చంద్రగిరి
చంద్రగిరిలో 1640లో కట్టబడిన కోట ఉంది. శ్రీ కృష్ణదేవరాయలు ఆస్థానములో వుండిన మహామంత్రి తిమ్మరుసు జన్మస్థలం చంద్రగిరి. అర్ధ చంద్రాకారంగా ఉన్న కొండ పాదభాగంలో కోటను నిర్మించడం వలన దీనిని చంద్రగిరి దుర్గం అని పిలిచే వారు. ఇలా నిర్మించుట వలన కోట రక్షణ కొండ ప్రాంతమువైపుగా తగ్గగలదనీ కొండపైనుండి శత్రువుల కదలికలను దూరంనుండి గమనించుట సులభం కనుక కొండ ప్రక్కగా నిర్మించారనీ మ్యూజియంలో సమాచారముద్వారా తెలుస్తున్నది.కోట చుట్టూ దాదాపు కిలో మీటరు దృఢమైన గోడకలదు ఈ గోడ నిర్మించేందుకు వినియోగించిన రాళ్ళ పరిమాణం చాలా పెద్దది. దీనిని ఏనుగుల సహాయంతో నిర్మించారని తెలుస్తుంది.ఈ గోడ పొదల తుప్పల మధ్య ఇప్పటికీ చెక్కు చెదరక ఉంది. ఈ గోడననుసరిస్తూ బయటి వైపుగా పెద్ద కందకము ఉంది. ప్రస్తుతము పూడిపోయిననూ అప్పటి కాలమందు ఇందులో మొసళ్ళను పెంచే వారట. విజయనగర రాజుల చరిత్రలో చంద్రగిరి ఓ ప్రముఖ స్థానం వహించింది.కృష్ణదేవరాయలు తిరుమలను దర్శించినప్పుడు ఇక్కడే విడిదిచేసేవారు. అచ్యుతదేవరాయలను ఇక్కడే గృహనిర్బంధములో ఉంచారు. క్రీ.శ.1585లో విజయనగర సామ్రాజ్యం పతనమై, విజయనగరాన్ని దక్కన్ ప్రాంత ముస్లింరాజుల సమాఖ్య పూర్తిగా నేలమట్టం చేసినాక విజయనగర సామ్రాట్టులు తమ రాజ్యాన్ని కొన్నేళ్ళ పాటు పెనుకొండకు మార్చారు. పెనుకొండ తర్వాత ఇంకొన్నేళ్ళకు చంద్రగిరికి మారిపోయింది.[3] చంద్రగిరి నుండి పాలించిన చిట్టచివరి విజయనగర రాజు పెద వేంకట రాయలు, తన సామంతుడు దామెర్ల చెన్నప్ప నాయకుడు 1639 ఆగస్టు 22లో బ్రిటీషు ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీకి చందిన ఫ్రాన్సిస్ డేకి చెన్నపట్నంలో కోటను కట్టుకోవడానికి అనుమతిచ్చింది.ఈ కోట నుండే ఇప్పటికీ ఆనాటి దస్తావేజులను మ్యూజియంలో చూడవచ్చు. కొండ పై భాగమున ఒక సైనిక స్థావరము నిర్మించారు. వారి అవసరముల నిమిత్తము పై భాగమున రెండు చెరువులను నిర్మించి క్రింది నున్న పెద్ద చెరువు నుండి పైకి నీటిని పంపించేవారని కోటలో మ్యూజియంలోని సమాచారం ద్వారా తెలుస్తుంది.(ఇప్పటికీ కొండపైకి నీటిని పంపించుట అనేది పెద్ద మిస్టరీ).అప్పుడు పైకి పంపించేందుకు ఉపయోగించిన సాధనాలు పాడయిపోయాయి.అయితే పైన చెరువు, క్రింద చెరువు ఇప్పటికీ మంచి నీటితో కనిపిస్తాయి. రాణీ మహల్ రెండు అంతస్తులుగానూ, రాజ మహల్ మూడు అంతస్తులుగానూ ఉంది. రాణీ మహల్ చాలా వరకు పాడయిపోయింది. రాణీ మహల్ పేరుకే రాణీమహల్ అని ఇప్పుడు పిలుస్తున్నారు. కానీ దీని వాస్తునుబట్టి ఇది ఒక గుర్రపు శాల కావచ్చని అక్కడి బోర్డునందు వ్రాసి ఉంది. పురావస్తు శాఖ అధీనములోకొచ్చిన తరువాత కొంత వరకూ బాగు చేశారు. రాణీమహల్ వెనుక కొంచెం దూరంగా కోట నీటి అవసరాలకోసం ఒక దిగుడు బావి ఉంది. దీనినుండే అంతపుర అవసరాలకు నీటిని సరఫరా చేసే వారని తెలియ చేయబడింది. ఈ బావికి కొద్ది దూరములో మరణశిక్ష పడ్డ ఖైదీలను ఉరి తీసేందుకు ఆరు స్తంభాలు కలిగి ఉపరితలమునకు నాలుగు రింగులు ఉన్న చిన్న మండపము ఉంది. రాజమహలులో మొదటి అంతస్తును మ్యూజియంగా మార్చారు. ముస్లిం పాలకులు నాశనం చేయగా మిగిలిన శిల్పాలు, చంద్రగిరి వైభవాన్ని తెలిపే శాసనాలు లాంటివి ఇందులో ఉన్నాయి. రెండవ అంతస్తులో సింహాసనాలతో కూడిన అప్పటి దర్బారు లేదా సభా దృశ్యాన్ని చూడచ్చు. మూడవ అంతస్తులో అప్పటి కోట నమూనా, ప్రజలజీవన విధానం లాంటివి ప్రదర్శన కొరకు ఉంచారు. ఇదే అంతస్తులో రాజప్రముఖుల గదులు ఉన్నాయి. చాలా వరకూ పాడైన దేవాలయాలు వదిలేసి కొంత బాగున్న రాణీమహల్ మరియు రాజమహలు, వీటివెనుక ఉన్న చెరువు మొదలయినవాటిని బాగుచేసి కొంత వరకూ తోటను వేసి అన్ని చోట్లా మొక్కలు పెంచి సందర్శకులకు ఆహ్లాదంగా ఉండేలా మార్చారు. రాజమహలుకు వెనుక ఖాళీ ప్రదేశంలో పెద్ద ఓపెన్ దియేటర్ మాదిరిగా మార్చి, దృశ్య కాంతి శబ్ధ (సౌండ్,లైటింగ్ షో) ప్రదర్శనం చేస్తారు. ఈ ప్రదర్శనకు 45/- రూపాయలు సామాన్య రుసుము ఉంది. నారా చంద్రబాబు నాయుడు ముఖ్యమంత్రిగా ఉన్నకాలంలో ఐదు కోట్ల రూపాయల మొత్తముతో ఈ ప్రాజెక్ట్ ఏర్పాటు చేశారు. ఈ ప్రదర్శన ద్వారా పెనుకొండ, చంద్రగిరి సంస్థానాలు ఎలా నాశనమయిపోయాయో కళ్ళకు కట్టినట్లుగా కాంతి, శబ్దాల ద్వారా వివరించబడుతుంది. ఈ ప్రదర్శన తెలుగు మరియు ఆంగ్ల భాషయందు ఉంది. ఆంగ్ల భాషలో వ్యాఖ్యానము అమితాబ్ బచ్చన్ స్వరంలో వినవచ్చు.
మెహరాన్ ఘర్ కోట
ఎతె్తైన కోట గోడలు - శత్రు దుర్భేద్యమైన సరిహద్దులూ.. బురుజులతో రాజస్థాన్ చరిత్రలోనే ప్రతిష్ఠాత్మకంగా నిర్మించిన కోట ‘మెహ్‌రాన్‌ఘర్’. కోటలో ప్రవేశించటానికి ఏడు ప్రధాన ద్వారాలను దాటాల్సి ఉంటుంది. వీటిలో జయపోల్ ఒకటి. మహారాజా మాన్‌సింగ్ శత్రు రాజ్యాలను ఆక్రమించుకొన్న తదుపరి తన విజయానికి చిహ్నంగా దీన్ని నిర్మించినట్టు చరిత్ర కథనం. మహారాజా అజిత్ సింగ్ నిర్మించిన ‘్ఫతేపూల్’ కూడా మొగలులపై విజయ భేరి మోగించిన సందర్భంలోనిది. దీన్ని 1707లో నిర్మించారు. ‘దేద్ కంగ్రా పోల్’ ‘లోహా పోల్’ని దాటి వెళితే కోట మధ్యభాగంలోకి చేరుకోవచ్చు. ఇక్కడ మహారాజా మాన్‌సింగ్ కాలంలో ‘సతి’ జరిగిన ఆనవాళ్లు కనిపిస్తాయి. రాజపుత్ర వంశీకులు యుద్ధాలకు వెళ్లినా.. శత్రువులు కోటలో ప్రవేశించి దాడులు జరిపే సమయంలో రాజపుత్ర కన్యలు ఆత్మాహుతి చేసుకొనేవారు.
ఈ కోటలో అడుగడుగునా శిల్పకళ ఉట్టిపడుతూ వీక్షకులను మంత్రముగ్ధుల్ని చేస్తుంది. మోతీ మహల్, ఫూల్ మహల్, శీషా మహల్, సిలేఖానా, దౌలత్ ఖానా వాటిలో ప్రధానమైనవి. చక్కటి శిల్పశైలితో.. ఆనాటి రాజపుత్ర సంస్కృతులకూ అభిరుచులకూ వేదిక అయింది మెహ్‌రాన్‌ఘర్. 1595 ప్రాంతంలో రాజా సుర్‌సింగ్ నిర్మించిన మోతీ మహల్ ఈ కోటలో ఉత్కృతష్టమైంది. ఎతె్తైన బాల్కనీలతో.. విశాలమైన హాళ్లు కలిగిన ఈ కోటలో కింది భాగంలో సంగీత సాహిత్య విభావరి జరిగే సందర్భంలో కోటపై భాగంలోంచి మహరాణులు.. రాచకన్యలు పరదాల చాటున వీక్షించేవారట. మోతీ మహల్ అని పిలవటానికి కారణం - ఆ ప్యాలెస్ ముత్యంలా మెరిసిపోవటమే. ఫూల్ మహల్ విషయానికి వస్తే - మహారాజా అభయసింగ్ (1724-1749) నిర్మించిన ఈ ప్యాలెస్ పక్కనే తోట ఉండటంవల్ల ఆ పరిమళాల సొగసులతో అలరారే మహల్ కాబట్టి దానికి ఆ పేరు వచ్చింది. ఈ భవంతిలో ఆస్థాన నర్తకీమణులు నాట్యం చేసేవారట. తాకత్ విలాస్ - ఇది మహారాజా తాకత్ సింగ్ ఛాంబర్. ఇది ప్రత్యేకంగా జోధ్‌పూర్ సంస్కృతిని ప్రతిబింబిస్తుంది. సంప్రదాయబద్ధంగా చెక్కిన ఈ మహల్‌కి మరో ప్రత్యేకత ఏమిటంటే - మహల్ పైభాగంలో ‘గ్లాస్ బాల్స్’ని అమర్చటం. ఈ మహల్ ప్రవేశిస్తే.. అడుగడుగునా మన ప్రతిబింబం కనిపించటంతో తీయటి అనుభూతికి లోను కావచ్చు.
ఆయా కాలాల్లో- పలువురు రాజులు నిర్మింపజేసిన మహళ్లు ఒక ఎతె్తైతే.. రాజా జోధ్ నిర్మించిన చాముండీ దేవి ఆలయం మరో ఎత్తు. మన్‌డోర్ ప్రాంతాన్ని పాలించిన పరిహార వంశీకుల కుల దేవత ఈమె. మెహ్‌రాన్‌ఘర్ కూడా అలా ఉద్భవించిందన్న కథనం ఉంది. ఇప్పటికీ ఇక్కడ దసరా ఉత్సవాలు అంగరంగ వైభవోపేతంగా జరుపుకోవటం ఆనవాయితీ. ఐతే 2008, సెప్టెంబర్ 30న చాముండీ దేవి ఉత్సవాల్లో భక్తజన సందోహం క్రిక్కిరిసి పోయింది. అప్పుడు జరిగిన తొక్కిసలాటలో సుమారు 249 మంది మరణించటం.. 400 మందికి పైగా గాయపడటం చరిత్రలో మరచిపోలేని విషాదాంతం. *