కృష్ణా జిల్లా
కృష్ణా పరీవాహక ప్రాంతం కనుక ఈ జిల్లాకు ఈ పేరు వచ్చింది. ఈ జిల్లాలో ఉన్న ఇంద్రకీలాద్రి మీద అర్జునుడు పాశుపతాస్త్రం కొరకు పరమశివుని ఉద్దేశించి తపమాచరించాడని, దుర్గాదేవి ఇక్కడ మహిశాసురుడిని సంహారం చేసిందని పురాణకథనాలు వివరిస్తున్నాయి. కృష్ణా నది తీరాన ఇంద్రకీలాద్రిపై కొలువు తీరి ఉన్న కనక దుర్గాదేవి భక్తజన పూజలను అందుకొంటూ ఉంది. చరిత్రలో వివిధ కాలాల్లో శాతవాహనులు, చోళులు, రెడ్డిరాజులు, గోల్కొండ నవాబులు మొదలైనవారు ఈ ప్రాంతాన్ని పాలించారు. మొవ్వ గ్రామము లోని కృష్ణుని దేవాలయము చాలా పురాతనమైనది. ఈ ఊరి స్థల పురాణము ప్రకారం మౌద్గల్య మహర్షి చేత ఇసుకతో ఇచటి మువ్వ గోపాల స్వామి విగ్రహం తయారుచేయబడెను. ఆ విగ్రహం ఇప్పటికీ చెక్కుచెదరకుండా ఉండటం విశేషం. అంతే కాక చదువు రాని వరదయ్య తరువాతి కాలంలో క్షేత్రయ్యగా స్వామి కృపతో గొప్ప కవి అయ్యాడని ప్రతీతి. క్షేత్రయ్య రాసిన శృంగార కవిత్వం ఎంతో ప్రసిద్ధి. కృష్ణా జిల్లాను ఇంతకు ముందు "మచిలీపట్నం జిల్లా" అని పిలిచేవారు. 1859లో గుంటూరు జిల్లాలోని కొన్ని తాలూకాలను ఈ జిల్లాలో కలిపి కృష్ణాజిల్లాగా పేరు మార్చారు. 1925లో కృష్ణాజిల్లాను కృష్ణా మరియు పశ్చిమ గోదావరి జిల్లాలుగా విభజించారు.
నల్గొండ జిల్లా పుణ్యక్షేత్రాలు
ఈ గ్రామమున ప్రాచీన వేణుగోపాల స్వామి ఆలయమున్నది. నార్కట్ పల్లికి చేరువలో అతి పురాతనమైన "కైరనులు " ఉన్నాయి. (సమాధులు) ఈ సమాధులు కొత్తరాతి యుగపు సమాజమునకు సంబంధించినవి. వీటిని దాల్మెన్ సమాధులని కూద అంటారు. వీటిలో ఆనాటి మానవులు వాడిన వస్తువులు, రాతి పనిముట్లు మొదలగునవి లభించినవి.
అన పోతనేడు రాచ కొండ ధుర్గమును నిర్మించి రాజదానిగా చేసుకొని పరి పాలించాడు. నారాయణ పురం నుండి గాని, ఇబ్రహీం పట్నం తాలూక లోని జాపాల నుండి గాని రాచ కొండకు చేర వచ్చును. ఇక్కడ పర్వత శ్రేణి రెండుగా చీలిన ప్రాంతములో ఒక కోట ఉంది. దీని పై కెక్కుటకు సోపాన మార్గమున్నది. కొండను చేరడానికి నాలుగు ద్వారములు దాటవలెను. ఈ ద్వారములు అతి పెద్ద శిలలచే నిర్మించ బడినవి. రెండు ద్వారములు ఒక చోట ఉన్నాయి. వీటిని జంట వాకిళ్లు అంటారు. లోపల నాలుగు మంటపములున్నవి. ఇచట కొండ బీటలు వారి ఉంది. అది ఒక కొలనుగా ఏర్పడినది. అందు స్వస్చమైన నీరున్నది. నాగ నాయుని కొండపై రోళ్లు మొదలగు రాతి పరికరములు గలవు. ఇచట వున్న రెండు పెద్ద బండ రాళ్ల మద్యలోనున్న చిన్న రంద్రంలో నుండి చూస్తే లోన శిలా విగ్రహములు కనిపించును. ఈ దుర్గము క్రింద పూజాదికాలు జరుగు రామాలయమున్నది. ఈ ప్రాంతమున జన వాసములు లేవు. ప్రతి శని వారము ఒకరు వచ్చి పూజలు చేసి వెళ్లు చుందురు.
ఈ గ్రామమున అతి పురాతనమైన మార్కొండేశ్వరాలయమున్నది. ఇచట పద్మ శాలీలు ఎక్కువ. వారు బట్టలను నేసి ఎగుమతి చేయుదురు. ఇత్తడి పాత్రల తయారికి కూడా ఈ గ్రామము ప్రసిద్ధి.
ప్రాచీనాంద్ర మహా నగరములలో పానగల్లు ఒకటి. కళ్యాణ చాళుఖ్యు కాకతీయ కందూరి చోళ్ పద్మనాయక గోల్కొండ, అసప్ జాహి వంశీయుల కాలములో ఈ నగరము బహు ప్రఖ్యతి గాంచి యుండెను. కాని ఇప్పుడు పూర్వ వైభవము లేదు. ఇక్కడున్న పచ్చల సోమేశ్స్వరాలయము, చెన్న కేశవాలయములలో వున్న శిల్ప కళక వుగ్రహములు అత్యంత మనోహరముగా ఉంది. ప్రస్తుతం పానగల్లు ఇంచు మించు నల్గొండ పట్టణంలో కలిసి పోయి ఉంది.
నల్గొండ... తిప్పర్తి రోడ్డులో నల్గొండ నుండి పన్నెండు కిలో మీటర్ల దూరంలో వున్న ఈ గ్రామము ఉంది. గ్రామ సమీపాన విశాలమైన ప్రాంతమున మార్కొండేశ్వరాలమున్నది. ఇది పురాతనమైనది. గుట్టపై అమ్మవారి అలయమున్నది. ఈ ఆలయమున ప్రతి శివ రాత్రికి పెద్ద ఉత్సవము జరుగును. ఈ చుట్టు ప్రక్కలందు వీర గల్లుల శిలలు, పార్వతీ పస్రమేశ్వరుల శివలింగములు, గణపతి విగ్రహములు కనిపించును.