ధన్వంతరి
భాగవతంలో క్షీరసాగర మధనం సమయంలో అమృత కలశాన్ని చేబట్టుకొని అవతరించిన శ్రీమహావిష్ణువు అవతారం. బ్రహ్మవైవర్త పురాణం ప్రకారం భాస్కరుని (సూర్యభగవానుని) వద్ద ఆయుర్వేదం నేర్చుకొన్న ధన్వంతరి. ఇతడు సూర్యుని 16 మంది శిష్యులలో ఒకడు. కాశీరాజు దేవదాసు ధన్వంతరి (అంటే "ధన్వంతరి" అన్న బిరుదు కలిగిన కాశీరాజు "దేవదాసు") - ఇతడు శుశ్రుతునికి ఆయుర్వేదం, శస్త్ర చికిత్స నేర్పాడు. ఇతడు పురాణాలలో చెప్పబడిన ధన్వంతరి అవతారమన్న విశ్వాసం ఉంది. విక్రమాదిత్యుని ఆస్థానంలో "నవరత్నాలు"గా ప్రసిద్ధులైన పండితప్రతిభామూర్తులలో ఒకడు. ఇతడే "ధన్వంతరి నిఘంటువు" అనే వైద్య పరిభాషిక పదకోశ గ్రంథాన్ని రచించాడని ఒక అభిప్రాయం.
ధన్వంతరి - అష్టవిభాగ ఆయుర్వేదం
పుట్టిన ముహూర్తం నుండి బాల్యదశ వరకూ పిల్లలకు వచ్చే సాధారణ రుగ్మతలు, తరుణ వ్యాధులు, వాటి చికిత్సా విధానం, బాలల ఆరోగ్య రక్షణకు తీసుకోవాల్సిన జాగ్రత్తలు, బాలింతలైన స్త్రీలు - ఆహార నియమాలు, శిశు పోషణ రహస్యాలు.. యిలా ఒకటేమిటి? పిల్లలకు సంబంధించిన సర్వ రోగ నివారక ఆరోగ్యప్రదాయక విశేషాలు యిందులో చెప్పారు
మనిషి మానసికంగా, ఆరోగ్యంగా దృఢంగా ఉన్నపుడే శారీరక వ్యాధుల నుండి త్వరగా కోలుకోగలుగుతాడు. ఈ విధానంలో మానసిక రోగ లక్షణాలు - చికిత్సా విధానాలు, మానసిక ఆరోగ్యానికి పాటించవలసిన నియమాలు - మానసికోల్లాస విషయ పరిజ్ఞానం చెప్పారు. ఇవాళ సైక్రియాట్రిక్ సమస్యలన్నిటికీ చక్కటి పరిష్కారాలు ఈ గ్రహ చికిత్సా విధానంలో చెప్పబడ్డాయి.
మనిషై ముఖ్యావయాలాలైన కన్ను, చెవి, ముక్కు, గొంతు బాధలకు కారణాలు, రోగ లక్షణాలు, చికిత్సా విధానాలు, కూలంకషంగా వివరించారు. అలాగే శరీరంలోని సున్నితమైన అవయవాలైన కన్ను, చెవి, ముక్కు, గొంతు స్వ్యంగా ఆరోగ్యంగా ఉండే పరిస్థితులు, పరిసరాల పరిశుభ్రత మొదలైన ఎన్నో ఆరోగ్యదాయక విశేషాలు ఇందులో ఉన్నాయి.
మందులతో తగ్గని శస్త్రచికిత్స అవసరపడే చిన్న, పెద్ద వ్యాధులు వాటికి చేయవలసిన లఘు, ఘన శస్త్రచికిత్సా విధానాలు ఈ శల్యతంత్ర విభాగంలో విస్తారంగా వివరింపబడ్డాయి.
శరీరంలోకి చెరుపు చేసే విషపదార్థాలు చేరుకున్నప్పడు వాటికి విరుగుడు, విషపదార్థాలు వివరాలు, శరీరంలోకి అవి ప్రవేశించినప్పుడు మనిషిలో చోటు చేసుకునే రోగలక్షణాలు, విషపదార్థాలను విరిచే వివిధ రకాల ఔషధాలు - వాటి ప్రయోగ విధాలు, ఇలా అనేక అంశాలను సవివరంగా విశద పరిచిన ఆయుర్వేద విభాగం విషతంత్రం.
దీనినే ఆధునిక అల్లోపతీ వైద్యులు "జీరిమాట్రిక్స్" అంటారు. అరుదుగా ఆయన ఒకానొకప్పుడు రోగచికిత్సకు రసాయనాల ప్రయోగం అత్యావశ్యకం! అయితే ఆ ప్రయోగంలో రోగి దేహధర్మవైఖరులు, రోగిలోని సహజ రోగనిరోధక వ్యవస్థ తీరుతెన్నులు క్షుణ్ణంగా పరిశీలించ వలసిన అవసరం ఎంతైనా ఉంది. ఆ వివరాలన్నీ ఈ రసాయన తంత్రలో చర్చించబడినాయి.
పురుషుడిలో నపుంసకత్వాన్ని తొలగించి, పుంసకత్వాన్ని పెంపొందించే అద్భుత ఔషధ పరిజ్ఞానం అంతా ఈ వాజీకరణ తంత్రలో పొందుపరచబడింది. పురుషుల్లో నపుంసకత్వం, స్త్రీలలో వంధ్యత్వత (పిల్లలు పుట్టక పోవడం) ఏర్పడటానికి గల కారణాలు, అందుకు దారితీసే పరిస్థితులు, శరీరంలో ఏర్పడే లోపాలు, చికిత్సకు ఉపయోగపడే ఔషధాల వివరాలు, చికిత్సచేసే విధానం అన్నీ వివరింపబడ్డాయి.