రుద్రమ దేవి
కాకతీయులలో అగ్రగణ్యుడైన గణపతిదేవుని తరువాత 1262 లో రుద్రమదేవి ' రుద్రమహారాజు ' బిరుదంతో కాకతీయ మహాసామ్రాజ్య సింహాసనాన్ని అధిష్టించింది. అయితే ఒక మహిళ పాలకురాలు కావటం ఓర్వలేని అనేకమంది సామంతులు తిరుగుబాటు చేసారు. అదేసమయంలో నెల్లూరు పాండ్యుల కింద, వేంగి ప్రాంతం గొంకరాజు మొదటి నరసింహుడి కిందకి వెల్లినయి... పాకనాటి కాయస్థ అంబదేవుడు, కళింగ నరసింహుని కుమారుడు వీరభానుడు తిరుగుబాట్లు చేసారు. రుద్రమ తన సేనానులతో కలిసి ఈ తిరుగుబాట్లనన్నిటినీ విజయవంతంగా అణచివేసింది. రుద్రమాంబ ఎదుర్కొన్న దండయాత్రలన్నిటిలోకీ దేవగిరి యాదవరాజుల దండయాత్ర అతి పెద్దది, కీలకమైనది. యాదవరాజు మహాదేవుడు ఓరుగల్లును ముట్టడించాడు, అయితే రుద్రమ యాదవలను ఓడించి, దేవగిరి దుర్గం వరకూ తరిమి కొట్టింది. వేరేదారి లేని మహదేవుడు సంధికి దిగివచ్చి, యుద్ధ పరిహారంగా మూడుకోట్ల సువర్ణాలు చెల్లించాడు. రుద్రమదేవి యొక్క శైవమత గురువు విశ్వేశ్వర శివశంబు. గణపతి దేవునికి, రెండవ ప్రతాపరుద్రునికి కూడా ఈయనే గురువు. రుద్రమ తానే స్వయంగా కాయస్త రాజ్యంపై దాడి చేసినట్లు తెలుస్తోంది. Chandupatla (నల్గొండ) శాసనం ఆధారంగా కాయస్త అంబదేవునితో జరిగిన యుద్ధాలలోనే మరణిచినట్లు చరిత్రకారులు భావిస్తున్నారు. రుద్రమదేవికి గల ఇతర బిరుదులు: రాయగజకేసరి, ఘటోధృతి.
మరాఠా సామ్రాజ్యం
ఛత్రపతి శంభాజీ మృతితో ఆయన సోదరుడు రాజారాం సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు. అదేసమయంలో మొఘలులు రాయ్‌గఢ్ ముట్టడికి తెగించారు. దీంతో భద్రత కోసం మొదట విశాల్‌గఢ్ చేరిన రాజారాం అటుపై జింజి చేరుకున్నాడు. మొఘల్ భూభాగంపై మరాఠాలు దాడి చేయడం ప్రారంభమైన సమయం నుంచి మరాఠా సైనిక దళాధిపతులైన సంతజీ ఘోర్‌పేడ్, ధనాజీ జాదవ్‌ల ద్వారా అనేక కోటలు ఆక్రమించుకోబడ్డాయి. ఈ నేపథ్యంలో 1697లో సంధికి రమ్మంటూ రాజారాం వర్తమానం పంపినప్పటికీ, మొఘల్ చక్రవర్తి మాత్రం అందుకు అంగీకరించలేదు. మరోవైపు 1700లో సింహగఢ్ వద్ద రాజారాం మరణించాడు. దీంతో విధవరాలైన ఆయన భార్య తారాబాయ్ తన కుమారుడు రామరాజ (శివాజీ II) ) పేరు మీదుగా మరాఠా సామ్రాజ్య పాలన ప్రారంభించింది. మొఘలులకు వ్యతిరేకంగా వీరోచితమైన రీతిలో తారాబాయ్ మరాఠాలకు నాయకత్వం వహించింది; 1705లో మరాఠా సైన్యం నర్మద నదిని దాటి మొఘలుల వశంలో ఉన్న మాల్వాలో ప్రవేశించింది.