బళ్ళారి రాఘవ
కొద్దికాలంలోనే రాఘవ న్యాయవాదిగా, ముఖ్యంగా క్రిమినల్ కేసులు వాదించడంలో, ప్రసిద్ధి చెందాడు. ధనికుడయ్యాడు. ఆయన ప్రతిభను గుర్తించి అప్పటి బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం ఆయనను పబ్లిక్ ప్రాసిక్యూటర్‌గా నియమించింది. "రావు బహద్దూర్" అన్న బిరుదు కూడా ఇచ్చింది.
గాంధీ-ఇర్విన్ సంధి
గాంధీ-ఇర్విన్ సంధి (1931 మార్చి 5) 
భారతదేశ స్వరాజ్య సంగ్రామ చరిత్రలో జరిగిన కొన్ని విశేషమైన చరిత్రాంశములలో నొకటి. అప్పటిలో (1926-1931) బ్రిటిష్ ఇండియాను వైస్రాయ్ (గవర్నర్ జనరల్) లార్డు ఇర్విన్ పరిపాలించుచుండెను. 1920 నాటికి భారతీయులలో స్వరాజ్య కాంక్ష ప్రబలమైయున్నది. బ్రిటిష్ ప్రభుత్వము వారు ఆంక్షలు, నిర్బందములు విధించి, అనేక స్వాతంత్ర్య నిరోధక శాసనములు, చట్టములు చేసి స్వరాజ్యకాంక్షను రూపుమాపుటక ప్రయత్నించిననూ, ఉపశమునముగా కొన్ని సంస్కరణలు చేపట్టిననూ, భారతదేశ ప్రజలు, కాంగ్రెస్ నాయకత్వము స్వరాజ్య కాంక్ష విడనాడక 1920 నుండి గాంధీజీ ప్రారంభించిన సహాయనిరాకరణ (non co-opetation) అను స్వరాజ్యోద్యమములతో స్వాతంత్ర్య సమరయోధము ఇంకా జోరుగా సాగించారు. కాని చౌరి చౌరాలో జరిగిన హింసాత్మక చర్యలవలన 1922లో సహాయనిరాకరణోద్యమములు విరమించెను. మరల 1930 మార్చిలో గాందీ ఇంకో సహాయనిరాకరణోద్యమము (civil disobedience) ప్రారంభించి 12నెలలు సాగిన తరువాత 1931 మార్చి 5 తారీఖున ఢిల్లీలో వైస్రాయి ఇర్విన్ గాంధీతో చేసుకున్న వడంబడికతో విరమించెను. ఆ సత్యాగ్రహవిరామ సంధియే గాంధీ-ఇర్విన్ సంధిగా ప్రసిధ్ది చెందినది. ఆ సంధి పత్రములోని వడంబడికలు ఇర్విన్ ప్రభువు వెడలిపోయిన సంవత్సరములోనే విచ్ఛిన్నమై బ్రిటిష్ ప్రభుత్వము వారు తిరిగి తమ కఠోర వైఖరితో భారతదేశ స్వరాజ్యోద్యమములను నిర్మూలించ ప్రయత్నించారు. 
18 వ శతాబ్దమునుండి క్రమేణా రాజ్యతంత్రములు, అనేక యుద్ధములు, చేసి స్వతంత్రరాజ్యములను కబళించి బ్రిటిష్ వారు వలసరాజ్య స్థాపనచేసి 19 వ శతాబ్దము మధ్యనుండి భారతదేశములోని కొన్ని ప్రాంతములను వలసరాజ్యముగా పరిపాలించప్రారంభించి శతాబ్దమంతమునకు యావద్భారతదేశమును బ్రిటిష్ ఇండియాగా చేసి పరిపాలనసాగించారు. 1857 సిపాయల విప్లవముతో పరిపాలనా యంత్రాంగము కట్టుదిట్టము చేసి తమపరిపాలనతో అసంతృప్తిచెందిన వారికి ఉపశమనములుగా కొన్ని రాజకీయ సంస్కరణలు చేసి దేశాభివృధ్ది, ప్రజాక్షేమ కార్యక్రమములు కొన్ని చేశారు. కానీ 20 వ శతాబ్ధారంభమములో భారతదేశములో జాతీయ చైతన్యముకలిగి స్వరాజ్య కోసము ఉద్బవించిన పోరాటమనే అగ్నిమంటలు రగులుకుని, రాజకీయ పరిజ్ఞానముకలిగి జాతీయ కాంగ్రెస్ మహాసభ స్థాపింపబడి మహామేధావులైన జాతీయనాయకులు ముందుకువచ్చి (ఆటువంటి కొందరిని స్మరించక తప్పదు) సురేంద్రనాధ్ బెనర్జీ, మహాదేవ గోవింద రానెడే, దాదాభాయి నౌరోజీ, అలెన్ ఆక్టేవియన్ హ్యూమ్ (ఎ.ఒ హ్యూమ్), గోపాలకృష్ణ గోఖలే, అనీబిసెంట్, బాలగంగాధర తిలక్ మార్గదర్శకత్వములో కొనసాగి 1920 నుండి మోహన్ దాస్ కరంచంద్ గాంధీ (గాంధీ జీ) నాయకత్వములో స్వరాజ్య సంగ్రామ ము ముందుకు సాగుట మొదలైనది. అప్పటికే ఎందరో స్వతంత్రయోధుల జీవితములు స్వతంత్రపోరాటముకోసము ఆహ్వుతి కాబడినవి. భ్రిటిష్ ప్రభుత్వము ఎంత కఠినమైన చర్యలు తీసుకుంటున్నప్పటికీ నానాటికీ బలపటుతున్న స్వరాజ్యోద్యమముల దృష్టిలో ఇర్విన్ ప్రభుత్వము గాంధీజీతో సందిచేయుట తటస్తించింది. గాంధీజీ భారతదేశానికి వచ్చేనాటికే (1915) ఇచ్చట స్వరాజ్యకాంక్ష, రాజకీయపరిజ్ఞానము, జాతీయాభిమానములతో చైతన్యము కలిగినయుండినది (చూడు వందేమాతరం ఉద్యమము, హోమ్ రూల్ స్వరాజ్యోద్యమము, విప్లవోద్యమము). గాంధీగారు 1915 లో స్వరాజ్య చైతన్య రథములో ప్రవేశించిన కొలదికాలమునకే వచ్చిన రౌలట్ చట్టంను గూర్చిచైతన్యము తీసుకువచ్చుటకు గాంధీజీ గొప్ప ప్రచారముచేసి ఆ చట్టము (బిల్లును) ఆపుచేయుటకు చేసిన ఆందోళనలకు నాయకత్వము వహించాడు. 1919 ఏప్రిల్ 6 తేదీన దేశంలో శాంతియుత హార్తాళ్ తో ఆందోళనలు జరిగెను. 1920లో బాలగంగాధర తిలక్ మరణించిన తరువాత నుండి గాంధీగారి నాయకత్వములో ఉద్బవించిన స్వరాజ్య పోరాటమునకు ప్రయోగించిన అహింసాయుత అస్త్రము; సత్యాగ్రహము. సత్యాగ్రహ సాధనకు అనేక ఉద్యమములు ఆరంభించెను. సహాయనికారణోద్యమము ( (non cooperation and civil disobedience movement), ఉప్పుసత్యాగ్రహము, విదేశ వస్తు బహిష్కరణ మొదలగునవి. గాందీ-ఇర్విన్ సంధి జరిగేనాటి (1931) పరిస్థితులలో ప్రముఖమైనవాటిని వివరించక తప్పదు. 1929 డిసెంబరు మాసమున లాహోరు సదస్సులో కాంగ్రెస్ ప్రకటించిన లక్ష్యసాధన పూర్ణస్వరాజ్యము అందుకు చేపట్టిన ఉద్యమము సహాయనిరాకరణ (Civil Disobedience ) 
(1)1930 నాటి సహాయనిరాకరణోద్యమము: బ్రిటిష్ ప్రభుత్వపు నిరంకుశ వైఖరి మార్చుటకు గాందీ చే పట్టిన మార్గము సత్యాగ్రహము ( నిజమును వక్కాణించుట). అహింసామార్గమునచేయు ఆందోళన విధానమునే భారతదేశానికి స్వరాజ్యము సంపాదించుటకు గాందీజీ మూడు దశాబ్దములపాటు ( 1915 నుండి 1945 దాక) వివిధ పద్ధతులలో చేపట్టెను. గాందీచేపట్టిన సత్యాగ్రహ విధానములు ఆంగ్లములో non co-operation మరియు civil disobedience అను మాటలకు తెలుగులో ఒకే పదములో సహాయనిరాకరణమని చెప్పినప్పటికిని వీటివెనుకయున్న అర్దము, ఉద్దేశము, ప్రభావములలో వ్యత్యాసముగలదు. (చూడు సత్యాగ్రహ చరిత్ర). 1920లో చేపట్టిన సహాయనిరాకరణము non cooperation ఉద్యమము. 1930లో గాందీ చేపట్టిన సహాయనిరకరణము చట్టఉల్లంఘనమైన ఉద్యమము (రాజద్రోహముగ పరిగణింపబడినది). ఇది స్వరాజ్యము కోసముచేసిన పోరాటములో ఒక భాగము. భారతదేశపు రాజకీయములలో గాంధీజీ తొలి ప్రయత్నము 1917లో చంపారణలోని ఇండిగో సాగుచేయు రైతులపట్ల జరుగు అన్యాయపు కౌలుదారి అరికట్టుటకు చేసినది కూడా శాసనోల్లంఘనమే (జిల్లా మెజస్ట్రేట్ ఉత్తర్వులను తిరస్కరించి జిల్లాలో ప్రవేశించి రైతుల వాగ్మూలములు గ్రహించెను). అది రైతుల ఆర్థిక స్థితిబాగుపరచుటకు చేసినది (రాజద్రోహముగ పరిగణంపబడలేదు). గాంధీచేసిన మొట్టమొదటి చట్టఉల్లంఘన సహాయనిరాకరణ కార్యాచరణ అనవచ్చును (civil disobedience). 1930 మార్చి 12 వతేదిన గాందీ తన సహాయనిరాకరణోద్యమమును ఆరంభించి చట్టఉల్లంఘన చేయదలచినటుల ప్రకటించెను. వైస్రాయి లార్డు ఇర్విన్ మొదట ఆ ఉద్యమమును చులకనగా తీసుకుని వేచి చూడమను సిద్దాంతమువహించెను. కానీ గాందీ ఆరంభించిన ఆ ఉద్యమము యావత్తు దేశమున విద్యత్ శక్తివలే ప్రాకి ప్రతి జిల్లాలోను అనేక గాందీ ల నాయకత్వము క్రింద వేలాది ప్రజలు అవలంబించటం చూసి ఇర్విన్ ప్రభుత్వము తీవ్రనిర్బంద విధానము ప్రారంభించెను 
(2) ఉప్పు సత్యాగ్రహము: 1930 సహాయనిరాకరణ ఉద్యమము ముఖ్యముగా శాసనోల్లంఘన ఉద్యమము. గాందీ నిశ్చయించిన ఉప్పుచట్ట తిరస్కారమే ఉప్పుసత్యాగ్రహమముగా ప్రసిధ్ధి చెందినది. ఉప్పుతయారు చేయు నిబందనలను బ్రిటిష్ ప్రభుత్వము వారు 1878నుండి శాసనముగా చేసి ఉప్పుతయారిని ప్రభుత్వపరముచేసిరి. వ్యక్తిగతముగా ఉప్పుతయారుచేయుట ఉప్పును కుదవపెట్టుట నేరముక్రింద పరిగణించబడింది. అంతేకాక తమ లాభములు పెంచుకునటకు ఉప్పుపై పన్నును అధికముచేసిరి. అట్టి ఆర్థికలాభాపేక్షతోకూడిన బ్రిటిష్ పభుత్వపు చట్టమును ఉల్లంఘించ నిశ్చయించి మార్చి2 వ తారీఖున ముందుగ వైస్రాయి ఇర్విన్ ప్రభువుకు తను చేయబోవు చట్టఉల్లంఘన వివరములు బహిరంగముగా వెల్లడించుతూ లేఖ వ్రాసెను. మహాత్మా గాంధీ మార్చి 12 తేది 1930న అహ్మదాబాదునుండి 78మంది సబర్మతి ఆశ్రమవాసులతో 241 మైళ్పదూరమున భారతదేశ పశ్చమసముద్రతీరమందుండిన దండిగ్రామమునకు బయలుదేరెను. ఉప్పుచట్టమును తిరస్కరించి శాసనోల్లంఘనము ప్రారంభించుటకు బయలుదేరిన గాందీ దండియాత్ర స్వాతంత్ర్యసమరయోధములో అత్యంత ప్రముఖమైనది. అంతేకాక, సబర్మతి ఆశ్రమ సమీప గ్రామసర్పంచి మొదలగు ఉద్యోగులకు తమ ఉద్యోగములకు రాజీనామాలు చేయమన్న గాందీ సందేశానికి స్పందనముగా వందలమంది రాజీనామాచేసి గ్రామపరిపాలనను స్ధంబిపజెసిరి. గుప్పెడు ఉప్పుతయారుచేయుటవల్ల శక్తివంతమైన బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యమునేవిధముగా కదలించగలదన్న ఇండియాబ్రిటిష్ ప్రభువులకు ఊహాతీతమైనది. గాందీజీ దండి యాత్ర యావద్భారతదేశమును విద్యుతీకరించింది. దేశం కదిలింది. ఆ ఉద్యమములో ఉప్పుతయారుచేయుట కేవలము నామమాత్రమునకేననీ అంతకంటే ముఖ్యమైన అపేక్షితమైనది ప్రభుత్వమును ధిక్కరించుటనియు గాందీ పేర్కొనెను. శాసనోల్లంఘన ఉద్యమము ప్రజలలో చైతన్యము తీసుకువచ్చుట కొరకుద్దెశించబడినదనీ అయితే హింసాత్మకచర్యలు సంభవించునన్న విషయము చింతాజనకమైనదని వాపోయెను. బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యమును ధిక్కరించు సహాయనిరాకరణోద్యమము 1920లో ప్రారంభించినప్పటికిని 1922లో జరిగిన చౌరి చౌరా సంఘటనలుతో ఆ సహాయనిరాకరణోద్యమమును గాందీజీ ఆపివేశను. అటుతరువా మరల 1930లో ఈ ఉప్పుసత్యాగ్రహము విజయవంతమై నిరంకుశ బ్రిటిష్ ప్రభుత్వమును రాజీకితెప్పించింది. గాందీజీ దండి యాత్రవలన భారతదేశమున కలిగిన స్పందన జవహర్లాల్ నెహ్రూ మాటలలో ఉల్లేఖన “the fire of a great resolve is in him, and surpassing love of his countrymen and love of truth that scorches, and love of freedom that inspires. And none that passes him can escape the spell, and men of common clay feel the spark of life. It is a long journey, for the goal is independence of India” ఉల్లేఖన 
(3) గాందీజీకి మరోసారి చెరసాల శిక్ష: మార్చి 12న దండికి పాదయాత్రపై బయలుదేరిన గాందీ బృందం ఏప్రిల్ 6వ తేది దండిలో ఉప్పు-చట్టతిరస్కారముచేసి శాసనోల్లంఘన ప్రారంభిెచెను. మె నెల 5వతారీకు నాటికి దండికి దగ్గరలో కరడి గ్రామమునకు చేరుకున్నారు. రెండునెలలపాటు ( మార్చి ఏప్రిల్) వైస్రాయి ఇర్విన్ ముందువెనకాడినతరువాత చివరకు 1827 సంవత్సరపు బొంబాయి రాష్ట్రపు నిర్బంద నియామక చట్టము క్రింద (విచారణగాని కారణముగాని తెలపనవసరములేని) నిర్భందించి పూనె దగ్గరలో నున్న యర్వాడ జైలుకు పంపించిరి.
(4) విస్తరించబడిన సహాయనిరాకరణ పరిధి: గాందీ జైలులోనుండగ గాందీ ఆరంభించిన సహాయనిరాకరణ ఉద్యమముయెక్క కార్యాచరణ పరిధిని మరింత విస్తృతముచేయుటకు కాంగ్రెస్సు సదస్సు తీర్మానించెను. (అ) ఉల్లంఘించవలసిన శాసనములు ఉప్పుచట్టముతోపాటు అడవుల సంబంధిత చట్టములు (ఇ) పన్నుల తిరస్కారము ఉప్పు పన్నుతో పాటుగ రైతువారి పధ్దతిలో కట్టవలసిన పన్నులను కూడా కట్టుటకు తిరస్కరించుట (ఉ) విదేశ వస్తు బహిష్కరణము విదేశ వస్త్రములు, విదేశ బ్యాంకులను, విదేశనౌకరవాణా సంస్దలను, విదేశఇన్స్యూరెన్సు వ్యాపార సంస్తలను బహిష్కరించుట. 
(4) మెత్తపడిన వైస్రాయి ఇర్విన్: గాందీ సత్యాగ్రహము దానంతటదే విఫలమగునని రెండునెలలు వేచి చూచిన వైస్రాయి ఇర్విన్ దొర గాందీప్రారంభించిన సత్యాగ్రహము అంతరించిపోవుటకు బదులు పెనుభూతమంత పెద్దదై దేశవ్యాప్తి చెందేటప్పటికి తన రాజనీతి మార్చి గాందీ తరఫున ఉదారవాదులు తేజ్ బహదుర్ శాప్రు మరియు జయకర్ జరిపిన రాయబారములతోను, ఇంగ్లండులోని లేబరు పార్టిప్రభుత్వ మంత్రిమండలి ఇండియా రాజ్యాంగమంత్రి వెడ్జివుడ్ బెన్న్ యొక్క సలహా- సహకారముతో మనసు మార్చుకుని గాందిని విడుదలచేయుటకు అనుమతించిన మీదట జనెవరి 25, 1931న గాందీని విడుదలచేసిరి. అటుతరువాత ఫిబ్రవరి 17 నుంచి కొన్నిరోజులపాటు వైస్రాయి ఇర్విన్ - గాందీ మధ్య సంప్రతింపులు జరిగినవి.