Rodriguésia	71	15	105	29	567	765	1
70	108	15	118	29	567	765	1
:	118	16	120	28	567	765	1
e02982017.	122	16	163	28	567	765	1
2019	165	16	184	28	567	765	1
http://rodriguesia.jbrj.gov.br	71	28	156	42	567	765	1
DOI:	71	41	84	53	567	765	1
http://dx.doi.org/10.1590/2175-7860201970049	86	41	251	53	567	765	1
Artigo	71	71	109	87	567	765	1
Original	113	71	163	87	567	765	1
/	167	71	172	87	567	765	1
Original	176	71	227	87	567	765	1
Paper	231	71	265	87	567	765	1
Scutellaria	71	90	134	107	567	765	1
holguinensis	137	90	211	107	567	765	1
(Lamiaceae),	214	90	290	107	567	765	1
nueva	293	90	329	107	567	765	1
especie	331	90	376	107	567	765	1
del	379	90	397	107	567	765	1
noreste	400	90	444	107	567	765	1
de	447	90	462	107	567	765	1
Cuba	464	90	496	107	567	765	1
Scutellaria	71	109	120	122	567	765	1
holguinensis	123	109	182	122	567	765	1
(Lamiaceae),	185	109	244	122	567	765	1
a	247	109	253	122	567	765	1
new	256	109	276	122	567	765	1
species	279	109	313	122	567	765	1
from	316	109	338	122	567	765	1
Northeastern	341	109	403	122	567	765	1
of	406	109	415	122	567	765	1
Cuba	418	109	443	122	567	765	1
Isidro	71	145	93	163	567	765	1
E.	96	145	104	163	567	765	1
Méndez	107	145	138	163	567	765	1
Santos	142	145	169	163	567	765	1
1,2	169	145	178	156	567	765	1
&	180	145	188	163	567	765	1
Julio	191	145	210	163	567	765	1
C.	213	145	222	163	567	765	1
Rifa	225	145	241	163	567	765	1
Tellez	245	145	268	163	567	765	1
1	268	145	272	156	567	765	1
Palabras	128	259	160	277	567	765	1
clave:	164	259	185	277	567	765	1
endemismo,	188	259	230	277	567	765	1
especies	233	259	262	277	567	765	1
amenazadas,	266	259	309	277	567	765	1
matorrales	313	259	349	277	567	765	1
xeromorfos	353	259	393	277	567	765	1
espinosos	396	259	430	277	567	765	1
sobre	433	259	452	277	567	765	1
serpentinas,	455	259	496	277	567	765	1
Provincia	128	271	160	289	567	765	1
Holguín.	163	271	193	289	567	765	1
Key	128	360	142	378	567	765	1
words:	144	360	169	378	567	765	1
endemism,	171	360	209	378	567	765	1
threatened	211	360	247	378	567	765	1
species,	249	360	276	378	567	765	1
thorny	278	360	300	378	567	765	1
xeromorph	302	360	340	378	567	765	1
thicket	342	360	366	378	567	765	1
on	368	360	376	378	567	765	1
serpentine,	378	360	416	378	567	765	1
Province	418	360	448	378	567	765	1
of	451	360	458	378	567	765	1
Holguín.	460	360	490	378	567	765	1
Introducción	93	402	155	415	567	765	1
Scutellaria	93	415	137	428	567	765	1
L.	139	415	148	428	567	765	1
es	150	415	159	428	567	765	1
un	161	415	171	428	567	765	1
género	174	415	201	428	567	765	1
subcosmopolita,	204	415	269	428	567	765	1
con	70	427	85	440	567	765	1
aproximadamente	88	427	159	440	567	765	1
360	162	427	177	440	567	765	1
especies	180	427	214	440	567	765	1
(Paton	217	427	243	440	567	765	1
1990;	246	427	269	440	567	765	1
Harley	70	439	97	452	567	765	1
et	99	439	106	452	567	765	1
al.	108	439	118	452	567	765	1
2004),	120	439	145	452	567	765	1
de	147	439	156	452	567	765	1
las	158	439	169	452	567	765	1
cuales	171	439	196	452	567	765	1
solo	197	439	214	452	567	765	1
S.	216	439	223	452	567	765	1
havanensis	225	439	269	452	567	765	1
Jacq.	70	451	91	464	567	765	1
era	95	451	107	464	567	765	1
conocida	111	451	147	464	567	765	1
en	151	451	161	464	567	765	1
Cuba	165	451	186	464	567	765	1
(Greuter	190	451	224	464	567	765	1
&	228	451	236	464	567	765	1
Rankin	240	451	269	464	567	765	1
2016).	70	462	97	476	567	765	1
Esta	101	462	119	476	567	765	1
última,	123	462	152	476	567	765	1
también	156	462	189	476	567	765	1
nativa	193	462	218	476	567	765	1
en	222	462	232	476	567	765	1
Florida,	236	462	269	476	567	765	1
México,	70	474	103	487	567	765	1
Bahamas	105	474	141	487	567	765	1
y	143	474	148	487	567	765	1
Grandes	150	474	183	487	567	765	1
Antillas,	184	474	218	487	567	765	1
se	220	474	228	487	567	765	1
encuentra	230	474	269	487	567	765	1
ampliamente	70	486	122	499	567	765	1
distribuida	124	486	167	499	567	765	1
en	170	486	179	499	567	765	1
todo	182	486	199	499	567	765	1
el	202	486	209	499	567	765	1
país.	212	486	230	499	567	765	1
Estudios	93	498	127	511	567	765	1
recientes	130	498	166	511	567	765	1
sobre	169	498	190	511	567	765	1
la	193	498	200	511	567	765	1
flora	203	498	222	511	567	765	1
del	225	498	237	511	567	765	1
noreste	240	498	269	511	567	765	1
de	70	510	80	523	567	765	1
Cuba,	84	510	109	523	567	765	1
desarrollados	113	510	169	523	567	765	1
por	173	510	187	523	567	765	1
investigadores	191	510	252	523	567	765	1
del	256	510	269	523	567	765	1
Jardín	70	521	97	535	567	765	1
Botánico	101	521	140	535	567	765	1
de	144	521	154	535	567	765	1
Holguín	159	521	194	535	567	765	1
y	198	521	203	535	567	765	1
del	208	521	221	535	567	765	1
Centro	225	521	254	535	567	765	1
de	259	521	269	535	567	765	1
Investigaciones	70	533	141	546	567	765	1
y	146	533	151	546	567	765	1
Servicios	156	533	198	546	567	765	1
Ambientales	202	533	259	546	567	765	1
y	264	533	269	546	567	765	1
Tecnológicos,	70	545	127	558	567	765	1
radicados	131	545	170	558	567	765	1
en	174	545	183	558	567	765	1
la	187	545	194	558	567	765	1
propia	198	545	224	558	567	765	1
provincia,	228	545	269	558	567	765	1
permitieron	70	557	117	570	567	765	1
recolectar	119	557	159	570	567	765	1
especímenes	161	557	211	570	567	765	1
de	213	557	223	570	567	765	1
Scutellaria	225	557	269	570	567	765	1
significativamente	70	569	144	582	567	765	1
diferentes	146	569	186	582	567	765	1
a	187	569	192	582	567	765	1
S.	194	568	201	582	567	765	1
havanensis.	203	568	250	582	567	765	1
Una	252	569	269	582	567	765	1
revisión	70	580	102	594	567	765	1
taxonómica	104	580	150	594	567	765	1
detallada	152	580	188	594	567	765	1
del	190	580	202	594	567	765	1
género,	204	580	233	594	567	765	1
permitió	235	580	269	594	567	765	1
comprobar	70	592	114	605	567	765	1
que	118	592	132	605	567	765	1
esas	136	592	153	605	567	765	1
plantas	157	592	185	605	567	765	1
difieren	189	592	221	605	567	765	1
claramente	224	592	269	605	567	765	1
de	70	604	80	617	567	765	1
todos	82	604	104	617	567	765	1
los	106	604	118	617	567	765	1
taxones	121	604	151	617	567	765	1
infragenéricos	154	604	211	617	567	765	1
anteriormente	213	604	269	617	567	765	1
descritos	70	616	106	629	567	765	1
en	108	616	117	629	567	765	1
la	119	616	126	629	567	765	1
región	128	616	154	629	567	765	1
por:	156	616	172	629	567	765	1
Jacquin	174	616	204	629	567	765	1
(1760),	206	616	235	629	567	765	1
Richard	237	616	269	629	567	765	1
(1850),	298	399	328	412	567	765	1
Small	332	399	356	412	567	765	1
(1905),	360	399	390	412	567	765	1
Leonard	395	399	429	412	567	765	1
(1927)	433	399	461	412	567	765	1
y	465	399	470	412	567	765	1
Alain	473	399	496	412	567	765	1
(1971).	298	410	327	423	567	765	1
Se	330	410	340	423	567	765	1
decidió	344	410	373	423	567	765	1
entonces	377	410	412	423	567	765	1
describir	416	410	451	423	567	765	1
una	454	410	469	423	567	765	1
nueva	472	410	496	423	567	765	1
especie.	298	422	330	435	567	765	1
Materiales	320	447	370	460	567	765	1
y	374	447	379	460	567	765	1
Métodos	382	447	424	460	567	765	1
La	320	461	331	474	567	765	1
investigación	335	461	389	474	567	765	1
se	393	461	401	474	567	765	1
desarrolló	405	461	446	474	567	765	1
como	450	461	472	474	567	765	1
parte	476	461	496	474	567	765	1
de	298	472	307	486	567	765	1
la	311	472	319	486	567	765	1
revisión	323	472	356	486	567	765	1
de	360	472	370	486	567	765	1
la	374	472	381	486	567	765	1
familia	385	472	414	486	567	765	1
Lamiaceae	418	472	463	486	567	765	1
para	467	472	485	486	567	765	1
la	489	472	496	486	567	765	1
Flora	298	484	319	497	567	765	1
de	322	484	331	497	567	765	1
la	334	484	341	497	567	765	1
República	344	484	384	497	567	765	1
de	387	484	397	497	567	765	1
Cuba.	400	484	423	497	567	765	1
Se	426	484	436	497	567	765	1
compendiaron	439	484	496	497	567	765	1
observaciones	298	496	353	509	567	765	1
con	355	496	369	509	567	765	1
relación	371	496	402	509	567	765	1
a	404	496	408	509	567	765	1
Scutellaria,	410	496	455	509	567	765	1
realizadas	457	496	496	509	567	765	1
por	298	508	311	521	567	765	1
el	314	508	321	521	567	765	1
autor	325	508	345	521	567	765	1
principal	348	508	384	521	567	765	1
durante	387	508	417	521	567	765	1
más	420	508	436	521	567	765	1
de	439	508	449	521	567	765	1
30	452	508	462	521	567	765	1
años	465	508	484	521	567	765	1
de	487	508	496	521	567	765	1
trabajo	298	520	325	533	567	765	1
de	329	520	338	533	567	765	1
campo	341	520	368	533	567	765	1
en	371	520	380	533	567	765	1
todo	383	520	401	533	567	765	1
el	404	520	412	533	567	765	1
archipiélago	415	520	464	533	567	765	1
cubano	467	520	496	533	567	765	1
y	298	531	303	545	567	765	1
Puerto	305	531	331	545	567	765	1
Rico.	333	531	355	545	567	765	1
Se	357	531	367	545	567	765	1
consultaron	369	531	416	545	567	765	1
los	418	531	430	545	567	765	1
protólogos	432	531	475	545	567	765	1
y	477	531	482	545	567	765	1
los	484	531	496	545	567	765	1
ejemplares	298	543	341	556	567	765	1
tipo	344	543	360	556	567	765	1
de	363	543	372	556	567	765	1
los	376	543	387	556	567	765	1
nombres	391	543	425	556	567	765	1
correspondientes	428	543	496	556	567	765	1
a	298	555	302	568	567	765	1
taxones	306	555	338	568	567	765	1
infragenéricos	343	555	403	568	567	765	1
alguna	408	555	436	568	567	765	1
vez	440	555	454	568	567	765	1
descritos	458	555	496	568	567	765	1
o	298	567	303	580	567	765	1
registrados	307	567	352	580	567	765	1
en	356	567	366	580	567	765	1
Cuba	370	567	391	580	567	765	1
y	395	567	400	580	567	765	1
territorios	404	567	445	580	567	765	1
aledaños,	449	567	488	580	567	765	1
e	492	567	496	580	567	765	1
imágenes	298	579	335	592	567	765	1
digitales	338	579	372	592	567	765	1
de	375	579	385	592	567	765	1
los	388	579	399	592	567	765	1
existentes	402	579	442	592	567	765	1
en	444	579	454	592	567	765	1
K,	457	579	467	592	567	765	1
NY,	469	579	485	592	567	765	1
S,	488	579	496	592	567	765	1
US	298	590	311	604	567	765	1
(acrónimos	314	590	360	604	567	765	1
según	364	590	388	604	567	765	1
Thiers,	391	590	420	604	567	765	1
permanentemente	424	590	496	604	567	765	1
actualizado),	298	602	349	615	567	765	1
disponibles	351	602	397	615	567	765	1
vía	399	602	411	615	567	765	1
internet,	413	602	446	615	567	765	1
cuyo	448	602	467	615	567	765	1
acceso	469	602	496	615	567	765	1
fue	298	614	311	627	567	765	1
facilitado	315	614	355	627	567	765	1
por	359	614	373	627	567	765	1
JSTOR	377	614	408	627	567	765	1
(<http://plants.jstor.	412	614	496	627	567	765	1
Universidad	75	663	114	679	567	765	1
de	116	663	123	679	567	765	1
Camagüey	125	663	159	679	567	765	1
“Ignacio	161	663	188	679	567	765	1
Agramonte	190	663	226	679	567	765	1
Loynaz”,	228	663	257	679	567	765	1
Centro	259	663	281	679	567	765	1
de	283	663	290	679	567	765	1
Estudios	292	663	319	679	567	765	1
de	321	663	329	679	567	765	1
Gestión	331	663	356	679	567	765	1
Ambiental,	358	663	393	679	567	765	1
Carretera	395	663	424	679	567	765	1
de	426	663	434	679	567	765	1
Circunvalación	436	663	484	679	567	765	1
Norte,	71	672	91	688	567	765	1
km	93	672	103	688	567	765	1
5	105	672	109	688	567	765	1
½,	111	672	119	688	567	765	1
Camagüey,	121	672	157	688	567	765	1
CP-74670,	159	672	193	688	567	765	1
Camagüey,	195	672	231	688	567	765	1
Cuba.	233	672	251	688	567	765	1
2	71	683	73	693	567	765	1
Autor	75	683	94	699	567	765	1
para	96	683	109	699	567	765	1
la	111	683	117	699	567	765	1
correspondencia:	119	683	173	699	567	765	1
isidro.mendez@reduc.edu.cu	175	683	267	699	567	765	1
1	71	664	73	673	567	765	1
Méndez	391	47	414	60	567	765	2
Santos	417	47	437	60	567	765	2
IE	439	47	445	60	567	765	2
&	446	47	452	60	567	765	2
Rifa	454	47	466	60	567	765	2
Tellez	468	47	486	60	567	765	2
JC	488	47	496	60	567	765	2
2	71	50	75	61	567	765	2
de	77	50	84	61	567	765	2
6	86	50	90	61	567	765	2
org>).	71	68	95	81	567	765	2
Se	98	68	108	81	567	765	2
revisaron	110	68	147	81	567	765	2
también	150	68	182	81	567	765	2
otros	184	68	204	81	567	765	2
53	206	68	216	81	567	765	2
especímenes	219	68	269	81	567	765	2
cubanos	71	80	104	93	567	765	2
depositados	108	80	155	93	567	765	2
en	159	80	169	93	567	765	2
B,	173	80	182	93	567	765	2
BM,	186	80	204	93	567	765	2
BR,	208	80	224	93	567	765	2
F,	228	80	235	93	567	765	2
G,	239	80	248	93	567	765	2
GH,	252	80	269	93	567	765	2
HAC,	71	91	94	104	567	765	2
HAJB,	96	91	123	104	567	765	2
HIPC,	125	91	150	104	567	765	2
JE	151	91	161	104	567	765	2
MO,	163	91	182	104	567	765	2
NY,	183	91	199	104	567	765	2
S,	200	91	208	104	567	765	2
US.	210	91	225	104	567	765	2
En	227	91	238	104	567	765	2
octubre	240	91	269	104	567	765	2
de	71	103	80	116	567	765	2
2015	82	103	102	116	567	765	2
y	104	103	109	116	567	765	2
2016	111	103	131	116	567	765	2
se	133	103	141	116	567	765	2
realizaron	143	103	183	116	567	765	2
estudios	185	103	218	116	567	765	2
de	220	103	229	116	567	765	2
campo	231	103	258	116	567	765	2
en	260	103	269	116	567	765	2
poblaciones	71	115	119	128	567	765	2
de	121	115	131	128	567	765	2
la	133	115	141	128	567	765	2
región	143	115	169	128	567	765	2
nororiental	172	115	215	128	567	765	2
del	218	115	230	128	567	765	2
país.	233	115	252	128	567	765	2
Los	254	115	269	128	567	765	2
especímenes	71	127	122	140	567	765	2
fueron	126	127	153	140	567	765	2
recolectados	157	127	208	140	567	765	2
y	212	127	217	140	567	765	2
depositados	221	127	269	140	567	765	2
en	71	139	81	152	567	765	2
HIPC,	85	139	111	152	567	765	2
HAJB,	115	139	144	152	567	765	2
HAC,	148	139	173	152	567	765	2
B,	177	139	186	152	567	765	2
JE,	191	139	204	152	567	765	2
PAL-Gr,	208	139	243	152	567	765	2
ULV.	248	139	269	152	567	765	2
Para	71	150	89	163	567	765	2
las	92	150	103	163	567	765	2
descripciones	107	150	161	163	567	765	2
morfológicas	165	150	218	163	567	765	2
se	221	150	229	163	567	765	2
utilizó	233	150	259	163	567	765	2
la	262	150	269	163	567	765	2
terminología	71	162	122	175	567	765	2
de	124	162	134	175	567	765	2
Font	136	162	155	175	567	765	2
Quer	157	162	177	175	567	765	2
(1975);	180	162	209	175	567	765	2
la	212	162	219	175	567	765	2
distribución	222	162	269	175	567	765	2
sigue	71	174	93	187	567	765	2
la	97	174	105	187	567	765	2
división	109	174	143	187	567	765	2
fitogeográfica	147	174	206	187	567	765	2
propuesta	210	174	251	187	567	765	2
por	255	174	269	187	567	765	2
Borhidi	71	186	101	199	567	765	2
(1991)	104	186	131	199	567	765	2
y	134	186	139	199	567	765	2
los	142	186	153	199	567	765	2
nombres	156	186	191	199	567	765	2
de	194	186	203	199	567	765	2
las	206	186	217	199	567	765	2
formaciones	220	186	269	199	567	765	2
vegetales	71	198	107	211	567	765	2
se	109	198	117	211	567	765	2
citan	119	198	138	211	567	765	2
según	140	198	163	211	567	765	2
Capote	165	198	193	211	567	765	2
&	194	198	202	211	567	765	2
Berazaín	204	198	239	211	567	765	2
(1984).	241	198	269	211	567	765	2
Las	71	209	85	222	567	765	2
valoraciones	89	209	141	222	567	765	2
preliminares	145	209	196	222	567	765	2
relacionadas	200	209	251	222	567	765	2
con	255	209	269	222	567	765	2
la	71	221	78	234	567	765	2
conservación	82	221	135	234	567	765	2
se	138	221	147	234	567	765	2
hicieron	150	221	183	234	567	765	2
sobre	187	221	208	234	567	765	2
la	212	221	219	234	567	765	2
base	223	221	241	234	567	765	2
de	244	221	254	234	567	765	2
los	258	221	269	234	567	765	2
criterios	71	233	104	246	567	765	2
de	106	233	116	246	567	765	2
la	118	233	125	246	567	765	2
IUCN	128	233	152	246	567	765	2
(2001).	155	233	184	246	567	765	2
Resultados	94	258	145	271	567	765	2
Scutellaria	71	271	117	285	567	765	2
holguinensis	121	271	174	285	567	765	2
I.	178	271	184	285	567	765	2
E.	188	271	197	285	567	765	2
Méndez	201	271	233	285	567	765	2
sp.	237	271	249	285	567	765	2
nov.	253	271	269	285	567	765	2
Tipo:	71	283	92	296	567	765	2
CUBA.	94	283	124	296	567	765	2
PROVINCIA	126	283	180	296	567	765	2
DE	182	283	195	296	567	765	2
HOLGUÍN:	197	283	245	296	567	765	2
Cerro	247	283	269	296	567	765	2
Verde,	71	295	97	308	567	765	2
km	99	295	112	308	567	765	2
10,	114	295	127	308	567	765	2
carretera	129	295	164	308	567	765	2
Holguín	166	295	199	308	567	765	2
-	201	295	204	308	567	765	2
Gibara.	207	295	236	308	567	765	2
Colinas	239	295	269	308	567	765	2
al	71	307	78	320	567	765	2
este	81	307	97	320	567	765	2
de	100	307	110	320	567	765	2
la	113	307	120	320	567	765	2
carretera,	123	307	161	320	567	765	2
80	164	307	174	320	567	765	2
o	174	308	177	315	567	765	2
57'80”N,	177	307	214	320	567	765	2
76	218	307	228	320	567	765	2
o	228	308	231	315	567	765	2
15'93”W,	231	307	269	320	567	765	2
180	71	319	86	332	567	765	2
msnm,	91	319	118	332	567	765	2
21.X.2016.	123	319	169	332	567	765	2
I.	174	318	180	332	567	765	2
E.	184	318	193	332	567	765	2
Méndez	197	318	229	332	567	765	2
&	233	318	241	332	567	765	2
A.	245	318	254	332	567	765	2
M.	258	318	269	332	567	765	2
Hernández	71	330	115	344	567	765	2
HPC	117	330	137	344	567	765	2
12029	139	330	164	344	567	765	2
(holotipo	166	330	202	344	567	765	2
HIPC!;	204	330	233	344	567	765	2
isotipos:	235	330	269	344	567	765	2
HAJB!,	71	342	102	355	567	765	2
HAC!,	104	342	131	355	567	765	2
B!,	133	342	146	355	567	765	2
JE!,	148	342	164	355	567	765	2
PAL-Gr!,	166	342	204	355	567	765	2
ULV!).	206	342	235	355	567	765	2
(Fig.	237	342	256	355	567	765	2
1).	258	342	269	355	567	765	2
Diagnosis:	94	354	142	367	567	765	2
Scutellaria	147	354	196	367	567	765	2
holguinensis	201	354	257	367	567	765	2
is	262	354	269	367	567	765	2
related	71	366	98	379	567	765	2
to	102	366	110	379	567	765	2
S.	114	366	122	379	567	765	2
havanensis,	125	366	173	379	567	765	2
from	177	366	197	379	567	765	2
which	200	366	225	379	567	765	2
it	229	366	235	379	567	765	2
may	239	366	256	379	567	765	2
be	260	366	269	379	567	765	2
distinguished	71	378	126	391	567	765	2
because:	130	378	166	391	567	765	2
its	170	378	180	391	567	765	2
plants	184	378	209	391	567	765	2
are	213	378	226	391	567	765	2
relatively	230	378	269	391	567	765	2
weaker,	71	389	105	403	567	765	2
with	110	389	129	403	567	765	2
scattered	134	389	173	403	567	765	2
branches	178	389	217	403	567	765	2
(vs.	222	389	238	403	567	765	2
plants	243	389	269	403	567	765	2
robust	71	401	96	414	567	765	2
with	99	401	116	414	567	765	2
foliage	119	401	147	414	567	765	2
more	149	401	170	414	567	765	2
dense	173	401	196	414	567	765	2
in	198	401	206	414	567	765	2
S.	208	401	216	414	567	765	2
havanensis);	218	401	269	414	567	765	2
the	71	413	84	426	567	765	2
leaf	88	413	104	426	567	765	2
blades	109	413	136	426	567	765	2
are	140	413	153	426	567	765	2
normally	158	413	196	426	567	765	2
less	201	413	217	426	567	765	2
than	221	413	240	426	567	765	2
5	244	413	249	426	567	765	2
mm	253	413	269	426	567	765	2
long	71	425	90	438	567	765	2
(exceptionally	94	425	156	438	567	765	2
some	160	425	182	438	567	765	2
greater),	187	425	223	438	567	765	2
orbicular,	228	425	269	438	567	765	2
more	71	437	92	450	567	765	2
rarely	96	437	119	450	567	765	2
ovate	123	437	145	450	567	765	2
or	149	437	158	450	567	765	2
triangular	162	437	201	450	567	765	2
(vs.	205	437	220	450	567	765	2
leaf	224	437	239	450	567	765	2
blades	243	437	269	450	567	765	2
triangular	71	448	110	462	567	765	2
or	114	448	122	462	567	765	2
ovate,	125	448	150	462	567	765	2
exceptionally	153	448	207	462	567	765	2
orbicular	211	448	247	462	567	765	2
in	251	448	258	462	567	765	2
S.	262	448	269	462	567	765	2
havanensis);	71	460	122	473	567	765	2
the	124	460	137	473	567	765	2
corollas	139	460	171	473	567	765	2
are	173	460	186	473	567	765	2
magenta	188	460	222	473	567	765	2
(vs.	225	460	239	473	567	765	2
blue	242	460	259	473	567	765	2
in	261	460	269	473	567	765	2
S.	71	472	78	485	567	765	2
havanensis).	81	472	132	485	567	765	2
Hierbas	94	484	126	497	567	765	2
perennes,	130	484	170	497	567	765	2
casmófitas,	175	484	222	497	567	765	2
postradas,	227	484	269	497	567	765	2
poco	71	496	90	509	567	765	2
ramificadas,	93	496	143	509	567	765	2
con	145	496	159	509	567	765	2
rizomas	162	496	194	509	567	765	2
extendidos.	196	496	243	509	567	765	2
Tallos	245	496	269	509	567	765	2
mayormente	71	507	121	521	567	765	2
erectos	124	507	153	521	567	765	2
en	156	507	165	521	567	765	2
los	168	507	180	521	567	765	2
extremos,	183	507	223	521	567	765	2
hasta	225	507	246	521	567	765	2
5–10	249	507	269	521	567	765	2
(–20)	71	519	93	532	567	765	2
cm	97	519	109	532	567	765	2
de	113	519	123	532	567	765	2
altura,	126	519	152	532	567	765	2
raramente	156	519	197	532	567	765	2
algunos	201	519	233	532	567	765	2
de	236	519	246	532	567	765	2
ellos	250	519	269	532	567	765	2
sustentados	71	531	117	544	567	765	2
sobre	120	531	142	544	567	765	2
otras	144	531	164	544	567	765	2
plantas	166	531	195	544	567	765	2
o	197	531	202	544	567	765	2
rocas;	205	531	229	544	567	765	2
las	232	531	243	544	567	765	2
ramas	245	531	269	544	567	765	2
más	71	543	87	556	567	765	2
jóvenes	89	543	120	556	567	765	2
pubescentes,	121	543	172	556	567	765	2
con	174	543	189	556	567	765	2
pelos	191	543	212	556	567	765	2
blanquecinos,	214	543	269	556	567	765	2
cortos	71	555	95	568	567	765	2
(<	97	555	106	568	567	765	2
0,5	108	555	121	568	567	765	2
mm	123	555	139	568	567	765	2
de	140	555	150	568	567	765	2
largo),	152	555	178	568	567	765	2
delgados	180	555	216	568	567	765	2
y	218	555	223	568	567	765	2
recorvados	225	555	269	568	567	765	2
hacia	71	566	92	580	567	765	2
abajo.	96	566	120	580	567	765	2
Hojas	123	566	147	580	567	765	2
con	150	566	165	580	567	765	2
peciolo	168	566	198	580	567	765	2
de	202	566	211	580	567	765	2
1–1,5	215	566	237	580	567	765	2
mm	241	566	256	580	567	765	2
de	260	566	269	580	567	765	2
largo;	71	578	95	591	567	765	2
láminas	99	578	131	591	567	765	2
orbiculares,	135	578	183	591	567	765	2
raramente	187	578	228	591	567	765	2
ovadas	232	578	260	591	567	765	2
o	264	578	269	591	567	765	2
triangulares,	71	590	123	603	567	765	2
3–5(–7)	127	590	159	603	567	765	2
×	163	590	169	603	567	765	2
2–5	173	590	189	603	567	765	2
mm;	193	590	211	603	567	765	2
agudas	215	590	244	603	567	765	2
en	248	590	258	603	567	765	2
el	262	590	269	603	567	765	2
ápice,	71	602	96	615	567	765	2
truncadas	100	602	141	615	567	765	2
a	145	602	149	615	567	765	2
subcordadas	154	602	206	615	567	765	2
en	210	602	220	615	567	765	2
la	224	602	232	615	567	765	2
base;	236	602	257	615	567	765	2
el	262	602	269	615	567	765	2
margen	71	614	102	627	567	765	2
crenado	106	614	139	627	567	765	2
a	144	614	148	627	567	765	2
algo	152	614	170	627	567	765	2
sinuado;	174	614	210	627	567	765	2
pubérulas	214	614	255	627	567	765	2
en	259	614	269	627	567	765	2
ambas	71	625	97	639	567	765	2
superficies;	99	625	145	639	567	765	2
verdes	148	625	174	639	567	765	2
y	176	625	181	639	567	765	2
con	183	625	198	639	567	765	2
pelos	200	625	221	639	567	765	2
encorvados	223	625	269	639	567	765	2
hacia	71	637	92	650	567	765	2
adelante	94	637	127	650	567	765	2
en	129	637	139	650	567	765	2
la	141	637	148	650	567	765	2
haz;	150	637	167	650	567	765	2
verdes	169	637	195	650	567	765	2
o	197	637	202	650	567	765	2
a	204	637	208	650	567	765	2
veces	210	637	232	650	567	765	2
púrpuras	234	637	269	650	567	765	2
y	71	649	76	662	567	765	2
con	78	649	93	662	567	765	2
pelos	95	649	117	662	567	765	2
erectos	119	649	148	662	567	765	2
en	150	649	160	662	567	765	2
el	162	649	170	662	567	765	2
envés.	172	649	198	662	567	765	2
Flores	202	649	228	662	567	765	2
solitarias,	230	649	269	662	567	765	2
axilares,	71	661	105	674	567	765	2
mayormente	108	661	158	674	567	765	2
opuestas;	161	661	198	674	567	765	2
pedicelos	201	661	239	674	567	765	2
de	242	661	251	674	567	765	2
4–5	254	661	269	674	567	765	2
mm	71	673	86	686	567	765	2
de	89	673	99	686	567	765	2
longitud;	102	673	138	686	567	765	2
bractéolas	141	673	182	686	567	765	2
similares	185	673	221	686	567	765	2
a	224	673	229	686	567	765	2
las	231	673	243	686	567	765	2
hojas,	245	673	269	686	567	765	2
pero	71	684	89	698	567	765	2
más	91	684	107	698	567	765	2
pequeñas,	109	684	149	698	567	765	2
profilos	150	684	182	698	567	765	2
vestigiales	184	684	226	698	567	765	2
de	228	684	237	698	567	765	2
0,1–0,2	239	684	269	698	567	765	2
mm	298	68	314	81	567	765	2
de	318	68	328	81	567	765	2
longitud.	332	68	370	81	567	765	2
Cáliz	374	68	396	81	567	765	2
de	401	68	410	81	567	765	2
2	415	68	420	81	567	765	2
mm	424	68	440	81	567	765	2
de	444	68	454	81	567	765	2
longitud,	458	68	496	81	567	765	2
pubescente;	298	80	348	93	567	765	2
escutelo	352	80	387	93	567	765	2
de	392	80	401	93	567	765	2
1,3	406	80	419	93	567	765	2
mm	423	80	439	93	567	765	2
de	444	80	453	93	567	765	2
longitud;	458	80	496	93	567	765	2
dientes	298	91	328	104	567	765	2
redondeados,	332	91	388	104	567	765	2
cortos.	392	91	421	104	567	765	2
Corola	425	91	454	104	567	765	2
magenta,	458	91	496	104	567	765	2
algunas	298	103	328	116	567	765	2
veces	330	103	351	116	567	765	2
algo	353	103	370	116	567	765	2
más	372	103	388	116	567	765	2
claras,	390	103	415	116	567	765	2
o	417	103	422	116	567	765	2
purpureas,	424	103	465	116	567	765	2
blancas	467	103	496	116	567	765	2
en	298	115	307	128	567	765	2
la	311	115	319	128	567	765	2
garganta;	322	115	360	128	567	765	2
tubo	364	115	382	128	567	765	2
de	386	115	396	128	567	765	2
11–17	400	115	425	128	567	765	2
mm	429	115	445	128	567	765	2
de	449	115	458	128	567	765	2
longitud	462	115	496	128	567	765	2
(incluida	298	127	334	140	567	765	2
la	337	127	344	140	567	765	2
gálea),	347	127	375	140	567	765	2
delgado,	378	127	412	140	567	765	2
recto	416	127	436	140	567	765	2
desde	439	127	462	140	567	765	2
la	465	127	472	140	567	765	2
base,	476	127	496	140	567	765	2
pubescente	298	139	345	152	567	765	2
por	349	139	363	152	567	765	2
fuera;	367	139	392	152	567	765	2
limbo	397	139	421	152	567	765	2
adaxial	426	139	456	152	567	765	2
galeado,	461	139	496	152	567	765	2
pubescente	298	150	343	163	567	765	2
por	345	150	359	163	567	765	2
fuera,	361	150	384	163	567	765	2
conteniendo	387	150	436	163	567	765	2
las	439	150	450	163	567	765	2
anteras,	453	150	484	163	567	765	2
de	487	150	496	163	567	765	2
5–7	298	162	313	175	567	765	2
mm	317	162	332	175	567	765	2
de	336	162	345	175	567	765	2
longitud;	349	162	386	175	567	765	2
limbo	390	162	413	175	567	765	2
abaxial	417	162	446	175	567	765	2
3-lobulado,	450	162	496	175	567	765	2
el	298	174	305	187	567	765	2
lóbulo	308	174	334	187	567	765	2
medio	337	174	363	187	567	765	2
a	366	174	370	187	567	765	2
veces	374	174	396	187	567	765	2
ondulado	399	174	437	187	567	765	2
o	440	174	445	187	567	765	2
ligeramente	448	174	496	187	567	765	2
emarginado,	298	186	351	199	567	765	2
blanquecino	355	186	408	199	567	765	2
en	412	186	422	199	567	765	2
la	426	186	434	199	567	765	2
parte	438	186	460	199	567	765	2
central.	464	186	496	199	567	765	2
Estambres	298	198	340	211	567	765	2
didínamos,	343	198	388	211	567	765	2
incluidos	392	198	429	211	567	765	2
en	432	198	442	211	567	765	2
la	446	198	453	211	567	765	2
gálea;	457	198	481	211	567	765	2
los	484	198	496	211	567	765	2
dos	298	209	312	222	567	765	2
más	314	209	330	222	567	765	2
cortos	332	209	357	222	567	765	2
adnatos	359	209	390	222	567	765	2
al	392	209	400	222	567	765	2
tubo	402	209	420	222	567	765	2
de	422	209	432	222	567	765	2
la	434	209	441	222	567	765	2
corola	443	209	469	222	567	765	2
12–14	471	209	496	222	567	765	2
mm	298	221	313	234	567	765	2
por	317	221	330	234	567	765	2
encima	333	221	362	234	567	765	2
de	366	221	375	234	567	765	2
la	378	221	386	234	567	765	2
base	389	221	407	234	567	765	2
(1–2	410	221	428	234	567	765	2
mm	432	221	447	234	567	765	2
por	450	221	464	234	567	765	2
encima	467	221	496	234	567	765	2
de	298	233	307	246	567	765	2
los	311	233	322	246	567	765	2
estambres	326	233	366	246	567	765	2
más	369	233	386	246	567	765	2
largos).	389	233	419	246	567	765	2
Estilo	423	233	446	246	567	765	2
ginobásico,	450	233	496	246	567	765	2
ligeramente	298	245	347	258	567	765	2
más	352	245	368	258	567	765	2
largo	372	245	394	258	567	765	2
que	398	245	413	258	567	765	2
los	417	245	429	258	567	765	2
estambres	433	245	475	258	567	765	2
más	480	245	496	258	567	765	2
cortos;	298	257	325	270	567	765	2
estigma	327	257	359	270	567	765	2
lobulado.	361	257	398	270	567	765	2
Cáliz	400	257	422	270	567	765	2
fructífero	424	257	462	270	567	765	2
de	464	257	473	270	567	765	2
hasta	475	257	496	270	567	765	2
4	298	268	303	281	567	765	2
mm	305	268	320	281	567	765	2
de	322	268	331	281	567	765	2
largo,	333	268	356	281	567	765	2
menudamente	358	268	413	281	567	765	2
estriguloso;	415	268	462	281	567	765	2
escutelo	463	268	496	281	567	765	2
de	298	280	307	293	567	765	2
2–3	311	280	327	293	567	765	2
mm	331	280	346	293	567	765	2
de	350	280	360	293	567	765	2
longitud.	364	280	401	293	567	765	2
Núculas	405	280	438	293	567	765	2
de	442	280	452	293	567	765	2
color	456	280	477	293	567	765	2
gris	481	280	496	293	567	765	2
oscuro,	298	292	327	305	567	765	2
de	329	292	338	305	567	765	2
hasta	340	292	360	305	567	765	2
11	362	292	372	305	567	765	2
mm	374	292	389	305	567	765	2
de	391	292	401	305	567	765	2
longitud,	402	292	438	305	567	765	2
papiladas	440	292	478	305	567	765	2
sólo	480	292	496	305	567	765	2
en	298	304	307	317	567	765	2
la	310	304	317	317	567	765	2
cara	320	304	336	317	567	765	2
abaxial.	339	304	371	317	567	765	2
(Fig.	373	304	393	317	567	765	2
2).	395	304	406	317	567	765	2
Scutellaria	320	315	367	329	567	765	2
holguinensis	371	315	425	329	567	765	2
es	429	316	438	329	567	765	2
endémica	442	316	482	329	567	765	2
de	486	316	496	329	567	765	2
la	298	327	305	340	567	765	2
provincia	309	327	348	340	567	765	2
Holguín,	353	327	389	340	567	765	2
región	393	327	420	340	567	765	2
noreste	424	327	454	340	567	765	2
de	458	327	468	340	567	765	2
Cuba.	472	327	496	340	567	765	2
Crece	298	339	321	352	567	765	2
en	323	339	333	352	567	765	2
los	335	339	346	352	567	765	2
distritos	349	339	381	352	567	765	2
fitogeográficos	383	339	443	352	567	765	2
Holguinense	446	339	496	352	567	765	2
(Serpentinas	298	351	349	364	567	765	2
de	353	351	363	364	567	765	2
Holguín)	367	351	404	364	567	765	2
y	408	351	413	364	567	765	2
Nipense	417	351	451	364	567	765	2
(Sierra	455	351	483	364	567	765	2
de	487	351	496	364	567	765	2
Nipe)	298	363	320	376	567	765	2
(sensu	323	363	349	376	567	765	2
Borhidi	351	363	382	376	567	765	2
1991).	384	363	410	376	567	765	2
Crece	320	375	346	388	567	765	2
sobre	350	375	374	388	567	765	2
suelos	379	375	406	388	567	765	2
derivados	411	375	454	388	567	765	2
de	459	375	469	388	567	765	2
rosas	473	375	496	388	567	765	2
ultramáficas,	298	386	350	399	567	765	2
en	352	386	362	399	567	765	2
matorrales	364	386	406	399	567	765	2
xeromorfos	409	386	455	399	567	765	2
espinosos	457	386	496	399	567	765	2
sobre	298	398	321	411	567	765	2
serpentina,	325	398	373	411	567	765	2
formando	377	398	419	411	567	765	2
parte	424	398	445	411	567	765	2
del	450	398	463	411	567	765	2
estrato	467	398	496	411	567	765	2
herbáceo	298	410	334	423	567	765	2
que	336	410	351	423	567	765	2
rodea	353	410	375	423	567	765	2
los	378	410	390	423	567	765	2
arbustos.	392	410	428	423	567	765	2
Se	320	422	330	435	567	765	2
ha	333	422	342	435	567	765	2
encontrado	345	422	390	435	567	765	2
florecida	392	422	428	435	567	765	2
y	430	422	435	435	567	765	2
fructificada	438	422	484	435	567	765	2
en	487	422	496	435	567	765	2
los	298	434	309	447	567	765	2
meses	312	434	336	447	567	765	2
de	339	434	348	447	567	765	2
abril,	351	434	372	447	567	765	2
octubre	374	434	404	447	567	765	2
y	407	434	412	447	567	765	2
noviembre.	414	434	459	447	567	765	2
Scutellaria	320	445	364	458	567	765	2
holguinensis	367	445	418	458	567	765	2
es	420	445	429	458	567	765	2
considerada	431	445	479	458	567	765	2
una	482	445	496	458	567	765	2
especie	298	457	328	470	567	765	2
muy	332	457	350	470	567	765	2
rara.	354	457	373	470	567	765	2
Tiene	377	457	400	470	567	765	2
un	404	457	415	470	567	765	2
área	419	457	436	470	567	765	2
de	440	457	450	470	567	765	2
ocupación	454	457	496	470	567	765	2
menor	298	469	325	482	567	765	2
de	330	469	339	482	567	765	2
10	344	469	354	482	567	765	2
km	359	469	372	482	567	765	2
2	373	470	376	477	567	765	2
,	376	469	378	482	567	765	2
severamente	383	469	437	482	567	765	2
fragmentada	442	469	496	482	567	765	2
y	298	481	303	494	567	765	2
en	307	481	316	494	567	765	2
declinación	320	481	368	494	567	765	2
continua,	372	481	411	494	567	765	2
con	415	481	430	494	567	765	2
deterioro	434	481	471	494	567	765	2
en	475	481	485	494	567	765	2
la	489	481	496	494	567	765	2
calidad	298	493	328	506	567	765	2
del	332	493	344	506	567	765	2
hábitat	348	493	376	506	567	765	2
y	380	493	385	506	567	765	2
reducción	390	493	430	506	567	765	2
del	434	493	447	506	567	765	2
número	451	493	482	506	567	765	2
de	486	493	496	506	567	765	2
individuos	298	504	339	517	567	765	2
maduros.	340	504	377	517	567	765	2
De	378	504	390	517	567	765	2
acuerdo	391	504	422	517	567	765	2
con	424	504	438	517	567	765	2
los	440	504	451	517	567	765	2
parámetros	453	504	496	517	567	765	2
establecidos	298	516	347	529	567	765	2
por	350	516	364	529	567	765	2
la	367	516	374	529	567	765	2
IUCN	378	516	402	529	567	765	2
(2001),	406	516	435	529	567	765	2
clasifica	439	516	472	529	567	765	2
en	476	516	485	529	567	765	2
la	489	516	496	529	567	765	2
categoría	298	528	334	541	567	765	2
de	337	528	346	541	567	765	2
En	348	528	359	541	567	765	2
Peligro	362	528	390	541	567	765	2
Crítico	393	528	420	541	567	765	2
de	423	528	432	541	567	765	2
extinción	434	528	471	541	567	765	2
(CR),	474	528	496	541	567	765	2
por	298	540	311	553	567	765	2
los	314	540	325	553	567	765	2
criterios	328	540	360	553	567	765	2
B	363	540	370	553	567	765	2
2	372	540	377	553	567	765	2
a,	380	540	387	553	567	765	2
b	389	540	394	553	567	765	2
(ii,	397	540	408	553	567	765	2
iii	410	540	419	553	567	765	2
y	421	540	426	553	567	765	2
v).	429	540	440	553	567	765	2
Otros	298	551	319	563	567	765	2
especímenes	321	551	368	563	567	765	2
examinados:	370	551	417	563	567	765	2
CUBA.	419	552	446	563	567	765	2
PROVINCIA	448	552	497	563	567	765	2
DE	298	562	310	574	567	765	2
HOLGUÍN:	311	562	354	574	567	765	2
Municipio	355	562	392	574	567	765	2
Holguín,	394	562	425	574	567	765	2
Cerro	426	562	447	574	567	765	2
Verde,	448	562	471	574	567	765	2
km	472	562	484	574	567	765	2
10,	485	562	496	574	567	765	2
carretera	298	573	329	585	567	765	2
Holguín	330	573	360	585	567	765	2
-	361	573	364	585	567	765	2
Gibara,	366	573	393	585	567	765	2
colinas	394	573	419	585	567	765	2
al	421	573	427	585	567	765	2
este	429	573	443	585	567	765	2
de	445	573	453	585	567	765	2
la	455	573	461	585	567	765	2
carretera,	463	573	496	585	567	765	2
80	298	584	307	596	567	765	2
o	307	585	309	592	567	765	2
57'80”N,	309	584	343	596	567	765	2
76	346	584	355	596	567	765	2
o	355	585	357	592	567	765	2
15'93”W.	357	584	392	596	567	765	2
180	395	584	408	596	567	765	2
msnm,	411	584	435	596	567	765	2
12.X.2015,	438	584	478	596	567	765	2
I.	481	584	486	596	567	765	2
E.	488	584	496	596	567	765	2
Méndez,	298	595	328	607	567	765	2
J.	331	595	337	607	567	765	2
C.	340	595	349	607	567	765	2
Rifa,	352	595	369	607	567	765	2
P.A.	372	595	386	607	567	765	2
González	390	595	423	607	567	765	2
&	426	595	433	607	567	765	2
A.M.	436	595	454	607	567	765	2
Hernández	457	595	496	607	567	765	2
HPC	298	606	315	617	567	765	2
11999	317	606	338	617	567	765	2
(HIPC).	340	606	368	617	567	765	2
Municipio	370	606	407	617	567	765	2
Mayarí,	408	606	436	617	567	765	2
subida	437	606	460	617	567	765	2
a	462	606	466	617	567	765	2
la	467	606	474	617	567	765	2
Loma	475	606	496	617	567	765	2
de	298	616	306	628	567	765	2
La	309	616	318	628	567	765	2
Mensura,	321	616	355	628	567	765	2
a	358	616	362	628	567	765	2
800	365	616	378	628	567	765	2
msnm,	381	616	405	628	567	765	2
20.V.2012,	408	616	447	628	567	765	2
J.	450	616	456	628	567	765	2
L.	459	616	466	628	567	765	2
Gómez,	469	616	496	628	567	765	2
Y.	298	627	304	639	567	765	2
Hernández,	308	627	351	639	567	765	2
F.	354	627	361	639	567	765	2
Riverón	365	627	394	639	567	765	2
&	398	627	405	639	567	765	2
A.	408	627	416	639	567	765	2
García	420	627	445	639	567	765	2
001	449	627	463	639	567	765	2
(HIPC);	466	627	496	639	567	765	2
curso	298	638	317	650	567	765	2
medio	319	638	342	650	567	765	2
del	344	638	355	650	567	765	2
río	357	638	367	650	567	765	2
Piloto,	369	638	393	650	567	765	2
a	395	638	399	650	567	765	2
3	401	638	406	650	567	765	2
km	408	638	419	650	567	765	2
de	421	638	430	650	567	765	2
la	432	638	439	650	567	765	2
poza	441	638	458	650	567	765	2
de	460	638	468	650	567	765	2
Rafael,	470	638	496	650	567	765	2
380	298	649	311	661	567	765	2
msnm,	315	649	339	661	567	765	2
20.IV.2016,	342	649	385	661	567	765	2
J.	388	649	395	661	567	765	2
L.	398	649	405	661	567	765	2
Gómez,	409	649	436	661	567	765	2
O.	440	649	448	661	567	765	2
Leyva	452	649	473	661	567	765	2
&	477	649	484	661	567	765	2
W.	487	649	496	661	567	765	2
Carmenate	298	659	338	671	567	765	2
002	341	659	355	671	567	765	2
(HIPC).	358	660	387	671	567	765	2
Municipio	390	660	427	671	567	765	2
Rafael	431	660	454	671	567	765	2
Freyre,	458	660	483	671	567	765	2
La	487	660	496	671	567	765	2
Cejita,	298	670	321	682	567	765	2
2	323	670	327	682	567	765	2
km	329	670	340	682	567	765	2
al	342	670	348	682	567	765	2
norte	350	670	368	682	567	765	2
de	370	670	378	682	567	765	2
La	380	670	389	682	567	765	2
Palma,	391	670	416	682	567	765	2
68	417	670	426	682	567	765	2
msnm,	428	670	452	682	567	765	2
27.XI.2013,	453	670	496	682	567	765	2
J.	298	681	304	693	567	765	2
Gómez,	306	681	333	693	567	765	2
O.	336	681	344	693	567	765	2
Leyva	347	681	368	693	567	765	2
&	370	681	377	693	567	765	2
E.	380	681	387	693	567	765	2
Reynaldo	390	681	424	693	567	765	2
003	426	681	439	693	567	765	2
(HIPC).	442	681	470	693	567	765	2
Rodriguésia	384	706	419	720	567	765	2
70:	421	707	432	719	567	765	2
e02982017.	434	707	476	719	567	765	2
2019	478	707	496	719	567	765	2
Nueva	71	49	89	63	567	765	3
especie	92	49	114	63	567	765	3
de	116	49	123	63	567	765	3
Scutellaria	125	49	156	63	567	765	3
del	158	49	166	63	567	765	3
noreste	169	49	191	63	567	765	3
de	193	49	200	63	567	765	3
Cuba	202	49	218	63	567	765	3
Figura	71	669	98	689	567	765	3
1	100	669	105	689	567	765	3
–	107	670	111	689	567	765	3
Scutellaria	114	670	154	689	567	765	3
holguinensis	157	670	203	689	567	765	3
I.E.	206	670	219	689	567	765	3
Méndez,	221	670	253	689	567	765	3
sp.	256	670	266	689	567	765	3
nov.	269	670	284	689	567	765	3
Holotipo.	286	670	322	689	567	765	3
Figure	71	681	93	698	567	765	3
1	95	681	99	698	567	765	3
–	101	682	105	698	567	765	3
Scutellaria	107	682	142	698	567	765	3
holguinensis	144	682	184	698	567	765	3
I.E.	186	682	197	698	567	765	3
Méndez,	199	682	227	698	567	765	3
sp.	229	682	238	698	567	765	3
nov.	240	682	253	698	567	765	3
Holotype.	255	682	287	698	567	765	3
Rodriguésia	71	706	105	720	567	765	3
70:	108	707	119	719	567	765	3
e02982017.	121	707	162	719	567	765	3
2019	164	707	183	719	567	765	3
3	477	50	481	61	567	765	3
de	483	50	490	61	567	765	3
6	492	50	496	61	567	765	3
Méndez	391	47	414	60	567	765	4
Santos	417	47	437	60	567	765	4
IE	439	47	445	60	567	765	4
&	446	47	452	60	567	765	4
Rifa	454	47	466	60	567	765	4
Tellez	468	47	486	60	567	765	4
JC	488	47	496	60	567	765	4
4	71	50	75	61	567	765	4
de	77	50	84	61	567	765	4
6	86	50	90	61	567	765	4
a	481	276	487	290	567	765	4
5	311	373	316	385	567	765	4
mm	319	373	334	385	567	765	4
c	446	376	451	390	567	765	4
d	284	448	290	462	567	765	4
4	234	476	239	488	567	765	4
mm	241	476	256	488	567	765	4
15	398	479	408	491	567	765	4
mm	410	479	425	491	567	765	4
e	365	582	371	596	567	765	4
b	159	598	165	612	567	765	4
Figura	71	643	98	663	567	765	4
2	99	643	104	663	567	765	4
–	106	644	110	662	567	765	4
Scutellaria	112	644	153	662	567	765	4
holguinensis	154	644	201	662	567	765	4
–	203	644	207	662	567	765	4
a.	209	644	215	662	567	765	4
hábito	217	644	240	662	567	765	4
de	242	644	251	662	567	765	4
vida;	252	644	271	662	567	765	4
b.	273	644	280	662	567	765	4
detalle	281	644	306	662	567	765	4
de	308	644	316	662	567	765	4
una	318	644	331	662	567	765	4
rama	333	644	352	662	567	765	4
florida;	353	644	381	662	567	765	4
c.	382	644	389	662	567	765	4
detalle	390	644	415	662	567	765	4
de	417	644	426	662	567	765	4
las	427	644	438	662	567	765	4
hojas;	439	644	461	662	567	765	4
d.	463	644	470	662	567	765	4
detalle	472	644	496	662	567	765	4
de	71	656	80	674	567	765	4
los	82	656	93	674	567	765	4
botones	95	656	124	674	567	765	4
florales;	126	656	156	674	567	765	4
e.	159	656	165	674	567	765	4
detalle	167	656	192	674	567	765	4
de	194	656	203	674	567	765	4
las	205	656	216	674	567	765	4
flores.	218	656	241	674	567	765	4
Figure	71	667	93	684	567	765	4
2	95	667	99	684	567	765	4
–	101	667	105	684	567	765	4
Scutellaria	107	667	142	684	567	765	4
holguinensis	144	667	184	684	567	765	4
–	186	667	190	684	567	765	4
a.	192	667	198	684	567	765	4
life	200	667	210	684	567	765	4
habit;	212	667	230	684	567	765	4
b.	232	667	238	684	567	765	4
detail	240	667	258	684	567	765	4
of	260	667	266	684	567	765	4
a	268	667	272	684	567	765	4
flowering	274	667	305	684	567	765	4
branch;	307	667	330	684	567	765	4
c.	332	667	338	684	567	765	4
detail	340	667	357	684	567	765	4
of	359	667	366	684	567	765	4
the	368	667	378	684	567	765	4
leaves;	380	667	402	684	567	765	4
d.	404	667	410	684	567	765	4
detail	412	667	429	684	567	765	4
of	431	667	438	684	567	765	4
the	440	667	450	684	567	765	4
floral	452	667	469	684	567	765	4
buttons;	471	667	496	684	567	765	4
e.	71	677	76	694	567	765	4
detail	78	677	96	694	567	765	4
of	98	677	105	694	567	765	4
the	107	677	116	694	567	765	4
flowers.	118	677	144	694	567	765	4
Rodriguésia	384	706	419	720	567	765	4
70:	421	707	432	719	567	765	4
e02982017.	434	707	476	719	567	765	4
2019	478	707	496	719	567	765	4
Nueva	71	49	89	63	567	765	5
especie	92	49	114	63	567	765	5
de	116	49	123	63	567	765	5
Scutellaria	125	49	156	63	567	765	5
del	158	49	166	63	567	765	5
noreste	169	49	191	63	567	765	5
de	193	49	200	63	567	765	5
Cuba	202	49	218	63	567	765	5
5	477	50	481	61	567	765	5
de	483	50	490	61	567	765	5
6	492	50	496	61	567	765	5
Clave	114	68	138	81	567	765	5
para	141	68	161	81	567	765	5
identificar	163	68	207	81	567	765	5
las	209	68	221	81	567	765	5
especies	224	68	257	81	567	765	5
de	260	68	270	81	567	765	5
Scutellaria	272	67	317	81	567	765	5
(Lamiaceae)	320	68	373	81	567	765	5
presentes	375	68	415	81	567	765	5
en	417	68	427	81	567	765	5
Cuba	430	68	453	81	567	765	5
1.	71	85	78	99	567	765	5
Plantas	91	85	121	99	567	765	5
robustas,	125	85	162	99	567	765	5
con	166	85	181	99	567	765	5
follaje	185	85	211	99	567	765	5
denso.	216	85	242	99	567	765	5
Láminas	246	85	282	99	567	765	5
foliares	286	85	317	99	567	765	5
normalmente	321	85	376	99	567	765	5
mayores	380	85	415	99	567	765	5
de	419	85	428	99	567	765	5
5	432	85	437	99	567	765	5
mm	441	85	457	99	567	765	5
de	461	85	471	99	567	765	5
largo	475	85	496	99	567	765	5
(excepcionalmente	91	97	173	111	567	765	5
algunas	177	97	210	111	567	765	5
más	215	97	232	111	567	765	5
pequeñas	236	97	277	111	567	765	5
en	281	97	291	111	567	765	5
un	296	97	306	111	567	765	5
mismo	310	97	339	111	567	765	5
espécimen),	344	97	396	111	567	765	5
triangulares	401	97	452	111	567	765	5
u	457	97	462	111	567	765	5
ovadas	466	97	496	111	567	765	5
(excepcionalmente	91	109	166	123	567	765	5
orbiculares).	169	109	219	123	567	765	5
Corola	222	109	249	123	567	765	5
azul	251	109	268	123	567	765	5
o	270	109	275	123	567	765	5
violeta	278	109	305	123	567	765	5
......................................	308	109	401	123	567	765	5
Scutellaria	404	109	448	123	567	765	5
havanensis	450	109	495	123	567	765	5
1'.	71	121	82	135	567	765	5
Plantas	91	121	119	135	567	765	5
poco	120	121	139	135	567	765	5
robustas,	140	121	175	135	567	765	5
con	176	121	191	135	567	765	5
follaje	192	121	217	135	567	765	5
ralo.	218	121	235	135	567	765	5
Láminas	237	121	270	135	567	765	5
foliares	272	121	301	135	567	765	5
normalmente	302	121	353	135	567	765	5
menores	355	121	388	135	567	765	5
de	389	121	398	135	567	765	5
5	400	121	405	135	567	765	5
mm	406	121	421	135	567	765	5
(excepcionalmente	423	121	496	135	567	765	5
algunas	91	133	121	147	567	765	5
más	124	133	140	147	567	765	5
grandes	143	133	174	147	567	765	5
en	177	133	186	147	567	765	5
un	189	133	199	147	567	765	5
mismo	202	133	229	147	567	765	5
espécimen),	232	133	280	147	567	765	5
orbiculares	282	133	327	147	567	765	5
(raramente	329	133	373	147	567	765	5
ovadas	375	133	403	147	567	765	5
a	406	133	410	147	567	765	5
triangulares).	413	133	466	147	567	765	5
Corola	469	133	496	147	567	765	5
magenta	91	145	125	159	567	765	5
...........................................................................................................	127	145	393	159	567	765	5
Scutellaria	398	145	442	159	567	765	5
holguinensis	444	145	495	159	567	765	5
Discusión	94	184	141	197	567	765	5
La	94	198	104	211	567	765	5
presencia	106	198	143	211	567	765	5
de	145	198	154	211	567	765	5
inflorescencias	156	198	215	211	567	765	5
unilaterales	217	198	262	211	567	765	5
y	264	198	269	211	567	765	5
flores	71	210	94	223	567	765	5
opuestas,	96	210	134	223	567	765	5
subtendidas	136	210	184	223	567	765	5
por	186	210	200	223	567	765	5
brácteas	202	210	235	223	567	765	5
foliosas	238	210	269	223	567	765	5
no	71	221	81	234	567	765	5
cuculadas,	82	221	124	234	567	765	5
ubica	125	221	147	234	567	765	5
a	148	221	153	234	567	765	5
S.	155	221	162	234	567	765	5
holguinensis	164	221	213	234	567	765	5
en	215	221	224	234	567	765	5
Scutellaria	226	221	269	234	567	765	5
Subgen.	71	233	104	246	567	765	5
Scutellaria	106	233	150	246	567	765	5
(sensu	153	233	178	246	567	765	5
Paton	181	233	204	246	567	765	5
1990),	206	233	232	246	567	765	5
mientras	235	233	269	246	567	765	5
que	71	245	85	258	567	765	5
la	88	245	95	258	567	765	5
condición	98	245	138	258	567	765	5
de	140	245	150	258	567	765	5
hierba	152	245	177	258	567	765	5
postrada,	180	245	217	258	567	765	5
con	219	245	234	258	567	765	5
escutelo	236	245	269	258	567	765	5
evidente,	71	257	111	270	567	765	5
los	115	257	128	270	567	765	5
labios	132	257	158	270	567	765	5
de	163	257	173	270	567	765	5
la	177	257	185	270	567	765	5
corola	189	257	216	270	567	765	5
desiguales,	221	257	269	270	567	765	5
los	71	268	83	281	567	765	5
lóbulos	87	268	117	281	567	765	5
laterales	121	268	155	281	567	765	5
más	159	268	176	281	567	765	5
estrechamente	180	268	238	281	567	765	5
unidos	242	268	269	281	567	765	5
en	71	280	80	293	567	765	5
el	84	280	92	293	567	765	5
limbo	95	280	119	293	567	765	5
adaxial	123	280	152	293	567	765	5
que	156	280	170	293	567	765	5
en	174	280	184	293	567	765	5
el	188	280	195	293	567	765	5
abaxial,	199	280	231	293	567	765	5
el	235	280	242	293	567	765	5
limbo	246	280	269	293	567	765	5
adaxial	71	292	100	305	567	765	5
galeado	102	292	134	305	567	765	5
y	136	292	141	305	567	765	5
sus	143	292	156	305	567	765	5
núculas	158	292	189	305	567	765	5
grises,	192	292	218	305	567	765	5
glabras	220	292	249	305	567	765	5
pero	251	292	269	305	567	765	5
papiladas,	71	304	111	317	567	765	5
la	113	304	120	317	567	765	5
colocan	122	304	153	317	567	765	5
dentro	154	304	180	317	567	765	5
de	182	304	191	317	567	765	5
la	193	304	200	317	567	765	5
Sect.	202	304	221	317	567	765	5
Scutellaria.	223	303	269	317	567	765	5
Dentro	71	315	99	328	567	765	5
de	101	315	111	328	567	765	5
esta	113	315	128	328	567	765	5
última,	131	315	159	328	567	765	5
es	161	315	170	328	567	765	5
evidente	172	315	206	328	567	765	5
su	208	315	217	328	567	765	5
afinidad	219	315	253	328	567	765	5
con	255	315	269	328	567	765	5
un	71	327	81	340	567	765	5
grupo	84	327	107	340	567	765	5
de	110	327	119	340	567	765	5
especies	122	327	156	340	567	765	5
que	158	327	173	340	567	765	5
Paton	176	327	199	340	567	765	5
(1990)	201	327	228	340	567	765	5
identifica	231	327	269	340	567	765	5
por	71	339	84	352	567	765	5
su	86	339	95	352	567	765	5
proximidad	97	339	143	352	567	765	5
a	145	339	149	352	567	765	5
S.	151	339	159	352	567	765	5
havanensis,	161	339	208	352	567	765	5
constituido	210	339	254	352	567	765	5
por	256	339	269	352	567	765	5
hierbas	71	351	100	364	567	765	5
ligeramente	102	351	150	364	567	765	5
ascendentes,	152	351	203	364	567	765	5
con	205	351	219	364	567	765	5
flores	221	351	244	364	567	765	5
por	246	351	259	364	567	765	5
lo	261	351	269	364	567	765	5
general	71	362	101	375	567	765	5
menores	103	362	137	375	567	765	5
de	140	362	150	375	567	765	5
2	152	362	157	375	567	765	5
cm	160	362	172	375	567	765	5
de	175	362	184	375	567	765	5
largo,	187	362	210	375	567	765	5
de	213	362	222	375	567	765	5
corola	225	362	250	375	567	765	5
azul	253	362	269	375	567	765	5
o	71	374	76	387	567	765	5
púrpura	78	374	110	387	567	765	5
y	112	374	117	387	567	765	5
de	120	374	130	387	567	765	5
tubo	132	374	150	387	567	765	5
recto.	153	374	175	387	567	765	5
En	94	386	105	399	567	765	5
esa	109	386	122	399	567	765	5
agrupación	125	386	171	399	567	765	5
taxonómica	174	386	222	399	567	765	5
no	226	386	236	399	567	765	5
formal,	240	386	269	399	567	765	5
Paton	71	398	94	411	567	765	5
(1990)	97	398	123	411	567	765	5
incluye	126	398	156	411	567	765	5
sólo	159	398	175	411	567	765	5
3	178	398	183	411	567	765	5
especies:	186	398	222	411	567	765	5
Scutellaria	225	397	269	411	567	765	5
macer	71	409	96	422	567	765	5
Epling,	97	409	126	422	567	765	5
S.	128	409	136	422	567	765	5
gaumeri	137	409	170	422	567	765	5
Leonard	172	409	205	422	567	765	5
y	207	409	212	422	567	765	5
S.	214	409	221	422	567	765	5
havanensis.	223	409	269	422	567	765	5
Las	71	421	86	434	567	765	5
dos	90	421	104	434	567	765	5
primeras	108	421	145	434	567	765	5
sólo	149	421	166	434	567	765	5
crecen	171	421	198	434	567	765	5
en	202	421	212	434	567	765	5
México	216	421	247	434	567	765	5
y	252	421	257	434	567	765	5
se	261	421	269	434	567	765	5
distinguen	71	433	112	446	567	765	5
fácilmente	114	433	155	446	567	765	5
por	157	433	170	446	567	765	5
la	172	433	179	446	567	765	5
presencia	181	433	218	446	567	765	5
de	220	433	229	446	567	765	5
pelos	231	433	252	446	567	765	5
más	253	433	269	446	567	765	5
gruesos	71	445	102	458	567	765	5
sobre	104	445	126	458	567	765	5
ramas	129	445	153	458	567	765	5
jóvenes	156	445	186	458	567	765	5
y	189	445	194	458	567	765	5
hojas,	197	445	221	458	567	765	5
así	223	445	234	458	567	765	5
como	237	445	259	458	567	765	5
el	262	445	269	458	567	765	5
tamaño	71	456	101	469	567	765	5
de	103	456	112	469	567	765	5
estas	114	456	134	469	567	765	5
últimas,	136	456	168	469	567	765	5
que	171	456	185	469	567	765	5
por	187	456	201	469	567	765	5
lo	203	456	211	469	567	765	5
general	213	456	242	469	567	765	5
tienen	245	456	269	469	567	765	5
más	71	468	87	481	567	765	5
de	91	468	101	481	567	765	5
1	104	468	109	481	567	765	5
cm	113	468	126	481	567	765	5
de	130	468	139	481	567	765	5
largo	143	468	164	481	567	765	5
(Epling	168	468	198	481	567	765	5
1939,	202	468	225	481	567	765	5
1942).	229	468	255	481	567	765	5
La	259	468	269	481	567	765	5
fina	71	480	87	493	567	765	5
y	90	480	95	493	567	765	5
densa	98	480	121	493	567	765	5
pubescencia	124	480	173	493	567	765	5
y	176	480	181	493	567	765	5
las	184	480	195	493	567	765	5
hojas	198	480	220	493	567	765	5
menores	223	480	257	493	567	765	5
de	260	480	269	493	567	765	5
1	71	492	76	505	567	765	5
cm	79	492	92	505	567	765	5
de	95	492	105	505	567	765	5
largo,	108	492	131	505	567	765	5
relacionan	135	492	177	505	567	765	5
más	181	492	197	505	567	765	5
estrechamente	200	492	258	505	567	765	5
S.	262	491	269	505	567	765	5
holguinensis	71	503	122	516	567	765	5
con	125	503	139	516	567	765	5
S.	142	503	150	516	567	765	5
havanensis,	152	503	200	516	567	765	5
la	203	503	210	516	567	765	5
cual,	213	503	232	516	567	765	5
como	235	503	257	516	567	765	5
ya	260	503	269	516	567	765	5
se	71	515	79	528	567	765	5
dijo,	82	515	101	528	567	765	5
se	104	515	112	528	567	765	5
encuentra	116	515	155	528	567	765	5
ampliamente	158	515	210	528	567	765	5
distribuida	213	515	257	528	567	765	5
en	260	515	269	528	567	765	5
la	71	527	78	540	567	765	5
Florida,	81	527	112	540	567	765	5
México,	115	527	148	540	567	765	5
Bahamas,	151	527	190	540	567	765	5
Cuba,	193	527	217	540	567	765	5
La	219	527	230	540	567	765	5
Española	232	527	269	540	567	765	5
y	71	539	76	552	567	765	5
Puerto	78	539	105	552	567	765	5
Rico.	107	539	129	552	567	765	5
La	94	550	104	563	567	765	5
variabilidad	108	550	158	563	567	765	5
de	162	550	172	563	567	765	5
S.	176	550	184	563	567	765	5
havanensis	188	550	234	563	567	765	5
ha	238	550	248	563	567	765	5
sido	252	550	269	563	567	765	5
señalada	71	562	108	575	567	765	5
por	113	562	127	575	567	765	5
Richard	132	562	166	575	567	765	5
(1850),	171	562	203	575	567	765	5
Small	207	562	233	575	567	765	5
(1905),	237	562	269	575	567	765	5
Leonard	71	574	107	587	567	765	5
(1927),	111	574	143	587	567	765	5
Epling	148	574	176	587	567	765	5
(1939,	181	574	209	587	567	765	5
1942),	213	574	241	587	567	765	5
Alain	245	574	269	587	567	765	5
(1971),	71	586	100	599	567	765	5
entre	104	586	124	599	567	765	5
otros	127	586	148	599	567	765	5
autores.	151	586	183	599	567	765	5
Fenotipos	186	586	226	599	567	765	5
en	229	586	239	599	567	765	5
alguna	242	586	269	599	567	765	5
medida	71	597	101	610	567	765	5
diferentes	103	597	143	610	567	765	5
del	145	597	158	610	567	765	5
comportamiento	160	597	226	610	567	765	5
normal	229	597	257	610	567	765	5
de	260	597	269	610	567	765	5
la	71	609	78	622	567	765	5
especie	82	609	112	622	567	765	5
han	116	609	130	622	567	765	5
sido	134	609	151	622	567	765	5
descritos	155	609	191	622	567	765	5
como:	195	609	221	622	567	765	5
Scutellaria	225	609	269	622	567	765	5
cubensis	71	621	106	634	567	765	5
A.	109	621	119	634	567	765	5
Rich.,	123	621	147	634	567	765	5
Scutellaria	151	621	195	634	567	765	5
longiflora	199	621	239	634	567	765	5
Small,	243	621	269	634	567	765	5
Scutellaria	71	632	114	646	567	765	5
havanensis	116	632	160	646	567	765	5
var.	162	633	177	646	567	765	5
portorricensis	178	632	234	646	567	765	5
Leonard	236	633	269	646	567	765	5
y	71	644	76	657	567	765	5
Scutellaria	79	644	123	657	567	765	5
rupicola	127	644	161	657	567	765	5
Alain,	163	644	188	657	567	765	5
todos	192	644	213	657	567	765	5
considerados	217	644	269	657	567	765	5
posteriormente	71	656	131	669	567	765	5
como	134	656	156	669	567	765	5
sinónimos	159	656	200	669	567	765	5
de	203	656	212	669	567	765	5
S.	214	656	222	669	567	765	5
havanensis	224	656	269	669	567	765	5
(Epling	71	668	101	681	567	765	5
1939,	103	668	125	681	567	765	5
1942;	127	668	150	681	567	765	5
Alain	152	668	174	681	567	765	5
1957;	176	668	199	681	567	765	5
Correll	201	668	229	681	567	765	5
&	231	668	239	681	567	765	5
Correll	241	668	269	681	567	765	5
1982;	71	680	94	693	567	765	5
Alain	96	680	118	693	567	765	5
1994,	121	680	144	693	567	765	5
1995).	146	680	172	693	567	765	5
Rodriguésia	71	706	105	720	567	765	5
70:	108	707	119	719	567	765	5
e02982017.	121	707	162	719	567	765	5
2019	164	707	183	719	567	765	5
Epling	320	181	347	194	567	765	5
(1939,	351	181	378	194	567	765	5
1942)	382	181	405	194	567	765	5
realizó	409	181	437	194	567	765	5
una	441	181	455	194	567	765	5
detallada	459	181	496	194	567	765	5
caracterización	298	193	359	206	567	765	5
de	361	193	370	206	567	765	5
la	372	193	380	206	567	765	5
diversidad	382	193	424	206	567	765	5
de	426	193	435	206	567	765	5
la	437	193	445	206	567	765	5
pubescencia	447	193	496	206	567	765	5
en	298	205	307	218	567	765	5
tallos	309	205	331	218	567	765	5
y	333	205	338	218	567	765	5
hojas	340	205	362	218	567	765	5
de	364	205	373	218	567	765	5
S.	375	204	383	218	567	765	5
havanensis	385	204	430	218	567	765	5
y	432	205	437	218	567	765	5
estableció	439	205	479	218	567	765	5
tres	482	205	496	218	567	765	5
grupos	298	216	325	230	567	765	5
que	328	216	342	230	567	765	5
difieren	345	216	377	230	567	765	5
por	379	216	393	230	567	765	5
el	396	216	403	230	567	765	5
tamaño	406	216	435	230	567	765	5
y	438	216	443	230	567	765	5
curvatura	446	216	484	230	567	765	5
de	487	216	496	230	567	765	5
los	298	228	310	241	567	765	5
pelos,	314	228	338	241	567	765	5
pero	342	228	360	241	567	765	5
no	364	228	374	241	567	765	5
encontró	378	228	414	241	567	765	5
que	418	228	432	241	567	765	5
los	436	228	448	241	567	765	5
mismos	452	228	484	241	567	765	5
se	488	228	496	241	567	765	5
correlacionaran	298	240	361	253	567	765	5
con	363	240	377	253	567	765	5
una	379	240	394	253	567	765	5
determinada	396	240	446	253	567	765	5
distribución	448	240	496	253	567	765	5
geográfica,	298	252	343	265	567	765	5
razón	347	252	369	265	567	765	5
por	373	252	386	265	567	765	5
la	390	252	398	265	567	765	5
cual	401	252	418	265	567	765	5
sus	422	252	435	265	567	765	5
observaciones	439	252	496	265	567	765	5
no	298	263	308	277	567	765	5
tuvieron	313	263	350	277	567	765	5
implicaciones	355	263	417	277	567	765	5
taxonómicas.	421	263	480	277	567	765	5
La	485	263	496	277	567	765	5
presencia	298	275	339	288	567	765	5
de	344	275	354	288	567	765	5
pelos	359	275	382	288	567	765	5
pequeños	387	275	428	288	567	765	5
(<	433	275	442	288	567	765	5
0.5	447	275	460	288	567	765	5
mm	465	275	481	288	567	765	5
de	486	275	496	288	567	765	5
longitud),	298	287	337	300	567	765	5
delgados,	340	287	378	300	567	765	5
encorvados	381	287	427	300	567	765	5
hacia	429	287	450	300	567	765	5
abajo	453	287	475	300	567	765	5
en	477	287	486	300	567	765	5
el	489	287	496	300	567	765	5
tallo	298	299	316	312	567	765	5
y	319	299	324	312	567	765	5
hacia	327	299	348	312	567	765	5
adelante	351	299	385	312	567	765	5
en	388	299	397	312	567	765	5
las	400	299	411	312	567	765	5
hojas,	414	299	438	312	567	765	5
relaciona	441	299	478	312	567	765	5
a	481	299	486	312	567	765	5
S.	489	299	496	312	567	765	5
holguinensis	298	310	349	324	567	765	5
con	352	310	366	324	567	765	5
el	370	310	377	324	567	765	5
Grupo	380	310	406	324	567	765	5
II	409	310	416	324	567	765	5
de	419	310	429	324	567	765	5
los	432	310	443	324	567	765	5
distinguidos	447	310	496	324	567	765	5
por	298	322	311	335	567	765	5
Epling	313	322	340	335	567	765	5
(1939,	342	322	368	335	567	765	5
1942)	370	322	393	335	567	765	5
y	395	322	400	335	567	765	5
con	402	322	416	335	567	765	5
S.	418	322	426	335	567	765	5
cubensis	428	322	463	335	567	765	5
descrita	465	322	496	335	567	765	5
por	298	334	311	347	567	765	5
Richard	313	334	345	347	567	765	5
(1850),	347	334	376	347	567	765	5
con	378	334	392	347	567	765	5
la	394	334	401	347	567	765	5
cual	403	334	420	347	567	765	5
se	422	334	430	347	567	765	5
vincula	432	334	462	347	567	765	5
también	464	334	496	347	567	765	5
por	298	346	311	359	567	765	5
el	314	346	321	359	567	765	5
reducido	324	346	359	359	567	765	5
tamaño	361	346	391	359	567	765	5
de	394	346	403	359	567	765	5
sus	406	346	419	359	567	765	5
hojas.	421	346	445	359	567	765	5
No	320	358	333	371	567	765	5
obstante,	339	358	382	371	567	765	5
las	387	358	400	371	567	765	5
características	406	358	474	371	567	765	5
que	480	358	496	371	567	765	5
distinguen	298	369	342	383	567	765	5
S.	346	369	354	383	567	765	5
holguinensis	358	369	412	383	567	765	5
son	416	369	430	383	567	765	5
las	435	369	446	383	567	765	5
siguientes:	451	369	496	383	567	765	5
(i)	298	381	308	394	567	765	5
el	313	381	321	394	567	765	5
aspecto	325	381	359	394	567	765	5
general	363	381	396	394	567	765	5
de	401	381	411	394	567	765	5
las	415	381	428	394	567	765	5
plantas.	432	381	467	394	567	765	5
En	472	381	483	394	567	765	5
S.	488	381	496	394	567	765	5
holguinensis	298	393	349	406	567	765	5
las	352	393	363	406	567	765	5
plantas	366	393	395	406	567	765	5
son	398	393	412	406	567	765	5
menos	415	393	442	406	567	765	5
robustas,	445	393	481	406	567	765	5
los	484	393	496	406	567	765	5
tallos	298	405	320	418	567	765	5
se	323	405	332	418	567	765	5
ramifican	336	405	375	418	567	765	5
poco	378	405	398	418	567	765	5
y	402	405	407	418	567	765	5
apenas	411	405	438	418	567	765	5
se	442	405	451	418	567	765	5
entrelazan	454	405	496	418	567	765	5
entre	298	417	319	430	567	765	5
sí,	324	417	334	430	567	765	5
por	339	417	353	430	567	765	5
lo	358	417	366	430	567	765	5
que	371	417	386	430	567	765	5
el	391	417	398	430	567	765	5
follaje	403	417	431	430	567	765	5
en	436	417	446	430	567	765	5
general	450	417	483	430	567	765	5
es	487	417	496	430	567	765	5
comparativamente	298	428	375	442	567	765	5
más	379	428	395	442	567	765	5
ralo.	399	428	418	442	567	765	5
En	422	428	434	442	567	765	5
S.	438	428	446	442	567	765	5
havanensis	450	428	496	442	567	765	5
las	298	440	309	453	567	765	5
plantas	312	440	341	453	567	765	5
son	344	440	358	453	567	765	5
más	361	440	377	453	567	765	5
robustas,	380	440	416	453	567	765	5
los	419	440	431	453	567	765	5
tallos	434	440	456	453	567	765	5
tienden	459	440	489	453	567	765	5
a	492	440	496	453	567	765	5
ramificarse	298	452	343	465	567	765	5
y	347	452	352	465	567	765	5
a	355	452	360	465	567	765	5
entrelazarse	363	452	411	465	567	765	5
más	415	452	431	465	567	765	5
entre	435	452	455	465	567	765	5
sí,	459	452	468	465	567	765	5
por	471	452	485	465	567	765	5
lo	488	452	496	465	567	765	5
que	298	464	312	477	567	765	5
el	314	464	321	477	567	765	5
follaje	323	464	348	477	567	765	5
resulta	350	464	376	477	567	765	5
comparativamente	378	464	451	477	567	765	5
más	453	464	469	477	567	765	5
denso.	471	464	496	477	567	765	5
(ii)	298	476	310	489	567	765	5
el	314	476	322	489	567	765	5
tamaño	326	476	356	489	567	765	5
de	360	476	369	489	567	765	5
las	373	476	385	489	567	765	5
hojas.	389	476	413	489	567	765	5
En	417	476	428	489	567	765	5
S.	432	476	440	489	567	765	5
holguinensis	444	476	496	489	567	765	5
las	298	487	309	501	567	765	5
láminas	313	487	345	501	567	765	5
foliares	349	487	380	501	567	765	5
son	384	487	399	501	567	765	5
normalmente	403	487	457	501	567	765	5
menores	461	487	496	501	567	765	5
de	298	499	307	512	567	765	5
5	310	499	315	512	567	765	5
×	319	499	324	512	567	765	5
5	328	499	333	512	567	765	5
mm	336	499	352	512	567	765	5
(excepcionalmente	355	499	431	512	567	765	5
7	435	499	440	512	567	765	5
×	443	499	449	512	567	765	5
5	452	499	457	512	567	765	5
mm).	460	499	482	512	567	765	5
En	485	499	496	512	567	765	5
S.	298	511	305	524	567	765	5
havanensis	309	511	353	524	567	765	5
la	357	511	364	524	567	765	5
mayoría	367	511	400	524	567	765	5
de	404	511	413	524	567	765	5
las	417	511	428	524	567	765	5
láminas	431	511	462	524	567	765	5
foliares	466	511	496	524	567	765	5
están	298	523	319	536	567	765	5
en	322	523	332	536	567	765	5
un	336	523	346	536	567	765	5
rango	350	523	373	536	567	765	5
que	377	523	391	536	567	765	5
oscila	395	523	419	536	567	765	5
entre	423	523	443	536	567	765	5
7–10	447	523	467	536	567	765	5
×	471	523	477	536	567	765	5
5–8	481	523	496	536	567	765	5
mm,	298	535	316	548	567	765	5
excepcionalmente	318	535	391	548	567	765	5
3–20	393	535	413	548	567	765	5
×	415	535	420	548	567	765	5
2–15	422	535	443	548	567	765	5
mm.	445	535	463	548	567	765	5
Cuando	465	535	496	548	567	765	5
en	298	546	307	560	567	765	5
esta	311	546	326	560	567	765	5
última	330	546	355	560	567	765	5
las	359	546	370	560	567	765	5
hojas	373	546	395	560	567	765	5
se	398	546	406	560	567	765	5
muestran	410	546	447	560	567	765	5
en	450	546	460	560	567	765	5
extremo	463	546	496	560	567	765	5
pequeñas,	298	558	338	571	567	765	5
no	342	558	352	571	567	765	5
se	356	558	364	571	567	765	5
presentan	368	558	406	571	567	765	5
los	410	558	422	571	567	765	5
restantes	426	558	461	571	567	765	5
detalles	465	558	496	571	567	765	5
que	298	570	312	583	567	765	5
distinguen	315	570	357	583	567	765	5
a	359	570	364	583	567	765	5
S.	366	570	374	583	567	765	5
holguinensis.	376	570	430	583	567	765	5
(iii)	433	570	448	583	567	765	5
la	450	570	458	583	567	765	5
forma	460	570	484	583	567	765	5
de	487	570	496	583	567	765	5
las	298	582	309	595	567	765	5
hojas.	312	582	335	595	567	765	5
Las	338	582	353	595	567	765	5
láminas	355	582	387	595	567	765	5
foliares	390	582	420	595	567	765	5
en	423	582	432	595	567	765	5
S.	435	582	442	595	567	765	5
holguinensis	445	582	496	595	567	765	5
mayormente	298	594	352	607	567	765	5
orbiculares	357	594	407	607	567	765	5
(excepcionalmente	412	594	496	607	567	765	5
ovadas	298	605	326	619	567	765	5
o	330	605	335	619	567	765	5
triangulares),	340	605	395	619	567	765	5
ampliamente	399	605	452	619	567	765	5
obtusas	457	605	488	619	567	765	5
a	492	605	496	619	567	765	5
redondeadas	298	617	350	630	567	765	5
en	354	617	364	630	567	765	5
el	368	617	375	630	567	765	5
ápice.	380	617	404	630	567	765	5
Las	409	617	424	630	567	765	5
láminas	428	617	460	630	567	765	5
foliares	464	617	496	630	567	765	5
en	298	629	307	642	567	765	5
S.	310	629	318	642	567	765	5
havanensis	321	629	366	642	567	765	5
son	369	629	383	642	567	765	5
mayormente	386	629	437	642	567	765	5
triangulares	440	629	488	642	567	765	5
u	491	629	496	642	567	765	5
ovadas	298	641	326	654	567	765	5
(excepcionalmente	328	641	405	654	567	765	5
orbiculares),	407	641	458	654	567	765	5
agudas	461	641	489	654	567	765	5
a	492	641	496	654	567	765	5
moderadamente	298	653	362	666	567	765	5
obtusas	365	653	395	666	567	765	5
en	398	653	408	666	567	765	5
el	411	653	418	666	567	765	5
ápice.	421	653	445	666	567	765	5
(iv)	448	653	462	666	567	765	5
el	465	653	472	666	567	765	5
color	475	653	496	666	567	765	5
de	298	664	307	678	567	765	5
las	311	664	322	678	567	765	5
flores.	326	664	351	678	567	765	5
El	355	664	364	678	567	765	5
color	368	664	389	678	567	765	5
básico	392	664	418	678	567	765	5
de	422	664	432	678	567	765	5
la	435	664	443	678	567	765	5
corola	446	664	472	678	567	765	5
en	475	664	485	678	567	765	5
S.	489	664	496	678	567	765	5
holguinensis	298	676	350	689	567	765	5
es	354	676	362	689	567	765	5
el	366	676	374	689	567	765	5
magenta	378	676	412	689	567	765	5
y	416	676	421	689	567	765	5
en	425	676	435	689	567	765	5
S.	439	676	446	689	567	765	5
havanensis	450	676	496	689	567	765	5
Méndez	391	47	414	60	567	765	6
Santos	417	47	437	60	567	765	6
IE	439	47	445	60	567	765	6
&	446	47	452	60	567	765	6
Rifa	454	47	466	60	567	765	6
Tellez	468	47	486	60	567	765	6
JC	488	47	496	60	567	765	6
6	71	50	75	61	567	765	6
de	77	50	84	61	567	765	6
6	86	50	90	61	567	765	6
es	71	68	79	81	567	765	6
el	84	68	91	81	567	765	6
azul.	95	68	115	81	567	765	6
En	119	68	130	81	567	765	6
ambas	135	68	161	81	567	765	6
se	165	68	174	81	567	765	6
presentan	178	68	218	81	567	765	6
variaciones	222	68	269	81	567	765	6
púrpureas	71	80	111	93	567	765	6
(comunes	114	80	153	93	567	765	6
en	156	80	165	93	567	765	6
todas	168	80	190	93	567	765	6
las	193	80	204	93	567	765	6
especies	207	80	240	93	567	765	6
que	243	80	258	93	567	765	6
se	261	80	269	93	567	765	6
agrupan	71	91	103	104	567	765	6
alrededor	106	91	144	104	567	765	6
de	147	91	157	104	567	765	6
S.	159	91	167	104	567	765	6
havanensis,	170	91	217	104	567	765	6
según	220	91	244	104	567	765	6
Paton	246	91	269	104	567	765	6
1990),	71	103	97	116	567	765	6
pero	98	103	116	116	567	765	6
en	118	103	127	116	567	765	6
S.	129	103	137	116	567	765	6
holguinensis	138	103	189	116	567	765	6
se	190	103	199	116	567	765	6
logra	200	103	221	116	567	765	6
con	223	103	237	116	567	765	6
matices	239	103	269	116	567	765	6
rojizos	71	115	98	128	567	765	6
que	102	115	117	128	567	765	6
fortalecen	120	115	161	128	567	765	6
el	165	115	172	128	567	765	6
magenta,	176	115	212	128	567	765	6
mientras	216	115	251	128	567	765	6
que	255	115	269	128	567	765	6
en	71	127	80	140	567	765	6
S.	83	127	90	140	567	765	6
havanensis	92	127	137	140	567	765	6
se	139	127	148	140	567	765	6
obtiene	150	127	180	140	567	765	6
con	182	127	196	140	567	765	6
modulaciones	199	127	255	140	567	765	6
del	257	127	269	140	567	765	6
azul,	71	139	90	152	567	765	6
que	93	139	107	152	567	765	6
tienden	110	139	140	152	567	765	6
al	142	139	150	152	567	765	6
violeta.	152	139	182	152	567	765	6
Aunque	94	150	125	163	567	765	6
S.	126	150	134	163	567	765	6
havanensis	135	150	178	163	567	765	6
se	180	150	188	163	567	765	6
adapta	190	150	215	163	567	765	6
a	217	150	221	163	567	765	6
condiciones	223	150	269	163	567	765	6
ecológicas	71	162	114	175	567	765	6
variadas	118	162	152	175	567	765	6
(suelos	156	162	185	175	567	765	6
poco	189	162	208	175	567	765	6
desarrollados,	212	162	269	175	567	765	6
derivados	71	174	110	187	567	765	6
de	114	174	123	187	567	765	6
rocas	126	174	148	187	567	765	6
calizas	151	174	179	187	567	765	6
e	182	174	186	187	567	765	6
ígneas	190	174	216	187	567	765	6
ultrabásicas,	219	174	269	187	567	765	6
tanto	71	186	91	199	567	765	6
en	93	186	102	199	567	765	6
sabanas	104	186	135	199	567	765	6
como	137	186	159	199	567	765	6
en	161	186	170	199	567	765	6
montañas),	172	186	216	199	567	765	6
vive	218	186	235	199	567	765	6
también	237	186	269	199	567	765	6
en	71	198	80	211	567	765	6
contextos	83	198	122	211	567	765	6
edáficos	125	198	159	211	567	765	6
y	162	198	167	211	567	765	6
climáticos	170	198	212	211	567	765	6
similares	215	198	251	211	567	765	6
a	254	198	259	211	567	765	6
S.	262	197	269	211	567	765	6
holguinensis,	71	209	125	222	567	765	6
en	127	209	136	222	567	765	6
otras	139	209	159	222	567	765	6
regiones	161	209	195	222	567	765	6
del	198	209	210	222	567	765	6
país.	213	209	231	222	567	765	6
El	234	209	243	222	567	765	6
hecho	245	209	269	222	567	765	6
de	71	221	80	234	567	765	6
que	82	221	97	234	567	765	6
solo	99	221	116	234	567	765	6
en	118	221	128	234	567	765	6
las	130	221	141	234	567	765	6
poblaciones	143	221	191	234	567	765	6
confinadas	193	221	237	234	567	765	6
al	239	221	246	234	567	765	6
norte	249	221	269	234	567	765	6
de	71	233	80	246	567	765	6
la	83	233	90	246	567	765	6
provincial	92	233	133	246	567	765	6
Holguín,	136	233	172	246	567	765	6
que	174	233	189	246	567	765	6
crecen	191	233	217	246	567	765	6
sobre	220	233	242	246	567	765	6
suelos	244	233	269	246	567	765	6
derivados	71	245	110	258	567	765	6
de	114	245	123	258	567	765	6
rocas	127	245	148	258	567	765	6
serpentinas,	152	245	200	258	567	765	6
se	204	245	212	258	567	765	6
presenten	216	245	254	258	567	765	6
las	258	245	269	258	567	765	6
especificidades	71	257	133	270	567	765	6
que	136	257	150	270	567	765	6
distinguen	153	257	195	270	567	765	6
a	198	257	202	270	567	765	6
S.	205	256	213	270	567	765	6
holguinensis,	216	256	269	270	567	765	6
indica	71	268	95	281	567	765	6
que	97	268	111	281	567	765	6
fue	113	268	126	281	567	765	6
la	128	268	135	281	567	765	6
adaptación	137	268	180	281	567	765	6
a	182	268	186	281	567	765	6
las	188	268	199	281	567	765	6
singularidades	201	268	258	281	567	765	6
de	260	268	269	281	567	765	6
ese	71	280	84	293	567	765	6
nicho	86	280	108	293	567	765	6
ecológico,	110	280	151	293	567	765	6
lo	153	280	161	293	567	765	6
que	163	280	178	293	567	765	6
condicionó	179	280	224	293	567	765	6
un	226	280	236	293	567	765	6
proceso	238	280	269	293	567	765	6
de	71	292	80	305	567	765	6
especiación	83	292	130	305	567	765	6
parapátrico.	133	292	181	305	567	765	6
Agradecimientos	94	329	173	342	567	765	6
Los	94	342	109	355	567	765	6
autores	111	342	140	355	567	765	6
agradecen	143	342	184	355	567	765	6
a	186	342	191	355	567	765	6
Pedro	193	342	217	355	567	765	6
A.	219	342	229	355	567	765	6
González	232	342	269	355	567	765	6
Gutiérrez	71	354	109	367	567	765	6
y	112	354	117	367	567	765	6
José	120	354	137	367	567	765	6
Luis	140	354	158	367	567	765	6
Gómez	161	354	190	367	567	765	6
Hechavarría	193	354	242	367	567	765	6
por	246	354	259	367	567	765	6
la	262	354	269	367	567	765	6
información	71	366	120	379	567	765	6
ofrecida	123	366	155	379	567	765	6
y	158	366	163	379	567	765	6
la	166	366	173	379	567	765	6
ayuda	176	366	200	379	567	765	6
prestada	203	366	236	379	567	765	6
durante	239	366	269	379	567	765	6
los	71	378	82	391	567	765	6
estudios	84	378	117	391	567	765	6
de	119	378	128	391	567	765	6
campo.	130	378	159	391	567	765	6
Al	160	378	170	391	567	765	6
Jardín	172	378	196	391	567	765	6
y	198	378	203	391	567	765	6
Museo	205	378	232	391	567	765	6
Botánico	233	378	269	391	567	765	6
de	71	389	80	403	567	765	6
Berlín	83	389	108	403	567	765	6
Dahlem,	110	389	144	403	567	765	6
por	146	389	160	403	567	765	6
su	162	389	171	403	567	765	6
apoyo	173	389	198	403	567	765	6
en	200	389	209	403	567	765	6
el	212	389	219	403	567	765	6
marco	221	389	246	403	567	765	6
de	249	389	258	403	567	765	6
su	260	389	269	403	567	765	6
programa	71	401	109	414	567	765	6
de	111	401	120	414	567	765	6
colaboración	122	401	174	414	567	765	6
con	175	401	190	414	567	765	6
Cuba;	192	401	215	414	567	765	6
a	217	401	222	414	567	765	6
la	224	401	231	414	567	765	6
Sociedad	233	401	269	414	567	765	6
de	71	413	80	426	567	765	6
Amigos	82	413	113	426	567	765	6
del	115	413	128	426	567	765	6
Jardín	130	413	154	426	567	765	6
y	156	413	161	426	567	765	6
Museo	163	413	190	426	567	765	6
Botánico	192	413	228	426	567	765	6
de	230	413	240	426	567	765	6
Berlín,	242	413	269	426	567	765	6
por	71	425	84	438	567	765	6
sufragar	86	425	119	438	567	765	6
los	121	425	132	438	567	765	6
gastos	134	425	159	438	567	765	6
para	161	425	178	438	567	765	6
una	180	425	194	438	567	765	6
estancia	196	425	228	438	567	765	6
de	230	425	240	438	567	765	6
trabajo	242	425	269	438	567	765	6
del	71	437	83	450	567	765	6
autor	85	437	105	450	567	765	6
principal	106	437	141	450	567	765	6
en	143	437	152	450	567	765	6
aquella	154	437	182	450	567	765	6
institución,	183	437	227	450	567	765	6
así	229	437	240	450	567	765	6
como	241	437	263	450	567	765	6
a	265	437	269	450	567	765	6
los	71	448	83	462	567	765	6
directores	84	448	124	462	567	765	6
y	126	448	131	462	567	765	6
curadores	133	448	171	462	567	765	6
de	173	448	183	462	567	765	6
los	185	448	196	462	567	765	6
herbarios:	198	448	238	462	567	765	6
B,	240	448	249	462	567	765	6
BM,	251	448	269	462	567	765	6
BR,	71	460	87	473	567	765	6
F,	89	460	96	473	567	765	6
G,	99	460	109	473	567	765	6
GH,	111	460	128	473	567	765	6
HAC,	131	460	154	473	567	765	6
HAJB,	157	460	184	473	567	765	6
JE	187	460	197	473	567	765	6
MO,	199	460	218	473	567	765	6
NY,	220	460	236	473	567	765	6
S	238	460	244	473	567	765	6
y	247	460	252	473	567	765	6
US,	254	460	269	473	567	765	6
por	71	472	84	485	567	765	6
prestar	87	472	114	485	567	765	6
sus	116	472	129	485	567	765	6
materiales	132	472	173	485	567	765	6
para	175	472	192	485	567	765	6
la	195	472	202	485	567	765	6
investigación.	205	472	261	485	567	765	6
Referencias	94	497	149	510	567	765	6
Alain	71	511	92	522	567	765	6
H	96	511	102	522	567	765	6
(1957)	106	511	131	522	567	765	6
Flora	135	511	155	522	567	765	6
de	159	511	168	522	567	765	6
Cuba,	172	511	194	522	567	765	6
4.	198	511	205	522	567	765	6
Dicotiledóneas:	209	511	269	522	567	765	6
Melastomataceae	88	521	150	533	567	765	6
a	152	521	156	533	567	765	6
Plantaginaceae.	157	521	213	533	567	765	6
Contribuciones	215	521	269	533	567	765	6
Ocasionales	88	532	132	544	567	765	6
del	136	532	147	544	567	765	6
Museo	151	532	175	544	567	765	6
de	179	532	188	544	567	765	6
Historia	191	532	221	544	567	765	6
Natutral	224	532	254	544	567	765	6
del	258	532	269	544	567	765	6
Colegio	88	543	116	555	567	765	6
“De	118	543	133	555	567	765	6
La	134	543	144	555	567	765	6
Salle”	146	543	168	555	567	765	6
16.	169	543	181	555	567	765	6
Imp.	182	543	199	555	567	765	6
P.	201	543	207	555	567	765	6
Fernández	209	543	246	555	567	765	6
y	248	543	253	555	567	765	6
Cía,	255	543	269	555	567	765	6
La	88	554	97	566	567	765	6
Habana.	100	554	129	566	567	765	6
522p.	132	554	152	566	567	765	6
Alain	71	566	91	577	567	765	6
H	93	566	99	577	567	765	6
(1971)	101	566	125	577	567	765	6
Novitates	127	566	161	577	567	765	6
antillanae.	163	566	200	577	567	765	6
IV.	202	566	213	577	567	765	6
Memoirs	215	566	247	577	567	765	6
of	249	566	256	577	567	765	6
the	258	566	269	577	567	765	6
New	88	576	105	588	567	765	6
York	107	576	124	588	567	765	6
Botanical	127	576	161	588	567	765	6
Garden	163	576	190	588	567	765	6
21:	192	576	204	588	567	765	6
107-157.	206	576	238	588	567	765	6
Alain	71	588	91	600	567	765	6
H	94	588	100	600	567	765	6
(1994)	103	588	127	600	567	765	6
Flora	130	588	149	600	567	765	6
de	152	588	160	600	567	765	6
La	163	588	172	600	567	765	6
Española	175	588	208	600	567	765	6
VI.	211	588	222	600	567	765	6
Universidad	225	588	269	600	567	765	6
Central	88	599	114	611	567	765	6
del	117	599	128	611	567	765	6
Este,	130	599	148	611	567	765	6
San	150	599	163	611	567	765	6
Pedro	166	599	187	611	567	765	6
de	189	599	197	611	567	765	6
Macorís.	200	599	231	611	567	765	6
314p.	234	599	254	611	567	765	6
Alain	71	611	91	623	567	765	6
H	94	611	101	623	567	765	6
(1995)	104	611	129	623	567	765	6
Descriptive	132	611	174	623	567	765	6
flora	177	611	194	623	567	765	6
of	197	611	205	623	567	765	6
Puerto	208	611	232	623	567	765	6
Rico	236	611	253	623	567	765	6
and	256	611	269	623	567	765	6
adjacent	88	622	118	634	567	765	6
islands	120	622	145	634	567	765	6
IV.	148	622	158	634	567	765	6
Editorial	161	622	192	634	567	765	6
de	195	622	203	634	567	765	6
la	205	622	212	634	567	765	6
Universidad	214	622	258	634	567	765	6
de	261	622	269	634	567	765	6
Puerto	88	633	111	645	567	765	6
Rico,	114	633	133	645	567	765	6
Río	135	633	148	645	567	765	6
Piedras.	150	633	179	645	567	765	6
617p.	181	633	202	645	567	765	6
Borhidi	298	68	327	80	567	765	6
A	331	68	337	80	567	765	6
(1991)	341	68	366	80	567	765	6
Phytogeography	370	68	434	80	567	765	6
and	438	68	451	80	567	765	6
vegetation	456	68	496	80	567	765	6
ecology	315	79	342	91	567	765	6
of	344	79	351	91	567	765	6
Cuba.	353	79	374	91	567	765	6
Akadémiai	375	79	413	91	567	765	6
Kiadó,	415	79	438	91	567	765	6
Budapest.	440	79	475	91	567	765	6
858p.	476	79	496	91	567	765	6
Capote	298	91	324	103	567	765	6
R	327	91	333	103	567	765	6
&	337	91	344	103	567	765	6
Berazaín	348	91	380	103	567	765	6
R	384	91	390	103	567	765	6
(1984)	394	91	418	103	567	765	6
Clasificación	422	91	470	103	567	765	6
de	474	91	482	103	567	765	6
las	486	91	496	103	567	765	6
formaciones	315	102	361	113	567	765	6
vegetales	365	102	400	113	567	765	6
de	403	102	412	113	567	765	6
Cuba.	416	102	438	113	567	765	6
Revista	441	102	470	113	567	765	6
Jardín	473	102	496	113	567	765	6
Botánico	315	112	347	124	567	765	6
Nacional	349	112	382	124	567	765	6
5:	384	112	391	124	567	765	6
27-75.	393	112	417	124	567	765	6
Correll	298	124	323	136	567	765	6
DS	326	124	337	136	567	765	6
&	340	124	347	136	567	765	6
Correll	350	124	376	136	567	765	6
HB	378	124	391	136	567	765	6
(1982)	394	124	418	136	567	765	6
Flora	421	124	440	136	567	765	6
of	442	124	450	136	567	765	6
the	453	124	464	136	567	765	6
Bahama	467	124	496	136	567	765	6
Archipelago	315	135	362	147	567	765	6
(including	367	135	407	147	567	765	6
the	411	135	422	147	567	765	6
Turks	426	135	448	147	567	765	6
and	452	135	466	147	567	765	6
Caicos	470	135	496	147	567	765	6
Islands).	315	146	345	158	567	765	6
J.	348	146	353	158	567	765	6
Cramer,	356	146	385	158	567	765	6
Vaduz.	387	146	411	158	567	765	6
1692p.	414	146	438	158	567	765	6
Epling	298	158	322	170	567	765	6
C	324	158	330	170	567	765	6
(1939)	332	158	356	170	567	765	6
Apuntes	357	158	387	170	567	765	6
sobre	389	158	409	170	567	765	6
el	411	158	417	170	567	765	6
género	420	158	444	170	567	765	6
Scutellaria	446	158	486	170	567	765	6
de	488	158	496	170	567	765	6
la	315	169	321	181	567	765	6
América	322	169	353	181	567	765	6
tropical	355	169	382	181	567	765	6
y	383	169	388	181	567	765	6
subtropical.	389	169	431	181	567	765	6
Lilloa	433	169	454	181	567	765	6
4:	456	169	463	181	567	765	6
229-275.	464	169	496	181	567	765	6
Epling	298	181	322	192	567	765	6
C	325	181	331	192	567	765	6
(1942)	333	181	357	192	567	765	6
The	360	181	374	192	567	765	6
American	377	181	412	192	567	765	6
species	415	181	441	192	567	765	6
of	444	181	451	192	567	765	6
Scutellaria.	454	180	496	192	567	765	6
University	315	191	353	203	567	765	6
of	355	191	362	203	567	765	6
California	365	191	401	203	567	765	6
Publication	404	191	445	203	567	765	6
in	447	191	454	203	567	765	6
Botany	456	191	482	203	567	765	6
20:	485	191	496	203	567	765	6
1-145.	315	202	338	214	567	765	6
Font	298	214	314	226	567	765	6
Quer	316	214	334	226	567	765	6
P	337	214	342	226	567	765	6
(1975)	344	214	368	226	567	765	6
Diccionario	370	214	412	226	567	765	6
de	415	214	423	226	567	765	6
botánica.	426	214	458	226	567	765	6
Ediciones	461	214	496	226	567	765	6
Península,	315	225	352	237	567	765	6
Barcelona.	354	225	393	237	567	765	6
1244p.	395	225	420	237	567	765	6
Greuter	298	237	325	249	567	765	6
W	327	237	335	249	567	765	6
&	337	237	344	249	567	765	6
Rankin	346	237	372	249	567	765	6
R	374	237	380	249	567	765	6
(2016)	382	237	406	249	567	765	6
Espermatofitos	408	237	462	249	567	765	6
de	464	237	473	249	567	765	6
Cuba;	475	237	496	249	567	765	6
inventario	315	248	351	260	567	765	6
preliminar.	353	248	392	260	567	765	6
Disponible	393	248	433	260	567	765	6
en	435	248	443	260	567	765	6
<http://dx.doi.	445	248	496	260	567	765	6
org/10.3372/cubalist.2016.1>.	315	259	430	270	567	765	6
Acceso	433	259	461	270	567	765	6
21	465	259	474	270	567	765	6
Julio	478	259	496	270	567	765	6
2017.	315	269	335	281	567	765	6
Harley	298	281	322	293	567	765	6
RM,	324	281	340	293	567	765	6
Atkins	341	281	365	293	567	765	6
S,	367	281	374	293	567	765	6
Budantsev	376	281	414	293	567	765	6
AL,	415	281	429	293	567	765	6
Cantino	431	281	460	293	567	765	6
PD,	461	281	475	293	567	765	6
Conn	477	281	496	293	567	765	6
BJ,	315	292	326	304	567	765	6
Grayer	328	292	353	304	567	765	6
R,	355	292	364	304	567	765	6
Harley	366	292	390	304	567	765	6
MM,	392	292	410	304	567	765	6
Kok	412	292	428	304	567	765	6
R,	430	292	438	304	567	765	6
Krestovskaja	440	292	487	304	567	765	6
T,	489	292	496	304	567	765	6
Morales	315	303	344	315	567	765	6
R,	346	303	355	315	567	765	6
Paton	357	303	377	315	567	765	6
AJ,	379	303	391	315	567	765	6
Ryding	393	303	419	315	567	765	6
O	421	303	428	315	567	765	6
&	430	303	437	315	567	765	6
Upson	439	303	463	315	567	765	6
T	465	303	470	315	567	765	6
(2004)	472	303	496	315	567	765	6
Labiatae.	315	314	348	326	567	765	6
In:	351	314	361	326	567	765	6
Kadereit	364	314	395	326	567	765	6
JW	399	314	411	326	567	765	6
(ed.)	414	314	430	326	567	765	6
The	434	314	448	326	567	765	6
families	451	314	480	326	567	765	6
and	483	314	496	326	567	765	6
genera	315	324	339	336	567	765	6
of	341	324	349	336	567	765	6
vascular	351	324	381	336	567	765	6
plants.	384	324	408	336	567	765	6
Vol.	410	324	425	336	567	765	6
7.	427	324	434	336	567	765	6
Springer-Verlag,	437	324	496	336	567	765	6
Berlin,	315	335	339	347	567	765	6
Heidelberg.	342	335	384	347	567	765	6
Pp.	386	335	398	347	567	765	6
167-275.	400	335	432	347	567	765	6
IUCN	298	347	320	359	567	765	6
-	322	347	325	359	567	765	6
International	327	347	373	359	567	765	6
Union	375	347	397	359	567	765	6
for	399	347	410	359	567	765	6
Conservation	412	347	460	359	567	765	6
of	462	347	470	359	567	765	6
Nature	472	347	496	359	567	765	6
(2001)	315	358	339	370	567	765	6
IUCN	343	358	365	370	567	765	6
Red	369	358	384	370	567	765	6
List	387	358	401	370	567	765	6
Categories	405	358	445	370	567	765	6
and	448	358	461	370	567	765	6
Criteria:	465	358	496	370	567	765	6
Version	315	369	342	381	567	765	6
3.1.	345	369	358	381	567	765	6
IUCN	361	369	383	381	567	765	6
Species	385	369	413	381	567	765	6
Survival	415	369	446	381	567	765	6
Commission,	448	369	496	381	567	765	6
IUCN,	315	380	339	391	567	765	6
Gland	341	380	363	391	567	765	6
&	365	380	372	391	567	765	6
Cambridge.	375	380	417	391	567	765	6
30p.	419	380	435	391	567	765	6
Jacquin	298	392	325	403	567	765	6
NJ	328	392	338	403	567	765	6
(1760)	341	392	365	403	567	765	6
Enumeratio	368	392	410	403	567	765	6
systematica	413	392	455	403	567	765	6
plantarum,	457	392	496	403	567	765	6
quas	315	402	332	414	567	765	6
in	336	402	344	414	567	765	6
insulis	348	402	373	414	567	765	6
Caribaeis	377	402	414	414	567	765	6
vicinaque	418	402	456	414	567	765	6
Americes	459	402	496	414	567	765	6
continente	315	413	357	425	567	765	6
detexit	362	413	390	425	567	765	6
novas,	395	413	421	425	567	765	6
aut	426	413	438	425	567	765	6
jam	443	413	457	425	567	765	6
cognitas	462	413	496	425	567	765	6
emendavit.	315	424	354	436	567	765	6
Lugduni	357	424	387	436	567	765	6
Batavorum,	389	424	432	436	567	765	6
Leiden.	434	424	461	436	567	765	6
41p.	463	424	479	436	567	765	6
Leonard	298	436	328	448	567	765	6
EC	332	436	344	448	567	765	6
(1927)	347	436	372	448	567	765	6
The	375	436	390	448	567	765	6
North	393	436	415	448	567	765	6
American	418	436	454	448	567	765	6
species	458	436	485	448	567	765	6
of	488	436	496	448	567	765	6
Scutellaria.	315	447	361	459	567	765	6
Contributions	365	447	419	459	567	765	6
from	423	447	442	459	567	765	6
United	446	447	472	459	567	765	6
State	477	447	496	459	567	765	6
National	315	458	346	469	567	765	6
Herbarium	348	458	387	469	567	765	6
22:	389	458	401	469	567	765	6
703-748.	403	458	435	469	567	765	6
Paton	298	469	319	481	567	765	6
A	322	469	328	481	567	765	6
(1990)	331	469	356	481	567	765	6
A	359	469	365	481	567	765	6
global	368	469	391	481	567	765	6
taxonomic	395	469	434	481	567	765	6
investigation	437	469	485	481	567	765	6
of	489	469	496	481	567	765	6
Scutellaria	315	480	354	492	567	765	6
(Labiatae).	356	480	396	492	567	765	6
Kew	398	480	415	492	567	765	6
Bulletin	417	480	446	492	567	765	6
45:	448	480	460	492	567	765	6
399-450.	462	480	494	492	567	765	6
Richard	298	492	326	504	567	765	6
A	329	492	335	504	567	765	6
(1850)	338	492	362	504	567	765	6
Labiatae.	365	492	398	504	567	765	6
In:	401	492	411	504	567	765	6
Sagra	414	492	435	504	567	765	6
R	438	492	444	504	567	765	6
(ed.)	447	492	464	504	567	765	6
Historia	467	492	496	504	567	765	6
física	315	503	334	515	567	765	6
política	336	503	363	515	567	765	6
y	366	503	370	515	567	765	6
natural	372	503	397	515	567	765	6
de	400	503	408	515	567	765	6
la	410	503	417	515	567	765	6
Isla	419	503	432	515	567	765	6
de	434	503	443	515	567	765	6
Cuba.	445	503	466	515	567	765	6
Vol.	468	503	483	515	567	765	6
11.	485	503	496	515	567	765	6
Librería	315	514	344	526	567	765	6
de	346	514	354	526	567	765	6
Arthus	356	514	381	526	567	765	6
Bertrand.	383	514	417	526	567	765	6
París.	419	514	439	526	567	765	6
Pp.	441	514	453	526	567	765	6
156-159.	455	514	488	526	567	765	6
Small	298	526	319	538	567	765	6
J	323	526	327	538	567	765	6
(1905)	330	526	355	538	567	765	6
Addition	358	526	392	538	567	765	6
to	395	526	403	538	567	765	6
the	406	526	418	538	567	765	6
flora	421	526	439	538	567	765	6
of	443	526	451	538	567	765	6
subtropical	454	526	496	538	567	765	6
Florida.	315	537	343	548	567	765	6
Bulletin	344	537	373	548	567	765	6
of	375	537	382	548	567	765	6
the	384	537	395	548	567	765	6
New	396	537	413	548	567	765	6
York	415	537	432	548	567	765	6
Botanical	434	537	468	548	567	765	6
Garden	470	537	496	548	567	765	6
3:	315	547	322	559	567	765	6
419-440.	324	547	356	559	567	765	6
Thiers	298	559	323	571	567	765	6
B	328	559	334	571	567	765	6
[permanentemente	338	559	412	571	567	765	6
actualizado].	417	559	469	571	567	765	6
Index	474	559	496	571	567	765	6
Herbariorum:	315	570	364	582	567	765	6
a	366	570	370	582	567	765	6
global	372	570	395	582	567	765	6
directory	397	570	430	582	567	765	6
of	432	570	439	582	567	765	6
public	442	570	464	582	567	765	6
herbaria	467	570	496	582	567	765	6
and	315	581	328	593	567	765	6
associated	330	581	367	593	567	765	6
staff.	369	581	387	593	567	765	6
New	389	581	406	593	567	765	6
York	407	581	425	593	567	765	6
Botanical	427	581	462	593	567	765	6
Garden's	464	581	496	593	567	765	6
Virtual	315	592	339	604	567	765	6
Herbarium.	341	592	381	604	567	765	6
Disponible	382	592	421	604	567	765	6
en	422	592	431	604	567	765	6
<http://sweetgum.	432	592	496	604	567	765	6
nybg.org/ih>.	315	603	364	614	567	765	6
Acceso	365	603	392	614	567	765	6
en	394	603	403	614	567	765	6
27	405	603	414	614	567	765	6
junio	416	603	435	614	567	765	6
2017.	437	603	457	614	567	765	6
Editor	384	665	402	678	567	765	6
de	404	665	411	678	567	765	6
área:	414	665	428	678	567	765	6
Dra.	431	665	443	678	567	765	6
Cassia	446	665	465	678	567	765	6
Sakuragui	467	665	496	678	567	765	6
Artigo	260	675	279	688	567	765	6
recebido	281	675	306	688	567	765	6
em	309	675	318	688	567	765	6
04/08/2017	320	675	364	688	567	765	6
.	364	675	366	688	567	765	6
Aceito	368	675	387	688	567	765	6
para	390	675	403	688	567	765	6
publicação	405	675	437	688	567	765	6
em	439	675	448	688	567	765	6
02/04/2018.	451	675	496	688	567	765	6
This	185	685	197	698	567	765	6
is	200	685	204	698	567	765	6
an	206	685	214	698	567	765	6
open-access	216	685	254	698	567	765	6
article	256	685	274	698	567	765	6
distributed	276	685	306	698	567	765	6
under	309	685	325	698	567	765	6
the	328	685	337	698	567	765	6
terms	340	685	356	698	567	765	6
of	358	685	364	698	567	765	6
the	367	685	376	698	567	765	6
Creative	378	685	403	698	567	765	6
Commons	405	685	436	698	567	765	6
Attribution	438	685	470	698	567	765	6
License.	472	685	496	698	567	765	6
Rodriguésia	384	706	419	720	567	765	6
70:	421	707	432	719	567	765	6
e02982017.	434	707	476	719	567	765	6
2019	478	707	496	719	567	765	6
