తిరుపతి
శ్రీవేంకటేశ్వరస్వామి ఆలయం ప్రాచీనతకు చాలా సాహిత్యపరమైన ఆధారాలు, శాసనాధారాలు ఉన్నాయి. విజయనగర చక్రవర్తి శ్రీ కృష్ణదేవరాయలు తిరుపతి వేంకటేశ్వరస్వామిని చాలా మార్లు దర్శించుకొని కానుకలు సమర్పించాడు. చంద్రగిరి కోట నుంచి తిరుమల గిరుల పైకి చేరుకోవటానికి అతి సమీప కాలి మార్గమైన శ్రీ వారి మెట్టు ద్వారా శ్రీ కృష్ణదేవ రాయలు తరచూ స్వామి దర్శనమునకు డోలీపై వెళ్ళేవాడు. 9వ శతాబ్దంలో కాంచీపురాన్ని పరిపాలించిన పల్లవులు, ఆ తరువాతి శతాబ్దపు తంజావూరు చోళులు, మదురైని పరిపాలించిన పాండ్యులు, విజయనగర సామ్రాజ్య చక్రవర్తులు, సామంతులు ఈ వేంకటేశ్వరస్వామి భక్తులై కొలిచారు. ఒకరిని మించి మరొకరు పోటీపడి ఆలయనిర్వహణకు, సేవలకు దానధర్మాలు చేశారు. విజయనగర సామ్రాజ్య పరిపాలనలో ఆలయానికి చాలా సంపద చేకూరింది. శ్రీ కృష్ణదేవరాయలు తన ఇద్దరు భార్యల విగ్రహాలను, తన విగ్రహాన్ని, ఆలయ మండపం పై ప్రతిష్ఠింపజేశాడు. ప్రధాన ఆలయంలో వేంకటపతి రాయల విగ్రహం కూడా ఉంది. విజయనగర సామ్రాజ్య పతనం తరువాత, దేశం నలుమూలల ఉన్న చాలామంది చిన్న నాయకులు, ధనవంతులు దేవాలయాన్ని పోషించి కానుకలు బహూకరించడం కొనసాగించారు. మరాఠీ సేనాని, రాఘోజీ భోంస్లే ఆలయాన్ని సందర్శించి గుడిలో నిత్య పూజా నిర్వహణకై శాశ్వత దాన పథకాన్ని స్థాపించాడు. ఈయన వేంకటేశ్వర స్వామికి ఒక పెద్ద మరకతాన్ని, విలువైన వజ్రవైఢూర్యాలను బహూకరించాడు. ఆ మరకతం ఇప్పటికీ రాఘోజీ పేరుతో ఉన్న ఒక పెట్టెలో భద్రంగా ఉంది. ఆ తరువాతి కాలంలో పెద్ద పెద్ద దానాలు చేసిన వారిలో మైసూరు మరియు గద్వాల పాలకులు చెప్పుకోదగినవారు. హిందూ సామ్రాజ్యాల తరువాత, పాలన కర్ణాటక ముస్లిం పాలకుల చేతిలోకి, ఆ తరువాత బ్రిటీషు వారికి వెళ్లింది. తిరుపతి గుడి కూడా వారి పర్యవేక్షణ కిందికి వచ్చింది. అయితే చరిత్రపరంగా ఆలయం మొదట బౌద్ధ / జైన దేవాలయమనిbవాదించే చరిత్రకారులు లేకపోలేదు [2][3]
తొర్లికొండ
ఈ ఊరిలో వెలసిన అతి పురాతనమైన " స్వయంభు శ్రీ శిలా తీర్థ శ్రీ వెంకటేశ్వర స్వామి దేవస్థానం" ఎంతో ప్రసిద్ధమైనది. ఊరి మధ్యలో ఒక విశాలమైన, ఎత్తైన కొండపైన వెలసిన శ్రీ వేంకటేశ్వరుడి సన్నిధిలో ఉండే ఒక బిలం (రంద్రం) నుండి స్వచ్ఛమైన నీరు ఉబికి వస్తుంది. ఈ నీరు రాయిలోనుంచి మాత్రమే రావడం ఈ ఆలయానికున్న విశేషమైన ప్రత్యేకత. ఇదే నీటిని శ్రీనివాసుడి మంగళ అభిషేకానికి ఉపయోగిస్తారు. అదే నీటిని కూడా తులసిదళాలతో భక్తులకు తీర్థ ప్రసాదంగా ఇస్తారు. అంతేగాక పులిహోర, లడ్డుని కూడా ప్రసాదంగా ఇస్తారు శ్రీ రామ నవమి సందర్భంగా ఇక్కడ నిర్వహించే " ఊరి జాతర " చాల కనువిందుగా ఉంటుంది. " స్వయంభు శ్రీ శిలా తీర్థ శ్రీ వెంకటేశ్వర స్వామి దేవస్థానం"లో ఉన్నా మూలబావిలో స్వచ్ఛమైన నీరు ఎప్పుడు ఉంటుంది. వర్షాకాలంలో అయితే నీరు పైకి ఉబికివచ్చి చేతితో ముంచుకునేంత పైకి వస్తాయి. ఆలయంలో ఉన్న మఱ్ఱి చెట్టు చాల పురాతనమైంది.కొండ చుట్టూ నూతనంగా నిర్మించిన రహదారి కూడా భక్తులను విశేషంగా ఆకర్షిస్తుంది. ప్రతి శనివారం జరిగే "శ్రీనివాసుడి పల్లికి సేవ " చాల ప్రసిద్ధి, ఈ కార్యక్రమంలో భాగంగా అన్నదానము కూడా నిర్వహిస్తున్నారు.కొండ పైన శ్రీనివాసుడి శంఖ చక్రాలు విద్యుత్ లైట్స్ "గల్ప్ తొర్లికొండ ట్రష్టు" వారి సహకారంతో ఏర్పాటు చేయడం జరిగింది. ఇప్పుడు కొండ పైకి మెట్ల మార్గం వేసే కార్యక్రమం కూడా ఆలోచనలో ఉంది, అంతేకాక పైన గాలి గోపురం కూడా కట్టే యోచనలో ఉన్నారు.కొండ పైకి ఎక్కి చూస్తే మొత్తము ఊరే కాకుండా చుట్టూ పక్కల ఊర్లు కూడా చాలా అందంగా కనిపిస్తాయి.సమాచారము ప్రకారము వెంకటేశ్వర ఆలయములో సహజ సిద్దమైన తీర్థ గుండము కలదు. ఇప్పటికి ప్రవహిస్థునే ఉంటుంది.