เจ้าจอมแว่น ในรัชกาลที่ 1
เจ้าจอมแว่น หรือ เจ้าคุณจอมแว่น พระนามเดิมว่า เจ้านางคำแว่น หรือ อัญญานางคำแว่น บ้างออกพระนามว่า เจ้านางบัวตอง ชาวลาวและชาวอีสานนิยมออกคำลำลองพระนามว่า เจ้านางเขียวค้อม เป็นพระบรมวงศานุวงศ์จากนครเวียงจันทน์ อดีตนางพระกำนัลในพระอัครมเหสีของสมเด็จพระเจ้าสิริบุญสารแห่งเวียงจันทน์[1] ต่อมาได้รับการสถาปนาเป็นพระสนมเอกในพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช (รัชกาลที่ 1) ผู้รับใช้เบื้องพระยุคลบาทอย่างใกล้ชิด ตั้งแต่เมื่อครั้งรัชสมัยสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรีจนผลัดราชวงศ์ใหม่ เจ้าจอมแว่นเป็นพระสนมเอกที่มีอิทธิพลต่อราชสำนักสยามฝ่ายในอย่างสูง จนชาววังได้ยกย่องให้เป็น เจ้าคุณข้างใน และถือเป็นเจ้าคุณคนแรกในพระราชวงศ์จักรี อีกทั้งยังเป็นเจ้านายชั้นผู้ใหญ่ที่คอยอภิบาลสมเด็จพระเจ้าลูกเธอที่ยังทรงพระเยาว์อย่างเข้มงวด จนได้รับฉายาว่า คุณเสือ[2]
เจ้าพระอัคร์บุตร (บุญมี รามางกูร)
ก่อน พ.ศ. ๒๔๔๔ หรือก่อนปฏิรูปการปกครองเป็นระบบมณฑลเทศาภิบาลหลายปี เจ้าพระอัคร์บุตร (บุญมี) ทรงนำกำลังผีบุญจากองค์ครุฑฮาชและองค์พระบาทซึ่งเป็นเครือข่ายผีบุฏขององค์มั่น เข้ามาช่วงชิงกองข้าโอกาสพระธาตุพนมจากพระพิทักษ์เจดีย์ (ถง รามางกูร) นายกองข้าโอกาสพระธาตุพนมลำดับที่ ๑ ผู้เป็นเครือญาติใกล้ชิด จากนั้นไม่นานก็ทรงวิวาทกับพระปราณีศรีมหาพุทธบริษัท (เมฆ รามางกูร) และทรงวิวาทกับเจ้าพระอุปฮาชา (เฮือง รามางกูร) ผู้เป็นอนุชาจนต้องความผิดทางราชการบ้านเมือง พระองค์จึงเสด็จหนีจากบ้านธาตุพนมไปพึ่งอำนาจฝรั่งเศสและประทับยังฝั่งซ้ายแม่น้ำโขงพร้อมกับพระยาพนมนครานุรักษ์ สิทธิศักดิ์เทพฤๅยศ ทศบุรีศรีโคตรบูรหลวง (จันทร์ทองทิพย์ มังคละคีรี) เจ้าเมืองนครพนม ขุนสฤษดิ์เรณู (ไชยสาร บัวสาย) กรมการเมืองเรณูนครชั้นผู้ใหญ่ และท้าวพรหมบุตร (บุญเที่ยง รามางกูร) กรมการเมืองธาตุพนมผู้เป็นอนุชาร่วมพระบิดาพระมารดาเดียวกัน ฝ่ายฝรั่งเศสจึงเอาใจพระองค์ด้วยการแต่งตั้งให้เป็นกรมการเมืองคำเกิดชั้นผู้ใหญ่ คอยปรึกษาราชการงานเมืองบริเวณชายแดนเวียดนามอยู่ชั่วระยะเวลาหนึ่ง จากนั้นพระองค์จึงเสด็จไปประทับถาวรยังนครหลวงเวียงจันทน์ ในระหว่างที่ประทับอยู่ ณ เมืองคำเกิดนั้น ทรงสมรสกับอาชญานางบัวสี สุวันนะพักดี ธิดาในเพียทิพพะสอน (สุวรรณกุมาร สุวันนะภักดี) กับอาชญานางบัวมะนี นัดดา (หลานปู่) ในเจ้าอุปฮาตเมืองคำเกิดกับอาชญานางคำด้วง เจ้าพระอัคร์บุตร (บุญมี) ใช้ชีวิตบั้นปลาย ณ นครหลวงเวียงจันทน์ ระหว่างนี้ทรงเสด็จมาเยี่ยมเยือนญาติพี่น้องเจ้านายเมืองธาตุพนมอยู่เป็นบางครั้งบางคราว นอกจากนี้ยังทรงมีบุตรท่านสุดท้ายและท่านเดียวที่เกิดแต่อาชญานางบัวสี สุวันนะพักดี นามว่า ท้าวสุวัณณคำมี อีกด้วย