CDA, CU, D66 en VVD schrijven in het regeerakkoord: ‘Van het willekeurig en massaal verzamelen van gegevens van burgers in Nederland of het buitenland (‘sleepnet’) kan, mag en zal geen sprake zijn.’ Het gaat om het woord ‘willekeurig’, dat veel suggereert, maar niets betekent.

Hadden de opstellers van het regeerakkoord dan niet gewoon kunnen schrijven ‘van het massaal verzamelen van gegevens van burgers … kan, mag en zal geen sprake zijn’? Ja, maar dát wilden ze niet, want dan hadden zij een echte beperking opgelegd aan de bevoegdheden die de nieuwe Wiv de diensten juist biedt. De toevoeging ‘willekeurig’ suggereert een nieuwe beperking die in werkelijkheid niet wordt opgelegd.

Geslepen zinnetje

Want wat de inlichtingendiensten ook mogen, zij mogen in een rechtsstaat nooit iets willekeurig doen. Daarom staat er ook niet ‘willekeurig of massaal’ maar ‘willekeurig en massaal’. Het is een geslepen zinnetje.

Overigens, wie, zoals één van de regeringspartijen, een aanscherping van de bevoegdheden voorstaat, regelt dat in de wet, niet in een regeerakkoord. Zo’n politiek akkoord geldt maximaal één regeerperiode en korter als het kabinet de eindstreep niet haalt. Het kabinet probeert onze rechtsbescherming dus te regelen in het regeerakkoord, en miskent daarbij dat dit de burger geen enkele juridisch bescherming biedt.

Zo maken voorstanders van de nieuwe wet onze rechtsbescherming afhankelijk van politieke wil en de professionaliteit van de diensten zelf. Ze wijzen er steevast op dat de inlichtingendiensten eerder kleine netjes dan heel grote zullen uitwerpen en vast niet van plan zijn allerlei oninteressante data over heel veel burgers lang te bewaren. Wat moeten ze ermee? We kunnen en moeten vertrouwen op het verstandig en professioneel opereren van de diensten.

Maar daar gaat het niet om. Misschien filteren de diensten de binnengehaalde data inderdaad meteen op relevantie, maar dat hoeft van de wet niet. Dus kan dat ook veranderen. Dit is belangrijk: het referendum gaat over wat de diensten straks wettelijk mogen, niet over wat zij (zeggen te) doen.

Buitenlandse diensten

Bovendien mogen volgens de wet niet-geanalyseerde bulkdata met buitenlandse diensten gedeeld worden. Een bevoegdheid die zelfs sommige voorstanders niet lekker zit. Bij Amnesty International weten we beter dan wie ook dat sommige regeringen privé-informatie gebruiken om het activisten, journalisten en dissidenten steeds moeilijker te maken hun werk te doen of hen te vervolgen. Vrije meningsuiting, vreedzame protesten, vrije pers staan onder druk, ja zelfs de veiligheid van individuen, als gevoelige gegevens niet tevoren uit de bulk gefilterd worden.

Wat doen buitenlandse diensten met de verkregen informatie en met wie delen zij die weer? Je kan hier wel afspraken over maken, maar toezicht daarop is niet mogelijk, want dat reikt niet tot over de landsgrenzen. En vraag de directeur-generaal van de AIVD of hij met dat delen voorzichtig zal zijn en hij antwoordt bevestigend. Wedden?

Voor een wet die sterke mensenrechtenbescherming biedt, is het van groot belang dat een meerderheid bij het referendum tegen deze Wiv stemt. Daarna is het aan regering en Kamer om verbeteringen aan te brengen in de wet. Niet daarbuiten, waar ze volstrekt betekenisloos zijn.