మహాప్రస్థానం
శ్రీశ్రీ రచించిన సంచలన కవితా సంకలనం మహా ప్రస్థానం, ఇది వెలుబడిన తరువాత తెలుగు సాహిత్యపు ప్రస్థానానికే ఓ దిక్సూచిలా వెలుగొందినది, ఆధునిక తెలుగు సాహిత్యాన్ని 'మహా ప్రస్థానానికి ముందు, మహా ప్రస్థానానికి తరువాత' అని విభజించవచ్చు అని చెప్పడం ఏ మాత్రం అతిశయోక్తి కాదు. ఇది ఒక అభ్యుదయ కవితా సంపుటి. దీనిలో మొత్తం నలబై కవితలు ఉన్నాయి. ఇందులో శ్రీశ్రీ కార్మిక కర్షిక శ్రామిక వర్గాలను ఉత్తేజితులను చేస్తూ, నూతనోత్సాహం కలిగిస్తూ, ఉర్రూతలూగిస్తూ గీతాలు వ్రాసినాడు. ఇది తెలుగు కవితకే ఓ మార్గదర్శి అయినది. మహా ప్రస్థానం కవితా సంపుటికి యోగ్యతాపత్రం శీర్షికన ఉన్న ముందుమాట ప్రముఖ తెలుగు రచయిత గుడిపాటి వెంకట చలం వ్రాసినారు. మహాప్రస్థాన కవితల రచన మొత్తంగా 1930 దశకంలో జరిగింది. మరీ ముఖ్యంగా 1934కూ 1940కీ నడుమ వ్రాసినవాటిలో గొప్ప కవితలను ఎంచుకుని 1950లో ప్రచురించారు శ్రీశ్రీ. ఈ కవితలు తెలుగు సాహిత్యంలో అభ్యుదయ కవిత్వమనే కవితావిప్లవాన్ని సృష్టించడానికి ఒకానొక కారణంగా భావించారు.[1] శ్రీశ్రీ మహాప్రస్థానాన్ని విశ్లేషిస్తూ వెలువడిన అనేక వ్యాసాల పరంపరలో అద్దేపల్లి రామమోహనరావు వ్రాసిన శ్రీశ్రీ కవితాప్రస్థానం పేర్కొనదగింది.
నీరుకొండ హనుమంతరావు
1970 చారిత్రక విరసం మహాసభలు ఖమ్మం వర్తక సంఘ భవనంలో జరిగినప్పుడు, ఆ రోజు సభలో ఆవిష్కరణ చేసిన ఆనాటి ప్రభుత్వం నిషేధించ బడిన ‘ఝంఝ’ కవితా సంకలనం అట్ట మీద చార్వాక పేరుతో “పాణిగ్రాహి బొబ్బిలి సుబ్బరాయ వీరాగ్రణి ,గుమ్మెట లెందరు వాయించలేదు కొమ్ములు ఎందరికి మొలవలేదు….అని “నీలా కలాన్ని కత్తిని పట్టి/కలంతో యగ్నికిరణాలు" విరజిమ్మి/కత్తితో శత్ర్వువు కుత్తుకలుత్తరించ/నిలచిన వాడేడి సమరాన నడిచినవాడేడి” అని అమరుడు శ్రీకాకుళ పోరాట యోధుడు సుబ్బారావు పాణిగ్రాహి మీద రాసిన చారిత్రాత్మకమైన నివాళి పాట మర్చిపోవాల్సినంత చిన్న విషయం కాదు. మద్రాస్ ప్రెస్ నుండి ఆ కవితా సంకలనాలు చేతిలో పెట్టుకొని ఖమ్మం రైల్వే స్టేషన్ లో ‘నరుడో భాస్కరుడా’ అనే పాటను పాడుకుంటూ రైలు దిగిన శ్రీ శ్రీ నీ మర్చి పోలేరు. ఎనభై మూడేళ్ళ నీరుకొండ ఈ మధ్యనే వైరాలో అమరుడు అయ్యాడని చానా ఆలశ్యంగా తెలుసుకున్నా. ఎనిమిది దశాబ్దాల సుదీర్ఘ జీవితంలో సాహిత్యమే ఊపిరిగా బ్రతికిన ఆయన మరణం వర్తమాన పత్రికల్లో రెండు ఇంచుల వార్తగా కూడా నమోదుకాలేక పోయింది.. ఆయనను దగ్గరగా చూసినవారూ రెండు వాక్యాలు రాయకపోవడమూ మరో విషాదం.
ప్రాచీన ఆధునిక ప్రపంచ సాహిత్యం ఆశువుగా చెప్పగల, అమరాన్ని వల్లెవేసి చద్వివిన చదవు. కాళిదాసు నుంచి నిన్నా మొన్నా రాస్తున్నా కవులదాకా వేలాది పద్యాలు నోటికి చెప్పగలిగిన ధారణ ఆయన సొంతం. మంచి పద్యాలు రాయగలడు అనువాదాలూ చేయగలడు. ఆ అనుభవమే కిషన్ చందర్ ‘తిరిగొచ్చిన గాడిద’ ‘నేపాలో గాడిద’ అనువాదం చేయగా విశాలాంధ్ర ప్రచురణలు పుస్తకంగా వేసాయి. శ్రీ శ్రీతో ప్రశ్నా జవాబులలో ఆయన చేసిన ఇంటర్వూ చరిత్రలో నమోదు అయ్యే ఉంది. ఎనభయ్యేళ్లకు పైనా సాగిన ఆయన జీవితం నేమ రేసుకోవడం అంటే ఆయనతో పెనవేసుకున్న చరిత్ర శకలాలను తడుము కోవడమే. ఎందుకంటె ఆయన ఉమ్మడి కమ్మ్యూనిస్ట్ ఆలోచనలో తన వ్యక్తిత్వాన్ని ఉనికినీ చూసుకున్నోడు. బ్రతుకంతా ఎర్రజెండా రెప రెపలు కలగన్నోడు.