భారత పురాతత్వ సర్వే సంస్థ
ఆర్కియాలజికల్‌ సర్వే ఆఫ్‌ ఇండియాను బ్రిటిష్‌ వలసవాద సామ్రాజ్య హయాంలో 1861లో సర్‌ అలెగ్జాండర్‌ కనింగ్‌హం అప్పటి వైస్రాయ్‌ చార్లెస్‌ జాన్‌ కనింగ్‌ సహాయంతో ఏర్పాటు చేశారు. ఆ సమయంలో దాని పరిధి అఫ్గానిస్తాన్‌, బర్మాలతో కలిసిన మొత్తం భారత ఉపఖండం మీద ఉండేది.[7] తొలినాళ్లలో చాలావరకు అన్వేషణ కార్యక్రమాల్లో సంస్థ నిమగ్నమై ఉండేది. దాని ఫలితంగా సంకిసా, శ్రావస్థి, బార్హాట్‌, కోశాంబీ వంటి చారిత్రక స్థలాలు వెలుగు చూశాయి.[8] ఈ కార్యకలాపాలలో కనింగ్‌హం చాలా ప్రముఖ పాత్ర పోషించారు. దాంతోపాటు భారతదేశ చారిత్రక పురాతత్వ పరిశోధనలకు ఆయన దారులు పరిచారు.[9] కానింగ్‌హం హయాంలో (1867-68) ఏఎస్‌ఐకి చెందిన ఏసీఎల్‌ కార్లైల్‌ మధ్యప్రదేశ్‌లోని రేవా జిల్లాలోని సుహాగిఘాట్‌ రాతి గుహల్లో ముఖ్యమైన రాతి చిత్రలేఖనాలను కనిపెట్టారు.[10] ఇందులోని కొన్ని చిత్రాలు పూర్వ చారిత్రక యుగానికి చెందినవని, ఐరోపాలో వాటికి సంబంధించిన ఆధారాలేవీ కూడా లేవని గుర్తించారు. మార్టిమర్ వీలర్‌ అనే నావికుడు 1944లో డైరెక్టర్‌ జనరల్‌ అయ్యాక సంస్థ ప్రధాన కార్యాలయాన్ని సిమ్లాలోని రైల్వే బోర్డు భవనంలో ఏర్పాటు చేశారు.
భారత పురాతత్వ సర్వే సంస్థ
భారత పురాతత్వ శాఖ (ఏఎస్‌ఐ) భారత ప్రభుత్వపు సాంస్కృతిక మంత్రిత్వ శాఖలో భాగంగా ఉండే సంస్థ.[1] భారతదేశ పార్లమెంటు చట్టాల ప్రకారం దేశంలోనిపురావస్తు అధ్యయనాలు, పురావస్తు వారసత్వ కట్టడాలు, ప్రాంతాల పరిరక్షణకు ఏఎస్‌ఐ బాధ్యత వహిస్తుంది.[2] సంస్థ వెబ్‌సైట్‌ ప్రకారం దాని విధులు జాతీయ, అంతర్జాతీయ ప్రాధాన్యమున్న కట్టడాల తవ్వకం, అన్వేషణ, పరిరక్షణ, భద్రత, రక్షణ. పురాతన వస్తువులు, కళాఖండాల స్మగ్లింగ్‌, తప్పుడు వర్తకాల నిరోధానికి వాటి ఎగుమతి వర్తకాన్ని నియంత్రించడాన్ని ఏఎస్‌ఐ విధిగా పెట్టుకుంది. దాంతోపాటు వాటిని, వాటికి సంబంధించిన ఇతర వస్తువులను బలవంతంగానైనా సేకరించి, ప్రజల సందర్శనార్థం అందుబాటులో ఉంచడం సంస్థ విధుల్లో ముఖ్యమైనది.[3] వీటితో పాటు సంస్థ పలు ఇతర కార్యకలాపాలు కూడా నిర్వర్తిస్తుంది. యువ ఔత్సాహికులకు పురావస్తు శాస్త్రంలో శిక్షణ ఇవ్వడం వాటిలో ఒకటి.[4] ఇందుకోసం ఢిల్లీలో ఏఎస్‌ఐ ఒక ప్రఖ్యాత సంస్థను నడుపుతోంది.[5]