ఉమారుద్ర కోటేశ్వరస్వామి ఆలయము
శ్రీ ఉమారుద్ర కోటేశ్వరస్వామి ఆలయము శ్రీకాకుళం జిల్లా, శ్రీకాకుళం పట్టణం లోని ఒక ప్రాచీన దేవాలయం[1]. ఇక్కడ కోటేశ్వరస్వామి (శివుడు) చిరకాలంగా భక్తుల కోర్కెలను తీర్చుతూ కొలువైయున్నారు.ఈ ఆలయం బలరాముడు నిర్మించిన ఆలయం అయినందున ప్రాముఖ్యాన్ని సంతరించుకుంది. శ్రీకాకుళం పట్టణంలో భాగమైన గుడివీధిలో ఈ ఆలయం ఉంది. ఈ ఆలయం లోని కోటేశ్వర స్వామి ఉత్తరాంధ్ర భక్తజనకోటికి అభయప్రదాతగా విలసిల్లుతున్నారు[2]. ఈ దేవాలయం కూర్మనాథస్వామి దేవస్థానం, శ్రీకూర్మం నకు 12 కి.మీ దూరంలో ఉన్నది[3][4].
ప్రత్తిపాడు (గుంటూరు జిల్లా)
పురాతనకాలంలో ఈ ఆలయం దండకారణ్యంలో భాగంగా ఉండేది. గౌతమ మహర్షి ఇక్కడ ఘోరతపస్సు చేసి, శివదర్శనం పొంది శివలింగాన్ని ప్రతిష్ఠించారు. ఈ సమయంలోనే విదర్భరాజకుమార్తె సీమంతిని భర్తను, నాగకుమారులు బంధించి నాగలోకానికి తీసికొని వెళ్ళినారు. భర్తను వెతుకుతూ ఆ రాజకుమారి, గౌతమ మహర్షి ఆశ్రమం వద్ద ఉన్న శివాలయానికి చేరుకున్నది. తన భర్తను రక్షించి ఇంటికి చేర్చమని పరమశివుని ప్రార్థించింది. శివుడు ఆమెను మన్నించి, ఆమె భర్తను తిరిగి స్వస్థలానికి చేర్చి, "గండం" నుండి రక్షించాడు. దీనితో స్వామివారు, "గండేశ్వరస్వామి"గా ప్రసిద్ధి పొందినారు. ఇదే సమయంలో ఈ గ్రామాన్ని, "భక్తులవాడ"గా పిలిచేవారని చరిత్ర కథనం. నందిస్తంభం వద్ద సీమంతిని తల్లిదండ్రులు, సీమంతిని దంపతులు, వారి బంధువుల విగ్రహాలు నేటికీ కనిపిస్తుంటవి.
పురాధీశుడైన పరిశ్ఛేది కుసుమరాజు చోళదేశంపై దండయాత్రచేసి తిరిగి వెళుతూ ఒక రాత్రి ఇక్కడ విడిది చేసిసినాడు. స్వామివారు ఆరోజు రాత్రి కుసుమరాజుకు కలలో కనిపించి, దగ్గరలోని చెట్టుక్రింద ఉన్న పుట్టలో తాను ఉన్నట్లు ఆనవాలు తెలిపినారు. తెల్లవారుఝామున కుసుమరాజు, తన మంత్రి, సామంత, సైనికులతో ఆ పుట్టను త్రవ్వించాడు. ఆ పుట్టలో శివలింగం కనిపించడంతో, క్రీ.శ 1144 వ సంవత్సరంలో, ఇక్కడ దేవాలయాన్ని కట్టించినాడని చారిత్రిక ఆధారాలు తెలియజేయుచున్నవి.
కొండవీటి సామ్రాజ్యం శ్రీకృష్ణదేవరాయల ఆధీనంలో ఉన్నప్పుడు, ప్రత్తిపాడు మండలాధిపతి గింజుపల్లి అచ్చినాయుడు ఈ ఆలయ దక్షిణ ముఖ మండపాన్ని నిర్మించాడు. అనంతరం శ్రీకృష్ణదేవరాయల సోదరుడు సదాశివరాయలు పాలనలో 1476 లో పార్వతీదేవి అమ్మవారి విగ్రహన్ని ప్రతిష్ఠించారు. ఆంగ్లేయుల పాలనలో ఈ ఆలయం చిలకలూరిపాడు (నేటి చిలకలూరిపేట) జమీందారులైన వెంకటకృష్ణును అధీనంలోనికి వచ్చింది. వారి పాలనలో "శ్రీ మహా గండేశ్వరస్వామి ఆలయం"గా పిలుచుచూ సకల ఉత్సవాలు జరిపించేవారు. అనంతరం దేవాదాయశాఖ పరిధిలోనికి వచ్చింది. నేడు "శ్రీ గంగా పార్వతీ సమేత దండేశ్వరస్వామి"గా పిలువబడుచూ స్వామివారు పూజలందుకొనుచున్నారు.
ఈ ఆలయంలో ప్రతిదినం నిత్య పూజలు నిర్వహిస్తుంటారు. ప్రతి సోమవారం భక్తులు అధికసంఖ్యలో ఆలయానికి తరలి వచ్చి, దోషాల నివారణకు ప్రత్యేకపూజలు చేయించుకుంటారు. దసరా నవరాత్రులు, కార్తీక మాసంలో సోమవారం, కార్తీక పౌర్ణమితోపాటు నెల పొడవునా అభిషేకాలు నిర్వహించెదరు. శివరాత్రికి కళ్యాణం, ముక్కోటి ఏకాదశికి ప్రత్యేకపూజలు నిర్వహించెదరు. [16]