వేయి స్తంభాల గుడి
ఇది వరంగల్ నుండి సుమారు 5 కి.మీ. దూరంలోనూ హనుమకొండ నగరం నడిబొడ్డున కలదు. కాకతీయుల శిల్పకళా శైలితో అలరారే ఈ త్రికూటాలయంలొ నక్షత్రాకార పీఠంపై రుద్రేశ్వరుడు ప్రధాన అర్చామూర్తిగా లింగ రూపంలో భక్తుల పాలిట కొంగుబంగారమై కొలువైనాడు. ప్రధానాలయం తూర్పుకు అభిముఖంగా అధ్భుతమైన వాస్తుకళతో అలరారుతూ చూపరులను సంభ్రమాశ్చర్యాలకు గురిచేస్తుంది. ఆలయ ముఖమండపానికి ఉత్తరాభిముఖమైయున్న నందీశ్వని విగ్రహం నల్లరాతితో మలచబడినదై కళ్యణ మంటపానికి మరియు ప్రధానాలయాలకు మధ్యన ఠీవీగా దర్శనమిస్తుంది.
మూటకొండూరు
యాదాద్రి - భువనగిరి జిల్లా, యాదగిరిగుట్ట మండలంలోని మూటకొండూరు ప్రాచీనగ్రామం.ఇక్కడ నవీన శిలాయుగంనాటి ఆదిమానవుల సమాధులున్నాయి. చారిత్రక కాలంలో ఇక్కడ యుద్ధాలు జరిగివుండవచ్చు అని విజ్ఞుల అభిప్రాయం.అందుకనే కావొచ్చు పదులకొద్ది వీరగల్లులున్నాయి.ఇక్కడ.ఒక వీరగల్లు మీద వున్న తెలుగులిపి కాలం 7,8 శతాబ్దాలనాటిది. వీరగల్లులను ఇక్కడి శివాలయం ముందర చేర్చినట్టుంది.పెద్ద శివాలయం వెనక మరొక చిన్నశివాలయం కూడా వుంది, శివాలయం ముందరి ద్వారమంటపం రెండంతస్తుల్లో ఉంది.ఇట్లాంటి మంటపాలు అరుదుగా ఉన్నాయి. వలిగొండ నాగారం శంకరంగుట్ట దగ్గర పంచలింగేశ్వరాలయం ముందర, మెదక్ జిల్లాలోని దుద్దెడ, సిద్దిపేటల్లో ఇటువంటి ద్వారా మంటపాలను చూడవచ్చు.విష్ణుకుండినుల కాలంలో రామలింగేశ్వరాలయాలు నిర్మించబడ్డవని చరిత్ర చెపుతున్నది.ఈ శివాలయనిర్మాణం కూడా పురాతనమైనదే.కాని చాలాసార్లు పునరు ద్దరించ బడ్డట్లుంది.ఆలయానికి అర్ధమంటపం చిన్నదిగా ఉంది.ముఖమంటపద్వారానికి ఇరు వైపుల పూర్ణకుంభాలున్నాయి.లోపల అర్ధమంటపంలో రంగమంటపం ఉంది.ఎనిమిది స్తంభా లున్నాయి.అంతరాళద్వారానికి రెండువైపుల సర్పాలు, గదలను (లగుడాలా?) ధరించిన రెండు చేతులున్న ద్వారపాలకులుండడం విశేషం.గర్భగుడిలో చతురస్రాకారపు పానవట్టం మీద శివలింగం ప్రతిష్ఠితమై ఉంది.గుడిముందర పూర్తిగా చెక్కని నల్లరాతినంది ఉంది. దేవాలయ ప్రాంగణంలో చతురస్రాకారపు పానవట్టం మీద చిన్నశివలింగం, కొన్ని నాగశిల్పాలున్నాయి.
గుడివెనక నాలుగడుగుల ఎత్తున్న శివునిగుడిలో రెండడుగుల ఎత్తున్న శివలింగం, చతుర స్రాకారపు పానవట్టంపై ప్రతిష్ఠించింది.గర్భగుడి తప్ప వేరే నిర్మాణం లేదు.దేవాలయద్వారానికి ఇరువైపుల ద్వారబంధాలపై వున్న కలశాలు ఇది జైనమని చెప్పడానికి నిదర్శనం. ఈ గుడిలో శివలింగ ప్రతిష్ఠ తర్వాతికాలంలో జరిగినట్టు తెలుస్తున్నది.
ఈ దేవాలయాల ప్రాంగణానికి ఈశాన్యాన మరో రెండు దైవస్థానాలున్నాయి.ఒకటి విశ్వ కర్మమందిరం.మరొకటి అమ్మదేవతలప్రాంగణం.అర్ధగోళాకారపుగోడలో ఏర్పరిచిన తట్టులో ఐదుశిల్పాలున్నాయి.ఎడమనుండి కుడికి ఒక శైవాచార్యుని (?) విగ్రహం, రెండోది ముంగిస వాహనం, చతుర్భుజి, ఖడ్గం, ఢమరుకం, త్రిశూలం, పానపాత్రలతో ఎడమపాదం భూమికానించిన ఆసనస్థితిలో వున్న అమ్మదేవత చండిక, మూడోది నక్కవాహనం, చతుర్భుజి, ఖడ్గం, ఢమరుకం, త్రిశూలం, పానపాత్రలతో కుడిపాదం నేలకానించిన ఆసనస్థితిలో చాముండ, నాలుగోది ఏనుగు వాహనం, చతుర్భుజి, ఖడ్గం, ఢమరుకం, త్రిశూలం, పానపాత్రలతో ఎడమపాదం నేలకానించిన ఆసనస్థితిలో ఐరావతి, ఐదోది చతుర్భుజుడు, బలిఖడ్గం, ఢమరుకం, త్రిశూలం, కపాలపాత్రలతో నగ్నభైరవుడున్నారు.ఈ విగ్రహాలు ఆనాటిప్రజల విశ్వాసాలను ప్రతిఫలించే మూర్తిమత్వాలు. అవి శక్త్యారాధన, భైరవారాధనలకొరకు అప్పటి వారు జైన, బౌద్ధమతాలకు ప్రతిగా, వ్యతిరేకంగా నెలకొల్పిన ఆరాధనాస్థలాలు.అందుకే జైనబసదులు శివాలయాలుగా పరివర్తింప బడ్డాయి. ఇక్కడ గ్రామం మధ్యలో వందేళ్ళకిత్రం కట్టిన రామాలయం ఉంది.చెరువు దగ్గర శిథిలవిగ్రహాలు పోగులుపడివున్నాయి.మూటకొండూరు కాటేపల్లిల నడుమ చిన్నఒర్రెఒడ్డున గాజులపరిశ్రమ ఆనవాళ్ళున్నాయని గ్రామస్థులు చెప్పారు.