మొఘల్ సామ్రాజ్యం
మొఘలాయిలు కీ.శ. 1526 నుండి 1707 వరకు భారత ఉపఖండాన్ని (ఆఫ్ఘనిస్తాన్, పాకిస్తాన్, భారత్) పరిపాలించిన రాజవంశీయులు. 1526లో తైమూరు వంశానికి చెందిన బాబరు ఒకటవ పానిపట్టు యుద్ధంలో ఇబ్రాహీమ్ లోడీను ఓడించి మొఘల్ సామ్రాజ్యం స్థాపించాడు. ముఘల్ అంటే మంగోల్ అనే పదానికి పెర్షియా భాషలో సమానమైన పదం. మంగోల్ అంటే మధ్య ఆసియాలోని చెంఘీజ్ ఖాన్ వంశీయులైన సంచార యుద్దవీరులు అని అర్థం. మొఘల్ వంశీయులంతా ఇస్లాం మతాన్ని కచ్చితంగా పాటించారు. బాబరు తరువాత పరిపాలనా బాధ్యతల్ని చేపట్టిన హుమాయూన్ను పఠాన్ వీరుడైన షేర్ షా సూరి జయించి సుర్ సామ్రాజ్యం స్థాపించాడు. పదహారేళ్ళ తరువాత పోగట్టుకున్న కోటలన్నింటినీ హుమాయూన్ మళ్ళీ జయించాడు. హుమాయూన్ తరువాత అతని కుమారుడైన అక్బర్ మొఘల్ సామ్రాజ్యాన్ని విస్తరించి 1556 నుండి 1605 వరకు పాలించాడు. అక్బర్ తరువాత విశాలమైన మొఘల్ సామ్రాజ్యం అతని కుమారుడైన జహాంగీర్కు సంక్రమించింది. జహాంగీర్ తర్వాత ఢిల్లీ సింహాసనాన్ని అధిష్టించిన షాజహాన్ కాలంలో మొఘల్ సామ్రాజ్యం ప్రపంచంలోనే అతి గొప్ప రాజ్యంగా కీర్తింపబడింది. ఇతను పరిపాలించిన కాలాన్నే చరిత్రకారులు మొఘల్ సామ్రాజ్య స్వర్ణ యుగంగా వర్ణిస్తారు.
పంజాబ్, పాకిస్తాన్
15వ శతాబ్ది మధ్యకాలంలో పంజాబ్ ప్రాంతంలో సిక్ఖు మతం జన్మించింది. మొఘల్ పీడనకు వ్యతిరేకంగా పలువురు హిందువులు విస్తృతంగా సిక్ఖు మతాన్ని స్వీకరించారు. సిక్ఖులు మొదట మొఘల్ సామ్రాజ్యానికి, ఆపైన ఆఫ్ఘాన్ సామ్రాజ్యానికి వ్యతిరేకంగా బలీయమైన సైనిక శక్తిగా రూపుదాల్చారు. అహ్మద్ షా దురానీతో పోరాటం తర్వాత సిక్ఖులు పంజాబ్ పై నియంత్రణ సాధించి మహారాజా రంజిత్ సింగ్ నాయకత్వంలో సిక్ఖు సామ్రాజ్యాన్ని స్థాపించి 1799 నుంచి 1849 వరకూ పరిపాలించారు. రంజిత్ సింగ్ లాహోర్ రాజధానిగా సామ్రాజ్యాన్ని ఆఫ్ఘనిస్తాన్, కాశ్మీర్ ప్రాంతాలకు విస్తరించారు. భంగీ మిస్ల్ అన్నది లాహోర్ ను, ఇతర పంజాబ్ పట్టణాలను ఆక్రమించిన మొదటి సిక్ఖు సైన్యం. సయ్యద్ అహ్మద్ బరేల్వీ అనే ముస్లిం జీహాద్ ప్రకటించి, తిరుగుబాటు చేసి ఇస్లామిక్ రాజ్యాన్ని స్థాపించి, ముస్లిం చట్టాన్ని అత్యంత కఠినంగా అమలుచేయబోయారు. 1821లో సయ్యద్ అహమ్మద్ బరేల్వీ, తన అనుచరులతో తన పంజాబ్ ఆక్రమణ పథకానికి ప్రజాదరణ, సామాగ్రి సేకరణ సంపాదించేందుకు రెండేళ్ళు పనిచేశారు. భారతదేశ వ్యాప్తంగా తన సంబంధాలు జాగ్రత్తగా విస్తృతపరుచుకుంటూ, దేశవ్యాప్తంగా ప్రయాణించి స్వచ్ఛంద సైనికులను ఉత్సాహపరుస్తూ, నిధులు సేకరిస్తూ ముస్లిం తన పట్ల విశ్వాసం కలిగిన ముస్లింను కలిశారు. 1826 డిసెంబరులో సయ్యద్ అహ్మద్, అతని అనుచరులు అకోరా ఖటక్ వద్ద సిక్ఖు దళాలతో ఘర్షణ పడ్డారు కానీ ఎటువైపూ ఫలితం మొగ్గలేదు. 1831లో బాలకోట్ పట్టణంలో సయ్యద్ అహ్మద్, షా ఇస్మాయిల్ షహీద్, వారి స్వచ్ఛంద సైనికులతో కూడిన ముస్లిం తిరుగుబాటు దళం ఒక ప్రధాన యుద్ధంలో శిక్ఖు సైన్యం చేతిలో పరాజయాన్ని చవిచూసింది.