Simple lang daw ang formula
para maiwasan ang pagkalat ng COVID-19 --
ang tamang paghugas ng kamay,
pagsuot ng face mask,
social distancing,
at pagkakaroon ng sapat na ventilation.
Dahil sa teknolohiya,
ang lahat ng mga ito,
one click away na lang.
Ang Taiwan at Estonia
ang dalawa sa mga bansa sa buong mundo
na pinaka-advance pagdating sa digital technology.
Kaya naman sa gitna ng kinakaharap
nating global health crisis,
teknolohiya rin ang naging sandata nila
para makontrol ito.
Paano nga ba nakatulong
ang Digital Technology
sa COVID-19 response
ng Taiwan at Estonia?
Madaling sabihin na,
Magsuot ka ng face mask
para hindi ka mahawa o makahawa ng virus.
Pero paano kung nagkakaubusan na nito?
Sa kasagsagan ng pagkalat
ng COVID-19 bandang Pebrero,
nag-panic buying ng face masks
ang mga residente sa Taiwan.
Nagdagsaan din ang mga tao sa mga pharmacy,
dahilan para mas tumaas ang exposure
ng bawat isa sa impeksyon.
Kaya naman nakaisip ng paraan
ang Digital Minister ng Taiwan
na si Audrey Tang.
Para maging sapat ang demand
ng face masks sa bansa,
naisip ng gobyerno na i-rasyon
ang mga ito sa mga residente.
Kasabay din nito ang pagpaparami
pa ng face masks production.
Pero hindi ganoon kadaling i-monitor
ang bilang ng available face masks
lalo na’t maraming pharmacies
sa bansa ang nagbebenta nito.
Kaya naman inilunsad ni Tang
ang eMask.
Isa itong app na may kapasidad
na i-track ang inventory ng face masks
sa lahat ng pharmacies sa bansa.
Dito na rin pumasok
ang hacking community ng Taiwan.
Kinalap nila ang mahahalagang datos
at isinapubliko ito
para makagawa ng real-time “{\b1\i1}mask maps{\b\i}."
Sa pamamagitan ng “{\b1\i1}mask maps{\b\i},”
nabibigyan ang mga residente
ng up-to-date information
kung saan ang pinakamalapit na puwedeng
pagbilhan ng face masks.
Nakalagay din sa mask maps
kung ilang face masks pa ang available.
Mahigit sampung milyong katao
ang gumagamit ng mask maps sa Taiwan.
Noon pa man, high-tech na
ang mga government service sa Taiwan.
Mayroong centralized e-government portal
ang kanilang gobyerno kung saan puwedeng
kumuha ng impormasyon ang mga user,
makipag-interact sa mga opisyal ng gobyerno,
at magsagawa ng iba’t ibang government transactions.
Noong 1998 hanggang 2000,
nagsimula na ang Taiwan na i-develop
ang kanilang planong e-government.
Noong mga panahong iyon,
ang prayoridad ng gobyerno ay ang imprastraktura --
ang internet.
Noong 2001 hanggang 2004 naman,
sinimulan na ng Taiwan
ang kanilang online services.
Noong 2002, 14% ng mga taxpayer sa bansa
ang nagsimula nang magbayad online.
Tumaas ito sa  67% noong 2010.
Ang Estonia naman, binansagang
the Digital Republic ng The New Yorker.
Ginamit ng Estonia ang pagiging high-tech
ng kanilang sistema para makahanap ng solusyon
sa pagsugpo ng COVID-19 pandemic.
Noong Marso, nag-organize ang Estonian government
ng isang hackathon.
Ito’y matapos magdeklara ang gobyerno
ng emergency situation
dahil sa pagkalat ng COVID-19.
Ang hackathon ay isang event
kung saan nagtitipon ang mga computer programming expert
mula sa iba’t ibang lugar para mag-collaborate
sa pagsasagawa ng solusyon sa isang isyu.
Ang mga ideyang ito ay nagreresulta
sa paggawa ng mobile apps,
hardware devices, o robots.
Nasa 24 to 48 hours
ang itinatagal na isang hackathon.
Sa Estonia, sinimulan ng gobyerno
ang Hack the Crisis movement
sa gitna ng kinakaharap ng global health crisis
ng buong mundo.
Mayroon na itong mahigit 100,000 participants
mula sa apatnapung bansa.
Mahigit 1,000 programmers naman ang nagtipon-tipon
sa online hackathon na in-organize ng gobyerno.
Paano pinili ang mga programmer na ito?
Una, inatasan ang mga challenger na i-demonstrate
ang impact ng kanilang proyekto sa COVID-19 crisis.
Pangalawa, dapat ay makagawa sila
ng resilience plan kung sakaling may mangyari
ulit na pandemya sa hinaharap.
Lima ang piniling best challengers
na nakatanggap ng $5,700 seed funding
para sa pag-develop ng kanilang mga ideya.
And the winners are...
Zelos
Ang app na ito ay may kapasidad
na i-connect ang mga volunteer
at ang mga taong at risk sa virus,
sa pamamagitan ng isang call centre.
Ventit Breathing apparatus
Ito ay isang auto-adjusting ventilator
para sa 1% na COVID-19 patients
na nakararanas ng Acute Respiratory Distress Syndrome
o ‘yung mga nangangailangan
ng breathing machine para mabuhay.
Vanemuine
Ito naman ay isang medical volunteer management database
para sa mga doktor na nais makakuha
ng assistance sa gitna ng krisis.
Share Force One
Sa pamamagitan ng app na ito,
puwede nang maghiraman ng empleyado ang mga kumpanya
imbes na i-lay off sila ngayong may pandemya.
At…
Corona-tracker by Velmio.
Sa pamamagitan ng app na ito,
mas madali nang ma-mo-monitor ng mga user
ang estado ng kanilang kalusugan.
Ang Estonia ay itinuturing na
e-government pioneer sa loob ng maraming taon.
Nagsimula ang kanilang road to e-governance
nang matamo ng kanilang bansa
ang kalayaan mula sa Soviet Union noong 1990s.
Noong mga panahong iyon,
nagkaroon ng pagkakataon ang Estonia na magsimula...
from scratch!
At imbes na gawin ang sistema
sa tradisyunal na paraan,
pinili ng gobyerno na gawin itong digital!
Halos lahat ng serbisyo,
puwedeng gawin online ng mga mamamayan,
puwera na lang ang pagpapakasal,
divorce, at pagbili ng ari-arian.
May sariling website din ang Estonia.
Dito nakalagay ang lahat
ng nais mong malaman tungkol sa kanilang bansa.
And the amazing part is,
puwede kang maging e-resident sa Estonia!
Pero hindi ito para sa citizenship,
kundi para sa mga indibidwal
na interesadong magsimula ng remote
o location-independent business online.
Makikita sa kanilang website
ang proseso ng pag-apply dito.
Ma-a-access ng mga e-resident
ang digital business world ng Estonia.
Malaking bagay dahil ang bansang ito
ay pugad ng mahigit isang libong tech start ups
at apat na unicorns
o ‘yung mga start up business
na may mahigit $1-B value.
Isa sa mga kilalang Estonian start up
ay ang Skype.
Pinangalanan ng World Economic Forum ang Estonia
bilang Most Entrepreneurial Country.
Ang pagiging high-tech ng Taiwan at Estonia,
kaya naman kayang ma-achieve dito sa Pilipinas?
Importante ang digital technology.
Ito si Professor Mahar Lagmay.
Isa siya sa mga team leader ng
University of the Philippines COVID-19 Response Team.
Nag-develop ang kanyang grupo
ng web portal na endcov.ph
kung saan madaling ma-access
ang lahat ng impormasyon
tungkol sa COVID-19 sa Pilipinas.
Isang feature din sa web portal na ito
ay ang Map View.
Dito, makikita ang realtime
na bilang ng COVID-19 cases,
lokasyon ng mga ospital,
quarantine checkpoints,
at iba pang mahahalagang datos
tungkol sa COVID-19 sa Pilipinas.
Naniniwala si Lagmay na isa sa mga hadlang
sa pagkontrol ng pandemya sa ating bansa
ay ang kakulangan pagdating sa digital infrastructure.
Dahil mabilis kumalat ang virus,
kailangan din daw ng mabilis na pagkilos ng gobyerno
sa pagbibigay ng tamang impormasyon
at serbisyo sa publiko.
Pero paano nga naman magagawa ito
kung internet pa lang,
mabagal na.
Palagay ko nakaka-contribute
kasi kaya naman tayo gumagamit
ng digital technology
because mas mabilis, 'di ba?
Ang problema natin
is that medyo mabagal nga
ang infrastruture natin.
It’s not that good.
We should've done that a long time ago.
Batay sa pag-aaral ng World Bank,
mas mababa ang epidemic risks
ng mga bansang digitalized.
Malaki rin daw ang naitutulong
ng digital technology para ma-flatten
ang coronavirus curve sa isang bansa.
Paano nangyayari ito?
Una, sa pamamagitan ng digital platforms,
Halimbawa sa South Korea,
naglunsad ng libreng
COVID-19 analysis software
ang isang AI firm para sa maagang diagnosis
at assessment ng virus.
Bukod sa pag-detect,
nakagagawa rin ang software na ito
ng 3D models ng lung damage
na sanhi ng COVID-19,
base sa analysis ng CT images.
Gumamit din ang South Korea ng GPS,
cellphone masts,
at AI-powered data analytics
para sa contact tracing at monitoring
ng pagkalat ng COVID-19 sa mga komunidad.
Isang napakahalagang sandata
sa pagkamit ng epektibong digital government
ay ang internet.
Kung ito palang ay kulang na sa ating bansa,
tila mahihirapan tayong makamit ito.
Well, sa ibang bansa, e, medyo
mabilis din 'yung --
bukod sa mabilis na pag-transmit ng digital data
ay mayroon ding mga plataporma
na nandiyan na, na nagagamit na.
Ang isa sa mga nakikita kong mga problema
ay limang buwan na tayo,
parang maraming kailangan na
magamit na mga application
like for example for contact tracing.
At kapag ang mga applications
o 'yung sistema mo
ay hindi naman available talaga,
na nakalipas na ang limang buwan
ay hindi pa rin available sa nakararaming mga tao
ay nagkakaroon tayo ng kahirapan
sa pagpuksa ng COVID-19.
Lahat ng bagay, kagaya ng teknolohiya
ay may pros and cons.
Pero kapag ginamit ito sa mabuting paraan,
siguradong kahit anong krisis,
kayang malampasan.
