శ్రీ కృష్ణదేవ రాయలు
శ్రీ కృష్ణదేవ రాయలు (పా.1509-1529) అత్యంత ప్రసిద్ధ విజయనగర సామ్రాజ్య చక్రవర్తి. సాళువ నరసనాయకుడి వద్ద మహాదండనాయకుడుగా పనిచేసిన తుళువ నరసనాయకుని మూడవ కుమారుడు శ్రీకృష్ణదేవరాయలు. నరసనాయకుడు పెనుకొండలో ఉండగా, రెండవ భార్య నాగలాంబకు జన్మించాడు కృష్ణదేవరాయలు. ఈయన పాలనలో విజయనగర సామ్రాజ్యము అత్యున్నతస్థితికి చేరుకున్నది. కృష్ణరాయలను తెలుగు మరియు కన్నడ ప్రజలు భారతదేశాన్ని పాలించిన గొప్ప చక్రవర్తులలో ఒకడిగా అభిమానిస్తారు. సాహిత్యములో ఈయన ఆంధ్ర భోజుడుగా మరియు కన్నడ రాజ్య రమారమణగా కీర్తించబడినాడు. ఈయన పాలనను గురించిన సమాచారము పోర్చుగీసు సందర్శకులు డొమింగో పేస్ మరియు న్యూనిజ్‌ ల రచనల వలన తెలియుచున్నది. రాయలకు ప్రధాన మంత్రి తిమ్మరుసు. శ్రీకృష్ణదేవరాయలు సింహాసనం అధిష్ఠించడానికి తిమ్మరుసు చాలా దోహదపదడినాడు. కృష్ణరాయలు తిమ్మరుసును పితృసమానునిగా గౌరవించి "అప్పాజీ" (తండ్రిగారు) అని పిలిచేవాడు.రాయలు, తుళువ నరస నాయకుని రెండవ భార్య అయిన నాగలాంబ (తెలుగు ఆడపడుచు) కుమారుడు.[1] ఇతను ఇరవై సంవత్సరాల వయసులో ఫిబ్రవరి 4, 1509న విజయనగర రత్నసింహాసనాన్ని అధిష్ఠించాడు. ఇతని పట్టాభిషేకానికి అడ్డురానున్న అచ్యుత రాయలు నూ, వీర నరసింహ రాయలు నూ, అనుచరులనూ తిమ్మరుసు సుదూరంలో ఉన్న దుర్గములలో బంధించాడు. రాయలు తల్లి నాగలాంబ గండికోటను పాలించిన పెమ్మసాని నాయకులు ఆడపడచు[2]. 240 కోట్ల వార్షికాదాయము ఉంది. రాయలు విజయనగరాధీశులందరిలోకీ చాలా గొప్పవాడు, గొప్ప రాజనీతిజ్ఞుడు, సైనికాధికారి, భుజబల సంపన్నుడు, ఆర్థిక వేత్త, మత సహనము కలవాడు, వ్యూహ నిపుణుడు, పట్టిన పట్టు విడువని వాడు, కవి పోషకుడు, రాజ్య నిర్మాత మొదలగు సుగుణాలు కలవాడు. ఇతను దక్షిణ భారతదేశం మొత్తం ఆక్రమించాడు.
వడ్డీ రాజులు
"ఒడ్డే రాజులు" లేదా "వడ్డి రాజులు" లేదా"ఒడ్డి రాజులు" లేదా"వడియ రాజులు" లేదా"వడ్డెర రాజులు" లేదా "ఓడ్ర రాజులు"లేదా"ఒడ్డె రాజులు".
ఒడ్డె లేదా ఒడ్డెర లేదా ఓడ్ర గజపతులు కళింగ ప్రాంతాన్ని ( ప్రస్తుతం ఒరిస్సా) రాజధానిగా చేసుకుని పాలన సాగించారు. వీరి రాజ్యం ఆంధ్రప్రదేశ్, పశ్చిమ బెంగాల్లోని చాలా ప్రాంతాలు, మధ్య ప్రదేశ్, బీహార్లలోని కొన్ని ప్రాంతాలకు విస్తరించింది. వీరి పాలన కాలం క్రీ.శ 1434 నుంచి 1541. గజపతి వంశ స్థాపకుడు కపిలేంద్ర దేవవర్మ, గజపతి.
రెడ్డి రాజులు ప్రధానంగా కొండవీడు,
రాజమంహేద్రవరం లను రాజధానులుగా చేసుకుని తీరాంధ్ర దేశాన్ని పరిపాలించారు.
మొదటి గజపతి రాజు 
"ఒడ్డెర రాజు" అయిన "కపిలేంద్ర దేవ వర్మ" క్రీ.శ 1448లో ఆంధ్రప్రదేశంలోని రెడ్డి రాజ్యాన్ని జయించాడు. 
కొండవీటిలో పెద కోమటి వేముని తరువాత రాచ వేముడు రాజయ్యాడు. అతని పాలన నిరంకుశంగా ఉండేది. గజపతులు దండెత్తి వచ్చినపుడు, అతనికి తన సామంతులు,అధికారుల నుండి మద్దతు లభించలేదు. కపిలేశ్వర గజపతి, రెడ్డి ప్రాబల్యాన్ని అణచివేసి, రాజమహేంద్ర రాజ్యాన్ని తన రాజ్యంలో కలిపేసుకున్నాడు. 
దీనితో రెడ్డి రాజుల రాజ్యం అంతరించి, "వడ్డె రాజుల రాజ్య ము" ఆరంభం అయింది . దాంతో ఆంధ్రప్రదేశంలో ఒడ్డెర గజపతుల పాలన ప్రారంభమైంది. తర్వాత అతడు బహమనీ రాజ్యంపైకి దండెత్తి ఖమ్మం, వరంగల్,నల్గొండ, మహబూబ్ నగర్ ప్రాంతాలను కూడా జయించి రాజ్యాన్ని విస్తరించాడు. ఆ తర్వాత విజయనగర సామ్రాజ్యం మీద దండెత్తి నెల్లూరు,చిత్తూరు ప్రాంతాలను కూడా జయించాడు. దాంతో ఆంధ్ర దేశంలో మూడు వంతుల భాగం గజపతుల పాలనలోకి వచ్చింది.
కపిలేంద్ర గజపతి 1464లో మరణించిన తర్వాత అతని కుమారుడు పురుషోత్తమ దేవ వర్మ పాలన సాగించాడు. క్రీ.శ 1500 ప్రాంతంలో ప్రతాప రుద్ర గజపతి ఆంధ్ర దేశాన్ని పాలించాడు. అతడు సమర్థుడైన పాలకుడే కాకుండా మంచి రచయిత కూడ. ప్రతాప రుద్ర గజపతి
'సరస్వతీ విలాసం' అనే గ్రంథాన్ని రచించాడు. గజపతులు ఆంధ్ర దేశాన్ని 'దండ, పాడి' అనే భాగాలుగా విభజించారు. వారు ఆంధ్రదేశంలో
ఒరిస్సాకు చెందిన పరిపాలన పద్ధతులను ప్రవేశపెట్టారు.
అతని తర్వాత ఆ వంశంలో చెప్పుకోదగిన పాలకులు పురుషోత్తమ
దేవవర్మ, ప్రతాపరుద్ర దేవవర్మ. ఆ వంశంలో చివరి పాలకుడై కాఖరువ దేవ గజపతి. ఇతడిని భోయి వంశస్థుడైన గోవింద విద్యాధరుడు సంహరించాడు. దాంతో కళింగరాజ్యంలో గజపతి
వంశపాలన ముగిసి, భోయి వంశపాలన మొదలైంది.
పూర్వం రాజులు పాలించేటప్పుడైతే రాజు ఏ భాషని అధికారభాషగా నిర్ధేశిస్తాడో, దాన్నే ప్రజలకి ఇష్టం ఉన్నా లేకున్నా మాట్లాడేవారు. నరసింహరాయల కాలంలో గజపతులు విద్యానగరంపై దండెత్తారు.విజయనగరం ఆక్రమణకి గురయ్యింది. గజపతుల భాష ఒడ్డె భాష (ప్రస్తుతం ఒరియా).యావత్తు రాజ్య
ప్రజలూ తప్పని సరిగా ఒడ్డె భాషని మాట్లాడి తీరాలని ప్రజల్ని నిర్భందించారు గజపతులు. అంతవరకూ తెలుగునే తమ వాడుక భాషగా పరిగణించే ప్రజలు వేరొక కొత్త భాష నేర్చుకోవాల్సొచ్చింది.
అన్నమయ్య కీర్తనలకి ఒక అందం వచ్చింది. అన్నమయ్యకి తెలుగు భాషపై వున్న మమకారమూ, పట్టూ అద్వితీయమైనవి. అది ఆయన కీర్తనల్లోనే పలుమార్లు చెప్పాడు. ఏ భాషయినా కాలాన్ని బట్టి రూపాంతరం చెందుతూనే ఉంటుంది. భాషనేది ప్రతీ ఏభై మైళ్ళకీ మారుతూ ఉంటుందని భాషా శాస్త్రవేత్తలు చెబుతారు. పూర్వం రాజులు పాలించేటప్పుడైతే రాజు ఏ భాషని అధికారభాషగా నిర్ధేశిస్తాడో, దాన్నే ప్రజలకిష్టమున్నా లేకున్నా మాట్లాడేవారు. శ్రీకృష్ణ దేవరాయలు పాలించేటప్పుడు అధికారభాష లేదా రాజ భాషగా కన్నడం ఉండేది.
తెలుగు నుడికారం మీద మక్కవతో రాయలు తెలుగుని కూడా ప్రజల భాషగా గౌరవించాడు. అది ఎంతవరకూ వెళ్ళిందంటే తెలుగు రాజ భాషగా మారే స్థితికి వచ్చింది. శ్రీకృష్ణ దేవరాయలు తరువాత విజయనగర ప్రాభవం తగ్గింది. ఆక్రమణలూ,చీలికలూ పెరిగాయి.యుద్ధాలు అనివార్యం అయ్యాయి. బహమనీ సుల్తానుల ఆక్రమణలతో ఉర్దూ భాష ఉత్తర హిందూస్థానం నుండి దక్షిణానికొచ్చింది.రాజులు మారి రాజ్యాలు కొల్లగొట్టినప్పుడల్లా భాషా మారుతూ వచ్చింది.అన్నమయ్య కాలంలో విజయనగరాన్ని నరసింహరాయలు పాలించేవాడు. నరసింహరాయల కాలంలో గజపతులు విద్యానగరంపై దండెత్తారు.విజయనగరం ఆక్రమణకి గురయ్యింది. గజపతుల భాష ఒడ్డె భాష (ప్రస్తుతం ఒరియా).యావత్తు రాజ్య ప్రజలూ తప్పని సరిగా ఒడ్డె భాషని మాట్లాడి తీరాలని ప్రజల్ని నిర్భందించారు జగపతులు. అంతవరకూ తెలుగునే తమ వాడుక భాషగా పరిగణించే ప్రజలు వేరొక కొత్త భాష నేర్చుకోవాల్సొచ్చింది. అన్నమయ్యకిది సబబుగా తోచలేదు. భాషని ప్రజలపై రుద్దడం ఇష్టంలేక తన మనోవ్యధని ఒక కీర్తన రూపంలో
చెప్పాడు.
పల్లవి: అన్నియు నా యందె కంటినన్నటి వాడా నేనే
మున్నె నా భావముతో ముడిజి వేసినది. వాడవాడలా నేనూ నా కీర్తనలూ ఉండేవన్న భావన ఇంతకు మునుపుండేది. ఇప్పుడది తప్పని నిరూపించబడిందని వాపోయాడు.
చెలగి సంసారమే జింతించి సంసారినైతి
మలిగి ముక్తి దలజి ముక్తుడనైతి
పలుమతాలు దలజి పౌషండబుద్ధినైతి
చెలగి శ్రీపతి దలజి వైష్ణవు