భారత పురాతత్వ సర్వే సంస్థ
ఆర్కియాలజికల్‌ సర్వే ఆఫ్‌ ఇండియాను బ్రిటిష్‌ వలసవాద సామ్రాజ్య హయాంలో 1861లో సర్‌ అలెగ్జాండర్‌ కనింగ్‌హం అప్పటి వైస్రాయ్‌ చార్లెస్‌ జాన్‌ కనింగ్‌ సహాయంతో ఏర్పాటు చేశారు. ఆ సమయంలో దాని పరిధి అఫ్గానిస్తాన్‌, బర్మాలతో కలిసిన మొత్తం భారత ఉపఖండం మీద ఉండేది.[7] తొలినాళ్లలో చాలావరకు అన్వేషణ కార్యక్రమాల్లో సంస్థ నిమగ్నమై ఉండేది. దాని ఫలితంగా సంకిసా, శ్రావస్థి, బార్హాట్‌, కోశాంబీ వంటి చారిత్రక స్థలాలు వెలుగు చూశాయి.[8] ఈ కార్యకలాపాలలో కనింగ్‌హం చాలా ప్రముఖ పాత్ర పోషించారు. దాంతోపాటు భారతదేశ చారిత్రక పురాతత్వ పరిశోధనలకు ఆయన దారులు పరిచారు.[9] కానింగ్‌హం హయాంలో (1867-68) ఏఎస్‌ఐకి చెందిన ఏసీఎల్‌ కార్లైల్‌ మధ్యప్రదేశ్‌లోని రేవా జిల్లాలోని సుహాగిఘాట్‌ రాతి గుహల్లో ముఖ్యమైన రాతి చిత్రలేఖనాలను కనిపెట్టారు.[10] ఇందులోని కొన్ని చిత్రాలు పూర్వ చారిత్రక యుగానికి చెందినవని, ఐరోపాలో వాటికి సంబంధించిన ఆధారాలేవీ కూడా లేవని గుర్తించారు. మార్టిమర్ వీలర్‌ అనే నావికుడు 1944లో డైరెక్టర్‌ జనరల్‌ అయ్యాక సంస్థ ప్రధాన కార్యాలయాన్ని సిమ్లాలోని రైల్వే బోర్డు భవనంలో ఏర్పాటు చేశారు.
భారతదేశంలో ఉత్తర ప్రాచీన శిలాయుగం
ప్రాచీన శిలాయుగం (Paleolithic Age) లో చివరి దశ (మూడవ దశ) ను "ఉత్తర ప్రాచీన శిలాయుగం" (Upper Paleolithic Age) గా పేర్కొంటారు. భారతదేశంలో ఈ దశ సుమారు క్రీ.పూ. 35,000 సంవత్సరాల కాలం నుండి క్రీ.పూ. 10,000 సంవత్సరాల వరకూ కొనసాగింది. ఈ దశ అంతిమ ప్లీస్టోసిన్ శకం (Late Pleistocene Age) లో కొనసాగింది. ఈ దశలో మనుగడలో వున్న మానవజాతి హోమో సేపియన్స్. క్రీ.పూ. 10,000 నాటికి ప్లీస్టోసిన్ శకం ముగియడం, దానితో పాటు ఉత్తర ప్రాచీన శిలాయుగం కూడా ముగియడం జరిగింది. అంటే క్రీ.పూ. 10,000 నాటికి భారతదేశంలో ప్రాచీన శిలాయుగ సంస్కృతి (Paleolithic Age) అంతమై మధ్య శిలాయుగ సంస్కృతి (Mesolithic Age) ప్రారంభమైంది.
భారత దేశంలో ఉత్తర ప్రాచీన శిలాయుగపు మానవులు ఉపయోగించిన శిలా పరికరాలు భారతదేశంలో పలు ప్రదేశాలలో కనిపించాయి. ముఖ్యంగా బెలాన్, నర్మదా, చంబల్, సోన్, సబర్మతి, కృష్ణా, గోదావరి, బ్రాహ్మణీ మొదలగు నదీ పరివాహక ప్రాంతాల లోను, తూర్పు కనుమలలోను, చోటా నాగపూర్, రాయలసీమ పీఠభూములలోను విసృతంగా లభించాయి. భారతదేశంలో ఉత్తర ప్రాచీన శిలాయుగ సంస్కృతికి సంబందించిన ప్రదేశాలు 566 కు పైగా గుర్తించారు. 