తిరుమల
ఆంధ్ర ప్రదేశ్ రాష్ట్రం చిత్తూరు జిల్లాలోని పట్టణం తిరుపతి. ఈ పట్టణాన్ని ఆనుకొని ఉన్న కొండలపై వెంకటేశ్వర స్వామి ఆలయం ఉన్న వూరు తిరుమల. ఈ రెండింటినీ కలిపి "తిరుమల తిరుపతి" అని వ్యవహరిస్తూ ఉంటారు. తిరుమల వెంకటేశ్వరస్వామి ఆలయాన్ని ప్రతిదినం లక్ష నుండి రెండు లక్షల వరకు భక్తులు సందర్శిస్తుంటారు. ప్రత్యేక దినాలలో 5 లక్షలమంది వరకూ దర్శనం చేసుకొంటారు.[1]. ఈ యాత్రాస్థలం శ్రీవైష్ణవ సంప్రదాయంలోని 108 దివ్యదేశాలలో ఒకటి.
బైర్లూటిగూడెం
2001 వ.సంవత్సరం జనాభా లెక్కల ప్రకారం గ్రామ జనాభా 513. ఇందులో పురుషుల సంఖ్య 286, మహిళల సంఖ్య 227, గ్రామంలో నివాస గృహాలు 113 ఉన్నాయి.
ఆత్మకూరు అటవీ డివిజన్‌లో బైర్లూటి రేంజిలో నల్లమల అరణ్యాలలో తిరుమలకొండ ఆలయం ఉంది. ఇది గుండ్లబండేశ్వర అభయారణ్యంలో కర్నూలు - ప్రకాశం జిల్లాల సరిహద్దులో సముద్ర మట్టానికి 517 అడుగుల ఎత్తులో ఉంది. కాలిబాట కూడా లేని ఈ ప్రదేశంలోని ఆలయానికి వెయ్యి సంవత్సరాలపైగా చరిత్ర ఉందని శిలాశాసనాల ద్వారా తెలుస్తున్నది. పరిసరాలలో నాగలూటి, బైర్లూటి గూడేల ఇలవేల్పు తిరుమల దేవుడు.
11వ శతాబ్దంలో ఈ ఆలయాన్ని నిర్మించారు. పశ్చిమ దిశలో గర్భాలయంలో శ్రీ వేంకటేశ్వర స్వామి , ఎడమవైపు మరో గర్భాలయంలో శ్రీలక్ష్మీదేవి కొలువై యున్నారు. ఈ రెండు గర్భాలయాల ముందు ముఖ మంటపం, ఉత్తర దిశలో ముక్కోటి దేవతా మూర్తుల ఆరాధనా మండపాలు ఉన్నాయి. ఆలయానికి అభిముఖంగా ఆంజనేయస్వామి ఉన్నాడు.
అన్నమాచార్యుడు ఈ ఆలయాన్ని దర్శించినట్లు, వైఎస్ఆర్ జిల్లా సిద్ధవటం నుండి ఇక్కడికి వచ్చి, స్వామిని దర్శించుకొని, తరువాత తిరుమల వెళ్ళినట్లు ఒక శాసనంలో పేర్కొన్నారు. ప్రస్తుతం దేవాలయం అధిక భాగం శిధిలావస్థలో ఉంది. కొన్ని విగ్రహాలను దుండగులు ఎత్తుకెళ్ళారు. నిధులకోసం జరిపిన త్రవ్వకాలలో చాలా భాగం పాడయ్యింది. ఆలయానికి సమీపంలో నంది తలను పోలిన సహజ శిలాకృతి ఉంది.
ఇక్కడి ఆదివాసి తెగకు చెందిన వారే అర్చకత్వం నిర్వహిస్తున్నారు. ఆదివాసి చెంచు, దాసరి తెగకు చెందిన గూళ్ళపెద్ద నాగలూటి, అతని కుమారుడు గూళ్ళ నాగయ్య చిరకాలం అర్చకులుగా ఉన్నారు. తరువాత గూళ్ళ నాగయ్య భార్య గొలుసమ్మ, కుమారులు వెంకటేశ్వర్లు, రాఘవేంద్ర ఈ బాధ్యతలను నిర్వహస్తున్నారు. 80 యేళ్ళ కోటీశ్వరరెడ్డి అనే వ్యక్తి ఆలయానికి సంరక్షణ, పునరుద్ధరణ కార్యక్రమాలను అమలు చేసేందుకు శ్రమిస్తున్నాడు.