గౌతమ బుద్ధుడు
తర్వాత సిద్ధార్దుడు ధ్యానం, అనాపనసతి (ఉశ్చ్వాస, నిశ్వాసలు) ద్వారా మధ్యయ మార్గాన్ని కనిపెట్టాడు (ఐహిక సుఖాలను, కోరికలను త్యజించడం). ఈ సమయంలో సుజాత అనే పల్లె పడుచు తెచ్చే కొద్ది అన్నాన్ని, పాలను ఆహారంగా తీసుకునేవాడు. తర్వాత సిద్ధార్దుడు, బుద్ధ గయలో ఒక బోధి వృక్షం నీడలో పరమ సత్యం తెలుసుకొనుటకు భగవత్ ధ్యానం చేశాడు. కాని కౌండిన్యుడు మరియు అతని ఇతర శిష్యులు, సిద్ధార్దుడు జ్ఞాన సముపార్జన సాధనను విరమించినట్లుగా, క్రమశిక్షణా రహితుడుగా భావించారు. చివరకు, తన 35వ ఏట, 49 రోజుల ధ్యానం తర్వాత, సిద్ధార్దునకు జ్ఞానోదయమయ్యింది. కొందరి అభిప్రాయం ప్రకారం సిద్ధార్దునకు బాధ్రపద మాసంలో జ్ఞానోదయమయ్యిందని, ఇంకొందరి అభిప్రాయం ప్రకారం సిద్ధార్దునకు ఫాల్గుణమాసంలో జ్ఞానోదయమయ్యిందని చెప్తారు. అప్పటి నుండి గౌతమ సిద్ధార్దుడు, గౌతమ బుద్ధునిగా మారాడు. బౌద్ధ మతంలో ఇతనిని శాక్యముని బుద్ధుడని భావిస్తారు.
విపశ్యనా
గౌతమ బుద్ధుడు మహాభినిష్క్రమణ అనంతరం అలారకముని, ఆ తదనంతరం ఉద్దక రామపుత్త వంటి గురువుల వద్ద ధ్యాన విద్యలు అబ్యసించాడు. అలారకముని వద్ద అకిన్చంయాయతన సమాధి ప్రక్రియను నేర్చుకొన్నాడు. అదే విధంగా ఉద్దక రామపుత్త వద్ద నైవసంజ్ఞాన్యాసజ్ఞాయత అనే సమాధి ప్రక్రియను అభ్యసించాడు. అయితే వారు చెప్పిన ధ్యాన సాధనలో ప్రశాంతత చేకూరినప్పటికి, ధ్యానానంతరం అతని మనస్సులోని ఆలోచనలు ముప్పిరిగొని చికాకుపరిచేవి. ఫలితంగా సిద్ధార్ధుడు చాలా అశాంతికి లోనయ్యేవాడు. దీనిని తన గురువుల దృష్టికి తీసుకువెళ్ళాడు. అయితే అలాంటి ఆలోచనలను నిరోదించే మార్గం తమకు కూడా తెలీదని గురువులు తమ నిస్సహాయతను వ్యక్తం చేసారు. మాకు తెలిసిన ధ్యాన పద్ధతులు నేర్పాము అంతకుమించి మాకు తెలియదని చెప్పారు.దానితో సిద్దార్ధుడు ఆ గురువుల వద్ద శెలవు తీసుకొని తన మనసులో రేకేత్తుతున్న అశాంతిని సమూలంగా తుడిచిపెట్టే ధ్యాన మార్గం కొరకు అన్వేషిస్తూ మరింత కఠోర తపస్సు ఆచరించాడు. అయితే అది కూడా నిష్ప్రయోజనమని తెలుసుకొని చివరకు మధ్యేమార్గం అవలంబించాడు. చివరకు ఒక బోధివృక్షం క్రింద ధ్యానం చేసి తృష్ణను జయించి సంబోధిని పొందాడు. ఈ విధంగా చిట్ట చివరలో బుద్ధుడు చేసిన ధ్యానమే విపశ్యనా (సంస్కృత భాషలో) లేదా విపస్సనా (పాళీ భాషలో) ధ్యానంగా ప్రసిద్ధి చెందింది. ఈ విధంగా బుద్ధుడు ఈ విపశ్యనా ధ్యానాన్ని సాధన చేసి దుఖాన్ని నిర్మూలించాడు. తృష్ణను జయించాడు. 