ఉమారుద్ర కోటేశ్వరస్వామి ఆలయము
శ్రీ ఉమారుద్ర కోటేశ్వరస్వామి ఆలయము శ్రీకాకుళం జిల్లా, శ్రీకాకుళం పట్టణం లోని ఒక ప్రాచీన దేవాలయం[1]. ఇక్కడ కోటేశ్వరస్వామి (శివుడు) చిరకాలంగా భక్తుల కోర్కెలను తీర్చుతూ కొలువైయున్నారు.ఈ ఆలయం బలరాముడు నిర్మించిన ఆలయం అయినందున ప్రాముఖ్యాన్ని సంతరించుకుంది. శ్రీకాకుళం పట్టణంలో భాగమైన గుడివీధిలో ఈ ఆలయం ఉంది. ఈ ఆలయం లోని కోటేశ్వర స్వామి ఉత్తరాంధ్ర భక్తజనకోటికి అభయప్రదాతగా విలసిల్లుతున్నారు[2]. ఈ దేవాలయం కూర్మనాథస్వామి దేవస్థానం, శ్రీకూర్మం నకు 12 కి.మీ దూరంలో ఉన్నది[3][4].
మార్తాండ దేవాలయం
కల్హణుడు తన చారిత్రిక గ్రంథం 'రాజ తరంగిణి'లో ఈ ఆలయాన్ని లలితాదిత్య ముక్తాపీడుడు నిర్మించాడనే తెలిపాడు. అయితే పురావస్తు పండితులు దీనిపై విభేదిస్తున్నారు. బ్రిటిష్ ఆర్కియాలజిస్ట్ అలెగ్జాండర్ కన్నింగ్ హోం ఈ ఆలయం కాశ్మీరును పాలించిన గోనంద్య వంశస్తుడైన 'ఆర్యరాజు' నిర్మించాడని, తరువాతి కాలంలో రాజా రణదిత్య మరియు అతని రాణి అమరప్రభ ఇరువురూ దానికి ఉత్తర, దక్షిణ ప్రధాన వేదికలు నిర్మించారని పేర్కొన్నాడు. ఈ ఆలయానికి పునాది క్రీ.శ. 370-500 సంవత్సరాల మధ్య వేసివుండవచ్చని, ఆలయ నిర్మాణం రాజు రణదిత్య (Ranaditya) తో ప్రారంభమై ఉండవచ్చునని కొందరు అభిప్రాయపడుతున్నారు. తదనంతర కాలంలో కార్కోటక వంశానికి చెందిన లలితాదిత్య ముక్తాపీడుడు ఈ ఆలయాన్ని పునరుద్ధరించి, 84 వరుస స్తంభాలతో కూడిన ప్రాంగణాన్ని నిర్మించి ఉండవచ్చు. ఏది ఏమైనప్పటికి మార్తాండ సూర్య దేవాలయ నిర్మాతగా లలితాదిత్య ముక్తాపీడుని పేరే ఎక్కువ ప్రచులితంగా ఉంది.