842	16
I.	232	377	238	387	595	842	16
(2016).	241	377	273	387	595	842	16
Del	276	377	292	387	595	842	16
acoso	295	377	320	387	595	842	16
al	323	377	332	387	595	842	16
conflicto	335	377	373	387	595	842	16
en	376	377	386	387	595	842	16
la	389	377	398	387	595	842	16
escuela.	400	377	436	387	595	842	16
La	439	377	451	387	595	842	16
construcción	453	377	510	387	595	842	16
social	120	390	147	400	595	842	16
de	150	390	160	400	595	842	16
la	163	390	171	400	595	842	16
violencia	174	390	214	400	595	842	16
escolar.	217	390	252	400	595	842	16
México:	255	390	292	400	595	842	16
UNAM.	295	390	331	400	595	842	16
Scheithauera,	85	402	145	412	595	842	16
H.,	152	402	165	412	595	842	16
Smith,	173	402	202	412	595	842	16
P.K.,	209	402	231	412	595	842	16
&	238	402	247	412	595	842	16
Samara,	254	402	290	412	595	842	16
M.	297	402	309	412	595	842	16
(2016).	316	402	349	412	595	842	16
Cultural	356	402	392	412	595	842	16
Issues	399	402	426	412	595	842	16
in	433	402	442	412	595	842	16
Bullying	449	402	487	412	595	842	16
and	494	402	510	412	595	842	16
Cyberbullying	120	415	184	425	595	842	16
among	191	415	221	425	595	842	16
Children	228	415	267	425	595	842	16
and	274	415	290	425	595	842	16
Adolescents:	297	415	354	425	595	842	16
Methodological	361	415	430	425	595	842	16
Approaches	438	415	490	425	595	842	16
for	497	415	510	425	595	842	16
Comparative	120	428	177	438	595	842	16
Research.	184	428	227	438	595	842	16
International	234	428	292	438	595	842	16
Journal	298	428	333	438	595	842	16
of	339	428	348	438	595	842	16
Developmental	355	428	421	438	595	842	16
Science,	428	428	464	438	595	842	16
10,	471	428	485	438	595	842	16
3–8.	491	428	510	438	595	842	16
Recuperado	120	440	173	450	595	842	16
de:	497	440	510	450	595	842	16
https://pdfs.semanticscholar.org/3a19/259dbb523f8f08dd44144058bfcd94445f37.pdf	120	453	496	463	595	842	16
Smtih,	85	463	114	476	595	842	16
P.	117	463	126	476	595	842	16
K.	128	463	139	476	595	842	16
(2016).	142	463	174	476	595	842	16
Bullying:	176	463	218	476	595	842	16
Deﬁnition,	221	463	268	476	595	842	16
Types,	271	463	300	476	595	842	16
Causes,	303	463	337	476	595	842	16
Consequences	339	463	402	476	595	842	16
and	405	463	421	476	595	842	16
Intervention.	424	463	480	476	595	842	16
Social	483	466	511	476	595	842	16
and	120	478	137	488	595	842	16
Personality	161	478	212	488	595	842	16
Psychology	236	478	286	488	595	842	16
Compass,	310	478	353	488	595	842	16
10(9),	377	478	404	488	595	842	16
519-532.	428	478	467	488	595	842	16
Doi:	491	478	511	488	595	842	16
https://doi.org/10.1111/spc3.12266	120	491	275	501	595	842	16
Tisdall,	85	501	119	514	595	842	16
E.,	122	501	134	514	595	842	16
Kay,	137	501	158	514	595	842	16
M.,	161	501	177	514	595	842	16
&	180	501	188	514	595	842	16
Davis,	192	501	220	514	595	842	16
J.	223	501	230	514	595	842	16
(2004).	233	501	265	514	595	842	16
Making	269	501	303	514	595	842	16
a	306	501	311	514	595	842	16
Difference?	314	501	366	514	595	842	16
Bringing	369	501	408	514	595	842	16
Children's	411	501	458	514	595	842	16
and	461	501	477	514	595	842	16
Young	480	501	510	514	595	842	16
People's	120	514	158	526	595	842	16
Views	167	514	196	526	595	842	16
into	205	514	222	526	595	842	16
Policy-Making.	231	514	299	526	595	842	16
Children	308	516	348	526	595	842	16
&	357	516	365	526	595	842	16
Society,	374	516	409	526	595	842	16
18,	418	516	432	526	595	842	16
131–142.	441	516	482	526	595	842	16
Doi:	491	516	510	526	595	842	16
https://doi.org/10.1002/chi.816	120	529	257	539	595	842	16
Zurita	85	542	112	552	595	842	16
Rivera,	116	542	148	552	595	842	16
U.	153	542	163	552	595	842	16
(2013a).	168	542	205	552	595	842	16
Las	209	542	225	552	595	842	16
oportunidades	229	542	291	552	595	842	16
para	296	542	315	552	595	842	16
participar	319	542	361	552	595	842	16
de	365	542	376	552	595	842	16
las	380	542	392	552	595	842	16
y	397	542	402	552	595	842	16
los	406	542	419	552	595	842	16
adolescentes	424	542	479	552	595	842	16
en	483	542	494	552	595	842	16
las	498	542	510	552	595	842	16
escuelas	120	554	157	564	595	842	16
secundarias	160	554	211	564	595	842	16
públicas	214	554	251	564	595	842	16
en	253	554	264	564	595	842	16
México.	266	554	303	564	595	842	16
Revista	306	554	338	564	595	842	16
Interacções,	341	554	395	564	595	842	16
9(26),	398	554	424	564	595	842	16
229-	427	554	447	564	595	842	16
260.	450	554	469	564	595	842	16
Zurita	85	567	112	577	595	842	16
Rivera,	122	567	154	577	595	842	16
U.	165	567	175	577	595	842	16
(2013b).	185	567	223	577	595	842	16
Políticas,	233	567	274	577	595	842	16
programas,	284	567	333	577	595	842	16
legislación,	343	567	394	577	595	842	16
proyectos	404	567	447	577	595	842	16
y	457	567	462	577	595	842	16
acciones	472	567	510	577	595	842	16
gubernamentales	120	580	195	590	595	842	16
y	198	580	204	590	595	842	16
no	206	580	218	590	595	842	16
gubernamentales.	221	580	298	590	595	842	16
En:	301	580	316	590	595	842	16
A.	319	580	330	590	595	842	16
Furlan	333	580	361	590	595	842	16
y	364	580	370	590	595	842	16
T.	373	580	382	590	595	842	16
C.	385	580	395	590	595	842	16
Spitzer	398	580	429	590	595	842	16
Schwartz	432	580	473	590	595	842	16
(Coord.	476	580	510	590	595	842	16
Gral.)	120	592	146	602	595	842	16
Convivencia,	150	592	208	602	595	842	16
disciplina	212	592	255	602	595	842	16
y	259	592	264	602	595	842	16
violencia	268	592	308	602	595	842	16
en	312	592	322	602	595	842	16
las	326	592	339	602	595	842	16
escuelas	342	592	380	602	595	842	16
2002	383	592	405	602	595	842	16
-	409	592	413	602	595	842	16
2011	417	592	439	602	595	842	16
(pp.	443	592	460	602	595	842	16
457	464	592	480	602	595	842	16
-520).	484	592	510	602	595	842	16
México:	120	605	157	615	595	842	16
COMIE	160	605	195	615	595	842	16
–	198	603	204	615	595	842	16
ANUIES.	206	605	250	615	595	842	16
Zurita	85	618	112	627	595	842	16
Rivera,	115	618	147	627	595	842	16
U.	150	618	160	627	595	842	16
(2016).	163	618	195	627	595	842	16
No	198	618	211	627	595	842	16
gritar,	214	618	242	627	595	842	16
no	245	618	256	627	595	842	16
correr,	259	618	289	627	595	842	16
no	292	618	303	627	595	842	16
empujar.	306	618	345	627	595	842	16
Las	348	618	364	627	595	842	16
miradas,	367	618	406	627	595	842	16
voces	408	618	433	627	595	842	16
y	435	618	440	627	595	842	16
acciones	443	618	482	627	595	842	16
de	484	618	495	627	595	842	16
los	497	618	510	627	595	842	16
estudiantes	120	630	170	640	595	842	16
y	173	630	178	640	595	842	16
los	180	630	193	640	595	842	16
docentes	196	630	234	640	595	842	16
del	237	630	251	640	595	842	16
DF	253	630	268	640	595	842	16
respecto	271	630	308	640	595	842	16
a	311	630	316	640	595	842	16
las	319	630	332	640	595	842	16
normas.	335	630	370	640	595	842	16
México:	373	630	410	640	595	842	16
UNAM.	413	630	449	640	595	842	16
Zurita	85	643	112	653	595	842	16
Rivera,	118	643	150	653	595	842	16
U.	155	643	166	653	595	842	16
(2018).	172	643	204	653	595	842	16
La	210	643	221	653	595	842	16
participación	227	643	284	653	595	842	16
de	290	643	300	653	595	842	16
niñas,	306	643	332	653	595	842	16
niños	338	643	362	653	595	842	16
y	367	643	373	653	595	842	16
adolescentes	378	643	434	653	595	842	16
en	440	643	450	653	595	842	16
las	456	643	468	653	595	842	16
escuelas	474	643	510	653	595	842	16
mexicanas	120	655	167	665	595	842	16
hacia	171	655	194	665	595	842	16
nuevos	198	655	229	665	595	842	16
horizontes.	233	655	282	665	595	842	16
En	286	655	298	665	595	842	16
Jorge	302	655	326	665	595	842	16
M.	330	655	343	665	595	842	16
Valladares	347	655	394	665	595	842	16
S.	398	655	407	665	595	842	16
(Coord.)	411	655	448	665	595	842	16
Ciudadana	453	655	502	665	595	842	16
y	506	655	511	665	595	842	16
Educación	120	668	168	678	595	842	16
Cívica.	170	668	202	678	595	842	16
Ser	204	668	219	678	595	842	16
y	222	668	226	678	595	842	16
hacer	229	668	254	678	595	842	16
la	257	668	265	678	595	842	16
democracia,	268	668	323	678	595	842	16
(pp.	325	668	343	678	595	842	16
149	345	668	362	678	595	842	16
–	364	666	370	678	595	842	16
179)	373	668	393	678	595	842	16
Yucatán	395	668	432	678	595	842	16
México:	435	668	471	678	595	842	16
Instituto	474	668	510	678	595	842	16
Electoral	120	681	160	691	595	842	16
y	163	681	169	691	595	842	16
de	171	681	182	691	595	842	16
Participación	184	681	243	691	595	842	16
Ciudadana	245	681	292	691	595	842	16
de	295	681	305	691	595	842	16
Yucatán.	308	681	348	691	595	842	16
Zych,	85	693	110	703	595	842	16
I.,	115	693	124	703	595	842	16
Ortega-Ruiz,	128	693	185	703	595	842	16
R.,	189	693	202	703	595	842	16
&	206	693	215	703	595	842	16
Del	219	693	235	703	595	842	16
Rey,	239	693	259	703	595	842	16
R.	264	693	274	703	595	842	16
(2015).	278	693	310	703	595	842	16
Systematic	314	693	363	703	595	842	16
review	367	693	397	703	595	842	16
of	401	693	410	703	595	842	16
theoretical	414	693	460	703	595	842	16
studies	465	693	495	703	595	842	16
on	499	693	510	703	595	842	16
bullying	120	706	157	716	595	842	16
and	160	706	176	716	595	842	16
cyberbullying:	179	706	243	716	595	842	16
Facts,	247	706	273	716	595	842	16
knowledge,	276	706	327	716	595	842	16
prevention,	330	706	380	716	595	842	16
and	383	706	399	716	595	842	16
intervention.	402	706	458	716	595	842	16
Aggression	461	706	510	716	595	842	16
and	120	719	137	729	595	842	16
Violent	140	719	172	729	595	842	16
Behavior,	174	719	217	729	595	842	16
23,	220	719	234	729	595	842	16
1-21.	237	719	259	729	595	842	16
Doi:	262	719	282	729	595	842	16
https://doi.org/10.1016/j.avb.2015.10.001	285	719	468	729	595	842	16
264	85	819	97	827	595	842	16
Propósitos	398	802	434	809	595	842	16
y	435	802	440	809	595	842	16
Representaciones	442	802	501	809	595	842	16
Ene.-	360	811	377	818	595	842	16
Abr.	379	811	393	818	595	842	16
2019,	395	811	413	818	595	842	16
Vol.	415	811	429	818	595	842	16
7,	431	811	437	818	595	842	16
N°	439	811	448	818	595	842	16
1:	450	811	456	818	595	842	16
pp.	458	811	468	818	595	842	16
249	470	811	482	818	595	842	16
-	484	811	487	818	595	842	16
280	489	811	501	818	595	842	16
http://dx.doi.org/10.20511/pyr2019.v7n1.302	356	820	501	827	595	842	16
