శాతవాహనులు
. ఆంధ్రులు మధ్య ఆసియా నుండి తరచూ దండయాత్రలు ఎదుర్కొంటూ, శక్తివంతమైన విశాల సామ్రాజ్యాన్ని పరిపాలించారు. వీరి సైనిక శక్తితో పాటు, వ్యాపార దక్షత మరియు నావికా కౌశలానికి చరిత్రలో మొట్టమొదటి సారిగా ఆగ్నేయ ఆసియాలో భారత కాలనీలు స్థాపించడమే తార్కాణం. మౌర్య వంశ సామంతులుగా రాజకీయజీవితం ప్రారంభించిన శాతవాహనులు క్రీ.పూ. 232లో అశోకుని మరణము తర్వాత స్వాతంత్ర్యము ప్రకటించుకొన్నారు. 'ఆంధ్ర' యొక్క ప్రస్తావన అల్ బెరూని (1030) వ్రాతలలో కూడా ఉంది. ఈయన దక్షిణ భారతదేశంలో మాట్లాడే భాష "ఆంధ్రి" అని వ్రాశాడు. ఈయన గ్రంథం కితాబుల్ హింద్ ఆనాటి ఆంధ్రదేశములోని కొన్ని ఆచారవ్యవహారాలను, సంప్రదాయాలను వర్ణిస్తుంది.
రాయ వాచకం
రాయ వాచకం విశ్వనాథ నాయనయ్యరు గారి స్థానాపతి రచించిన చారిత్రిక గ్రంథం. శ్రీకృష్ణదేవరాయలు గురించి తెలియజేసేది కాబట్టి దీనికి రాయవాచకమని పేరు. స్థానాపతి అంటే సామంత రాజులు తమ ప్రతినిథిగా విజయనగర సామ్రాజ్యంలో నియమించుకున్న ఉద్యోగి. ఈ పుస్తకం పీఠికలో చెప్పినట్లుగా స్థానాపతి రాయల పట్టాభిషేకం, మంత్రులు రాజనీతిని ఉపదేశించడం, పొద్దున్నే రాజు దినచర్య, రాత్రి పట్టణ విహారం, అధికారులతో రాజు పనులు ఎలా చేయించుకునేవారు, గజపతుల మీద దండయాత్ర, తిరుమలలో మొక్కులు తీర్చుకోవడం లాంటి విషయాలు వివరించబడ్డాయి.
రాయవాచకాన్ని కాశీ విశ్వనాథ నాయనయ్య వారి స్థానాపతి రచించినట్టు చెప్తారే తప్ప రచయిత పేరు ఉండదు. స్థానాపతి అన్నది రచయిత ఉద్యోగ పదవి, విశ్వనాథ నాయనయ్య కైఫీయత్తుల్లో సుప్రసిద్ధుడైన మధుర నాయక రాజు విశ్వనాథ నాయకుడు అని భావిస్తారు. విశ్వనాథ నాయకుడి పాలనా కాలం కూడా అస్పష్టంగా ఉండడంతో ఈ రాయవాచకం రచనా కాలమూ అస్పష్టమే. కృష్ణరాయలు మరణించిన శతాబ్ది తర్వాత ఈ పుస్తకాన్ని విజయనగర సామంతుల నుంచి స్వతంత్ర పాలకులైన వారికి ప్రజల మద్దతు కోసం, తమను రాయల వారసులుగా స్థిరపరిచేందుకు గాను రాయవాచకాన్ని రచింపజేయడాన్ని భావించారు.
రాయవాచకం విజయనగర సామ్రాజ్యాన్ని పరిపాలించిన చక్రవర్తుల్లో ప్రముఖుడు, ప్రఖ్యాతుడు అయిన శ్రీకృష్ణ దేవరాయల దినచర్య, రాజ్యపాలన విశేషాలు, చాతుర్యం వంటి విషయాలను వివరించింది. రాయవాచకం స్థానాపతి తన పాలకుడు విశ్వనాథ నాయనయ్యకు సమర్పించిన నివేదిక తరహాలో సాగుతుంది, కృష్ణరాయల పట్టాభిషేకంతో ప్రారంభమై కళింగరాజు గజపతిపై విజయంతో ముగుస్తుంది. రాయల వారి స్నానపానాలు, ఆహార విహారాలు, పాలనా విధానాలు వగైరాలన్నీ పుస్తకంలో ప్రస్తావించారు.