తిరుమల
ఆంధ్ర ప్రదేశ్ రాష్ట్రం చిత్తూరు జిల్లాలోని పట్టణం తిరుపతి. ఈ పట్టణాన్ని ఆనుకొని ఉన్న కొండలపై వెంకటేశ్వర స్వామి ఆలయం ఉన్న వూరు తిరుమల. ఈ రెండింటినీ కలిపి "తిరుమల తిరుపతి" అని వ్యవహరిస్తూ ఉంటారు. తిరుమల వెంకటేశ్వరస్వామి ఆలయాన్ని ప్రతిదినం లక్ష నుండి రెండు లక్షల వరకు భక్తులు సందర్శిస్తుంటారు. ప్రత్యేక దినాలలో 5 లక్షలమంది వరకూ దర్శనం చేసుకొంటారు.[1]. ఈ యాత్రాస్థలం శ్రీవైష్ణవ సంప్రదాయంలోని 108 దివ్యదేశాలలో ఒకటి.
తిరుమల శ్రీవారి మెట్టు
తి.తి.దే ప్రచార లోపం వలన ఇక్కడ ఒక మార్గం వున్న సంగతి తిరుపతి స్థానికులకు తప్ప మిక్కిలి తక్కువ మందికి తెలుసు. రెండు సంవత్సరముల ముందు వరకు, ఈ మార్గంలో వర్షం వచ్చినా, ఎండ ఎక్కువైనా రక్షణకు పైకప్పు వుండేది కాదు. 
తిరుమలకి కాలి నడకన వచ్చే భక్తుల సంఖ్య రోజు రోజుకి పెరుగుతున్న నేపథ్యంలో అప్పటి తి.తి.దే అధ్యక్షుడి చొరవతో ఈ మార్గాన్ని కూడా అభివృద్ధి చేశారు.పూర్వ కాలం నుండి తిరుమల కొండకు రెండు సోపాన మార్గాలున్నాయి. మొదటిది దీన్నే నూరు మెట్ల దారి అంటారు. ఇది శ్రీనివాస మంగాపురం లోని కళ్యాణ వేంకటేశ్వర ఆలయం నుండి ప్రారంభమై కొంత దూరం మైదాన రహదారిలో సాగి కొండ పాద బాగానికి చేరి అక్కడి నుండి మెట్ల దారి ప్రారంభ మౌతుంది. ఇది మొత్తం మెట్ల దారె. మధ్యలో ఎక్కడా మెట్లు లేకుండా వుండదు. దీనికి నూరు మెట్ల దారి అని పేరు. ఇందులో వున్నవి కేవలం నూరు మెట్లు మాత్రమే కాదు. అనేక వేల మెట్లుంటాయి. కాని చివరగా నూరు మెట్లను ప్రత్యేకంగా జంటగా ఏర్పాటు చేసి వుంటారు. ఇది చాల దగ్గరి దారి. గతంలో శ్రీనివాస మంగాపురం వద్ద మంగాపురం అనె రైల్వే స్టేషను వుండేది. గుంతకల్లు, ధర్మవరం, మదనపల్లె, పాకాల మీదుగా తిరుపతి రైళ్లు వచ్చి పోయేవి. అదేవిధంగా తమిళనాడు లోని కాట్పాడి, చిత్తూరు, పాకాల మీదుగా వచ్చి పోయె రైళ్లు వుండేవి. ఈ రైళ్లు మంగాపురం వద్ద ఆగేవి. తిరుమలకు వెళ్లే యాత్రీకులందరు అక్కడే దిగి [[కళ్యాణ వేకటేశ్వరున్ని దర్శించుకొని కాలి నడకన నూరు మెట్ల ద్వార కొండ పైకి వెళ్లే వారు. ప్రస్తుతం [[మంగాపురం]] రైల్వే స్టేషను లేదు. 
[[దస్త్రం:Sri vari padala mamdapam.JPG|thumb|240px|అలిపిరిలోని శ్రీవారి పాదాల మండపం: మండపం వద్ద తీసిన చిత్రం]]
[[File:Alipiri talayeru gumdu.JPG|thumb|240px|తలయేరు గుండు]]
వీరందరు [[తిరుపతి]] వరకు రాకుండా [[మంగాపురం]] లోనె రైలు దిగి [[నూరు మెట్ల]] ద్వారా కొండపైకి వెళ్లే వారు. ఆ రోజుల్లో ఒకే ఘాట్ రోడ్డు వున్నందున బస్సులు కూడా తక్కువగా వున్నందున ఎక్కువ జనం మెట్ల దారినే ఆశ్రయించేవారు. నూరు మెట్లదారి దగ్గరైనందున వ్వాపారస్తులు ఎక్కువగా ఈ మార్గాన్నె ఎంచుకునే వారు. ఆవిధంగా ఈ నూరు మెట్ల దారి ఆ రోజుల్లో బహుళ ఉపయోగంలో వుండేది. ఇది పేరుకు మాత్రమే నూరు మెట్ల దారి. అందులో సుమారు మూడు వేల మెట్లున్నాయి. మధ్యలో కొంత దూరము కూడా కాలి బాట వుండదు అలిపిరి మెట్ల దారిలో లాగ. అంతా మెట్ల దారె. రాను రాను రవాణా వ్వవస్త పెరిగినందున యాత్రికులందరు తిరుపతికి చేరి అక్కడి నుండి తిరుమలకు వెళ్ల నారంబించారు. దానివలన ఈ నూరు మెట్లదారి ఉపయేగించే వారి సంఖ్య తగ్గి పోయింది. ప్రస్తుతం చిల్లర వ్వాపారస్తులకు అనగా కూరగాయలు, పాలు పెరుగు, పండ్లు మొదలైనవాటిని తట్టలపై తెచ్చేవారు, స్థానికులు తప్ప ఈ మెట్ల దారి గుండా నడిచే వారు ఎక్కువ లేరు. దూర ప్రాంతాల వారికి ఇలాంటి మెట్ల దారి ఒకటి వున్నదనే సంగతి కూడా తెలియని పరిస్థితి. గతంలో వున్నట్టు [[మంగాపురం]] వద్ద రైల్వే స్టేషను పునరుద్దరించి అన్ని రైళ్లను ఎక్స్ ప్రెస్స్ రైళ్లతో సహా అక్కడ ఆగితే ఈ నూరు మెట్ల దారి తిరిగి పూర్వ వైభవాన్ని పొంద గలదు. తిరుపతి రైల్వే స్టేషనుకు వున్న రద్ది కొంత మేర తగ్గ గలదు.