గౌతమ బుద్ధుడు
తర్వాత సిద్ధార్దుడు ధ్యానం, అనాపనసతి (ఉశ్చ్వాస, నిశ్వాసలు) ద్వారా మధ్యయ మార్గాన్ని కనిపెట్టాడు (ఐహిక సుఖాలను, కోరికలను త్యజించడం). ఈ సమయంలో సుజాత అనే పల్లె పడుచు తెచ్చే కొద్ది అన్నాన్ని, పాలను ఆహారంగా తీసుకునేవాడు. తర్వాత సిద్ధార్దుడు, బుద్ధ గయలో ఒక బోధి వృక్షం నీడలో పరమ సత్యం తెలుసుకొనుటకు భగవత్ ధ్యానం చేశాడు. కాని కౌండిన్యుడు మరియు అతని ఇతర శిష్యులు, సిద్ధార్దుడు జ్ఞాన సముపార్జన సాధనను విరమించినట్లుగా, క్రమశిక్షణా రహితుడుగా భావించారు. చివరకు, తన 35వ ఏట, 49 రోజుల ధ్యానం తర్వాత, సిద్ధార్దునకు జ్ఞానోదయమయ్యింది. కొందరి అభిప్రాయం ప్రకారం సిద్ధార్దునకు బాధ్రపద మాసంలో జ్ఞానోదయమయ్యిందని, ఇంకొందరి అభిప్రాయం ప్రకారం సిద్ధార్దునకు ఫాల్గుణమాసంలో జ్ఞానోదయమయ్యిందని చెప్తారు. అప్పటి నుండి గౌతమ సిద్ధార్దుడు, గౌతమ బుద్ధునిగా మారాడు. బౌద్ధ మతంలో ఇతనిని శాక్యముని బుద్ధుడని భావిస్తారు.
అధ్యాస భాష్యము
నేటి నైయాకుల మతమున జ్ఞానము త్రిక్షణస్థాయి. ఒక క్షణమున పుట్టును, ఒక క్షణము ఉండును, మూడవ క్షణమున మూలబడును. బౌద్ధులదర్శనమున జ్ఞానము క్షణికము. దీనికి స్థితిలేదు. వెంటనే గిట్టును. వీరు రెండు సత్యములను అంగీకరింతురు. 1. సంవృత సత్యము. 2. పరమార్ధ సత్యము. సంవృత సత్యమును తరవగా తరవగా దీనికి పునాది లేదనియు ఉళక్కి అని తెలియును. ఇంకాలోతుగా దిగినచో ఆఉళక్కియు ఉళక్కి అని తెలియును. ఇది మాధ్యమిలుల మతము. దీనిపేరు అప్రతిష్ఠిత సర్వధర్మవాదము. ఇక పరమార్ధ సత్యమేమనగా ధర్మధాతువు. అది అనిర్వచనీయము. దీనికే మరొక పేరు శున్యము. శూన్యము అభావవాదము కాదు, భావవాదమును కాదు. ఇది అఛ్ఛ్హేధ్యము, అభేధ్యము, దృఢము, సారము, అదాహి, అవినాశి. ఇట్టి శూన్యత్వము పేరే వజ్రము. 