నూనె
నూనెలు స్థూలంగా రెండు రకాలు: 1. శిలాజ నూనెలు. ముడి పెట్రోలియం నుండి తయారగు నూనెలు. 2. సేంద్రియ నూనెలు. జంతు, వృక్ష సంబంధిత నూనెలు.
గానుగ
ఇవి రెండు రకాలు. ఒకటి మంచి నూనె గానుగ. రెండోది చేదు నూనె గానుగ. ఇందులో వేప గింజలు, కానుగ లేదా గానుగ వంటి గింజలను అనగా వంటలకు ఉపయోగించని నూనెలను తీస్తారు. ఇవి రెండు వేరు వేరుగా వుంటాయి. చేదు నూనె గానుగలో వేరు శనగ, నువ్వులు వంటి గింజలను ఆడించరు. అలా చేస్తే ఆనూనె అంతా చేదుగా అయి పోతుంది. యంత్రాలొచ్చాక వీటి ఉపయోగం కనుమరుగైంది. ఈ గానుగలు కర్రతో చేసినవి గాన కాల గర్బంలో కలిసి పోయాయి. కాని ప్రదానమైన గానుగను అనగా నూనె గానుగను రాతిలో మలిచినవి కూడా వుండేవి. అవి అక్కడక్కడా కనిపిస్తున్నాయి. కొన్ని పల్లెలలో ఊరి బయట, కొన్ని పురాతన రాజ కోటలలో ఇవి కనిపిస్తాయి. అవి శిలలై నందున చిరస్థాయిగా నిలిచి వుంటాయి. రాబోవు కాలంలో వీటినె గానుగలకు గుర్తుగా "గానుగ" అంటే ఇలా వుంటుందా అని వాటిని చూసి తెలుసు కోవలసిందే.
చెరకు గానుకలలో లోహ బాగాలు ఎక్కువ. కాని ఈ నూనె గానుగలలో అన్నీ కలప భాగాలే. ఒక లావు పాటి కర్ర మానును తీసుకొని సుమారు ఐదు అడుగుల ఎత్తున దానిని ఒక అడుగు లోతులో దానిని పాతి పెడ్తారు. పైభాగం మూడు నాలుగడుగుల వ్యాసంతో వృత్తాకారంలో వుంటుంది. దీని మధ్యలో ఒక ఆడుగు వ్యాసంతో రెండడుగుల లోతున పెద్ద రంధ్రం చేస్తారు. ఇదె రోలు. ఇది ఒక అడుగు వ్యాసం కలిగి వుంటే ఇందులో పెట్టే 'కణెం' వ్యాసం రోలుకన్నా రెండు మూడు అంగుళాలు తక్కువగా వుంటుంది. దీనిని రోలులో దించగా సుమారు మూడు అడుగులు పొడవు పైకి వుంటుంది. ఇప్పుడు రెండడుగులు వెడల్పు ఒక అడుగు మందం సుమారు పది ఆడుగుల పొడవు గల చెక్కను చెక్కను ప్రదాన గానుగకు క్రింది బాగాన భూమికి ఒక అడుగు ఎత్తున అమర్చు తారు. ప్రదాన గానుగ క్రింది కైవారము పైదాని కన్నా సుమారు ఒక అడుగు చిన్నదై వుంటుంది. ఇప్పుడు గానుగలో వుంచిన కణెం (రోకలి అను కోవచ్చు) పై భాగాన్ని క్రిందనున్న చెక్కకు మరొక కర్రతో అనుసందానిస్తారు. ఇప్పుడు క్రింద నున్న చెక్క కణేనికి అనుసందానించి వున్నందున ఈ చెక్క బరువంతా కణెం మీద పడి అది రోలులో వున్నందున అది రోలు అంచులకు బాగా వత్తిడి కలిగిస్తుంది. క్రింద నున్న చెక్క చివరన ఆర్థ చంద్రాకారంలో వుండు గానుగ క్రింది బాగానికి ఆనుకొని భూమికి ఒక అడుగు పైకి లేసి వుంటుది. ఇప్పుడు ఈ చెక్క చివరన దారం సాయంతో రెండు ఎద్దులను కట్టి ముందుకు నడిపిస్తారు. ఆ నడిపించే వ్యక్తి ఆ చెక్క మీద కూర్చుంటాడు. ఇలా ఎద్దులు సుమారు పది ఆడుగుల పరిధిలో గుండ్రంగా గానుగ చుట్టు తిరుగుతాయి. అప్పుడు గానుగ రోలులో కొద్ది కొద్దిగా నూనె గింజలను పోస్తారు. ఇలా ఆ రోలు నిండి నంత వరకు పోసి గానుగను తిప్పుతారు. ఇలా ఎంత సేపు తిప్పినా నూనె రాదు. అదను చూసుకొని అందులో కొంత నీరు పోయాలి. దానిని "పదను" అంటారు. ఇప్పుడు నూనె రావడం ప్రారంభం అవుతుంది. ఒకట్లి రెండుసార్లు గానుక కణాన్ని బయటకు తీసి లోపలున్న పిండిని కిందికి మీదికి కలియ బెట్టాలి. మరలా కణాన్ని రోలు లోనికి దించి తిరిగి క్రింద నున్న చెక్కకు అనుసందానించి తిరిగి గానుకను తోలు తారు ఇక నిదానంగా నూనె రావడం ప్రారంభం అవుతుంది. గానుగ తిరుగు తుంటే పైకి వచ్చిన నూనెను ఒక బట్టతో అద్ది ఒక డబ్బలో సేకరిస్తారు. చివరగా కణాన్ని బయటకు తీసి లోపలవున్న నూనెను కూడా తీసి., గానుగ రోలు అంచులకు అతుక్కుని వున్న చెక్కను ఒలచి బయటకు తీస్తారు. ఇలా గానుగ నుండి నూనె గింజలలోని నూనెను బయటకు తీస్తారు. కొన్ని చోట్ల ప్రధానమైన గానుగ రాతితో చేసి వుంటారు. దానికి రోలు అడుగు భాగం నుండి బయటకు సన్నని రంధ్రం వుంటుంది. గానుగ తిరుతు తున్నంత సేపు దాన్ని మూసి వుంచు తారు. నూనె పడగానె దాన్ని తెరువగా నూనె దానంతట అదే బయటకు వస్తుంది. దాన్ని పాత్రలలో సేకరించు కుంటారు. ఇలా వచ్చిన నూనెను పచ్చి నూనె అంటారు. దీన్ని కొన్ని రోజుల పాటు ఎండలో పెట్టాలి. అప్పుడు అది చాల కాలం నిల్వ ఉంటుండి. ప్రస్తుతం ఇటు వంటి గానుగలు ఎక్కడా కనబడడం లేదు. నూనె విధానం యంత్రాల తోనె జరుగు తున్నది. ఈ యంత్రాలలోని సూత్రం కూడా ఈ గానుగలలోని సూత్రమే. కాక పోతె గానుగలో కణెం రోలు అంచులకు ఒరసు కుంటూ తిరుగు తుంది. యంత్రాలలో రోలు తిరుగుతుంది. అంతె తేడా. గానుగలో గింజలలోని నూనెను నూటికి నూరు శాతం బయటకు రాదు. యంత్రాలలో మొత్తం నూనెను బయటకి తీస్తారు.