మహానంది
ఇది ప్రముఖ శైవ క్షేత్రం.ఇది నంద్యాలకు 14 కి.మీ దూరంలో ఉంది. ఇక్కడ గల స్వామి మహానందీశ్వరుడు, అమ్మవారు కామేశ్వరీ దేవి. ఇక్కడి మహానందీశ్వర దేవాలయం 7వ శతాబ్దినాటిది. ఈ ఆలయ శిల్పశైలిని బట్టి ఇది బాదామి చాళుక్య చక్రవర్తి వినయాదిత్యుని పాలనాకాలం (680-696) నాటిదని అంచనా. ఇచ్చట గల శివలింగము ఎత్తుగా కాక కొంచెము తప్పటగ వుంటుంది. పుట్టలో గల స్వామివారికి ఆవు పాలు ఇస్తుండగా కోపించిన యజమాని ఆవుని కొట్టగా పుట్టలో గల స్వామివారిని ఆవు తొక్కుట వలన లింగము కొంచెము అణిగివుంటుంది. ఆవు గిట్ట గుర్తు లింగముపై వుంటుంది. ఇచ్చట శుద్ధ స్ఫటిక వర్ణంలో కనిపించే జలం జలజలా ప్రవహించే దృశ్యం మహానంది ప్రత్యేకత. ఈ పుష్కరిణిలు విశ్వబ్రాహ్మణ శిల్పుల యొక్క పనితనాన్ని తెలియచేస్తుంది.
హిందు మహాసభ
హిందు మహాసభ 1914 సంవత్సరములో స్థాపించబడింది. భారతదేశములో హిందుమత పరంపరాగతను సంరక్షించుట ముఖ్య లక్ష్యము కలిగియుండిన సంస్థ. 1909 సంవత్సరంలో అమలుచేయబడిన రాజ్యాంగ చట్ట ఫలస్వరూపముగా బ్రిటిష్ ప్రభుత్వము వారు ముస్లిం లీగు వైపు ఎక్కువ మగ్గు చూపుతున్నందున ఆ సంస్ధకు పోటిగానుండుటకు నెలకొల్పబడింది. తదుపరి బ్రిటిష్ ఇండియా చరిత్రలో స్వతంత్రపోరాటముకొరకు 20 వశతాబ్దారంభమునుండి జోరుగా జరుగుచున రాజకీయాందోళన కాలమందు రాజకీయపార్టిగా కూడా అవతరించిన సంస్థ. రాజకీయ పార్టీగా ఎక్కువ ఆధిక్యత కలిగియుండకపోయినప్పటికిని జాతిమత ధర్మ విషయములలో హిందవుల హితముకోరిన సంస్థగా ప్రాముఖ్యతగైకొనియుండి జాతీయ కాంగ్రెస్సు పార్టీవారి మహాసభలలో చేయు తీర్మానములసైతము సమీక్షించి పరివర్తనచేయకలిగే స్తోమతకలిగియన్నట్టి ప్రముఖ సంస్థ. మహావీర దళమనెడి ఉపసంస్థ హిందు మహాసభవారి శాఖ. చిరకాలమునుండి కాంగ్రెస్ పార్టీలోనుండి అనేక సార్లు కాంగ్రెస్ మహాసభలకు అధ్యక్ష్యునిగా నుండి అనేక విద్యాసంస్తలను స్థాపించిన పండిత మదన్ మోహన్ మాలవ్యా గారు కాంగ్రెస్ వదలి హిందు మహాసభకు వ్యవస్థాపకుడై 1922 సంవత్సరమున ఆ సభకు అధ్యక్షుని గానుండెను. "హిందు రాష్ట్ర" ( హిందు దేశము) అను మరాఠీ భాషలోని హిందు మహాసభవారి వారపత్రిక పూనా (పునే Pune) పట్టణమునుండి ప్రచురించబడేది. మహాత్మా గాంధీని హత్యచేసిన నాథూరామ్ గాడ్సే ఆ వారపత్రికకు 1948 లో సంపాదకుడుగా నుండెను.
మొగల్ సామ్రాజ్యఅస్తమించిన తరువాత 18 వ శతాబ్దారంభమునుండి బ్రిటిష్ వారి పరిపాలన ప్రారంభమైనది. 1757 నుండి 1878 దాకా వ్యాపార సంస్థ రాజ్యాధికారముతో భారతదేశమును పరిపాలించింది. 1878 నుండి లండన్ లోనున్న బ్రిటిష్ ప్రభుత్వము ఇంగ్లండు రాణీగారి పేరట పరిపాలన మొదలైనది. వివిధజాతి మత కులములు కలిగిన భారతదేశమును బ్రిటిష్ వారు నిరంకుశముగా పరిపాలించిరి. క్రమేణా ఇంగ్లీషు భాష, రాజకీయ పరిజ్ఞానము వృధ్దిచెంది మేధావులైన భారతీయులు కులమత భేదములు తలుపక భారతదేశమును బ్రిటిష్ పరిపాలననుండి విముక్తిచేయుటయే ప్రప్రథమముగా సర్వసమ్మతమైన లక్ష్యము కలిగియుండిరి. కాని కుటిల రాజ్యతంత్రములనవలంబించిన బ్రిటిష్ సార్వభౌములు భారతదేశమును విడుచుటకిష్టములేక భారతీయుల మధ్య విభేదాలు పెంచి విభజించి పరిపాలించమన్న సూత్రము పాటించారు. 1909 సంవత్సరమున మింటో-మార్లే సంస్కరణలు ఆదిశలో ప్రథమమెట్టు. అటుతరువాత 1919వ సంవత్సరపు రాజ్యాంగ చట్టము మాంటేగు-షెమ్సఫర్డు రాజ్యాంగ సంస్కరణ చట్టము, 1932వ సంవత్సరంలో ప్రవేశపెట్టిన అల్పసంఖ్యాక నిబంధనము (1932 MacDonald Communal Award), అటుతరువాత 1935 వ సంవత్సరపు ఇండియా రాజ్యాంగ చట్టముఇత్యాదులు. ముస్లిములకు ప్రత్యేక నియోజక వర్గములేర్పచబడటమే గాక వారి సభ్యులు ఎన్నికలలోనిలబడుటకు అర్హత, ఓటువేసె హక్కుకు నిర్ణయించబడ్డ లక్షణములు హిందువులకు నిర్ణయించిన వాటికన్నా చాల తేలికపాటి నిర్భందనములు కలిపించి నందువల్ల కొన్ని ముఖ్యమైన రాష్ట్రస్థాయి శాసనసభలలో (పంజాబు, బెంగాలు) హిందువులకన్నా ముస్లిమ్ సభ్యుల సంఖ్య దాదాపుగా సరిసమానమో కొంచం అధికమవటమో జరిగింది. 20 వ శతాబ్దారంభమములో భారతదేశమున గల అనేక హిందుమత ప్రయోజక సంఘములు, సభలు వేరు వేరు సిధ్దాంతములు కలిగి యుండెడివి. హిందు సనాతన ధర్మముల సంరక్షించుకొనుటకే గాక హిందువులపాలిట జరుగుచున్న అత్యాచారములనరికట్టుటకు, హిందు మతము, సంస్కారమునకు పరిరక్షణ, అభివృద్ధిని లక్ష్యముగాపెట్టుకుని కృషి సలిపెడివి. బ్రహ్మ సమాజం, ప్రార్థనా సమాజము, సనాతన ధర్మసభ, భారత ధర్మమహా మండలము, హిందుసభ, మహావీర దళం (హిందు మహాసభ వారి శాఖ) మొదలగునవి. ఆవిధముగా విశాల భారతదేశము నలుమూలలనున్న హిందుమత సంబంధిత సంఘములకు వేరు వేరు సిధ్దాంతములు (ideologies)కలిగి యుండెను. ప్రముఖమైన అట్టి సంఘములలో ఆర్యసమాజ్ యొక్క సిధ్ధాంతము మూఢనమ్మకములను విడనాడుట. 1922-23 సంవత్సరములో ఆ సంస్థవారు సల్పిన సుధ్ధి అనే ఉద్యమము వల్ల హిందు ముస్లిం సంఘర్షణలింకా పెరిగినవి. బ్రిటిష్ ప్రభుత్వపు నిరంకుశత్వమును ప్రతిఘటించుటకు రాజకీయ సంస్థగా 1885 లో కాంగ్రెస్సు పార్టీ స్థాపింబడింది. రాజకీయకారణములకు పాటుబడిన ఆ పార్టితో వివిధ హిందు మతసంఘములే కాక ముస్లింసంస్థలైన ముస్లిం లీగు, ఖిలాఫత్ ఉద్యమ సంస్థ కూడా సహకరించుతూ బ్రిటిష్ వారి నిరంకుశ పరిపాలన తీరు మార్పచుటకు సర్వసమ్మతమైన కృషి జరిగెను. 1906 సంవత్సరములో స్వరాజ్యము కావలెనన్న దృఢనిశ్చయమును దాదాభాయి నౌరోజీ నాయకత్వములో కాంగ్రెస్ వారు వెల్లడించిరి. అటుతరువాత 1929 డిశెంబరు 31తేదీన కాంగ్రెస్సు మహాసభలో పూర్ణస్వరాజ్యము కావలెనన్న తీర్మానముచేసిరి. అప్పటినుండి బ్రిటిష్ ఇండియా చరిత్ర చాల చిత్రమైన మలుపులు తిరిగినది. కాంగ్రెస్ పార్టీ గాంధీ నాయకత్వములో 1920లో ప్రవేశపెట్టిన సహాయవిరాకణోద్యమము మొట్టమొదట అలి సోదరలు (జవర్ అలి, షౌకత్ అలి) మొదలుపెట్టిన ముస్లిమ్ సంస్థ అయిన ఖిలాఫత్ నకు మదత్తుగా ప్రారంభించి తదపరి స్వరాజ్యముకోసము సహాయనిరాకణ ఉద్యమమును సాగించారు. కానీ ఆ ఉద్యమకారణంగా 1922 లో చౌరాచౌరీలో జరిగిన హింసాత్మక చర్యలవల్ల గాందీ ఆ సహాయనిరకరణోద్యమమును ఆపేశారు. ఆ సందర్భములోనే కొందమంది కాంగ్రెస్సునాయకులు గాంధీయెక్క అహింసా సిద్దాంతముతో విభిన్నులై కాంగ్రెస్సునుంచి విడిపోయారు. అంతకు ముందే (గాందీ నాయకత్వమునకుముందే) 1916 లో ఒకసారి కాంగ్రెస్సులో తీవ్రజాతీయవాదులు, మితవాదులు వేరు పడుటజరిగింది. 1920 దశాబ్దములో గాంధీ అహింసా సిధ్దాంతమును విముఖతచూపివేరు వేరు సంస్థలు, ఉద్యమాలు చేపట్టిరి. అట్టి ప్రముఖులలోమదన్ మోహన్ మాలవ్య ఒకరు. అయన హిందుమహసభలో చేరెను. దాదాభాయి నౌరోజి శిష్యడుగానుండిన ముహమ్మద్ అలీ జిన్నా కూడా చాలా కాలము కాంగ్రెస్సుతో సహకరించాడు. కానీ అతనుకూడా తదుపరికాలములో కాంగ్రెస్సును విడిచి 1919 సంవత్సరములో ముస్లిం లీగు సంస్దకు అధ్యక్షుడైనాడు. 1920 దాకా జరిగిన బ్రిటిష్ ఇండియా చరిత్రలో భారతదేశమున కల వివిధ మతసంబంధిత సంఘములు మతప్రయోజక, విద్యావిషయములలో నే కృషిసలిపెడివి. రాజకీయ ప్రయోజనం కోసము ప్రయత్నించినటలు కనుబడుటలేదు. కాల క్రమేణా జరిగిన రాజకీయ మలుపులలో ముస్లింనాయకులకు కలిగిన రాజకీయఆదిక్యతా కాంక్షవల్ల బ్రిటిష్ వారు భారతదేశమును విడిచి పెట్టిన తరువాత స్వపరిపాలనములో ముస్లిములకు ప్రధాన్యత, ఉన్నత స్థానముకోసము ముస్లిం లీగు జిన్నా నాయకత్వములో రాజ్యతంత్రముల చేయసాగెను. ముస్లిముల విద్యాభివృధ్దికి 1875 లో సర్ సయ్యిద్ అహమద్ ఖాన్ చే స్థాపించబడిన“మొహమడన్ ఆంగ్లో-ఓరియంటల్ కాలేజి” అను సంస్థ 1906లో ఆల్ఇండియా ముస్లింలీగు అను సంస్థగా మారినది. జిన్నా కార్యకాలము (1914 నుంచి) పూర్తి రాజకీయ సంస్థగా కార్యనిర్వహించింది. మహమ్మద్ అలి జిన్నా ప్రవేశపెట్టిన సిధ్దాంతము: బ్రిటిష్ నిరంకుశ పరిపాలనపోయి స్వతంత్ర భారతదేశములో హిందునిరంకుశ పరిపాలనప్రారంభమగునని అందుచే హిందువులను, ముస్లిములను వేరు వేరు దేశములుగా భావించి (హిందు-ఇండియా, ముస్లిం-ఇండియా) విభజించవలెనన్న సిధ్ధాంతము ప్రవేశపెట్టి తదుపరి ముస్లిం-ఇండియాకు పాకిస్తాన్ అను నామకరణంచేసెను. అటువంటి ఆందోళన కార్యాచరణయెక్క విస్తృత పర్యావసానమును హిందుమహ సభవారు దృష్టిలో పెట్టుకుని తగినట్టుగానే కార్యాచరణచేపట్టిరి. హిందు మహాసభ వారిపై హిందూ ఉగ్రవాద ఆరోపణలున్నప్పటికినీ అటువంటి మతావేశక హింసాఖాండక చర్యలు 1946 -47 లో జరిగుచున్నకాలమందు జాతీయకాంగ్రెస్సు వారు నియంత్రణ చేయకలిగిరి. కాని ముస్లిం ఉగ్రవాదక చర్యలను ముస్లింలీగు నియంత్రించలేక విఫలమైనది.,