ఆర్యభట్టు
ఆయన జన్మస్థలం పూర్వం పాటలీపుత్రంగా పిలవబడిన పాట్నాకు సమీపంలో ఉన్న కుసుమపురం. కొద్ది మంది ఆయన్ను విక్రమాదిత్యుని ఆస్థానంలో పనిచేసిన ప్రముఖ ఖగోళ శాస్త్రజ్ఞుడు, గణిత శాస్త్రవేత్త అయిన వరాహమిహురుడికి సమకాలికుడిలా భావిస్తున్నారు. విక్రమాదిత్యుడు పండితులను బాగా ఆదరించేవాడు. ఆయన ఆస్థానంలో నవరత్నాలు అనబడే తొమ్మిది మంది కవులుండే వాళ్ళు. వాళ్ళలో ప్రపంచ ప్రసిద్ధి గాంచిన కాళిదాసు కూడా ఒకడు. ఆర్యభట్టు ఈ తొమ్మిది మందిలో లేకుండా ఉన్నాడంటే ఆయన ఆలోచనలను ఆయన సమకాలికులు అంతగా పట్టించుకునే వారు కాదని తెలుస్తుంది. వరాహమిహిరుడి ఆలోచనలు కూడా కొన్ని ఆర్యభట్టు ఆలోచనలతో విరుద్ధంగా ఉన్నాయి. కానీ ఆయన ఈ నవరత్నాలు ప్రాచుర్యంలోకి రాకమునుపే జీవించి ఉంటాడనీ, లేక పోతే అతడు తక్కువ సమయంలో అంత ప్రాముఖ్యత సంపాదించుకొనే వాడు కాదనీ కొంత మంది భావన. అతని పుస్తకం ఆర్యభట్టీయం కూడా 23 ఏళ్ళ వయసులో వ్రాసి ఉన్నట్లుగా భావిస్తున్నారు. అయినా గానీ ఆ పుస్తకంలో లోతైన ఆలోచనలు, అభిప్రాయాలు ఉన్నాయి. ఇందులో చాలా విశేషాలతో పాటు, ఒకదానికొకటి ఎదురుగానూ, ఒకే దిశలోనూ సంచరించే గ్రహాలు కలుసుకోవడానికి అవసరమయ్యే సమయాన్ని లెక్కగట్టడానికి కొన్ని సూత్రాలు కూడా ప్రతిపాదించాడు. సంఖ్యాశాస్త్రంలో కూడా చెప్పుకోదగ్గ కృషిచేశాడు.
చతుశ్శతకం
చతుశ్శతకం (Four Hundred Verses లేదా 400 పద్యాలు) (Skt. "Catuḥśataka"; Tib. བཞི་བརྒྱ་པ་, Wyl. "bzhi brgya pa", full title Tib. རྣལ་འབྱོར་སྤྱོད་པ་བཞི་བརྒྱ་པ་, Wyl. "rnal 'byor spyod pa bzhi brgya pa") అనేది మహాయాన బౌద్ధం లోని మాధ్యమిక సంప్రదాయానికి చెందిన గొప్ప తాత్విక గ్రంథం. దీనిని రచించినది బౌద్ధ తత్వవేత్త అయిన ఆచార్య "ఆర్యదేవుడు". మాధ్యమిక శాఖా (శూన్యవాద) సంప్రదాయానికి మూల గ్రంథంగా వున్న 'చతుశ్శతకం' బౌద్ధ సాహిత్యంలోని 13 ఉద్గ్రందాలలో ఒకటి. ఈ గ్రంథంలో వైదిక కర్మకాండ పట్ల నిరశన ప్రబలంగా కనిపిస్తుంది.
దీని రచయిత ఆర్యదేవుడు క్రీ.పూ. 3 వ శతాబ్దానికి చెందినవాడు. ఇతను ఆచార్య నాగార్జునునికి ప్రముఖ శిష్యుడు. ఆచార్య నాగార్జునుని తరువాత మాధ్యమిక బౌద్ధధర్మాన్ని వ్యాప్తి చేసిన వారిలో ఆర్యదేవుడు ముఖ్యుడు. మాధ్యమికవాదానికి నాగార్జునుని ' మాధ్యమిక కారికలు' ఎటువంటివో, ఆర్యదేవుని 'చతుశ్శతకం'కు కూడా అటువంటి ప్రశస్తి ఉంది.