ఉప్పు సత్యాగ్రహం
ఉప్పు సత్యాగ్రహం (ఆంగ్లం: The Salt Satyagraha) మహాత్మా గాంధీచే ప్రారంభించి సాగించిన అహింసాత్మక శాసనోల్లంఘన ఉద్యమం, ఇది బ్రిటిష్ రాజ్కు వ్యతిరేకంగా జరిగింది. ఉప్పుపై పన్ను చెల్లించుటకు నిరాకరించి, మార్చి 12, 1930 న చేపట్టిన "దండి యాత్ర" నే ఉప్పు సత్యాగ్రహంటారు. సంపూర్ణ స్వరాజ్యం కొరకు బ్రిటిష్ వారికి వ్యతిరేకంగా చేపట్టిన ఉద్యమాల సరమే ఈ ఉప్పు సత్యాగ్రహం. దీనిలో ప్రధానమైన గాంధీ యాత్ర సబర్మతీ ఆశ్రమం నుండి ప్రారంభమై దండి వరకూ సాగింది. ఈ యాత్రలో వేలకొద్దీ భారతీయులు పాల్గొన్నారు. గాంధీగారి అహింసాత్మక ప్రతిఘటన విజయాలలో ఇదొక పుష్పమాలిక. కోట్ల భారతీయులపై బ్రిటిష్ రాజ్ వేసే ఉప్పు-పన్నుకు వ్యతిరేకంగానే కాక దానిని ప్రతీకగా వినియోగించుకుని మొత్తం భారతీయులపై బ్రిటీషర్ల అన్యాయమైన పరిపాలనపై ఒక శాంతియుత పోరాటం.[1]
వాసిరెడ్డి దుర్గాసదాశివేశ్వర ప్రసాద్
1920 కి ముందు లోక మాన్య బాలగంగాధర తిలక్ మహాశయుని సారథ్యములో సాగుతున్న స్వాతంత్ర్యోద్యమం అనే రథములో 1920 దశాబ్ద ప్రారంభంలోనే ప్రవేశించి న రాజాగారు తదుపరి మహాత్మా గాంధీజీ సారథ్యములో ముందుకు సాగి కృష్ణాజిల్లా కాంగ్రెస్సు కార్యకలాప్పాలలో ముఖ్య పాత్రవహించారు. వారు స్వభావిక రీత్యా రాజకీయనాయకుడు కాదని తాము రచించిన రాజకీయ జీవితం గ్రంథములో (అప్రచురితము) పేర్కొన్నారు. సాహిత్యాబిరుచిగల ఇద్దరు రాజకీయనాయకులని దిగవల్లి వేంకట శివరావు గారిని, రాజాగారిని గురించి ఇండియన్ ఎక్సప్రెస్సు పత్రిక సంపాదకుడైన జి.కృష్ణ గారు 1972 లో జనేవరి 22 తారీకు ఇండియన్ ఎక్సప్రెస్సులో ఎడిటోరియల్ వ్రాశారు.[3] వారి అన్నగారైన ముక్త్యాల రాజాగారికి తన తమ్మడు రాజకీయాలలో ప్రనేశించటం వల్ల ఆంగ్లప్రభుత్వమువారు తమ జమీందారీకి కష్టాలు కలుగజేయుదరను సంకోచము కలిగినవారైనందున వీరిని జాతీయోద్యమములకు దూరముగానుంచుటకు ప్రయత్నించిరి. కానీ ఆకాలపు పెద్దలు కాశీనాధుని నాగేశ్వర రావు గారు, టంగుటూరి ప్రకాశం గారు ముత్యాలరాజాగారికి స్వయంగా సుపరిచితలుగుటవల్ల తెల్ల దొరలు మన దేశ ప్రజలకు, మన జమీందారీలకు చేసే పక్షపాతపు పరిపాలనా విధానములు వారి అత్యాచారములు నచ్చచెప్పి అనుమతింప జేసిరి. ఇక అప్పటినుండి మన రాజాగారు జాతీయోద్యమము లందునూ, స్వాతంత్ర్యసంగ్రామములోను చేసిన కృషి చాల విశేష మైనది. 1920 లో వేటూరి ప్రభాకర శాస్త్రి గారు రాజాగారికి కాశీనాధుని నాగేశ్వర రావు గారిని పరిచయం చేశారు. 1921 వ సంవత్సరంలో జరిగిన విశేష ఘటములు వారి రాజకీయ జీవితంలో (1) బెజవాడ కాంగ్రెస్సు మహా సభ సమావేశములకు వెళ్లటం, (2) మహాత్మా గాంధీ గారి స్వతంత్రోద్యమ చర్యలలో ఒకటైన నూలువణుకుట ప్రారంభించటం, (3) విదేశవస్తు బహిష్కరణోద్యమంలో జాతీయనాయకులు జగ్గయపేటవచ్చినప్పడు విదేశ వస్త్రములు అగ్నహోత్రం చేయటం, (4) ఖద్దరువస్త్రముల అమ్మకం చేయటం మొదలగునవి. 1922 వ సంవత్సరంలో ఖాదీ ఉద్యమానికి విరాళముల కోసం కాశీనాధుని నాగేశ్వర రావు గారు టంగుటూరి ప్రకాశం గారు జయంతిపురం వచ్చినప్పడు మనరాజాగారి అన్నగారైన ముక్త్యాలరాజా చంద్రమౌళేశ్వర ప్రసాదుగారు నాలుగు పుట్ల పత్తిని విరాళముగానిచ్చారు, మన రాజాగారు గూడా కొంత సొమ్ము విరాళంగానిచ్చారు. దక్షిణాఫ్రికా లోనున్న రాజాగారి మిత్రులు బత్తెన రామారావు నాయుడు గారి ద్వారా అక్కడి భారతీయల దీన పరిస్థితిని రాజాగారు తెలుసు కున్నాక వారికి మన జాతీయోద్యమములు స్వతంత్రపోరాటమునకు మరింత ప్రేరేపించినవి. అదేకాక జలియన్వాలా బాగ్లో జనరల్ డయ్యర్ కాల్పులు తరువాత విఠల్ భాయి పటేల్ గారి రిపోర్టులో పంజాబులో స్వతంత్రయేధులను ఏవిధంగా శిక్షించి అవమానపరచినదీ చదివిన తరువాత మరింత దృఢనిశ్చయముతో స్వతంత్రపోరాటములో కృషి చేశారు. 1922 దాకా రాజాగారు కాంగ్రెస్సులో సాధారణ సభ్యులు గానుండిరి. 1923నుండి రాజాగారు తాలూకాస్థాయి కాంగ్రెస్సు సమావేశాలు చెయించేవారు. 1923 నుండి 1927 దాకా వారు నందిగామాలో తాత్కాలీకంగావుంటూ వ్యవసాయాభివృధ్దికి నందిగామ కాలువ త్రవ్వించారు అప్పటి సబ్ కలెక్టరు టి.యల్ ఆర్ చంద్రన్ గారి సహకారం తో. 1923 మళ్లీ ఎన్నికలలో స్వరాజ్య పార్టీ అధికారంలోకి వచ్చింది. 1923 లో ఎలక్షన్లైన తరువాత సి.ఆర్ రెడ్డి గారు, కె.కోటి రెడ్డి గారు సి వి నరసింహం గారు కలసి ఒక కొత్త రాజకీయ పార్టీని జస్టిస్ పార్టీకి పోటీగా స్థాపించారు. 1924 లో బెజవాడ తాలూకాను విభజించి న తరువాత నందిగామా తాలూకా బోర్డుకు మొట్టమొదటి అధ్యక్షులుగా నుండిరి. 1927 మే నెలలోలో మహాత్మా గాంధీ గారు ఆంధ్ర దేశ పర్యటనకు వచ్చినప్పుడు కాశీనాధుని నాగేశ్వర రావు గారు, టంగుటూరి ప్రకాశం గార్లతో రాజాగారు బోనకల్లు వెళ్లి గాంధీగారిని ఆహ్వానించగా గాంధీగారు వారి ఆహ్వానం స్వీకరించి కస్తూరిబాయి గాంధీతో సహా జయంతిపురమునకు వచ్చి మన రాజాగారి బంగళా (భవంతి) లో బస చేశారు. గాంధీజీతో పాటు వారి సహచరులు మీరాబెన్, మహదేవ్ దేశాయ్ గార్లును, మన ఆంధ్ర రాజకీయనాయకులు కొండా వెంకటప్పయ్య, పట్టాభి సీతారామయ్యగార్లు కూడా ఆరోజు మర్నాడు దాకా జయంతి పురంలోనే బసచేశారు. మన రాజాగారి రాజకీయజీవిత చరిత్రలో గాంధీగారికిచ్చినటువంటి ఆ ఆతిద్యం ఒక విశేష ఘటన. గాంధీ గారి పత్రిక హరిజనలో గూడా రాజాగారిని గురించి చెప్పబడింది. 1929 సైమన్ కమిషన్ కు నిరసనగా నల్లజండాల ప్రదర్శనానికి నాయకత్వంచేసినందుకు మొదటిసారిగా పోలీసువారిచే నిర్బందిచబడిరి. 1924 ఎన్నికల బహిష్కరణోద్యమములో ప్రముఖ పాత్రవహించారు. 1931 లో కరాచీ కాంగ్రెస్సు మహా సభలకు వెళ్ళారు. 1932 సత్యాగ్రహోద్యమ సమయంలో రాజాగారు ఇంట్లో జాతీయ పతాకము ఎగురవేసినతరువాత పోలీసు వారు ఇంటిని సోదా చేశారు. మద్యపాన నిషేధన ఉద్యమంలో తమ జమీందారీ తోపులోనున్న వందలాది తాటిచెట్లను నరికించి ఆదర్శప్రాయంగా నిలిచారు. 1934 లో మళ్లీ రెండవ సారి నందిగామా తాలూగా బోర్డుకు అధ్యక్షులైనారు కానీ యాడాదిలోపలే తాలూకా బోర్డులు రద్దు చేయబడ్డవి. 1936 లో గోగినేని రంగనాయకులు (ఎన్.జి.రంగా) గారు ఆంధ్రరాష్ట్ర రైతు సంఘం స్దాపించారు రాజాగారిని మరి ఇతర నాయకులని కిసాన్ ఉద్యమంలోకి ప్రవేశపెట్టారు. 1936-37 లో మద్రాసు ప్రోవిన్షియల్ ఎన్నికలలో రాజాగారు, కాట్రగడ్డ నారాయణరావు గారు విజయవాడ గ్రామీణ నియోజకవర్గమ నుంచి యమ్ యల్ సిలుగా ఎన్నకైనారు.అయ్యదేవర కాళేశ్వరరావు గారు అర్బన్ నియేజగవర్గమునుండి ఎన్నికేనారు. అది మద్రాసు ప్రోవిన్సుకు సి.రాజగోపాలాచారి గారు ముఖ్యమంత్రి గానున్నకాలంలో. రాజాగారి సత్యాాగ్రహ ఉద్యమం బ్రిటిష్ ప్రభుత్వము వారికి ఆందోళనకలుగ చెస్తున్నందున్న వారిని 1940 లో నందిగామలో అరెస్టు చేసి జైలుశిక్ష విదించి 5 నెలలపాటు కొన్నాళ్లు సేలం జైలులోనూ, మరికొన్నాళ్లు తిరుచునాపల్లి జైలులో నిర్బంధించి వుచారు. ఆ జైలు శిక్ష అనుభనిస్తున్న రోజులలోనే సి.రాజగోపాలాచారి గారు అదే జైలు లోనుండగా వారితో పరిచయమైనది. సంస్కృతవాంజ్ఞయలోనూ, భారత భాగవతంలోనూ రాజాగారి విశేషజ్ఞానమును గుర్తించిన రాజాజీ వారు రచించున్న మహాభారతం లోని కొన్ని ఘటనలు రాజాగారితో జైలులో సంప్రదించేవారుట. రాజగోపాలచారి గారు ఆంగ్లములో రచించిన మహాభారత కావ్యము 1953 లో భారతీయ విద్యాభవన్ వారిచే ప్రచురించబడింది. జైలునుండి వచ్చినతరువాత 1940 రాష్ట్రస్థాయి రాజకీయాలలో లక్షమయ్య నాయుడు గారు, రమణయ్య నాయుడు గారు, పట్టాభి సీతారామయ్య, రాజాగారు, అయ్యదేవర కాళేశ్వరరావు గారు ఇంకా ఇతరులు కలసి పనిచేశారు. రాజాగారు నందిగామ తాలూకా కాంగ్రెస్సు ప్రెసిడెంటు గానుండిరి. 1945 ఎలక్షన్సు జరిగినవి 1946 లో టంగుటూరి ప్రకాశంగారు ప్రీమియర్ అవటం మళ్లీ 1947 లోనే వారిని పదవీ విహీనులవటం జరిగినవి. ప్రకాశంగారికి రాజా గారు చాల సన్నిహితులు చాలా సమావేశాలు చర్చలు వీరితో చేసేవారు. 1948 లో హైదరాబాదులో రజాకార్ల ఉద్యమ కాలం లోకె. యమ్. మున్షిీ గారు నిజాంరాజ్యమున హైకమీషనర్ గా నున్నప్పుడు వారు ప్రకాశంగారితో చర్చించుటకు జగ్గయ్యపేట రాజాగారింటిలో సమావేశమైనారు. రాజాగారు నిగర్వి, నిరాడంబరులు, అధికారవ్యామోహములేని వారు. వారికి ప్రకాశంగారితోనూ ఇతర రాజకీయనాయకులతోనూ పలుకుబడియుండినను స్వార్ధంకోసం, అధికారం కోసం వారు ప్రయత్నించలేదు.