కనిగిరి
కనిగిరిని పూర్వము కనకగిరి (బంగారుకొండ) అని పిలిచేవారు. దీని పూర్తిపేరు కనకగిరి విజయ మార్తాండ దుర్గము.[2] కవి, రాజు నన్నెచోడుడు ఉదయగిరిని పరిపాలించిన కాలంలో కనిగిరి సామంత రాజ్యంగా ఉండేది.[3] కనిగిరిని మనుమసిద్ధిపై యుద్ధము చేసిన కాటమరాజు పరిపాలించాడని ప్రతీతి. కనిగిరి కొండపై కొన్ని చారిత్రక కట్టడములు ఉన్నాయి. వాటిలో కనిగిరి కోట, బావులు, దుర్గము ముఖ్యమైనవి. కనిగిరి కొండపై రెండు జీర్ణావస్థలో ఉన్న దేవాలయాలు కూడా ఉన్నాయి. కొండపై ఒక చదరపు మైలు వైశాల్యము కలిగిన చదును నేల ఉంది. పూర్వము కొండపై ఒక పట్టణము ఉండేదని స్థానికుల కథనం[4]
కొగిల్వాయి
కొగిల్వాయి గ్రామ సమీపంలోని చంద్రగిరి గుట్టకు, అక్కడి నుంచి కొంత దూరంలోని పట్నంకంచెకు చారిత్రిక ప్రశస్తి ఉంది. ఈ ప్రాంతాల్లో బయటపడ్డ చెన్నకేశవాలయం, కొన్ని చారిత్రిక నిర్మాణాలు కాకతీయుల కాలంలోని పద్మనాయకులు నిర్మించినవిగా పరిశోధకులు గుర్తించారు.
గ్రామ సమీపంలోని చంద్రగిరి గుట్టల్లో చెన్నకేశవాలయం, శివాలయం, రాతితో నిర్మితమైన కోట, ఏడు కోనేరులు వంటివి నెలకొనివున్నాయి. వరంగల్‌-పరకాల రహదారికి దగ్గర్లో ఏడు దర్వాజలు అనే ప్రాంతం ఉంది, దీనికి కిలోమీటర్ దూరంలో చెన్నకేశవ గుట్ట అన్న పేరుతో మరో చారిత్రిక ప్రదేశం ఉంది. దీనిలో లక్ష్మీనారాయణ స్వామి శిల్పం, పన్నెండుమంది ఆళ్వారుల విగ్రహాలు ఉన్నాయి. ఈ ప్రదేశంలోనే శివలింగం, మహిషాసురమర్దని విగ్రహం, ఓ శిలాశాసనం కూడా కనిపిస్తాయి. ఇవన్నీ ప్రాచీనమైన గ్రామచరిత్రకు ఆనవాళ్ళుగా నిలుస్తున్నాయి. అక్కడి నుంచి మరో కిలోమీటరు దూరంలో 200 ఎకరాల సువిశాల ప్రాంతంలో ప్రాచీన నగరపు అవశేషాలు లభ్యమవుతున్నాయి. ఈ ప్రాంతాన్ని పట్నంకంచెగా స్థానికులు వ్యవహరిస్తుండగా, దీని ప్రాచీననామం చెన్నకేశ్వర పట్టణమనీ దీనిని రేచర్ల పద్మనాయకులు నిర్మించారని పరిశోధకులు నిర్ధారిస్తున్నారు.