తిరుపతి
శ్రీవేంకటేశ్వరస్వామి ఆలయం ప్రాచీనతకు చాలా సాహిత్యపరమైన ఆధారాలు, శాసనాధారాలు ఉన్నాయి. విజయనగర చక్రవర్తి శ్రీ కృష్ణదేవరాయలు తిరుపతి వేంకటేశ్వరస్వామిని చాలా మార్లు దర్శించుకొని కానుకలు సమర్పించాడు. చంద్రగిరి కోట నుంచి తిరుమల గిరుల పైకి చేరుకోవటానికి అతి సమీప కాలి మార్గమైన శ్రీ వారి మెట్టు ద్వారా శ్రీ కృష్ణదేవ రాయలు తరచూ స్వామి దర్శనమునకు డోలీపై వెళ్ళేవాడు. 9వ శతాబ్దంలో కాంచీపురాన్ని పరిపాలించిన పల్లవులు, ఆ తరువాతి శతాబ్దపు తంజావూరు చోళులు, మదురైని పరిపాలించిన పాండ్యులు, విజయనగర సామ్రాజ్య చక్రవర్తులు, సామంతులు ఈ వేంకటేశ్వరస్వామి భక్తులై కొలిచారు. ఒకరిని మించి మరొకరు పోటీపడి ఆలయనిర్వహణకు, సేవలకు దానధర్మాలు చేశారు. విజయనగర సామ్రాజ్య పరిపాలనలో ఆలయానికి చాలా సంపద చేకూరింది. శ్రీ కృష్ణదేవరాయలు తన ఇద్దరు భార్యల విగ్రహాలను, తన విగ్రహాన్ని, ఆలయ మండపం పై ప్రతిష్ఠింపజేశాడు. ప్రధాన ఆలయంలో వేంకటపతి రాయల విగ్రహం కూడా ఉంది. విజయనగర సామ్రాజ్య పతనం తరువాత, దేశం నలుమూలల ఉన్న చాలామంది చిన్న నాయకులు, ధనవంతులు దేవాలయాన్ని పోషించి కానుకలు బహూకరించడం కొనసాగించారు. మరాఠీ సేనాని, రాఘోజీ భోంస్లే ఆలయాన్ని సందర్శించి గుడిలో నిత్య పూజా నిర్వహణకై శాశ్వత దాన పథకాన్ని స్థాపించాడు. ఈయన వేంకటేశ్వర స్వామికి ఒక పెద్ద మరకతాన్ని, విలువైన వజ్రవైఢూర్యాలను బహూకరించాడు. ఆ మరకతం ఇప్పటికీ రాఘోజీ పేరుతో ఉన్న ఒక పెట్టెలో భద్రంగా ఉంది. ఆ తరువాతి కాలంలో పెద్ద పెద్ద దానాలు చేసిన వారిలో మైసూరు మరియు గద్వాల పాలకులు చెప్పుకోదగినవారు. హిందూ సామ్రాజ్యాల తరువాత, పాలన కర్ణాటక ముస్లిం పాలకుల చేతిలోకి, ఆ తరువాత బ్రిటీషు వారికి వెళ్లింది. తిరుపతి గుడి కూడా వారి పర్యవేక్షణ కిందికి వచ్చింది. అయితే చరిత్రపరంగా ఆలయం మొదట బౌద్ధ / జైన దేవాలయమనిbవాదించే చరిత్రకారులు లేకపోలేదు [2][3]
కీలపట్ల
ఈ గ్రామములో పురాతనమైన శ్రీ వేంకటేశ్వరాలయమున్నది. ఇది అన్ని విధాలా తిరుమల శ్రీ వేంకటేశ్వర ఆలయాన్ని పోలి వుంటుంది. మూల విరాట్టులు రెండు ఒకే విధంగా రూపు రేఖలు కలిగి వుంటాయి. అందుచేత ఈ గ్రామములోని ఆలయాన్ని చిన్న తిరుపతి అని కూడా అంటారు. ఈ ఆలయాన్ని భృగు మహర్షి ప్రతిష్ఠించాడని ప్రతీతి. జనమేజయుడు మొదట అక్కడ చిన్నపాటి ఆలయాన్ని నిర్మించాడని, దానిని ఆ తర్వాత కాలంలో పల్లవులూ, చోళ రాజుల కాలంలో పునర్నిర్మించినట్లు ఆధారాలున్నాయి.
తిరుమలలో వున్న శ్రీ వారి ఆలయాన్ని, కీల పట్లలో ఆలయాన్ని ఒకే శిల్పి రూపొందించాడని అంటారు. అందుకే ఈ రెండు ఆలయలలో పోలికలున్నవని అంటారు. ఈ రెండు ఆలయాలలో మొదట తిరుమల ఆలయం ప్రారంభమైన ఒక సంవత్సరము తర్వాత కీలపట్ల లోని ఆలయము ప్రారంభమైనది. గతంలో తురుష్కులు హిందూ దేవాలయాలను కొల్లగొట్టే సందర్భములో ముందు జాగ్రత్తగా ఈ ఆలయములోని మూల విరాట్టును, ఇతర దేవాలయ సంపదను ప్రక్కనే వున్న కోనేటిలో ముంచి దాచారు భక్తులు పూజారులు. అలా నీటి అడుగున వంద సంవత్సరాలు వున్న స్వామి వారు విజయనగర రాజుల కాలంలో స్వామి వారి మూల విరాట్టును బయటికి తీశారు. ఆప్రాంతము ఆనాడు పుంగనూరు జమీందారుల ఆధీనంలో వుండేది. అప్పటి పుంగనూరు జమీందారు పరిపాలన సాగిస్తున్న కొండమ నాయుడు స్వామి వారి విగ్రహాన్ని కోనేటి నుండి బయటకు తీసి పున: ప్రతిష్ఠించాడు. చాలకాలము స్వామివారు కోనేటిలో వున్నందున కోనేటి రాయుడని పేరు వచ్చింది.