అనంతపురం జిల్లా
అనంతపురం జిల్లాకు ఉత్తరాన కర్నూలు జిల్లా, తూర్పున వైఎస్ఆర్ జిల్లా,కడప, ఆగ్నేయమున చిత్తూరు జిల్లా, పశ్చిమాన మరియు నైఋతిన కర్ణాటక రాష్ట్రము సరిహద్దులుగా ఉన్నాయి. జిల్లాకు ఉత్తరాన మరియు మధ్యభాగములో పెద్ద పెద్ద నాపరాళ్ళ మయమైన ఎత్తైన మెలికలు తిరిగిన పీఠభూమి లేదా చిన్న పర్వతశ్రేణులతో నిండిఉన్నది. దక్షిణ భాగము ఎత్తైన కొండలమయమై ఇక్కడ పీఠభూమి సముద్రమట్టమునకు 2600 అడుగుల ఎత్తుకు చేరుకొనును. పెన్నా, చిత్రావతి, వేదవతి, పాపాఘ్ని, స్వర్ణముఖి మరియు తడకలేరు మొదలైన ఆరు నదులు జిల్లా గుండా ప్రవహిస్తున్నాయి. జిల్లాలో సంవత్సరానికి 381 మిల్లీమీటర్ల సగటు వర్షపాతము కురుస్తుంది. రాజస్థాన్ లోని జైసల్మేరు తరువాత దేశంలో అత్యల్ప వర్షపాతం కలిగిన జిల్లా ఇది.
ఆలేరు
ఇవి ఒకప్పటి ఆలేరువాగు మార్గంలో భూగర్భజలాల నిల్వలు. మా చిన్నపుడు చేయిపెట్టి తోడితే చాలు పర్రెలో నీటిజలలు పొంగుకొని వచ్చేవి. ఈ పర్రెల ఆధారంగానే నాకీ అభిప్రాయం కలిగింది.పర్రెలన్ని మావూరి నిండా పంటకాలువలై, తాగునీటి కాలవలై మాకు నీటికరువు లేకుండా చేసాయి. బావుల్లో 4,5 చేదలకే నీళ్ళందేవి.
ఈ పర్రెలనుండే
1.రామసముద్రం కాలువ ( చాకర్ల కాలువ)
2.రెడ్డికాలువ (కుమ్మరిండ్ల దగ్గరి కాలువ)
3.పర్రెకాలువ
4.పెద్దకాలువ
5.కొత్తకాలువ
6.శాయిగూడెం కాలువ
7.మైలోని కాలువ
8.చంద్రమ్మ కాలువ
9.సోమరాజుబాయి కాలువ
10.గోనె కాలువ (ఏముకుంటలోనికి వచ్చేది) 
11.మంతపురల్లరస కాలువ (లోట్లపర్రె నుండి)
కాకతీయులు ఈ వాగునీటిని కాలువల ద్వారా పంటపొలాలకు అందించి రైతుల వ్యవసాయాభివృద్ధికి తోడ్పడ్డారు. కాకతీయుల శాసనాల్లో మూసేటి కాలువ,ఆలేటి కాలువ,బొమ్మకంటి కాలువ,కూచినేని కాలువల ప్రస్తావన ఉంది. ఆలేటివాగు నుండి తీసిన కాలువే ఆలేటి కాలువ.కొలనుపాక రెవెన్యూరికార్డులో ఆలేటికాలువ ప్రస్తావించ బడింది.క్రీ.శ.1074 నాటి కొలనుపాక శాసనంలో అసగరస అను మాండలీకుడు సూరయ్య అనే బ్రాహ్మణునికి అరసర కాలువ ప్రక్కన కొంతభూమిని దానం చేసాడు.ఈ కాలువ మంతపురల్లరస కాలువగా పేర్కొనబడింది.ఈ కాలువే ఆలేరు నుండి మంతపురికి పోయే ఊటకాలువగా గుర్తించబడ్డది.ఇపుడు ఈవూరి పర్రెలు,కాలువల ఆనవాళ్ళు కొన్నే మిగిలివున్నాయి. కొన్ని కనిపించకుండా పోయాయి.కుంటల్లో ఏముకుంట,బైరకుంటలే బతికి ఉన్నాయి.ఏముకుంట నేమికుంటనా?కావొచ్చు.మా అమ్మ చిన్నపుడు చెప్పిన కథ నిజమే అయితే ఈ కుంట నేమికుంట కావచ్చు.ఏముకుంట ప్రాంతంలో గిన్నెదేవర (జినదేవర లేదా జైనదేవుడు)బంగారుగుడి వుండేదట.దాన్ని సుదర్శనచక్రం వంటిది కాపాడుతుండేదట.ఒక మాంత్రికుడు (కాలాముఖ శైవులా?)ఛండాల (వామాచార, కౌలాచార)పూజలతో గుడిని అపవిత్రం చేసి బంగారం దోచుకుని గుడిని తగులపెట్టాడట.అపుడు కొందరు గుడిలోని వజ్రాల విగ్రహాలను తీసుకుని మాయావి మంత్రాలకందకుండా ఏరు (మంత్ర ప్రభావం ఏరు దాటదట)దాటించి దాచిపెట్టారట.
క్రీ.శ.1008,1040లలో రాజేంద్రచోళుడు,రాజరాజేంద్రచోళుడు కొలనుపాకను ధ్వంసం చేసి,తగులబెట్టించినట్టు చరిత్ర చెపుతున్నది.జైనదేవాలయాలను,బసదులను కూల్చాడని తెలుస్తున్నది.దారిలోవున్న ఆలేరు కూడా ధ్వంసం చెయ్యబడి వుంటుంది.బహుశః యుద్ధంలో తగుల బడినపుడు లేదా కూల్చబడినపుడు ఏముకుంట ప్రాంతంలోని గిన్నెదేవర (జినదేవుడి)గుడి మూలవిరాట్టులను కొలనుపాకకు తరలించి దాచివుంటారేమో.ఎందుకంటే ఆలేరు కూడా కొలనుపాక లేదా పంచక్రోశిపట్టణం లేదా రంభాపురి లేదా బింబావతిపట్టణం లోనిదే. (లేదా కుశస్థలి అని అభిప్రాయపడ్డారు...గజపతిరాయ్ వర్మ,తాడేపల్లిగూడెం,చారిత్రకపరిశోధకుడు,‘నరసురలు’పత్రికాధిపతి,వారిది నల్లగొండ జిల్లా హుజూర్ నగర్ తాలూకా అమీనాబాద్) 
ఆ వెయ్యేండ్ల కింద జరిగిన సంఘటనే కథగా మారిందేమొ.జైనదేవాలయాలను పడగొట్టించి హిందూదేవాలయాలుగా మార్చి కట్టుకొన్నవెన్నో సంఘటనలు చరిత్రలో ఉన్నాయి.కొలనుపాకలోని జైనదేవాలయం చెప్పుకుంటున్నట్టుగా క్రీ.శ.4వ శతాబ్దిదేం కాదు.అట్లాంటి శాసనాధారాలేమి లభించలేదు.జినదేవరగుడిని ఎన్నోసార్లు జీర్ణోద్ధరణ చేసినట్టనిపిస్తుంది.ఆ గుడి బయట ఎన్నో జైనవిగ్రహాలు దొరికాయని గ్రామస్థులు చెప్పారు.ఆ ఆలయం గోడల్లోనే జైనశాసనస్తంభాలు లభించాయి. ఎవరుకూడా శాసనాలను అట్లా గోడల్లోపెట్టి కట్టరు.ఒక్క జైనాలయంలోనే కాదు,కొలనుపాకలోని కులమఠాల గోడల్లో,కప్పుల్లో, వీరనారాయణుని గుడి కప్పులో ప్రాకారపు గోడల్లో జైనశాసనాలెన్నో అగుపిస్తున్నాయి.అంటే మత ద్వేషంతో జైనాలయాల్ని, బసదుల్ని కూల్చి అవే రాళ్ళను వాడుకున్నారని పిస్తుంది.
మరోకథేమిటంటే కొలనుపాకలో ఎక్కడో బంగారుపందిరి లేదా మంటపం వున్నదని తరాలనుండి వినికిడి.దీనికి ఆ బంగారుగుడి కథకు సాపత్యం ఉంది.
ఒకపుడు ఈ మా వూళ్ళో మహాకాళి దేవాలయం వుండేదట.అది ఏ వరదమేటల్లో మునిగివున్నదో.ఇపుడది అలభ్యం.ఈ వూళ్ళో మూడు ఆంజనేయుని గుళ్ళున్నాయి.ఒకటి హరిజనవాడదారిలో ఒకప్పటి పర్రె (కొత్త)కాలువ ఒడ్డున ఉంది.పాతగుడి ఆనవాలుగా ఒక ఆలయస్తంభం మిగిలివుంది.దాని మీది శిల్పాలు చిత్రంగా ఉన్నాయి.ఒకవైపు కూర్చుని చేతులు జోడించిన బొమ్మ,అభిముఖంగా మరోకవైపు నిలుచుని చేతులు జోడించిన మరొక బొమ్మ చెక్కబడివున్నాయి.రెండో హనుమంతుడు నడూర్లో బొడ్రాయి దగ్గర శివాలయంలో వినాయకునితో పాటు ఉంది.మూడో ఆంజనేయుడి గురించి ఎవరింట్లోనో వున్నట్టు చెపుతారు కాని జాడ దొరకలేదు.మావూళ్ళోని రంగనాయకుని గుడి, 16వ శతాబ్దం నాటిదని ప్రతీతి. గుడిలో రంగనాయకుని విగ్రహశిల్పం అద్భుతకళాఖండం.ఇంతటి విగ్రహం శ్రీరంగపట్నం తర్వాత మరెక్కడాలేదని అంటారు.ప్రతి జ్యేష్ట శుద్ధ ఏకాదశి నుండి పౌర్ణిమకు తీర్థం సాగేది.తర్వాత గోదాకళ్యాణం జరిగేది.గుడిమాన్యం ఆదాయంతో దేవునికి నిత్య భోగాలుండేవని అంటారు.ఇపుడా మాన్యం లేదు.ఆలయం పునరుద్ధరణ చేసినపుడు పాత ఆలయస్తంభాల్ని,విగ్రహాల్ని ఎక్కడో పారేసారు.పాతగుడిలోని అర్ధమంటపం,ఆలయం పైకప్పు పైన మా చిన్నపుడు వున్న మునుల (జైనులు?)శిల్పాలు ఇపుడు లేవు.ఇప్పుడున్న గుడిగోడల్లో చాళుక్యుల శిల్పకళా స్తంభాలు రెండు,మూడు అగుపిస్తున్నాయి.గుడిలోపల ఒకటి, గుడిబయట మరొకటి వీరగల్లులున్నాయి.ఒకప్పటి జైనబసదిని వైష్ణవాలయంగా మార్చి వేసినట్లు చెప్తారు చారిత్రకపరిశోధకులు.అక్కడికి దగ్గరలో చండికాలయం ఉంది.ఆ గుడిని కూడా పునరుద్ధరణలో మార్చివేసారు.గుడిలో చండికాంబ,శివలింగం,వినాయకుడు, సూర్యవిగ్రహా లున్నాయి.ఒకప్పుడు ఇక్కడ త్రికూటాలయం వుండేదేమో.గుడి ముందర నగ్నరూపంలో మహిషాసుర మర్దని, భైరవుడు,1అడుగు ఎత్తున్న హనుమంతుడు,చిన్నవైన లింగాలున్నాయి.మేం చిన్ననాడు చూసిన అర్ధమంటపం ఇపుడులేదు. అక్కడికి చేరువలో బొడ్రాయి దగ్గర మరొక శివాలయం ఉంది.దేవాలయంలోని శివలింగం తెల్లనిరంగులో ఉంది.గుడిఎదుటవున్న వినాయకునిశిల్పం శైలిచూస్తే చాళుక్యులనాటిదనిపిస్తున్నది. 
ఒకప్పుడు వూరిలో వుండే పోచమ్మకుంటకు పడమట వున్న పోచమ్మ దేవాలయంలో మూడు దుర్గవిగ్రహాలున్నాయి. మరొక విగ్రహం శిథిలమై విరిగివుంది.గుడిబయట పోతరాజుగా పూజలందుకుంటున్న వీరగల్లు ఉంది.గుడిలో వున్న మరొక శిల్పం అది జైనమునిదా లేక శైవాచార్యునిదా (ఎవరో సిద్ధునిది కావొచ్చని పి.వి.పరబ్రహ్మశాస్త్రి గారన్నారు)నిర్ధారణకు అందడం లేదు.
రైలుకట్ట వెంట మాలోల్ల పోచమ్మ,కిష్టారెడ్డిచెలకలో మాదిగల (మాతంగి)పోచమ్మలున్నారు.అందులో వున్నవి దుర్గల శిల్పాలే.రైలుకట్టకు దగ్గరలో గౌరిదేవమ్మ గుడివుంది.అది 60 ఏళ్ళ కిందటిదే నంటారు.రైలుకట్టకు అవతలివైపు రైల్వేస్టేషన్ దగ్గరలో వున్న శివాలయం రాజరాజేశ్వరునిది.150ఏళ్ళ కింద నిర్మించబడ్డదట.రైల్వేఅధికారి తాతయ్యమాస్టరు ఈ శివాల యాన్ని నిర్మించాడట.ఆలేరులో రైల్వేస్టేషన్ కు ఎదురుగా ధర్మశాల వుండేదట.ధర్మశాల బాయి కూడా వుండేది.
ఇప్పటి పోలీస్ స్టేషన్ కు దగ్గరగా పురాతనకాలం నాటి మసీదుంది. మసీదుకు 150 యేళ్ళ వయసు.ఎదురుగా దర్గా ఉంది.అది సయ్యద్ ఇస్మాయిల్ షా ఖాద్రి సమాధిగా ప్రసిద్ధం.ఖాద్రి బాగ్దాద్ కు చెందిన అఫ్జల్ బియాబాని మనవడు .హైదరాబాదులో పెళ్ళి చేసుకుని ఖాజీపేటకు వెళ్తున్నపుడు కలరావ్యాధిబారిన పడి వంగపల్లి ప్రాంతంలో అంతిమఘడియల్లో వున్నపుడు ఆలేరుకు చేర్చేసరికి మరణించాడని,ఆయన స్మృత్యర్థం నిర్మించినదే ఆలేరుదర్గా అనిచెప్తారు.ఇది 200ల యేళ్ళ కిందిది.ఇక్కడి మతపెద్దల కలలో కనిపించి ఖాద్రి ఆదేశించినవిధంగా ప్రతిసంవత్సరం రజ్జబ్ 2వ తేదీన ఉర్సు చేస్తుంటారు. వందేళ్ళ కిందటి నుండి శేషగిరిరావు,వెంకటరావుగారలు ప్రతి సంవత్సరం ఉర్సు కొరకు బస్తా బియ్యం ఇస్తుండేవారు.ఈ దర్గాకు ఖాదింలుగా (ఖిద్మత్ దార్..ముతావలి) సయ్యద్ మహమూద్ అలీ.సయ్యద్ బిక్కం సాహెబ్ (హసన్ అలి అన్న కొడుకు), సయ్యదలీ,మహమూద్ అలీలు ఉన్నారు. 
తాటివనానికి వెళ్ళే రామసముద్రం తొవ్వలో కాటమయ్యగుడి ఉంది. అందులో సురమాంబాదేవి ఉంది.అక్కడే వున్న రైస్ మిల్లు గోడకు దగ్గరగా ఒక బావి (కోనేరు)వుండేది.పూడ్చేసారు.దానికి పైన కొద్ది దూరంలో భూదేవమ్మ గుడి వుండేదట. రైసుమిల్లులోని బావిలో మట్టిఒరలు బయట పడ్డాయని మానాన్నవాళ్ళు చెప్తుండేవారు.ఆ మిల్లుకిందకు పోయినవి తుంగచంద్రమ్మపర్రె,పర్రెకాలువలు.మట్టిఒరలు ఈ ప్రాంతంలో కొలనుపాకకు తూర్పున,షారాజిపేట అడ్లూరి చెరువులో,మావూరి రైసుమిల్లులో లభించాయని జనం ఉవాచ. 