เจ้าจอมแว่น ในรัชกาลที่ 1
เจ้าจอมแว่น หรือ เจ้าคุณจอมแว่น พระนามเดิมว่า เจ้านางคำแว่น หรือ อัญญานางคำแว่น บ้างออกพระนามว่า เจ้านางบัวตอง ชาวลาวและชาวอีสานนิยมออกคำลำลองพระนามว่า เจ้านางเขียวค้อม เป็นพระบรมวงศานุวงศ์จากนครเวียงจันทน์ อดีตนางพระกำนัลในพระอัครมเหสีของสมเด็จพระเจ้าสิริบุญสารแห่งเวียงจันทน์[1] ต่อมาได้รับการสถาปนาเป็นพระสนมเอกในพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช (รัชกาลที่ 1) ผู้รับใช้เบื้องพระยุคลบาทอย่างใกล้ชิด ตั้งแต่เมื่อครั้งรัชสมัยสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรีจนผลัดราชวงศ์ใหม่ เจ้าจอมแว่นเป็นพระสนมเอกที่มีอิทธิพลต่อราชสำนักสยามฝ่ายในอย่างสูง จนชาววังได้ยกย่องให้เป็น เจ้าคุณข้างใน และถือเป็นเจ้าคุณคนแรกในพระราชวงศ์จักรี อีกทั้งยังเป็นเจ้านายชั้นผู้ใหญ่ที่คอยอภิบาลสมเด็จพระเจ้าลูกเธอที่ยังทรงพระเยาว์อย่างเข้มงวด จนได้รับฉายาว่า คุณเสือ[2]
สมเด็จพระอมรินทราบรมราชินี
ในสมัยกรุงธนบุรี ได้เกิดเหตุที่ทำให้ท่านผู้หญิงนาคและสามีเคืองใจกันคือสมเด็จเจ้าพระยามหากษัตริย์ศึกนั้นเป็นแม่ทัพไปตีเมืองเวียงจันทน์จนแตกพ่ายไป และได้รับคำแว่นเป็นภรรยาตามธรรมเนียม โดยได้เชิญเสด็จพระราชบุตรในพระเจ้าศิริบุญสาร (นักองค์บุญ) เจ้านันทเสน เจ้าอินทวงศ์ และเจ้าอนุวงศ์ ทั้งยังกวาดต้อนชาวลาวพร้อมทั้งทรัพย์สมบัติมีค่าต่าง ๆ กลับมายังธนบุรีด้วย มีบันทึกว่าสมเด็จเจ้าพระยาเสน่หาในตัวหญิงเชื้อสายลาวคนนี้มาก แต่เกรงท่านผู้หญิงนาคผู้เป็นภรรยาที่มีปากเสียงกับท่านด้วยเรื่องของหญิงบำเรอของท่านอยู่บ่อย ๆ ท่านจึงได้แต่ใช้สอยคำแว่นในฐานะบ่าวรับใช้ รอเวลาท่านผู้หญิงไปอาศัยอยู่ในพระราชวังหลวงกับธิดาที่เป็นพระสนมเอกในสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรี ท่านผู้หญิงนั้นรู้ทันสามีจึงสั่งบ่าวรับใช้ชื่อกลัด ซึ่งมีหน้าที่บีบนวดให้สามีทุกคืนว่า หากสามีสั่งหาคำแว่นให้มาเคาะบอกแก่เธอเสียก่อน แล้วค่อยไปตามคำแว่นมา และเธอเองก็ไม่เข้าไปค้างแรมในพระราชวังหลวงเป็นเวลาถึง 2 เดือน จนคืนหนึ่งสมเด็จเจ้าพระยาสั่งให้กลัดไปตามคำแว่นมา กลัดก็ทำตามที่ท่านผู้หญิงสั่งคือเคาะบอกเธอก่อนจึงไปตามคำแว่นมา ท่านผู้หญิงก็ถือดุ้นแสมไปยืนคอยดักอยู่ในที่มืดนอกชานเรือน พอคำแว่นเดินมาทางเรือนหลังใหญ่อันเป็นห้องของสมเด็จเจ้าพระยา ท่านผู้หญิงก็เอาดุ้นแสมตีลงไปกลางหัวคำแว่นจนเลือดไหลท่วมไปหมด คำแว่นจึงร้องขึ้นว่า "เจ้าคุณเจ้าขา ท่านผู้หญิงตีหัวดิฉัน" ฝ่ายท่านผู้หญิงเองเมื่อเห็นเลือดออกมากก็ตกใจวิ่งเข้าเรือนแล้วปิดประตูลั่นดาลไว้ สมเด็จเจ้าพระยาออกมาเห็นคำแว่นเจ็บก็โกรธยิ่งนัก ฉวยดาบออกจากเรือนจะมาฟันท่านผู้หญิงแต่ถีบประตูไม่ออก จึงเอาดาบฟันประตูเสียงดังอึกทึกครึกโครม เมื่อฉิม บุตรชายได้ยินเสียง จึงช่วยกันกับพี่เลี้ยงเข็นเอาครกตำข้าวมาต่อใต้หน้าต่างเรือนมารดาพลางร้องเรียกให้หนีลงมาและพาหลบหนีไปอยู่ในพระราชวังหลวง โดยอาศัยอยู่ในตำหนักเจ้าจอมฉิมใหญ่(พี่สาวที่เป็นพระสนมเอก) สมเด็จเจ้าพระยาจึงให้คำแว่นรับตำแหน่งดูแลบริวารและความเรียบร้อยในเรือนทั้งหมดแทนท่านผู้หญิง