మొఘల్ సామ్రాజ్యం
మొఘలాయిలు కీ.శ. 1526 నుండి 1707 వరకు భారత ఉపఖండాన్ని (ఆఫ్ఘనిస్తాన్, పాకిస్తాన్, భారత్) పరిపాలించిన రాజవంశీయులు. 1526లో తైమూరు వంశానికి చెందిన బాబరు ఒకటవ పానిపట్టు యుద్ధంలో ఇబ్రాహీమ్ లోడీను ఓడించి మొఘల్ సామ్రాజ్యం స్థాపించాడు. ముఘల్ అంటే మంగోల్ అనే పదానికి పెర్షియా భాషలో సమానమైన పదం. మంగోల్ అంటే మధ్య ఆసియాలోని చెంఘీజ్ ఖాన్ వంశీయులైన సంచార యుద్దవీరులు అని అర్థం. మొఘల్ వంశీయులంతా ఇస్లాం మతాన్ని కచ్చితంగా పాటించారు. బాబరు తరువాత పరిపాలనా బాధ్యతల్ని చేపట్టిన హుమాయూన్ను పఠాన్ వీరుడైన షేర్ షా సూరి జయించి సుర్ సామ్రాజ్యం స్థాపించాడు. పదహారేళ్ళ తరువాత పోగట్టుకున్న కోటలన్నింటినీ హుమాయూన్ మళ్ళీ జయించాడు. హుమాయూన్ తరువాత అతని కుమారుడైన అక్బర్ మొఘల్ సామ్రాజ్యాన్ని విస్తరించి 1556 నుండి 1605 వరకు పాలించాడు. అక్బర్ తరువాత విశాలమైన మొఘల్ సామ్రాజ్యం అతని కుమారుడైన జహాంగీర్కు సంక్రమించింది. జహాంగీర్ తర్వాత ఢిల్లీ సింహాసనాన్ని అధిష్టించిన షాజహాన్ కాలంలో మొఘల్ సామ్రాజ్యం ప్రపంచంలోనే అతి గొప్ప రాజ్యంగా కీర్తింపబడింది. ఇతను పరిపాలించిన కాలాన్నే చరిత్రకారులు మొఘల్ సామ్రాజ్య స్వర్ణ యుగంగా వర్ణిస్తారు.
మంగోల్ సామ్రాజ్యం
సామ్రాజ్య వారసత్వం ఛెంఘిజ్ ఖాన్ వారసునిగా ఎన్నుకున్న కుమారుడు ఓగెడాయ్ నుంచి సాగాలా లేక ఆయన మిగతా కుమారులు తొలుయ్, చగటాయ్ లేక జోచిల్లో ఒకరి వారసుల నుంచి రావాలా అన్నదానిపై వచ్చిన వివాదం వల్ల ఛెంఘిజ్ మనవల్లో వచ్చిన వారసత్వ యుద్ధాల వల్ల సామ్రాజ్యం విభజితం కావడం ప్రారంభమైంది. చీలికలు ఓగెడాయ్, చెగటాయ్ ల కుమారుల మధ్య రక్తసిక్తమైన యుద్ధాల తర్వాత పెరిగిపోయాయి, వివాదాలు తొలుయ్ వారసుల నుంచి కూడా కలిగాయి. మోంగ్కే ఖాన్ మరణించాకా, పోటాపోటీ కురుల్ టాయ్ (పెద్దల సభ) లు వేర్వేరు వారసులను ప్రకటించాకా, ఆరిక్ బోకే, కుబులాయ్ ఖాన్ లు తొలుయిద్ పౌర యుద్ధంలో ఒకరితో ఒకరు పోరాడటం మాత్రమే కాక ఇతర ఛెంఘిజ్ కుమారుల వారుసుల సవాళ్ళను కూడా స్వీకరించి వారితోనూ పోరాడారు. కుబులాయ్ విజయవంతంగా అధికారాన్ని చేజిక్కించుకున్నా, చెగటాయిడ్, ఓగెటాయిడ్ కుటుంబాల ప్రాంతంపైనా అధికారాన్ని స్థాపించాని ఆశించి ఫలించని ప్రయత్నం చేసినందువల్ల అంతర్యుద్ధం తప్పలేదు.