భారతదేశంలో బ్రిటిషు పాలన
బ్రిటీష్ పాలన లేదా బ్రిటీష్ రాజ్ భారత ఉపఖండంలో స్థూలంగా 1858 నుంచి 1947 వరకూ సాగిన బ్రిటీష్ పరిపాలన. [1][2] ఈ పదాన్ని అర్థస్వతంత్ర కాలావధికి కూడా ఉపయోగించవచ్చు.[2][3] ఇండియాగా సాధారణంగా పిలిచే ఈ బ్రిటీష్ పాలిత ప్రాంతంలో -బ్రిటీషర్లు నేరుగా పరిపాలించే ప్రాంతాలతో పాటుగా, వేర్వేరు రాజులు పరిపాలించే ప్రిన్స్ లీ స్టేట్స్ కూడా కలిసివున్నాయి- మొత్తంగా ఆ ప్రాంతమంతా బ్రిటీష్ సార్వభౌమత్వం లేదా చక్రవర్తిత్వం కింద ఉన్నట్టు. ఈ ప్రాంతాన్ని కొందరు బ్రిటీష్ ఇండియా అని కూడా వ్యవహరించేవారు.[4] విక్టోరియా రాణి కొరకు భారత సామ్రాజ్యాన్ని అధికారికంగా టోరీ ప్రధాని బెంజమిన్ డిస్రేలీ 1876లో ఏర్పరిచారు. జర్మనీ, రష్యా పాలకులకు విక్టోరియా తీసిపోయినట్టు భావించకుండా ఉండేందుకు ఈ ఏర్పాటుచేశారు.[5] భారతదేశం బ్రిటీష్ పాలనలో ఉండగానే లీగ్ ఆఫ్ నేషన్స్ వ్యవస్థాపక సభ్యురాలు, 1900, 1920, 1928, 1932,1936 సంవత్సరాల్లో వేసవి ఒలింపిక్ క్రీడల్లో పాల్గొన్న దేశం, 1945లో శాన్ ఫ్రాన్సిస్కోలో ఐక్యరాజ్యసమితిలో వ్యవస్థాపక సభ్యురాలూ.[6]
హోమ్ రూల్ స్వరాజ్యోద్యమము
హోమ్ రూల్ అను ఆంగ్లపదమునకు స్వపరిపాలనయని అర్దమగుచున్నది. భారతదేశమున 18వ శతాబ్దమునుండి బ్రిటిష్ వ్యాపార సంస్థవారు రాజ్యాధికారములు వహించుతూ క్రమేణా యావద్భారతదేశమును వలస రాజ్యముగా చేసుకుని పరిపాలించసాగెను. తరువాత ఇంగ్లండు లోని బ్రిటిష్ర్ ప్రభుత్వమువారే తమ ప్రతినిధుల ద్వారా భారతదేశమును పరిపాలింప సాగెను. బ్రిటిష్ పరిపాలననుండి విముక్తిపొంది దేశమును దేశీయులే పరిపాలించుకునవలెనను (హోమ్ రూల్) రాజకీయ పరిజ్ఞానము భారతీయులలో క్రమేణా కలగినది. బ్రిటిష్ వారు చేయుచున్న నిరంకుశ పరిపాలనా స్వరూపము కూడా విశదమౌవటంతో భారతీయులలో స్వరాజ్య కాంక్ష ఉద్భవించి దేశంనలువైపులా స్వరాజ్యముకావలెనన్న ఉద్యమములు తీవ్రముగా ప్రబలమైనవి. స్వరాజ్యమునకు ఉద్యమములు స్వరాజ్యోద్యమములు. మొట్టమొదటిసారిగా 'స్వరాజ్యము' (స్వరాజ్) అను మాట జాతీయకాంగ్రెస్సు 1906 మహాసభలో దాదాభాయి నౌరోజీ అధ్యక్షుడుగా చేసిన ప్రసంగములో వెల్లడించినట్లు చరిత్రలో కనబడుచున్నది. తరువాత కాలములో ఆనినాదము మంత్రముగావెల్లివిరిసినది. బాలగంగాధర తిలక్ స్వరాజ్యము నా జన్మ హక్కు అని మరో నినాదముచేసెను. అనేక స్వరాజ్యోద్యమముల లక్ష్యమొకటే; బ్రిటిష్ పరిపాలననుండి స్వరాజ్యముపొంది స్వపరిపాలన చేసుకునట. గాంధీజీ సత్యాగ్రహ ఉద్యమములు ప్రవేశపెట్టకమునుపటి స్వరాజ్యోద్యమములలో ప్రముఖమైన ఉద్యమము, 'హోమ్ రూల్ లీగ్' కాని 1919 నుండి అనిబిసెంటు రాజకీయములనుండి తొలగి దూరమగుటయే కాక బ్రిటిష్ ప్రభుత్వమునకు సానుభూతి ప్రకటించసాగెను. 1917-18 లో బిసెంటుయొక్క పలుకుబడి, ప్రముఖత భారతదేశరాజకీయాలలో శిఖరాగ్రమునకు చేరి క్రమేణ అస్తమించి 1919నుండి ఆమెరాజకీయ నిర్యాణముతో ఆమె స్థాపించిన హోమ్ రూల్ లీగుకూడా క్రమేణ శక్తిహీనమై కాంగ్రెస్స్ లో కలసిపోయింది. 1919నాటికి తాను దాఖలుచేసిన పరువునష్టపు దావా ( ఇంగ్లండులో Sir Valentine Chirol 1910 ప్రచురించిన పుస్తకము Indian Unrest లో తిలక్ పై నిందారోపణలున్నందున తిలక్ పరువునష్టపు దావా దాఖలు చేశను) విచారణకురాగా తిలక్ ఇంగ్లడుకు వెడలిపోవుట తదుపరి 1920 లో పరమదించుటతో లోకమాన్య తిలక్ స్థాపించిన హోమ్ రూల్ ఉద్యమముగూడా కాంగ్రెస్సులో కలసి మహాత్మా గాంధీ నాయకత్వముక్రిందకి వచ్చింది.
హోమ్ రూల్ లీగ్ (HOME RULE LEAGUE) అను సంస్థ భారతదేశమును బ్రిటిష్ వారి పరిపాలనక్రింద బానిసరాజ్యముగా విముక్తిచేసి బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యములో అధినివేశ స్వరాజ్యము (డొమీనియన్ స్టేటస్) పొందుటకు జాతీయ కాంగ్రెస్కు చేదోడుగా తగిన ఉద్యమము సాగించుటకు స్థాపించబడింది. ఆ సంస్థను అనీబిసెంటు 1916 సంవత్సరము సెప్టెంబరు మాసమున మద్రాసు (ఇప్పటి చెన్నై) లో స్థాపించారు. అదే సంవత్సరము ఏప్రిల్ మాసములో పూనాలో (పూనే) లోకమాన్యుడని ప్రసిధ్దిచెందిన బాలగంగాధర తిలక్ కూడా హోమ్ రూల్ లీగ్ అను స్వరాజోద్యమ సంస్థ ప్రారంభించి యుండెన. శక్తివంతమైన బ్రిటిష్ ప్రభుత్వము క్రింద స్వరాజ్య ఉద్యమములు కొనసాగవలెనన్నచో శక్తివంతమైన రాజకీయసంస్థ యుండవలెనని తలంపుతో అనిబిసెంటు ఆ సంస్థను స్థాపించారు. మండలి లేదా సమ్మేళనము అను అర్ధమునిచ్చు ఆంగ్ల పదము "లీగ్" (League) నకు అనుగణముగా ఆమె స్థాపించిన హోమ్ రూల్ లీగ్ యొక్క లక్ష్యము 20వ శతాబ్దారంభములో భారతదేశములో స్వరాజ్యసాధన లక్ష్యముగాకలిగిన ఉద్యమములను సమ్మేళనము చేసి శక్తివంతమైన స్వరాజోద్యమములు సాగించుట . ఆమె స్వదేశమైన ఐర్లాండు బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యములో వలసరాజ్యముగానుండి స్వరాజ్యపోరాటమునందు 19 వ శతాబ్దము చివరిలో స్థాపించబడ్డ ఐరిష్ హోమ్ రూల్ లీగ్ (తదుపరి ఐరిష్ పార్లమెంటు పార్టీగా మారినది) మాదిరి స్వరాజ్యోద్యమలక్ష్యము కలిగిన రాజకీయ పార్టీ లాంటిదే భారతదేశములో ఆమె స్థాపించిన హోమ్ రూల్ లీగ్ సంస్థ. ఆ సంస్థకు అతిస్వల్పకాలములోనే యావత్భారతదేశములో అనేక శాఖోపశాఖలు కలిగినవి. అంతేకాక ఆ సంస్థతో పాటుగా 'న్యూఇండియా' మరియూ 'కామన్ వీల్' (The Commonweal. weal;prosperity) అను పత్రికలను స్థాపించి జాతీయచైతన్యము, రాజకీయపరిజ్ఞానము కలుగజేసి భారతదేశము స్వరాజ్యము పొందుటకు ఆమె సలిపిన కృషి గణనీయము. అనీబిసెంటు 1907 సంవత్సరమునుండి మద్రాసులోని అడయార్ లోని దివ్యజ్ఞాన సమాజమునకు (Theosophical Society) అధ్యక్షురాలు గానుండిన ప్రఖ్యాత భారతదేశపు పాశ్చాత్య-స్వరాజ్య వాది. ఆమెతో సహకరించిన దేశీయ స్వరాజ్యవాది బాల గంగాధర తిలక్. ఆయన 
స్వరాజ్య ఆందోళనలకు మార్గదర్శకుడుగానుండిన కాంగ్రెస్సు అతివాద పక్ష నాయకులలో ప్రముఖుడు. భ్రిటిష్ ప్రభుత్వ దృష్టిలో తీవ్ర స్వరాజ్యవాదిగా పేరుపొంది, దేశాంతర వాస శిక్ష అనుభవించి (1908 నుండి 1914వరకూ) బర్మాలోని మండలే జైలునుండి విడుదలై వచ్చిన తరువాత ఆమెకు సహాయము చేయనారంభించెను. ఒకే సంవత్సరములో కొన్ని నెలలు తేడాలో స్థాపించ బడ్డ ఆ రెండు హోమ్ రూల్ సంస్థల మద్య వివాద విభేదములు లేక సరిసమాన సహకారంతోనుండినవి. తిలక్ స్థాపించిన హోమ్ రూల్ మహారాష్ట్ర ప్రాంతములకు పరిమితమైయుండగా అనీ బిసెంటు స్థాపించిన హోమ్ రూల్ సంస్థకు దేశము నలుమూలలా శాఖలుండి స్వరాజ్యోద్యమ కార్యక్రమములు దేశమంతటా నడిపించటమే గాక ఆమె లండన్ నగరమున కూడా హోమ్ రూల్ ఫర్ ఇండియా లీగ్ అను శాఖను స్థాపించి బ్రిటిష్ ప్రజలకు భారతదేశానికి స్వరాజ్యమునియ్యవలసిన ఆవశ్యకతను అందుకు సలుపుచున్న ఉద్యమములను గూర్చి వెల్లడించెను. ఆమె హోమ్ రూలు లీగు లండన్ శాఖ స్థాపించిన సందర్భమున లండన్ టైమ్సు పత్రిక సంపాదక వర్గము అనీబిసెంటుపై వ్యక్తిగతమైన విషపూరిత విమర్శ ప్రకటించెను. పత్రికా సంపాదకీయముద్వారా వెలువడిన ఆ విమర్శనుబట్టి ఆనాటి బ్రిటిష్ రాజకీయ నాయకుల దృష్టిపరిధిలో స్వతంత్ర భారతదేశ కాంక్ష ఊహాతీతమని తెలియుచున్నది. యుగాంతకమైనట్టియు, బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యఅస్తమయానికి అంకురార్పణమైనట్టి విషయముగా పరిగణంపబడినది (చూడు భారతదేశపు బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యఅస్తమయము ). అనీబిసెంటు స్థాపించిన హోమ్ రూల్ లీగులోని సభ్యులగానున్న కొందరు ప్రముఖులు బి.జి. హార్నిమన్ (బొంబాయి క్రానికల్ పత్రికాధిపతి) సరోజినీ నాయుడు , జమన్ దాస్ ద్వారకాదాస్, శంకర్ లాల్ బ్యాంకర్, ఉమర్ శోభాని మొదలగు వారు.