పట్రాయని నరసింహశాస్త్రి
పట్రాయని వెంకట నరసింహశాస్త్రి సాలూరు పెదగురువుగా, ఉత్తరాంధ్ర ప్రాంతానికి చెందిన సంగీత విద్వాంసునిగా పేరు పొందిన వారు. వీరి కుమారుడు సాలూరు చినగురువుగా ప్రసిద్ధిచెందిన పట్రాయని సీతారామశాస్త్రి.
పేదరాసి పెద్దమ్మ కథ
ప్రభాకరరెడ్డి మానవలోకానికి మహారాజు. అతనికి సంతానం లేదు. దంపతులు సంతానం కోసం పూజలు చేస్తుంటే పార్వతి పరమశివునితో వారికి సంతానం అనుగ్రహించమంటుంది. ఐతే సంతానం కలిగితే వారు కష్టాలపాలౌతారని చెప్పి, పార్వతి కోరిక మేరకు సంతానం కలుగజేయ సంకల్పంచి జంగమ దేవర రూపంలో రాజమందిరానికి వెళతాడు. రాజుకూ ఒక ఫలం, పిల్లలు లేని మంత్రికి రెండు ఫలాలు ఇస్తాడు. రాజనాల ఒక మాంత్రికుడు. అతని సహాయకుడు పొట్టి వీరయ్య. తను పుజించే భైరవికి తన తల సమర్పించి, తనకు చావు లేని విధంగా వరమడుగుతాడు. మానవలోక మహారాజు సంతానం ద్వారా తప్ప వేరెవరి చేతిలోనూ మరణం లేని విధంగా వరం పొందుతాడు. మహారాణి గర్భవతి అని తెలుసుకుని మాంత్రికుడు రాజసులోచనను రాజు దగ్గరకు పంపుతాడు. రాజసులోచనను రాజు పెళ్ళి చేసుకుని రాజ్యానికి తీసుకొస్తాడు. మహామంత్రి (మిక్కిలినేని) కి కొత్తరాణి మీద అనుమానం కలుగుతుంది. రాజసులోచన మహారాణి పైన, మంత్రి పైన రాజుకు అనుమానం కలిగించి రాణి కన్నులు తీయించేలా చేస్తుంది. రాజు తమ్ముని వలలో వేసుకుని రాజును కూడా ఖైదు చేయిస్తుంది. ఖైదులోఉన్న రాణి ప్రసవించినపుడు, మంత్రి తనకు పుట్టిన ఇద్దరు పిల్లలలో ఒకరిని రాణి దగ్గర ఉంచి రాకుమారుడ్ని రక్షిస్తాడు. రాకుమారుడు (కాంతారావు), మంత్రి మిగిలిన కుమారుడు విద్యాపతి (రామకృష్ణ) పెరిగి పెద్దవారౌతారు. గతం తెలుసుకున్న ఇద్దరు రాజును రాజ్యాన్ని కాపాడతానికి పూనుకుంటారు. నాగమణిని సాధించేందుకు బయలు దేరిన ఇద్దరు దారిలో విడిపోతారు. ఒక దేవకన్యను ముసలి రూపంలో ఉన్న రక్కసి బారినుండి కాపాడి ఆమె సహాయంతో కాంతారావు నాగలోకానికి వెళతాడు. నాగకుమారి (కృష్ణకుమారి) తో ప్రేమలో పడతాడు. నాగలోకాన్ని పక్షి రాక్షసుని బారినుండి కాపాడి నాగమణితో భూలోకానికి వస్తాడు. ఈ లోగా విద్యాపతి పేదరాసి పెద్దమ్మ కూతురు విజయలలితను వృక్షరాక్షసుని బారినంది రక్షించి ఆమెను ప్రేమిస్తాడు. కాంతారావు కోసం వెతుకుతున్న రామకృష్ణ బంగారు వీణ రుపంలో ఉన్న యక్షకన్యకు నిజరూపం రప్పిస్తాడు. యక్షకన్యల వరం పొందుతాడు. రామకృష్ణ కోసం వెదుకుతూ విజయలలిత ముని శాపానికి గురౌతుంది. పగలు ముదుసలిగా రాత్రులు నిజరూపంలో గడుపుతూ మాంత్రికుచే అపహరంపబడుతుంది. మాంత్రికుడు నాగకన్యను కూడా అపహరించి చిలుకగా మార్చివేస్తాడు. రాకుమారుడు వీరిని రక్షించి, మాంత్రికుని సంహరించి, రాజును రాజ్యాన్ని కాపాడటం మిగతాకథ.