ఉమారుద్ర కోటేశ్వరస్వామి ఆలయము
శ్రీ ఉమారుద్ర కోటేశ్వరస్వామి ఆలయము శ్రీకాకుళం జిల్లా, శ్రీకాకుళం పట్టణం లోని ఒక ప్రాచీన దేవాలయం[1]. ఇక్కడ కోటేశ్వరస్వామి (శివుడు) చిరకాలంగా భక్తుల కోర్కెలను తీర్చుతూ కొలువైయున్నారు.ఈ ఆలయం బలరాముడు నిర్మించిన ఆలయం అయినందున ప్రాముఖ్యాన్ని సంతరించుకుంది. శ్రీకాకుళం పట్టణంలో భాగమైన గుడివీధిలో ఈ ఆలయం ఉంది. ఈ ఆలయం లోని కోటేశ్వర స్వామి ఉత్తరాంధ్ర భక్తజనకోటికి అభయప్రదాతగా విలసిల్లుతున్నారు[2]. ఈ దేవాలయం కూర్మనాథస్వామి దేవస్థానం, శ్రీకూర్మం నకు 12 కి.మీ దూరంలో ఉన్నది[3][4].
శ్రీకాకుళేశ్వరస్వామి ఆలయం
కీస్తు పూర్వం నాలుగో శతాబ్ధంలో ఆంధ్రులు తొలిగా శ్రీకాకుళమును రాజ్యస్థాపన చేసుకుని ఆంధ్రమహావిష్ణువు దేవాలయాన్ని నిర్మించినట్లు చారిత్రక రచనల వల్ల తెలుస్తోంది. క్రీస్తుపూర్వం మూడో శతబ్ధానికి ముందుగానే ఆంధ్రులు శ్రీకాకుళంలో రాజ్యస్థాపన చేసినట్లు స్మిత్‌ రచనల వల్ల తెలుస్తోంది. శ్రీకాకుళేశ్వరస్వామి, ఆంధ్రమహావిష్ణువు, ఆంధ్రనాయకుడు, ఆంధ్రవల్లభుడు, తెలుగువల్లభుడు, సిరికాకుళని నాథుడు అనుపేర్లతో ప్రసిద్దిచెందారు. 108 పుణ్యక్షేత్రాలలో 57వ క్షేత్రంగా పురాణాలలో పేర్కొన్న శ్రీకాకుళేశ్వరస్వామి ఆలయానికి ఎంతో చరిత్ర ఉందని పూర్వగాధలహరి అనుగ్రంథం ద్వారా తెలుస్తుంది. క్రీస్తుశకం 5వ శతాబ్దమున ధరణికోట ప్రభువు అయిన త్రిలోచనాపల్లవుడు శ్రీకాకుళేశ్వరస్వామి ఆలయాన్ని పునః నిర్మించినట్లు చారిత్రక ఆధారాలు ద్వారా తెలుస్తోంది. ఆలయ రాజగోపురాన్ని క్రీ.శ. 1081లో చోళరాజైన అనంత దండపాలుడు నిర్మించినట్లు చరిత్ర విశదపరుస్తోంది. విజయనగర సామ్రాజ్య అధిపతి శ్రీకృష్ణదేవరాయులు క్రీ.శ. 1519లో శ్రీకాకుళం వచ్చి కళింగదేశంపై దండెత్తడానికి ముందుగా శ్రీకాకుళ ఆంధ్రదేవుని ఆరాధించాడని వల్లభ్యుదయ గ్రంథం ద్వారా తెలుస్తుంది.[2]