జగిత్యాల
జగిత్యాలకు ఈ పేరు రావడానికి పలు రకాల కథనాలు వ్యాప్తిలో ఉన్నాయి. క్రీ.శ. 1110 నుండి 1116 వరకు పొలాస రాజధానిగా పరిపాలించిన జగ్గదేవుడు, తన పరిపాలనా కాలంలో 21 యుద్ధాలు చేసి పరిసర ప్రాంతాల్లో పలు నూతన గ్రామాల్ని స్థాపించాడు. పొలాసకు దక్షిణాన 6 కి.మీ. దూరంలో జగ్గదేవుడు అతని పేరిట జగ్గదేవాలయం నిర్మించి ఉంటాడని, అదే జగిత్యాలగా స్థిరపడిందని చరిత్రకారులు కథనం. మరో కథనం ప్రకారం...ఎల్గందుల కోటకు అధిపతిగా ఉండిన మబారిజుల్ ముల్క్ జఫరుద్ధౌల మీర్జా ఇబ్రహీం ఖాన్ ధంసా క్రీ.శ.1747లో జగిత్యాలలో నక్షత్రాకారంలో ఒక సువిశాలమైన, పటిష్ఠమైన కోటను ఫ్రెంచ్ ఇంజనీర్లయి జాక్ సాంకేతిక సహకారంతో నిర్మించాడు. ఆ ఇద్దరి ఇంజనీర్ల పేరు మీదే ‘జాక్ పిలవబడి క్రమంగా జగ్త్యాల్, జగిత్యాలగా మారిందనీ చెబుతారు.
దంతపురి
అలికాం-బత్తిలి రహదారి నుంచి రొట్టవలస గ్రామానికి తూర్పు దిశలో ఉన్న కోట ప్రాంతాన్ని దంతపురి, దంతవరపుకోట పేర్లతో పిలుస్తారు. ప్రాచీన కళింగ సామ్రాజ్యానికి రాజధానిగా వెలుగొందిన దంతపురికి ఘన చరిత్ర ఉంది. ధనగుప్తుడు అనేరాజు పరిపాలనలో మట్టితో నిర్మింపబడిన ఈ కోట సుమారు 500 ఎకరాల విస్తీర్ణం చుట్టూ 50 అడుగుల వెడల్పు, 20 అడుగుల ఎత్తు కలిగిన మట్టి గోడలు ఆనాటి కోటకు ఆనవాళ్లుగా ఇప్పటికీ ఉన్నాయి. దంతపురానికి అనుబంధంగా మూడు కోటలు, ఒక దుర్గం ఉండేవని చెప్తారు. కోటలున్న స్థానంలో నిర్మించిన గ్రామాలనే కొత్తకోట, ధనుకోట, పెద్దకోటగా పిలుస్తున్నారని చెప్తారు. కరకవలసలోని దుర్గంలో ఇప్పటికీ ప్రతిఏటా ఉత్సవాలు నిర్వహిస్తుంటారు. కోట చుట్టూ ఎనిమిది ద్వారాలు ఉండేవి. అవి ఉన్న ప్రదేశాలలో ఇప్పుడు ఎనిమిది గ్రామాలు వెలసి ఉన్నాయి. అవే ఈనాటి రావివలస, పాలవలస, పెద్దపాలెం, చిన్నపాలెం, కొండవలస, మునగవలస, రొట్టవలస, అవతారాబాదులు. ఈ కోట చుట్టూ ఏర్పాటైనా ఆనాటి కందకమే ఈనాడు బందలుగా పిలువబడుచున్నవి. పూర్వం నుండి ఈ గ్రామాలకు సంబంధించిన రైతులు చరిత్ర అడగంటిన తరువాత వంశపారంపర్యంగా కోట ప్రాకారానికి లోపల గల మెట్టు భూమిపై ఉలవలు, జోన్నలు, వేరుసెనగ, జనపనార, మిరప, కూరగాయలు పండించుకొని జీవనాధారం గడుపుకొనేవారు. ఇలాగే కొనసాగుచుండగా అప్పుడప్పడు నూతులు త్రవ్వినపుడు ఏదైనా గోతులు త్రవ్వినపుడు వింత, వింతమట్టి పాత్రలు డిజైన్లతో కూడిన పెంకులు ఆనాటి సంస్కృతిలో వాడబడిన పాత్రలు ఆట వస్తువులు లభ్యమైనాయి. కొంత మందికి ఆభరణాలు భాగాలుగా, చిన్న చిన్న బంగారపు వస్తువులు, చిన్న చిన్న విడిభాగాలు దొరికాయని చెప్పుకొనేవారు పది సంవత్సరాలు క్రితం ఆంధ్రప్రదేశ్‌ పురావస్తు పరిశోదనశాఖ వారి ద్వారా వారి దగ్గర ఉన్న ఆధారాలు ప్రకారం భీమిలి, తుని, శ్రీకాకుళంలో త్రవ్వకాలు ప్రారంభించారు. వారి దగ్గర కొన్ని బ్లూ ప్రింట్సు దగ్గర పెట్టుకొని పురావస్తు పరిశోదనశాఖ డా.సుబ్రమణ్యం మ్యూజియం శాఖ ఆధ్వర్యంలో టెక్నికల్‌ అసిస్టెంటు శ్రీరామ కృష్ణ, చిట్టిబాబులు సుమారు 4 నుండి 5 సంవత్సరాలు వరుసగా దంతపురిలో మూలమూలలా పరిశోదనలు త్రవ్వకాలు జరిపారు. ఈ కార్యక్రమం ఆనాటి పురావస్తు పరిశోదన శాఖ కమీషనర్‌ ఎస్‌.కె. పఛేరి ఐఎఎస్‌ స్వయంగా వచ్చి మన జిల్లా కలెక్టర్‌ అనిల్‌ చంద్రపుణఠా ఐఎఎస్‌ ఆధ్వర్యంలో ప్రారంభించారు