వాము
వాము వంటలలో ఉపయోగించే ఒక విధమైన గింజలు. వాము లేదా ఓమను సంస్కృతం లో దీప్యక అని, హిందీలో అజ వాన్‌ అని అంటారు. వాము మొక్క మొత్తం సువాసన కలిగి ఉంటుంది. పువ్వులు గుత్తులు గుత్తులుగా ఉంటాయి. ఈ పువ్వులనుంచే విత్తులు వస్తాయి. వాము శరీరంలో వాతాన్ని హరింపజేస్తుంది. శూలలను తగ్గిస్తుంది. జీర్ణశక్తిని పెంపొందిస్తుంది. కడుపు ఉబ్బరం, ప్లీహవృద్ధిని తగ్గిస్తుంది. వాంతులను తగ్గిస్తుంది. గుండెకు కూడా అత్యంత ఉపయోగకారి. దీని శాస్త్రీయ నామము ట్రాకీస్పెర్మమ్ కాప్టికమ్ (Trachyspermum copticum).
జాజికాయ నూనె
జాజికాయ నూనె ఒక ఆవశ్యక నూనె.ఒక సుంగంధ తైలం. జాజికాయ నూనెను జాపత్రి కాయ విత్తనాలనుండి తీస్తారు.జాజికాయ నూనెను ఆరోమథెరపీ లో ఉపయోగిస్తారు.కీళ్ళవాపు వాత నొప్పుల నివారణకు ఉపయోగిస్తారు.అలాగే జీర్ణ కోశ వ్యవస్థలోని అవకతవకలను సరిదిద్దును.అలాగే ప్రత్యుత్పత్తి వ్యవస్థను వృద్ధి పరచును.అలాగే జాజికాయ నుండి జాజికాయ యొక్క ఎండ బెట్టిన ఎర్రటి కండగల బాహ్య కవచం నుండి తీసిన నూనెను మేస్ ఆయిల్ (mace)అంటారు, దీన్నిసుగంధ ద్రవ్యంగా ఉపయోగిస్తారు.జాజికాయ యొక్క ఎండ బెట్టిన ఎర్రటి కండగల బాహ్య కవచంను మసలాగా వంటల్లో ఉపయోగిస్తారు.
జాజికాయ చెట్టును జాపత్రి చెట్టు అనికూదా అంటారు.జాజికాయ చెట్టు మిరిస్టికేసి కుటుంబానికి మరియు మిరిస్టికా జాతికి చెందినది.జాజికాయ చెట్టులో 100 రకాలు వున్నవి.వాటిలో కొని రకాలు
జాజికాయ నూనెను ఎక్కువగా "మిరిస్టికా ఫ్రాగ్రాన్స్" నుండిఉత్పత్తి చేస్తారు.జాజి చెట్టు సతతహరిత వృక్షం.చెట్టు దాదాపు 20 మీటర్ల ఎత్తు(65 అడుగులు) పెరుగును.దట్టమైన ఆకులు కల్గి,చిన్నని మెరుపు తగ్గిన పసుపు రంగు పూలను పూయును.ఈ చెట్టు మూలస్థావరం మొలుక్కా ద్వీపాలు.అయితే పెనెంగ్,జావా మరియు శ్రీలంకల్లో కూడా గుర్తించారు.పండు చిన్న పీచ్(peach)పందు ఆకారంలో(దొండపండువలె యెర్రగా వుండే వొక పండు) వుండును.భారతీయులు జాజి నూనెను ప్రేగుల్లోని అస్వస్థతతగ్గించుటకు ఉపయోగించేవారు. ఈజిప్టియనులు శవాలను కుళ్లి పోకుండవ వుంచు ద్రవ్యాలతో ఈ నూనెను కలిపి వాడేవారు.మధ్య యుగం కాలంలో లార్డ్/పండీకొవ్వు తో కలిపి ఆయింట్ మెంట్/పూతమందుగా మూలశంక కు వాడేవారు, వర్తమాన కాలంలో సబ్బులలో, కొవ్వొత్తులలో, దంతసంరక్షణ క్రీములలో, మరియు కేశ లేపనాలలోజాజినూనెను ఉపయోగిస్తున్నారు.
ఎండబెట్టిన జాజికాయ విత్తనాలనుండి ఆవిరి స్వేదన క్రియ/స్టీము డిస్టిలేసను పద్ధతిలో సంగ్రహణ చేస్తారు.విత్తనాలలో నూనె 6-7%వరకు వుండును.