ఆంధ్ర మహాసభ (తెలంగాణ)
ఆంధ్రజన కేంద్ర సంఘం ఆధ్వర్యాన తెలుగు భాష, సంస్కృతుల పునరుజ్జీవనం కోసం, ఫ్యూడల్ దురంతాలకు వ్యతిరేకంగానూ చెదురుమదురుగా సాగుతున్న ఉద్యమాలు వాగులన్నీ చేరిన మహానది అయినట్లుగా మహోద్యమ స్థాయికి చేరాయి. 1930లో జోగిపేటలోప్రథమాంధ్ర మహాసభ జరిగింది. ఆ మహాసభకు రాష్ట్రంలోని తెలుగు ఉద్యమాలన్నీ వచ్చి కలిశాయి. రూపాయి రుసుము చెల్లించిన ప్రతివారు ఆ మహాసభకు ప్రతినిధే. అప్పటికి ఒక నిర్ధిష్టమైన నిబంధనావళి ఈ మహాసభకు లేదు. దానికి సురవరం ప్రతాపరెడ్డి అధ్యక్షత వహించాడు. ఈ మహాసభలో ఇతర సమస్యలెన్ని వున్నా, సాంఘిక సమస్యలే తీవ్రమైన చర్చకు వచ్చాయి. బాల్యవివాహాలు, వితంతు వివాహాల మీద మహాసభ తీర్మానాలు చేసింది. ఈ సభలో మరాఠీ నాయకుడైన వామన్ నాయక్ ప్రధాన పాత్ర వహించాడు. ఆనాటికింకా ప్రజల్లో తగు చైతన్యం రాలేదనడానికి ఆ సభలో జరిగిన ఒక సంఘటన చెపితే చాలును. భాగ్యరెడ్డి అనే హరిజన నాయకుడు మహాసభకు ప్రతినిధిగా వచ్చాడు. అతను ఒక సమస్యపైన మాట్లాడబోయే సరికి సవర్ణులైన వర్తకులు కొందరు ఆసమ్మతిగా సభ నుంచి వెళ్ళిపోయారు. ఏది ఏమైనా ఈప్రథమాంద్ర మహాసభలో ఛాందసులదే పైచేయి ఆయింది.
ఆంధ్ర ప్రదేశ్ సాహిత్య పరిషత్తు
తొలి కోడి కనువిచ్చి నిలిచి మైవెంచి జలజల రెక్కలు సడలించి నీల్గి గ్రక్కున గాలార్చి కంఠంబు విచ్చి ముక్కున నీకెలు చక్కొల్పి కడుపు నిక్కించి, మెడసాచి, నిక్కమున్సూచి కొక్కొరో కుర్రని కూయక మున్న...తెలుగు సాహిత్యంలో తెలంగాణ పద గుంపనాన్ని పలికించిన తొలికవి పాల్కుర్కి సోమనాధుడిని ఉద్ధేశించి రాసిన ఈ పద్యం తెలంగాణలో తెలుగు అక్షరాలు వెదజల్లిన ఆంధ్ర సారస్వత పరిషత్తుకు అక్షరాల వర్తిస్తుంది. 1707లో ఔరంగజేబు మరణం తర్వాత 1724లో అజాంజాహి వంశస్థులు హైద్రాబాద్ రాజ్యానికి స్వాతంత్య్రం ప్రకటించుకున్నారు. రెండు వందల ఏళ్ల పైబడి నైజాం రాజులు తెలంగాణ ప్రాంతాన్ని పాలించారు. ప్రపంచంలో ఎక్కడైనా పాలకుల భాషనే బలవంతంగా ప్రజలపై రుద్దారు. తెలంగాణలో కూడా అదే జరిగింది. ఇక్కడి నైజాం ప్రభుత్వానికి ఉర్దూ అధికార భాష. కనుక ప్రభుత్వ వ్యవహారాలన్ని ఉర్దూలోనే జరిగేవి. తెలుగు భాష ప్రజల వ్యవహారంలో మాత్రమే ఉండేది. తెలుగులో చదువుకోవటానికి, రాయటానికి అవకాశాలు లేని రోజులవి.మొదట తెలంగాణలో భాష కోసమే యాతన మొదలైంది. మాట కోసమే పెనుగులాట ప్రారంభమైంది. ఒకవైపు నైజాం ప్రభుత్వం నిర్లక్ష్యం, మరోవైపు మహారాష్ర్టల అవహేళన కలిసి తెలంగాణ ప్రజల యాసకు, భాషకు ఉనికిలేకుండా చేశారు. ఈ సమయంలోనే హైద్రాబాద్ కేంద్రంగా శ్రీకృష్ణదేవ రాయాంధ్ర భాషా నిలయం(1901) ఏర్పడింది. కొమపూరాజు వెంకట లక్ష్మణరావు పంతులు ఈ సంస్థకు జీవం పోసి తెలుగు భాషను ప్రచారం చేయడానికి పూనుకున్నాడు. విజ్ఞాన చంద్రికా గ్రంథమాలను కూడా స్థాపించి తెలంగాణలో సాంస్కృతిక పునరుజ్జీవనానికి తోడ్పడ్డారు. వీటితో పాటు రాజరాజనరేంద్ర ఆంధ్ర భాషా నిలయం(1904, వరంగల్) ఏర్పడి ఈ మూడు సంస్థల ప్రభావంతో తెలంగాణ విద్యావంతులలో చైతన్యం వచ్చింది. ఈ చైతన్యం రాజకీయపరమైనది కాదని మాడపాటి లాంటి వారికి ఉండేది. కాని నిరంకుశ రాజుకు వ్యతిరేకంగా వచ్చే ఏ స్పందనైనా రాజకీయ పరమైనదేననేది చరిత్ర రుజువు చేసింది. నిజాం రాజకీయ ప్రయోజనాల కోసమే ఉర్దూ భాషను బలవంతంగా ప్రజలనెత్తిన రుద్దాడు. ప్రజలు అక్షరాస్యులై చైతన్యం వేత్తన పదవికి భయమని నిజాం భావించాడు. ప్రజలను సాంఘికంగా, ఆర్థికంగా అణచి ఉంచడం, వెట్టిచాకిరి చేయించుకోవడం ఇవన్నీ సారాంశంలో రాజకీయ అంశాలే. కనుక ప్రజల నిరసన కూడా రాజకీయంగానే ఉంటుంది. ఇది ఆచరణలో రుజువైంది. భాష ఒక ఆధిపత్య సాధనం. అది రాజ్యం చేతిలో ఉంటుంది. ఈ ఆధిపత్యానికి వ్యతిరేకంగా స్పందించడం కూడా రాజకీయమే.
1921 నవంబర్ 12 అర్థరాత్రి. వివేకవర్థనీ హైస్కూల్‌లో హైద్రాబాద్ ‘హిందూ సంఘ సంస్కార సభ’ జరిగింది. దంఢోపంత్ కార్వే ఈ సభకు అధ్యక్షత వహించాడు. ఆంధ్ర, మహారాష్ర్ట, కర్ణాటక ప్రముఖులను సభకు ఆహ్వానించారు. ఎవరి భాషలో వాళ్లు మాట్లాడవచ్చని అన్నారు. అందరు వారి వారి మాతృభాషలో మాట్లాడారు. ఈ సభలో మాడపాటి హనుమంతరావు, ఆలంపల్లి వెంకట రామారా (సీనియర్ న్యాయవాది) పాల్గొన్నారు. వీళ్లిద్దరు తెలుగులో మాట్లాడినప్పుడు సభలో ఉన్న వాళ్లు విసుక్కున్నారు. నవ్వారు. వీపులు చూయించారు. చప్పట్లు కొట్టారు. ఈ రకంగా అవమానించారు. తెలంగాణ వాళ్లు దీనిని నిరసిస్తూ సభ నుంచి వెళ్లిపోయారు. అదే రోజు రాత్రి రంగారావు(సీనియర్ వకీల్) ఇంట్లో సమావేశమయ్యారు. తెలుగు భాష రక్షణ కోసం ఒక సంస్థను పెట్టి ఆత్మగౌరవం కాపాడుకోవాలని నిర్ణయించారు. ‘ఆంధ్ర జనసంఘం’ ను ఏర్పాటు చేశారు. గ్రంథాలయాలు ఏర్పాటు చేయటం, తెలుగు భాషను రక్షించడమనే ఆశయాలతో ఈ సంస్థ తన కృషిని ప్రారంభించింది. భాష, సంస్కృతి రక్షణ కోసం ప్రారంభమైన ఈ సంస్థ, దీని సభ్యులు సంస్థ పరిధిని విస్తృతపర్చుకున్నారు. ఈ నేపథ్యంలోనే 1930లో ఆంధ్ర మహాసభ ఏర్పడింది. సురవరం ప్రతాపడ్డి అధ్యక్షతన ప్రథమాంధ్ర మహాసభలు మెదక్ జిల్లా జోగిపేటలో జరిగాయి. ప్రభుత్వం మొదట్లో అనుమతిని నిరాకరించింది. తర్వాత చాలా షరతులతో అనుమతించింది. ఈ సభలలో చాలా మంది యువకులు సైకిళ్ల మీద గ్రామాలు తిరుగుతూ ప్రచారం చేసుకుంటూ వచ్చి పాల్గొన్నారు. ఈ సభ చరివూతలో మైలురాయిగా నిలిచిపోయింది. ఆంధ్ర మహాసభ వెట్టిచాకిరి, జమిందారుల దోపిడీ, జాగీర్‌దారుల దౌర్జన్యాలకు వ్యతిరేకంగా పోరాటాన్ని మొదలుపెట్టింది. రాజకీయంగా జరిగిన పరిణామాలలో భాగంగా రాజకీయ డిమాండ్‌ను ఎజెండా మీదికి తెచ్చింది. ఈ క్రమంలోనే 1943 మే 23, 24వ తేదీలలో పదవ ఆంధ్ర మహాసభ హైద్రాబాద్‌లో జరిగింది. అప్పటికే 1942లోనే ఓరుగల్లులో ఆంధ్ర మహాసభ తొమ్మిదవ సభలు జరిగి అందులో కొందరు యువకులు సాహిత్యాభిమానులను సమావేశపర్చి సాహిత్య సంస్థ ఏర్పాటుపై చర్చించారు. కనుక 1943లో జరిగిన సభలలో దీనిపట్ల ఒక స్పష్టత వచ్చి మే 26న రెడ్డి హాస్టల్‌లో సమావేశమయ్యారు. అన్ని విషయాలు చర్చించి సాహిత్య సంస్థను ఏర్పాటు చేయాలని నిర్ణయించారు. ‘హైవూదాబాద్ ఆంధ్ర సాహిత్య పరిషత్తు’ను ‘నిజాం రాష్ర్ట ఆంధ్ర సారస్వత పరిషత్తు’గా పేరుమార్చారు. మాడపాటి హనుమంతరావు, సురవరం ప్రతాపడ్డి, బూర్గుల రామకృష్ణారావు, గడియారం రామకృష్ణ శర్మ మరికొందరు సభ్యులుగా ఒక ఉపసంఘం ఏర్పడి దీనికి స్థిరరూపం కల్పించారు. లోకనంది శంకర నారాయణరావు మొదటి అధ్యక్షులుగా కార్యవర్గం ఏర్పడింది. గోల్కొండ పత్రికా కార్యాలయమే దీనికి కార్యాలయంగా ఉండేది.