తళ్ళికోట యుద్ధము
తళ్ళికోట యుద్ధము లేదా రాక్షసి తంగడి యుద్ధం (1565 జనవరి 26[1] ) (జనవరి 23[2]) న విజయనగర సామ్రాజ్యానికి, దక్కన్ సుల్తానుల కూటమికి మధ్య జరిగింది. భారత చరిత్ర గతిని మార్చిన ప్రసిద్ధ యుద్ధాల్లో ఇది ఒకటి. ఈ యుద్ధం దక్షిణ భారతదేశాన చివరి హిందూ సామ్రాజ్యమైన విజయనగర సామ్రాజ్యపు పతనానికి దారితీసింది. శ్రీకృష్ణదేవరాయల పాలనలో ఉచ్ఛస్థితికి చేరుకున్న విజయనగర సామ్రాజ్యాన్ని ఆ తరువాతి కాలంలో అచ్యుత రాయలు, ఆ తరువాత సదాశివ రాయలు పరిపాలించారు. అయితే సదాశివరాయలు నామమాత్రపు రాజు. వాస్తవంలో పూర్తి అధికారాలు అళియ రామరాయలు వద్ద ఉండేవి. అతడే దైనందిన పరిపాలనను నిర్వహించేవాడు.
వెల్లెస్లీ
వెల్లెస్లీ కాలంలో బ్రిటిష్ కంపెనీ వారు మహారాష్ట్రరాజ్యములలో మూడేండ్ల పాటు (1802-1805) చేసిన అనేక యుద్ధములు కలిపి రెండవ మహారాష్ట్ర యుద్దముగా ప్రసిద్ధిచెందినవి. ఆ రెండవ మహారాష్ట్రయుద్దమునకు సైనికాధిపతిపత్యము వహించినది సర్వసైన్యాధిపతిగా జనరల్ జెరార్డు లేకు (Gen.Gerard Lake) మరియూ వెల్లెస్లీ సోదరుడైన మేజర్ జనరల్ ఆర్దర్ వెల్లెస్లి ( Gen. Arthur Wellesley). వారు అవలంబించిన సైనిక వ్వూహము మహారాష్ట్ర నాయకులు కూటమీగా ఏదుర్కొను అవకాశము లేకుండా ముగ్గురినీ వేరు వేరుగా ఒకేమారుగా అనేకచోట్ల యుద్దములలో నిమగ్నము చేశారు. పదభ్రష్టుడై పారారైన పీష్వా బాజీరావు గవర్నర్ జనరల్ వెల్లెస్లీ ప్రతిపాదించిన అనుభంద సమాశ్రయ సంధి (Subsidiary alliance) ను వప్పుకునటకు వ్యతిరేకించి విరోధించిన సింధియా భోన్స్లే లను జనరల్ జెరార్డు లేకు లాస్వారి, ఢిల్లీలలోనూ తరువాత ఆస్సే అర్గాన్ యుద్దములలో ఓడించి వారిని అదుపులోనుంచాడు. పదవీ బ్రష్టుడైన బాజీరావుత కలసి హోల్కరుల వశములోనున్న పూనాపై రెండువైపులనుంచి ముట్టడించారు. 1803 మే నెలలో ఆర్ధరు వెల్లెస్లీ పూనాను తిరిగి అక్రమించాడు. తరువాత అహమద్ నగర్ కోటను 1803 ఆగస్టు 7 తేదీన ముట్టడించి ఆక్రమించాడు. ఆ తరువాత అచ్చటికి దగ్గిరలోనున్న ఇప్పటి జాల్నా జిల్లా లోనున్న అస్సె (Assaey) అను చోట సిందియా- భోన్ స్లె కూటమిలోని కర్నల్ పోల్ మన్ అను మాజీ బ్రిటిష్ సైనికుడు (Anthony Pohlmann ) ఆధ్వర్యములోనున్న అశ్వదళముతో సెప్టెంబరు 23 తేదీన అస్సీ యుద్దము ( Battle of Assaey) జనరల్ వెల్లెస్లీ సైన్యము చాల నష్టములుకలిగినా చివరకు విజయము వారిదైనది. ఇంకొక ప్రక్కన సింధియా రాజు రాజ్యములోని ఫ్రెంచి సైన్యాధికారి పెర్రాన్ (Pierre Perron ) కాపాడుచుండియున్న ఆలిఘర్ కోటను 1803 సెప్టెంబరు లోముట్టడించి 4 తేదీన జనరల్ జెరార్డు లేకు ఆక్రమించాడు. అటు తరువాత బురహాన్ పూర్, అసీర్ ఘడ్, గౌలీఘర్ లనుసెప్టంబరు 14 తేదీన ఆక్రమించారు. 1803 నవంబరు 1 తేదీన ఆల్వార్ (Alwar) దగ్గర లాస్వారి (Laswari) లో జరిగిన యుద్దము జనరల్ జెరార్డు లేకు (Gen.Gerard Lake) కునూ రాఘోజీ భోన్స్లే మద్ద్య జరిగింది. ఆ యుద్దములో భోనస్లే ఓడిపోయి చేసుకున్న దియోగాం (ఒరిస్సాలోని దియోగాం) సంది ఫలితమునే బ్రిటిష్ వారికి ఒరిస్సాలోని కటక్ పరగణాలు, బల్సార్ ప్రాంతములు జాగీరులుగా ఇవ్వబడినవి. బ్రిటిష్ సైనికదళము ఢిల్లీకి వెళ్లి ఢిల్లీ పరిసరప్రాంతములు సింధియా సైనికులబారినుండి తప్పించి చక్రవర్తిని తమ నిర్బంధరక్షణలో (protective custody) అను నెపముతో నుంచుకున్నారు. Aargaon ఆర్గాన్ ఇప్పటి రత్నగిరి జిల్లా జరిగిన అర్గాన్ యుద్దము 1803 నవంబరు 19 తేదీన జరిగినది ఆర్ధర్ వెల్లెస్లికి సింధియా భోనస్లే కూటమైన సైన్యమునకు జరిగిన యుద్దములో కూడా బ్రిటిష్ వారిదే విజయమైనది. ఇంకా ఆ యుద్దము నాలుగువైపులా ప్రబలి గుజరాత్ లోని బరోడా, బరోచ్ మొదలగు ప్రాంతములను, ఒరిస్సాలో కటక్, జగన్నాధ్ ప్రాంతములు కూడా అక్రమించారు ఈ అన్ని యుద్దములలోనూ, సింధియా-భోన్సలే సైన్యమును ఓడించి చివరకు వారిద్దరుచేత వేరు వేరుగా సంధిపత్రములు వ్రాయించి పుచ్చుకున్నారు. 1803 డిసెంబరు 17 తేదీన భోన్సలే తోనూ వప్పుదలలతో వ్రాయించి పుచ్చుకున్నారు. ఆ సంధి ప్రకారము భోస్సలే తన రాజ్యములోని బీరార్ నుండి వార్దా దాకాదక్కన్ పీఠభూమి (Deccan Plateau) లోని భూభాగములు హైదరాబాదు నిజాము నకు స్వాదీనముచేశాడు. 1803 డిసెంబరు 30 తేదీన సిందియాతో చేయించిన సంధి పత్రములో దోవబ్, బుందెల్ ఖండ్, బరూచ్, ఇంకా గుజరాత్ లోని కొన్ని ప్రాంతములు, అహమద్ నగర్ కోటనూ, అజంతా పరగణాలు గోదావరి నదితాకచున్నట్టి ప్రాంతములు, అంతేకాక సింధియా రాజు చేసిన సంధి వప్పందములలో తను ఢిల్లీ చక్రవర్తి, హైదరాబాదు నిజాము, బరోడా రాజు గైక్వాడ్ ఏ విధమైన అధికారము చెలాయించకూడదనీను వారివి స్వంత రాజ్యములుగా పరిగణించవలెననీ కూడా సంధి పత్రములో వప్పుదల చేయించుకున్నారు. ఆనేక యుద్దములలో కలిగిన ఆయా విజయములతో 1804 సంవత్సరం మొదటికల్లా మహారాష్ట్ర పీష్వా, హైదరాబాదు నిజాము, హోల్కరు తప్ప మిగతా స్వతంత్ర మహారాష్ట్ర రాజులైన గైక్వాడు, సిందియా, భోన్సలే, బ్రిటిష్ కంపెనీ వారి చేతిక్రింద తాబేదారులైనారు. స్వతంత్ర రాజ్యములుగానుండిన బెంగాలు, బీహారు, ఒరిస్సా, కర్నాటక, పూర్తిగా బ్రిటిష్ వారి కైవశమైయుండినవి. దాంతో బ్రిటిష ఈస్టు ఇండియా కంపెనీ రాజ్యాదికారములు కలిగి భారతదేశములో ఎదురులేని సామర్ధ్యములుకలిగిన సర్వాదికార శక్తి అయినది. ఏడు సంవత్సరముల పరిపాలనలో (1798-1805) గవర్నర్ జనరల్ గా వచ్చిన వెల్లెస్లీ 19వ శతాబ్దారంభములోనే భారతదేశములోనున్న బ్రిటిష్ వలసరాజ్యమును సామ్రాజ్యముగా చేశాడని చెప్పవచ్చును.