సింధు లోయ నాగరికత
సింధు లోయ నాగరికత (క్రీ.పూ6000 - క్రీ.పూ.1750)[1] ప్రస్తుత భారత దేశం మరియు పాకిస్తాన్ లోగల గగ్గర్ హక్రా మరియు సింధు నదుల పరీవాహక ప్రాంతంలో విలసిల్లిన అతి ప్రాచీన నాగరికత. ఇది ప్రాథమికంగా పాకిస్థాన్‌లో గల సింధ్ మరియు పంజాబ్ ప్రావిన్సులలో, పశ్చిమం వైపు బెలూచిస్తాన్ ప్రావిన్సు వైపుకు కేంద్రీకృతమైనట్లు తెలుస్తుంది. ఇంకా ఆఫ్ఘనిస్తాన్, తుర్కమేనిస్తాన్, ఇరాన్ దేశాలలో కూడా ఈ నాగరికతకు సంబంధించిన శిథిలాలను వెలికి తీయడం జరిగింది. ఈ నాగరికతకు చెందిన హరప్పా నగరము మొదటగా వెలికి తీయుటచే ఇది సింధు లోయ హరప్పా నాగరికత అని పిలువబడుతున్నది. సింధు నాగరికత మెసొపొటేమియా మరియు ప్రాచీన ఈజిప్టు కంచు యుగాలకు సమకాలికమైన అతి ప్రాచీన నాగరికతల్లో ఒకటి. అత్యంత అభివృద్ధి చెందిన దశగా గుర్తించబడిన నాగరికతను హరప్పా నాగరికత</b>గా పేర్కొంటారు. ఈ నాగరికతకు సంబంధించిన తవ్వకాలు 1920వ సంవత్సరం నుండి జరుగుతున్నా అత్యంత ప్రాముఖ్యత కలిగిన వివరాలు మాత్రం 1999లోనే వెలువడ్డాయి.[2]
భారత దేశంలో పూర్వ ప్రాచీన శిలాయుగం
ఇది ప్రధానంగా పాకిస్తాన్ లోను, ఉత్తర భారత దేశంలో వ్యాపించి ఉంది. ఇది సుమారుగా 5 లక్షల సంవత్సరాల కాలం నుండి 1.25 లక్షల సంవత్సరాలక్రితం వరకూ కొనసాగింది. పాకిస్తాన్ లోని సింధు నదికి ఉపనది అయిన 'సోవెన్' (Soan) నదీ పరీవాహక ప్రాంతాన్ని ప్రధాన మానవ ఆవాసంగా కలిగిన ఈ సంప్రదాయానికి చెందిన శిలా పరికరాలు హిమాచల్ ప్రదేశ్ లోని చౌంత్ర (Chauntra), కాశ్మీర్‌లో, 
ఉత్తరప్రదేశ్- నేపాల్ సరిహద్దులలోని శివాలిక్ పర్వత పాదాలలో, ధార్ ఎడారిలోనూ బయటపడ్డాయి. ఇక్కడ లభించిన శిలా పనిముట్లను యూరఫ్ తదితర ప్రాంతాలలో కనిపించే అషులియన్ (Acheulean) సంస్కృతికి చెందిన పనిముట్లతో పోల్చవచ్చు. సోవేన్ సంస్కృతికి చెందిన ఆదిమ వాసులు ఉపయోగించిన పనిముట్లలో రాతి నుంచి చేయబడిన చేతి గొడ్డళ్ళు (Hand Axes), కొమ్ము ఆకారపు పనిముట్లు, కోసే పనిముట్లు ముఖ్యమైనవి. ఈ శిలా పరికరాలతో పాటు రాతి పెచ్చు (Flakes) లతో చేసిన పనిముట్లు కూడా లభించడం ఒక విశేషం. పెచ్చులతో చేసిన పనిముట్లు దేశం లోని మిగిలిన ప్రాంతాలలో మధ్య ప్రాచీన శిలాయుగం (Middle Paleolithic Age) నాటికి కాని కనపడవు. రాతితో చేసిన పనిముట్లు కన్నా, రాళ్ళ పై తీసిన పెచ్చులతో చేసిన పనిముట్లు మరింత పరిణితి చెందినవి. శిలా పరికరాల తయారీలో భగ్నమైన పెచ్చులను (Flakes) కూడా తిరిగి ఉపయోగపడేటట్లుగా తిరిగి చెక్కడం అనే ప్రక్రియ (Reflaking or Retouching technology) భారతదేశంలో మిగిలిన ప్రాంతాలలో ‘మధ్య’ ప్రాచీన శిలాయుగం (Middler Paleolithic Age) లో ప్రారంభమైతే, సోవెన్ నదీ పరీవాహక ప్రాంతంలో మాత్రం ‘పూర్వ’ ప్రాచీన శిలాయుగం కాలం (Lower Paleolithic Age) లోనే ప్రారంభమైంది.