దుర్గాబాయి దేశ్‌ముఖ్
1909వ సంవత్సరం జూలై 15వ తేదీన రాజమండ్రిలో కృష్ణవేణమ్మ, రామారావు దంపతులకు దుర్గాబాయి జన్మించారు. ఈమె బాల్యం నుండి ప్రతిభాపాఠవాలను కనబరుస్తూ పది సంవత్సరాల వయస్సులోనే హిందీలో పాండిత్యాన్ని సంపాదించి, హిందీ పాఠశాలను నెలకొల్పి అన్ని వయసులవారికీ విద్యాబోధన అందించేవారు.బెనారస్‌ విశ్వవిద్యాలయం నుండి మెట్రి క్యులేషన్‌, ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయం నుండి ఎం.ఏ (పొలిటికల్‌ సైన్స్‌), 1942లో ఎల్‌. ఎల్‌.బి పూర్తిచేసింది.దుర్గాబాయి చిన్ననాటి నుండే స్వాతంత్ర్య పోరాటంలో పాలుపంచుకుంది. తెలుగుగడ్డ పై మహాత్మా గాంధీ రాకను పురస్కరించుకుని 12 ఏళ్ళ వయసులోనే ఈమె విరాళాలను సేకరించి ఆయనకు అందజేసింది. మహాత్ముని సూచన మేరకు మారు ఆలోచించకుండా తన చేతులకు ఉన్న బంగారు గాజులను కూడా విరాళంగా అందించింది.
తల్లాప్రగడ సుబ్బలక్ష్మి
తల్లాప్రగడ సుబ్బలక్ష్మి ఒక స్వాతంత్ర్య సమరయోధురాలు. ఆమె 1917 లో తూర్పు గోదావరి జిల్లాలో ఒక చిన్న పల్లెటూరిలో భాస్కర రావు, బాపనమ్మ దంపతులకు జన్మించారు. ఆరోజులలో ఆమె గాంధీజీ సిద్ధాంతాలకు ఆకర్షితురాలై మొదట దక్షిణ భారత భారత హిందీ ప్రచార సభ ద్వార విశారద వరకు చదివి ఉత్తీర్నురాలై ఆ తరువాత తన పదహారో ఏట తల్లాప్రగడ నాగరాజు గారిని వివాహము చేసుకొన్నారు.ఆమె భర్త కూడా అభ్యుదయ వాది కావడంతో వివహమైన కొద్ది రొజులకే వందేమాతరం ఉద్యమంలో భర్త తో సహా అరెస్టు అయ్యి రాయవెల్లూరు జైలులో ఆరు నెలలు శిక్ష అనుభవించారు. ఆమె జైలులో దుర్గాబాయి దేశ్‌ముఖ్ సహచరి. ఆ తరువాత విడుదలై స్వగ్రామమునకు తిరిగి వచ్చి సంసారమును చూసుకొంటూ ఖద్దరు నూలు వడుకుతూ చుట్టుప్రక్కలవారికి హిందీ నేర్పుతూ కాలం వెల్లదీసెడివారు. ఆ తరువాత గర్భిణీగా ఉండి కూడా స్వాతంత్ర్య పోరాటం లో పాల్గొని జైలు పాలైనారు. తరువాత కొద్ది నెలలకు విడుదలై ప్రసవము ఐన తరువాత ఒక బాలికల పాఠశాలనందు ఉపాధ్యాయురాలిగా నియమితురలైనారు. ఒక ప్రక్క ఉద్యోగము చేస్తూ, సంసారము చూసుకుంటూ రాట్నము వడికి నూలుతీస్తూ, చాల ఉత్సహముగా జీవితమును గడిపెడివారు. తరువాత భర్త ఆకస్మిక మరణముతో కృంగిపొయినా తిరిగి ధైర్యము తెచ్చుకొని ఉద్యోగము చేస్తూ, తన ఏడుగురు పిల్లలను పెంచి పెద్దచేసి, సంఘములో చక్కని స్థాయిలో నిలబెట్టి తను తన సిద్ధాంతాలను నమ్ముకొంటూ ఖద్దరునే ధరిస్తూ ఒక అదర్సమూర్తిగా నిలబడి తన కర్తవ్యాన్ని సాధించారు.