భారత పురాతత్వ సర్వే సంస్థ
ఆర్కియాలజికల్‌ సర్వే ఆఫ్‌ ఇండియాను బ్రిటిష్‌ వలసవాద సామ్రాజ్య హయాంలో 1861లో సర్‌ అలెగ్జాండర్‌ కనింగ్‌హం అప్పటి వైస్రాయ్‌ చార్లెస్‌ జాన్‌ కనింగ్‌ సహాయంతో ఏర్పాటు చేశారు. ఆ సమయంలో దాని పరిధి అఫ్గానిస్తాన్‌, బర్మాలతో కలిసిన మొత్తం భారత ఉపఖండం మీద ఉండేది.[7] తొలినాళ్లలో చాలావరకు అన్వేషణ కార్యక్రమాల్లో సంస్థ నిమగ్నమై ఉండేది. దాని ఫలితంగా సంకిసా, శ్రావస్థి, బార్హాట్‌, కోశాంబీ వంటి చారిత్రక స్థలాలు వెలుగు చూశాయి.[8] ఈ కార్యకలాపాలలో కనింగ్‌హం చాలా ప్రముఖ పాత్ర పోషించారు. దాంతోపాటు భారతదేశ చారిత్రక పురాతత్వ పరిశోధనలకు ఆయన దారులు పరిచారు.[9] కానింగ్‌హం హయాంలో (1867-68) ఏఎస్‌ఐకి చెందిన ఏసీఎల్‌ కార్లైల్‌ మధ్యప్రదేశ్‌లోని రేవా జిల్లాలోని సుహాగిఘాట్‌ రాతి గుహల్లో ముఖ్యమైన రాతి చిత్రలేఖనాలను కనిపెట్టారు.[10] ఇందులోని కొన్ని చిత్రాలు పూర్వ చారిత్రక యుగానికి చెందినవని, ఐరోపాలో వాటికి సంబంధించిన ఆధారాలేవీ కూడా లేవని గుర్తించారు. మార్టిమర్ వీలర్‌ అనే నావికుడు 1944లో డైరెక్టర్‌ జనరల్‌ అయ్యాక సంస్థ ప్రధాన కార్యాలయాన్ని సిమ్లాలోని రైల్వే బోర్డు భవనంలో ఏర్పాటు చేశారు.
పుట్టపర్తి శ్రీనివాసాచారి
డా శ్రీనివాసాచారిగారికి తెలుగుతో పాటు సంస్కృతము, కన్నడములో గూడా అసాధారణ పాండిత్యము గలదు. వారు తమిళంగూడా సునాయాసముగా మాట్లడగలిగేవారు. వారి విజ్ఞానపరిశోధనకు మూలాధారమైన పురాతత్వ శాస్త్రము, (ఆర్కియాలజీ) లోవారు ప్రతిభావంతులు. శిలాశాసనములు విశదీకరించటంలో వారు దిట్ట. ఆంధ్ర ప్రదేశ్ లోనిఅమరావతి, నాగార్డున సాగర్ ప్రాంతములదు బయల్పడిన అనేక అమూల్య శిలా శాసనములపై కృషి చేశారు. విజయవాడ యస్ ఆర్ ఆర్ కాలేజీలో అధ్యాపకులుగా చేసే రోజలలోనే (1940 దశాబ్ధ మొదట్లో) వారు చారిత్రక వ్యాసములు ప్రచురించారు. వారి వ్యాసములు భారతి లోను ఇతరపత్రికలలోనూ ప్రచురించబడినవి.[2] సంగ్రహ ఆంధ్ర విజ్ఞాన కోశం లోను, 1941 లో మాగంటి బాపినీడు గారు ప్రచురించిన ఆంధ్ర సర్వస్వం లోను ప్రచురించబడినవి. డా శ్రీనివాసాచారి గారు హైదరాబాదులో ఆంధ్రప్రదేశ ప్రభుత్వమువారి ఆర్కియాలజీ శాఖకు డైరక్టురు గానుండినప్పటి నుండి వారు అయ్యదేవర కాళేశ్వరరావు గారి ప్రోత్సాహముపై ప్రభుత్వమువారి సాహిత్య కమిటీలలో అదనపు బాధ్యతలు స్వీకరించారు. 1958 లో నెలకొల్పబడ్డ "ఆంధ్ర అకాడమీ ఆఫ్ హిస్టరీ అండ్ సైన్సు" అను కమిటీ అయ్యదేవర వారి అధ్యక్షతన మాడపాటి హనుమంతరావు గారు ఉపాధ్యక్షులుగాను, డా శ్రీనివాసచారి గారు కార్యదర్సిగాను మారేమండ రామారావు గారు సహాయకార్యదర్శిగాను నియమింపబడిరి. ఆ కమిటీ ఆవిష్కరణ 1959 లో ప్రప్రథమ భారత రాష్ట్రపతి డాబాబు రాజేంద్ర ప్రసాద్ గారి చే జయప్రథముగా జరిపించుటకు డా శ్రీనివాసాచారి గారి కృషి ఎంతోయున్నది. పిమ్మట ఆ కమిటీని రెండు భాగములుగా చేసి చరిత్ర మరియూ విజ్ఞానశాస్త్రము వేరు వేరుగా ప్రత్యేక దృష్టి కలుగచేసి కొన్ని అమూల్య ప్రచురణలు చేశారు. ఆ చరిత్రకు సంబంధించిన కమిటీకి డా శ్రీనివాసాచారి గారు కార్యదర్సిగా యుండి అనేక అమూల్య ప్రచురణలు చేశారు. 1962 లో అయ్యదేవర కాళేశ్వరరావుగారు పరమదించటంతో డా శ్రీనివాసాచారి గారు తమ పదవీ విరమణ చేశారు. డా శ్రీనివాసాచారి గారి రచనలలో విశిష్టమైనది "విజయనగర చరిత్ర" ఇది ఆంగ్లములో రచించారు.