చిత్తూరు నాగయ్య
చిత్తూరు నాగయ్య 1904, మార్చి 28న గుంటూరు జిల్లా రేపల్లెలో జన్మించాడు.[4] నాగయ్య అసలు పేరు ఉప్పలదడియం నాగయ్య. తండ్రి ఉప్పలదడియం రామలింగేశ్వర శర్మ రెవిన్యూ శాఖలో ఉద్యోగిగా వుండేవాడు. తల్లి వేంకట లక్ష్మాంబ. వీరికి నాగయ్య కంటే ముందు నలుగురు పిల్లలు పుట్టి వెంటనే మరణించారు. దాంతో వీరికి జీవితంలో నిరాశ, దిగులు ఏర్పడ్డాయి. ఎవరో ఒకాయన కుటుంబంలో నాగదోషం ఉందని చెప్పగా దోష పరిహారార్థం ఆ దంపతులు సత్తెనపల్లి వెళ్ళి నాగప్రతిష్ట చేసి పూజలు సలిపారు. ఆ తర్వాత జన్మించన కొడుకుకు నాగేశ్వరం అని పేరు పెట్టుకున్నారు. నాగయ్య పూర్వీకులు ఒకప్పుడు యజ్ఞయాగాదులు చేస్తూ ఆస్తిపాస్తులు కలిగిఉండేవారైనా రామలింగ శర్మ తరం వచ్చేటప్పటికి అవన్నీ కరిగిపోయాయి. దాంతో ఆయన చిన్న ఉద్యోగం చేస్తూ కుటుంబాన్ని పోషించుకుంటూ ఉండేవాడు. నాగయ్య రెండేళ్ళ వయసులో ఉండగా చిత్తూరు జిల్లా, కుప్పం సమీపంలోని గోగునూరుకు చెందిన ఆయన అమ్మమ్మ ఆయన్ను చూడ్డానికి వెళ్ళింది. అప్పటికే నాగయ్యకు ఒక తమ్ముడు జన్మించి ఉన్నాడు. అప్పటికే వారి కుటుంబ ఆర్థిక పరిస్థితులు సరిగా లేవు. ఆమె కూతురు కుటుంబం మొత్తం తనతో వచ్చి ఉండమంది. నాగయ్య తండ్రి ఉద్యోగం వదిలి వెళ్ళడానికి అంగీకరించలేదు. దాంతో ఆమె పెద్ద కొడుకైన నాగయ్యను తీసుకు వెళ్ళి పెంచి పెద్ద చేస్తామంది. అయిష్టంగానేనైనా రెండో కొడుకు తమ దగ్గరే ఉండటం వలనా, తమ కొడుకు క్షేమం కోరి అందుకు అంగీకరించారా దంపతులు. దారిలో వస్తున్నపుడే నాగయ్యకు నాగుపాము పడగ పట్టడం చూసిన కొంతమంది ఆయన మహర్జాతకుడు అవుతాడు అని ఊహించి చెప్పారు.[4] అలా నాగయ్య అమ్మమ్మతో పాటు గోగునూరుకి వచ్చాడు. నాగయ్య అవ్వ దగ్గర ఆస్తి పాస్తులు, డబ్బు ఉండేవి. భర్త మరణం తర్వాత ఆమె అమాయకత్వం వల్ల సంపదంతా పరుల పాలైంది. ఆస్తి కోసం తమను బంధువులు ఏమైనా చేస్తారేమోనని భయపడి మనవడిని తీసుకుని కుప్పం వచ్చేసింది. కుప్పంలో ఒక ఇల్లు కొనుక్కుని అందులోనే నివసించసాగింది.
నాయకురాలు నాగమ్మ (నాటకం)
నాయకురాలు నాగమ్మ నాటకం చారిత్రక ప్రయోగాత్మక నాటకం. గుంటూరు జిల్లా, పిడుగురాళ్ల కు చెందిన వైహెచ్‌కే.మోహనరావు రచించిన పుస్తకాన్ని ఉత్తమనాటక రచయితగా బహుమతి అందుకున్న ఎ.ఎస్.నారాయణబాబు నాటకీకరించగా, డా. కోట్ల హనుమంతరావు దర్శకత్వం వహించారు. 
800 సంవత్సరాల క్రితం కరీంనగర్ జిల్లా, పెగడపల్లి మండలం ఆరవెల్లి గ్రామంలో నాగమ్మ జన్మించింది. ఇప్పటికీ నాగమ్మ నివసించిన ఇల్లు ఆ గ్రామంలో ఉంది. ఆ ఇంటిని నాగమ్మ గుడిగా స్థానికులు భావిస్తారు. ఆరవెల్లి గ్రామంలో పుట్టి పల్నాటి సమైక్యత కోసం అహర్నిశలు కృషి చేసిన స్త్రీమూర్తి కథయిది. చరిత్రలోనే నాగమ్మ తొలి దేశీయ మహిళా మంత్రిగా పేరొందింది. 12వ శతాబ్దంలో ఆడది గడపదాటరాదన్న కట్టడిదాటి, సహగమనం తృణీకరించి భర్తను, తండ్రిని, మేనమామను కోల్పోయిన నాగమ్మ ప్రజలకోసం, పల్నాటి శ్రేయస్సు కోసం మంత్రిగా బాధ్యతలు స్వీకరించింది. పురుషాధిక్య సమాజానికి అదినచ్చలేదు. అందుకే ఆమెపై దుర్మార్గపు ప్రచారం జరిపి పగలు, పంతాలతో పల్నాడును విచ్చిన్నంచేసిందని ప్రచారం చేశారు. కానీ నిజంగా నాగమ్మ పల్నాడుకు చేసిన 
సేవలు, రాజ్యాభివృద్ధి, పొరుగు రాజ్యాలతో మైత్రిని మరిచారు. వందమంది యోధులతో సమానమైన నాగమ్మ మేధస్సు ఆమోఘం. పల్నాడు యుద్ధం వల్ల ఎందరో ఆడకూతుర్లు పసుపు కుంకుమలు కోల్పోతారని తానే తగ్గి బ్రహ్మనాయని షరతులకు తలొగ్గి సంధికై ప్రయత్నించింది. పల్నాడుకు శత్రువుల బెడద వదిలించి నలగాముని అఖండ పల్నాడుకు రాజుని చేసి తన శేషజీవితాన్ని స్వగ్రామమైన ఆరవెల్లి కి వెళ్లి అచ్చట గడుపుతూ ప్రజలకు ఆరాధ్య దైవమై గుడిలో దేవత అయింది.