శ్రీ కృష్ణదేవ రాయలు
శ్రీ కృష్ణదేవ రాయలు (పా.1509-1529) అత్యంత ప్రసిద్ధ విజయనగర సామ్రాజ్య చక్రవర్తి. సాళువ నరసనాయకుడి వద్ద మహాదండనాయకుడుగా పనిచేసిన తుళువ నరసనాయకుని మూడవ కుమారుడు శ్రీకృష్ణదేవరాయలు. నరసనాయకుడు పెనుకొండలో ఉండగా, రెండవ భార్య నాగలాంబకు జన్మించాడు కృష్ణదేవరాయలు. ఈయన పాలనలో విజయనగర సామ్రాజ్యము అత్యున్నతస్థితికి చేరుకున్నది. కృష్ణరాయలను తెలుగు మరియు కన్నడ ప్రజలు భారతదేశాన్ని పాలించిన గొప్ప చక్రవర్తులలో ఒకడిగా అభిమానిస్తారు. సాహిత్యములో ఈయన ఆంధ్ర భోజుడుగా మరియు కన్నడ రాజ్య రమారమణగా కీర్తించబడినాడు. ఈయన పాలనను గురించిన సమాచారము పోర్చుగీసు సందర్శకులు డొమింగో పేస్ మరియు న్యూనిజ్‌ ల రచనల వలన తెలియుచున్నది. రాయలకు ప్రధాన మంత్రి తిమ్మరుసు. శ్రీకృష్ణదేవరాయలు సింహాసనం అధిష్ఠించడానికి తిమ్మరుసు చాలా దోహదపదడినాడు. కృష్ణరాయలు తిమ్మరుసును పితృసమానునిగా గౌరవించి "అప్పాజీ" (తండ్రిగారు) అని పిలిచేవాడు.రాయలు, తుళువ నరస నాయకుని రెండవ భార్య అయిన నాగలాంబ (తెలుగు ఆడపడుచు) కుమారుడు.[1] ఇతను ఇరవై సంవత్సరాల వయసులో ఫిబ్రవరి 4, 1509న విజయనగర రత్నసింహాసనాన్ని అధిష్ఠించాడు. ఇతని పట్టాభిషేకానికి అడ్డురానున్న అచ్యుత రాయలు నూ, వీర నరసింహ రాయలు నూ, అనుచరులనూ తిమ్మరుసు సుదూరంలో ఉన్న దుర్గములలో బంధించాడు. రాయలు తల్లి నాగలాంబ గండికోటను పాలించిన పెమ్మసాని నాయకులు ఆడపడచు[2]. 240 కోట్ల వార్షికాదాయము ఉంది. రాయలు విజయనగరాధీశులందరిలోకీ చాలా గొప్పవాడు, గొప్ప రాజనీతిజ్ఞుడు, సైనికాధికారి, భుజబల సంపన్నుడు, ఆర్థిక వేత్త, మత సహనము కలవాడు, వ్యూహ నిపుణుడు, పట్టిన పట్టు విడువని వాడు, కవి పోషకుడు, రాజ్య నిర్మాత మొదలగు సుగుణాలు కలవాడు. ఇతను దక్షిణ భారతదేశం మొత్తం ఆక్రమించాడు.
మైసూరు సామ్రాజ్యం
అనేక శిలా మరియు రాగి ఫలక శాసనాలు, మైసూర్ ప్యాలస్‌కు చెందిన గ్రంథాలు మరియు కన్నడ, పర్షియన్ మరియు ఇతర భాషల్లోని సమకాలీన సాహిత్య గ్రంథాలు ఈ రాజ్యం యొక్క చరిత్రకు మూలాలుగా ఉన్నాయి.[1][2][3] సాంప్రదాయిక మూలాలు ప్రకారం, ఆధునిక మైసూర్ నగరాన్ని కేంద్రంగా చేసుకొని ఒక చిన్న రాజ్యంగా ఈ సంస్థానం స్థాపించబడింది, దీనిని ఇద్దరు సోదరులు స్థాపించారు, వారి పేర్లు యడురాయ (విజయ అనే పేరుతో ఆయనను కూడా గుర్తిస్తారు) మరియు కృష్ణరాయ. వీరి మూలాలపై భిన్నమైన కథనాలు ప్రచారంలో ఉన్నాయి, ఇప్పటికీ ఈ అంశం చర్చనీయాంశంగా ఉంది; కొందరు చరిత్రకారులు వీరు ఉత్తర భారతదేశంలోని ద్వారక ప్రాంతానికి చెందినవారని సూచిస్తున్నారు, [4][5] ఇతరులు వీరు కర్ణాటకకు చెందినవారనే వాదన వినిపిస్తున్నారు.[6][7] యడురాయ స్థానిక రాజకుమారి చిక్కదేవరశిని వివాహం చేసుకున్నట్లు తెలుస్తోంది, "వడయార్" (వాచ్యంగా "ప్రభువు") అనే భూస్వామ్య పట్టాన్ని స్వీకరించారు, తరువాతి రాజవంశం ఈ పట్టాన్ని కొనసాగించింది.[8] వడయార్ కుటుంబం యొక్క మొదటి స్పష్టమైన ప్రస్తావన విజయనగర రాజు అచ్యుత దేవరాయ (1529-1542) హయాంలో 16వ శతాబ్దపు కన్నడ సాహిత్యంలో ఉంది; వడయార్‌లు తమ గురించి తాము ఏర్పాటు చేసిన మొట్టమొదటి శాసనాన్ని 1551 సంవత్సరానికి చెందినదిగా గుర్తించారు, దీనిని తిమ్మరాజ పాలనాకాలంలో ఏర్పాటు చేశారు.[9]