మహాప్రస్థానం
శ్రీశ్రీ రచించిన సంచలన కవితా సంకలనం మహా ప్రస్థానం, ఇది వెలుబడిన తరువాత తెలుగు సాహిత్యపు ప్రస్థానానికే ఓ దిక్సూచిలా వెలుగొందినది, ఆధునిక తెలుగు సాహిత్యాన్ని 'మహా ప్రస్థానానికి ముందు, మహా ప్రస్థానానికి తరువాత' అని విభజించవచ్చు అని చెప్పడం ఏ మాత్రం అతిశయోక్తి కాదు. ఇది ఒక అభ్యుదయ కవితా సంపుటి. దీనిలో మొత్తం నలబై కవితలు ఉన్నాయి. ఇందులో శ్రీశ్రీ కార్మిక కర్షిక శ్రామిక వర్గాలను ఉత్తేజితులను చేస్తూ, నూతనోత్సాహం కలిగిస్తూ, ఉర్రూతలూగిస్తూ గీతాలు వ్రాసినాడు. ఇది తెలుగు కవితకే ఓ మార్గదర్శి అయినది. మహా ప్రస్థానం కవితా సంపుటికి యోగ్యతాపత్రం శీర్షికన ఉన్న ముందుమాట ప్రముఖ తెలుగు రచయిత గుడిపాటి వెంకట చలం వ్రాసినారు. మహాప్రస్థాన కవితల రచన మొత్తంగా 1930 దశకంలో జరిగింది. మరీ ముఖ్యంగా 1934కూ 1940కీ నడుమ వ్రాసినవాటిలో గొప్ప కవితలను ఎంచుకుని 1950లో ప్రచురించారు శ్రీశ్రీ. ఈ కవితలు తెలుగు సాహిత్యంలో అభ్యుదయ కవిత్వమనే కవితావిప్లవాన్ని సృష్టించడానికి ఒకానొక కారణంగా భావించారు.[1] శ్రీశ్రీ మహాప్రస్థానాన్ని విశ్లేషిస్తూ వెలువడిన అనేక వ్యాసాల పరంపరలో అద్దేపల్లి రామమోహనరావు వ్రాసిన శ్రీశ్రీ కవితాప్రస్థానం పేర్కొనదగింది.
తల్లాప్రగడ సుబ్బారావు
వారు బియల్ చుదువుచున్న రోజులలోనుడీ కూడా వారు మద్రాసులో తిరువలిక్కేణిలో తల్లి, భార్యతో కాపురముండేవారు. అప్పుడు తిరువలిక్కేణి లిటరరీ సంఘము చాల పేరు పొందిన సాహిత్య వేత్తల సంఘము దానిలో సుబ్బారావుగారు సభ్యులు వారితో పాటు సమకాలీక సభ్యులు గానున్న వారు కూడా అఖండులు న్యాపతి సుబ్బారావు, G. subrahmanya Iyyer, TT Ranga Chari, C.V Ranga chari, D.Desava Pant, M. Veeraraghavachari మొదలైన వారు. ఆప్పటి యువకులైన వీరందరి కృషి వలనే ప్రఖ్యాతమైన హిందూ అనే పత్రిక మొట్టమొదట1878లో ఒక వార పత్రికగా స్ధాపింప బడింది. సుబ్బారావుగారి రచించిన దైవజ్నానగ్రంథమును ధియోసాఫికల్ సొసైటీ వారు ""Esoteric writings of T.Subba rao"" 1895 లో ముద్రించారు, అంతకుముందు 1886 లోడిసెంబరు 27,28,29,30 తారీఖులలో సుబ్బారావు గారు భగవత్గీత మీద ప్రసంగాల నాధారంగా చేసి "The Philosophy of Bhagavadgita by T. Subba Row" అను పుస్తకమును 1912 మద్రాసులోని యోసాఫికల్ సొసైటీవారు ప్రచురించారు. ఇది చాలగొప్పగ్రంథము. ఆ గ్రంథముమొదటి ఎడిషన్ మద్రాసు హైకోర్టుప్రధాన న్యాయమూర్తిగా చేసిన సర్ యస్ సుబ్రమణ్యన్ అయ్యర్ గారు తన సొంతంగా ప్రచురించారు తరువాత రెండవ సంకలనం ధియోసాఫికల్ సొసైటీ వారు 1912లో ప్రచురించారు. ఆ రెండవ సంకలనంకే సర్ సుబ్రమణ్యన్ అయ్యర్ గారు ఒక వ్యాసం "an appreciation of T. Subbarao" అని వ్రాసి అందులో చాల విశేషాలు సుబ్బారావు గారి గురించి అఖండ మేధాశక్తిగల వ్యక్తిగా వర్ణించారు.